Бундан уч йил муқаддам – 2022 йилнинг март ойида пойтахтимизда яшовчи Зарифа Эралиева (исм-шарифлар ўзгартирилган) “Нексия-3” русумли автомашинасида енгил йўл транспорт ҳодисасига учрайди. Оқибатда воқеа жойига етиб келган ИИБ йўл патрул хизмати ходимлари томонидан ҳужжатлар расмийлаштирилади.

Шундан сўнг автомашина устахонага олиб бориш учун эвакуаторга юкланади. Йўлда кетаётиб, З. Эралиева эвакуатор ҳайдовчиси Ихтиёр Исомов билан танишиб қолади ва ўзаро телефон рақамларини алмашишади.

Орадан бир неча кун ўтгач, З. Эралиева автомашинасини устахонадан олиб кетади. Аммо транспорт воситаси одатдагидан бошқачароқ ҳаракатланаётгани боис усталарнинг ишидан кўнгли тўлмайди.

Бинобарин, у И. Исомовга қўнғироқ қилади.

— Бу усталарнинг иши менга ёқмади. Яна бир талай эҳтиёт қисмлари сўрашяпти, — дейди норози овозда.

— Бошқа таниш усталарим бор, ўша ерга олиб борамиз, — дейди эвакуатор ҳайдовчиси.

И. Исомов ўша куннинг ўзида З. Эралиеванинг автомашинасини Мирзо Улуғбек туманида жойлашган автомобилларни таъмирлаш устахонасига олиб боради. Бу устахонада усталар автомашинани кўнгилдагидек таъмирлаб беришади. Бунинг учун З. Эралиева И. Исомовга ҳам миннатдорчилик билдиради.

Шундан сўнг З. Эралиева билан И. Исомов телефон орқали тез-тез гаплашиб туришади. Охир-оқибат эса уларнинг ўртасида яқин муносабат пайдо бўлади. З. Эралиева ёлғиз аёл эди.

Орадан беш-олти ой ўтгач, уларнинг ўзаро муносабатидан И. Исомовнинг рафиқаси К. Исомова хабар топади. Аниқроғи, у эрининг қадам олиши ўзгариб, уйга тун ярмида қайтадиган одат чиқаргани, баъзан турли хил баҳоналар билан умуман келмай қолишидан шубҳаланади. Бинобарин, К. Исомова яширинча эрининг уяли телефон аппаратини текшириб кўради.

Оқибатда ижтимоий тармоқнинг “Telegram” иловасида И. Исомовнинг З. Эралиева билан қаҳвахона ва ресторанларда бирга ўтиргани, шунингдек, уларнинг бир-бирига севги изҳор қилиб, кўнгилхушлик қилиб юришгани акс этган видеолар ва аёлнинг ахлоқсиз суратларига кўзи тушади. Табиийки, бундан К. Исомованинг фиғони фалакка чиқади ва қўллари титраб, З. Эралиевага қўнғироқ қилади.

— Эрим билан қачондан буён танишсиз, — дейди у дағдаға билан.

— Эринг менга керак эмас, — дейди З. Эралиева ўзини оқлаб. — Керак бўлса йиғиштириб ол.

— Сиз билан кўришиб, гап­лашиб олсак, бўладими? — сўрайди К. Исомова.

— Мен ҳозир йўлдаман, Самарқандга кетаяпман, — дея З. Эралиева учрашишни рад этади.

Аммо К. Исомова барибир ўзини босолмайди, у ўша заҳотиёқ эрини сўроққа тутади.

— Бўлмаган гап, — дея эри айбини тан олмайди. Ўз навбатида, у хотинига дўқ-пўписа қилади: – Сен нега рухсатсиз телефонимни титкиладинг? Ҳали шошмай тур, қўлингни синдираман…

Гап шундаки, ўша пайтда К. Исомова оғироёқ эди. Шунинг учун эрининг хиёнати, оиладаги машмашалардан асаби қаттиқ бузилиб, касалхонага тушиб қолади. Аммо И. Исомов Зарифа билан учрашишдан ўзини тиймайди. Бундан баттар эзилган К. Исомова яна З. Эралиевага қўнғироқ қилади.

— Аёл сифатида менинг аҳволимни, касал эканимни тушунинг, илтимос. Сиз эримни чақирмасангиз, қўлидан ҳеч нарса келмайди, — дейди йиғлаган кўйи.

Аммо ўзининг ҳою-ҳавасидан бошқа нарсани ўйламайдиган З. Эралиева унинг гапларига парво қилмади. Охир-оқибат К. Исомова аламдан ўзини қаерга қўйишни билмай З. Эралиевадан ўч олишни ўйлайди. Яъни у эрининг телефон рақами орқали “Instagram” ижтимоий тармоғида З. Эралиева номига янги профил очади. Сўнгра ушбу профил орқали аёлнинг ахлоқсиз суратларини тарқатиб юборади. Қарабсизки, кўп ўтмай З. Эралиеванинг суратлари “Instagram” фойдаланувчилари ўртасида жиддий муҳокамага айланади.

Аммо З. Эралиева негадир аввалига бу ҳақда ҳеч кимга ҳеч нарса демайди. Фақат кейинчалик ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Бинобарин, ушбу ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилади.

Суд-лингвистика экспертизаси хулосасига кўра, К. Исомованинг ҳаракатлари инсон шаъни ва қадр-қимматини камситувчи ҳолат эканлиги тасдиқланади. Шу боис жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман суди К. Исомовани Жиноят кодексининг 141-3-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топди.

Таъкидлаш керакки, бу қилмиш ижтимоий хавфи катта бўлмаган жиноят ҳисобланади. Жиноят кодексининг 64-моддасига кўра, бу тоифадаги жиноят содир этилган кундан бошлаб, икки йил ўтган бўлса, шахс жавобгарликдан озод этилади. К. Исомова З. Эралиеванинг суратларини 2023 йил 30 сентябрь куни ижтимоий тармоқда тарқатган. Шундан келиб чиққан ҳолда суд К. Исомовани айбдор деб топиш баробарида кодекснинг юқоридаги моддаси асосида жазодан озод қилди.

Албатта, жазодан озод қилингани судланувчига қилмишидан тегишли хулоса чиқариб олиши учун берилган бир имкониятдир.

Аммо И. Исомов ва З. Эралиеванинг хатти-ҳаракатини мутлақо оқлаб бўлмайди. Айниқса, И. Исомовнинг хиёнат кўчасига қадам босгани оиласига нисбатан масъулиятни ҳис этмаслиги, ахлоқий мезонларни кўр-кўрона топташини кўрсатади.

Ҳолбуки, оила — муқаддас даргоҳ. Оиланинг устуни — эр ва хотин аввало намунали одоб-ахлоқи, масъулият ва жавобгарликни чуқур ҳис этиши билан фарзандларга ибрат бўлиши лозим.

Баҳромжон БЕРДИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани

суди судьяси

 

Халқимизнинг шарқона табиатида ҳаётда қийналган одамга ёрдам қўлини чўзиш, беминнат мурувват кўрсатиб, оёққа туриб олишига кўмаклашишдек эзгу ва хайрли амаллар азалдан мавжуд.

Бироқ ўзини меҳр-оқибатли, саховатли, савобталаб қилиб кўрсатиб, содда одамларнинг ишончига кирадиган, сўнгра ана шу ишончни суиистеъмол қилиб, унинг ортидан пул ишлаб олишга уринадиган кимсалар ҳам йўқ эмас.

Сорахон (исм-шарифлар ўз­гартирилди) қўлида тайин ҳунари йўқ, шу сабабли муқим бир ишда ишламайди, кекса ота-онаси билан яшаса-да, уларга оғири тушмаслиги учун одамларнинг майда-чуйда ишларини қилиб, оз-моз пул топади. Ўтган йил 16 май куни тасодифан Мавжуда Тешаева исмли аёл билан танишиб қолади. Бунга М. Тешаеванинг худди эски қадрдонлардек меҳрибонларча сўрашгани, оилавий шароити билан қизиққани сабаб бўлганди.

Ҳаётда бироз бўлса-да, қийналган содда қиз меҳрибон аёлни тақдир кутилмаганда ўзига рўбарў қилганидан қувониб кетади. Чунки М. Тешаева Самарқанд шаҳар, Қорасув масканидаги кўп қаватли уйлардан бирида хонадони борлиги, ўзи билан бирга яшаб, ҳар куни ишга чиқиб келиши мумкинлигини айтганди.

Шу куни Сорахон М. Тешаеванинг уйида тунайди. Кечқурун иккаласи бирга овқатланишади. М. Тешаеванинг уйқу олдидан худди ўз уйидек эмин-эркин, тортинмай яшаши мумкинлиги ҳақидаги гапларини Сорахон такрор эсларкан, хонадон эгасига нисбатан меҳри тобора ошиб бораётганди.

Эртаси куни эрталаб нонуштадан сўнг Сорахон М. Тешаевадан уйидан кийим-кечакларини олиб келиш учун такси чақириб беришини сўрайди.

Кўп ўтмай М. Тешаева такси келганлигини айтгач, улар бирга кўп қаватли уйнинг ҳовлисига тушишади. “Матиз” русумли автомашина экан.

Автомашина эгаси М. Тешаеванинг таниши бўлса керак, улар “Матиз”нинг салонида ўтириб, нималарнидир узоқ гаплашишади.

Кейин М. Тешаева автомашинадан тушади ва “таксига ўтиринг, сизни уйингизга олиб бориб, олиб келади” дейди. Аммо автомашина ҳали ҳаракатланмасидан кутилмаган воқеа рўй беради, М. Тешаевани ички ишлар ходимлари ушлайди. Тинтув чоғида унинг ёнидан 2 миллион сўм чиқади. Сорахон кейинчалик билса, М. Тешаева уни 2 миллион сўм эвазига “Темур” исмли кимсага саунада ишлатиш ва жирканч иш билан шуғулланиши учун сотган экан…

Шу ўринда ушбу жиноий ҳодиса тафсилотлари баёнини кейинга қолдириб, одам савдоси жинояти ва унга қарши курашиш борасидаги халқаро ҳамда мамлакатимизда амалда бўлган ҳуқуқий ҳужжатлар, шунингдек, бу борада олиб борилаётган саъй-ҳаракатлар хусусида бироз фикр юритсак.

Маълумки, одам савдоси жинояти дунё миқёсида глобал муаммо сифатида кенг жамоатчиликни ташвишлантирмоқда. Жиноятчиликнинг ушбу мудҳиш турига қарши курашиш ва унинг олдини олиш мақсадида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг қатор тавсиявий ҳамда бажарилиши мажбурий ҳужжатлари қабул қилинган.

Мисол учун БМТнинг 1949 йилги ”Одам савдосига ва учинчи шахслар томонидан танфурушликдан фойдаланишга қарши кураш тўғрисида”, 1956 йилда қабул қилинган ”Қуллик ва қул савдосини, қулликка ўхшаш институтлар ва одатларни бекор қилиш тўғрисида”ги қўшимча Конвенциялари, шунингдек, 2000 йилда расмийлаштирилган “Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши кураш ҳақида”ги Конвенцияни тўлдирувчи “Одамлар, айниқса, аёллар ва болалар савдосини тўхтатиш, олдини олиш ва унинг учун жазо тўғрисида”ги баённомани кўрсатиш мумкин.

Мамлакатимиз миллий қонунчилигида одам савдоси, шу каби мажбурий меҳнатга қарши курашиш борасида муҳим ўзгаришлар амалга оширилмоқда.

Энг асосийси, бу борада мустаҳкам ҳуқуқий база яратилди. Болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатга йўл қўйганлик учун жавобгарлик чоралари кучайтирилди. Буни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ҳамда Жиноят кодексларига киритилган ўзгартиш ҳамда қўшимчалардан ҳам билиб олиш мумкин.

Айниқса, 2020 йил 17 августда “Одам савдосига қарши курашиш тўғрисида”ги қонуннинг янги таҳрирда қабул қилинганлиги муҳим воқеа сифатида эътироф этилди. Янги таҳрирдаги қонунда одам савдосига қарши курашиш бўйича муҳим тамойиллар билан биргаликда, асосий тушунчаларга аниқ таъриф берилганки, бу одам савдоси билан шуғулланувчиларни жиноий таъқиб этиш, шу каби жабрланувчиларнинг манфаатларини мустаҳкам ҳимоялашда ҳуқуқий асос вазифасини ўтамоқда.

Энди юқоридаги воқеа тафсилотларига қайтадиган бўлсак, судланувчи М. Тешаева кўчадан уйига бошлаб келган С. Мамаражабовани одам савдоси, яъни одамни ундан фойдаланиш мақсадида топшириш орқали сотиб, бойлик орттиришни мақсад қилган. Хўш, ўзини сахий, ҳожатбарор, савобталаб қилиб кўрсатган бу аёл аслида ким ўзи?

Очиғини айтганда, “қаҳрамонимиз”нинг турмуши биров ҳавас қиладиган эмас. Оиласидан ажрашган, 2 нафар вояга етмаган фарзанди бор, якка тартибдаги меҳнат фаолияти билан шуғулланган, муқаддам судланмаган.

Самарқанд вилоят ИИБ эксперт криминалистика бўлимининг 2025 йил 26 майдаги судга оид кимёвий экспертиза хулосаси М. Тешаевани айбдор эканлигини очиқлаганки, бу ҳақда ўқувчининг қимматли вақтини олишга ҳожат йўқ кўринади.

Судда сўроқ қилинган судланувчи айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. С. Мамаражабова билан танишгач, унга раҳми келиб, ўзи яшаб турган Самарқанд шаҳридаги хонадонга олиб келган. Шу куни унга олдиндан таниш бўлган саунада ишловчи “Темур” қўнғироқ қилиб, қиз кераклигини айтган. Шунда Сорахондан “СПА” салонида ишлашга розилигини сўраб, сўнг “Темур”га қўнғироқ қилган ва 2 миллион сўм эвазига уни топширишини билдирган.

Суд тергов органи томонидан судланувчи М. Тешаевага Жиноят кодексининг 135-моддаси 1-қисми билан қўйилган айбловни муҳокама қилди. Иш ҳужжатларидан ва суд муҳокамасида судланувчининг жиноий қилмиши тўлиқ исботини топди.

Бир қарашда, М. Тешаеванинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисми “к” бандида назарда тутилган фоҳишалик билан шуғулланишга жалб этиш мақсадида одам савдоси жиноятини содир этишда ифодаланган жиноят аломатлари бордек кўринади. Аммо ушбу банд, яъни Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисмига 2025 йил 19 майдаги 1065-сонли қонун билан ўзгартиш киритилган. Бу жиноий қилмиш эса, ушбу қонун қабул қилинишидан илгари, яъни 2025 йил 17 май куни содир этилган. Ана шу сабабга кўра, суд тергов органи томонидан унинг ҳаракатлари жиноят содир этилган вақтда амалда бўлган қонун, яъни Жиноят кодексининг 135-моддаси 1-қисми билан тўғри квалификация қилинган деб ҳисоблади.

Суд судланувчига нисбатан жазо тури ва меъёрини белгилашда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори раҳбарий тушунтиришларига асосланди. Суд М. Тешаевага нисбатан жазонинг муқаррарлигини таъминлади, унга уч йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинлади.

Гувоҳи бўлганингиздек, кутилмаган мурувват, аслида, маккор аёлнинг ҳийласи бўлиб чиқди.

Донишманд халқимиз “Одамнинг оласи ичида” деб бежизга айтмаган.

Бундан шундай хулоса келиб чиқади: танимаган, билмаган, оғзидан бол томиб гапирган, ўзини меҳрибон қилиб кўрсатган одамга ишонавермаслик керак. Соддалик ва ўта ишонувчанлик одам савдоси қурбонига айланиб қолишга сабаб бўлиши мумкин.

Жаҳонгир Арсланов,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди

раисининг ўринбосари,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

 

Мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг муҳим йўналишларидан бири — бу низоларни судгача ҳал этиш механизмларини ривожлантириш, жумладан, медиация институтини кенг жорий этишдир.

Медиация институтининг замонавий тенденциялари, яъни унинг ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш; институционал жиҳатларини мустаҳкамлаш; процессуал нормалар таъсирини кучайтириш; иқтисодий ва инвестициявий аҳамиятини ошириш; қўллаш соҳасини рақамлаштириш; халқаро ҳамкорликни тизимли йўлга қўйиш орқали низоларни судгача самарали ҳал этиш имкониятларини кенгайтиришда намоён бўлмоқда.

Шу сабабли медиаторлар фаолиятини қўллаб-қувватлаш, медиатив келишувларнинг ҳуқуқий аҳамиятини кучайтириш ва уларни амалга ошириш механизмларини такомиллаштириш давлат сиёсати даражасидаги устувор вазифага айланди.

Шу мақсадда 2025 йил 20 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига низоларни муқобил ҳал этишда медиация институтини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун медиация амалиётини ҳуқуқий, институционал ва процессуал жиҳатдан сезиларли даражада такомиллаштирувчи муҳим норматив-ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади.

Ушбу қонун билан амалдаги «Медиация тўғрисида», «Нотариат тўғрисида», «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида», «Давлат божи тўғрисида»ги қонунлар, шунингдек, Оила, Солиқ, Фуқаролик процессуал, Иқтисодий процессуал кодексларига тегишли қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди.

Хусусан, “Медиация тўғрисида”ги қонунга киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар:

биринчидан, қонуннинг амал қилиш доирасини кенгайтирди ва у фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан, агар қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, шу жумладан, тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш муносабати билан, мижоз ва банк (кредит ташкилотлари) ўртасидаги муносабатлардан, суғурта шартномасидан юзага келадиган муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга, меҳнат ва оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга медиацияни қўллаш билан боғлиқ муносабатларга нисбатан татбиқ этилиши белгиланди;

иккинчидан, медиация соҳасини давлат сиёсати даражасида тартибга солиш мақсадида, қонунга «11-боб. Медиация соҳасини тартибга солиш” банди киритилди, унга кўра, Адлия вазирлиги медиация соҳасидаги ваколатли давлат органи этиб белгиланди.

учинчидан, медиаторга доир талаблар кучайтирилди, унга мувофиқ, олий маълумотга эга бўлган, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан тасдиқланадиган медиаторларни тайёрлаш дастури бўйича махсус ўқув курсидан ўтган, малака имтиҳонини топширган ва Медиаторлар реестрига киритилган жисмоний шахс Ўзбекистон Республикасида медиаторлик фаолиятини амалга ошириши мумкин.

Ўзбекистон Республикасида адвокат ёки нотариус мақомига эга бўлган шахсларнинг малака имтиҳонини топшириши талаб этилмайди.

Шунингдек, қуйидагилар медиатор бўлиши мумкин эмаслиги аниқ белгиланди: а) давлат хизматида турган шахс, бундан педагогик, илмий, ижодий, нотариал фаолият билан шуғулланувчи шахс мустасно; б) муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топилганлиги тўғрисида суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори мавжуд бўлган шахс; в) судланганлик ҳолати тугалланмаган ёки судланганлиги олиб ташланмаган шахс. Бундан, айбсизлик презиумциясини эътиборган олган ҳолда, “ўзига нисбатан жиноий таъқиб амалга оширилаётган шахс” чиқариб ташланди; тўртинчидан, қонун Медиаторлар реестрига киритиш бўйича малака имтиҳонини ўтказиш, Медиаторлар реестридан чиқариш тартиби ва шартлари ҳамда медиаторнинг жавобгарлиги тўғрисида янги нормалар билан тўлдирилди;  

бешинчидан, медиация низони кўриб чиқишга ваколатли органда, ҳакамлик судида ва арбитражда низони кўриш жараёнида ҳам уларнинг қарорлари қабул қилингунига қадар қўлланилиши мумкинлиги, шунингдек, қонунда назарда тутилган ҳолларда, тарафлар томонидан медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисидаги келишув низони кўриб чиқишга ваколатли органга тақдим этилганда мазкур орган ишнинг муҳокамасини қолдириб, медиация тартиб-таомилини амалга ошириш учун муддат тайинлаши лозимлиги қатъий белгиланди;

олтинчидан, медиатив келишув мазмуни ва уни тузишга йўл қўйилмайдиган ҳолатлар белгиланди. Унга кўра, медиатив келишувда қуйидагилар кўрсатилиши шарт: а) медиатив келишув тарафларининг фамилияси, исми, отасининг исми (номи), яшаш жойи ёки турган жойи (почта манзили), шунингдек, агар медиатив келишув вакил томонидан тузилаётган бўлса, вакилнинг фамилияси, исми, отасининг исми ва яшаш жойи; б) медиатив келишув тарафларининг келишувни бажариш билан боғлиқ ҳуқуқ ва мажбуриятлари; в) медиатив келишув тарафлари томонидан келишилган мажбуриятларни бажариш шартлари ва муддатлари. Медиатив келишув келишувнинг тарафлари томонидан имзоланган ва медиатор томонидан тасдиқланган бўлиши шарт.

Қуйидагиларни назарда тутувчи медиатив келишувни тузишга йўл қўйилмайди: 1) агар унинг шартлари қонунчиликка зид бўлса; 2) агар унинг шартлари медиацияда иштирок этмаётган учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига, жамоат манфаатларига дахл қилса ёки дахл қилиши мумкин бўлса.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикасида ижро этиладиган медиатив келишувлар Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига, қонунга ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ бўлиши керак;

еттинчидан, қонунга киритилган қўшимчага мувофиқ, медиатив келишув ихтиёрий равишда бажарилмаган тақдирда, тарафлар медиатив келишувни мажбурий ижрога қаратишни сўраб, судга мурожаат этишга ҳақли эканлиги белгиланди.

Шу сабабли Иқтисодий процессуал кодексига иқтисодий судга тааллуқли ишлар жумласига медиатив келишув­ни мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси бериш тўғрисидаги ишлар ҳам киритилиб, кодекс 29-2-боб билан тўлдирилди.

Худди шундай нормалар Фуқаролик процессуал кодексига (40-1-боб) ҳам киритилди.

Суднинг медиатив келишувни мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси бериш тўғрисидаги ажримининг дарҳол ижро этилиши медиация жараёнини тезкор, самарали ва амалий механизмга айлантиради. Бу меъёрлар бизнес ва фуқаролар учун медиатив келишувнинг ишончли ҳуқуқий кафолатини яратади, шу билан бирга, судларнинг юкламасини камайтириб, низоларни судгача ҳал этиш имкониятларини кенгайтиради.

Мазкур қонун билан киритилган ўзгартиришларга кўра, медиатор солиқ назоратини амалга ошириш жараёнида гувоҳ сифатида жалб этилиши мумкин эмаслиги; нотариус нафақат фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар, шу жумладан, мулкий ва мерос масалалари бўйича ўзаро мақбул қарор қабул қилиш учун тарафларнинг ихтиёрий розилиги асосида низода медиатор сифатида иш юритиши, балки «Медиация тўғрисида»ги қонунда белгиланган тартибда медиатор вазифасини бошқа медиаторлар каби бажаришга ҳақли эканлиги; ота-она боладан алоҳида яшайдиган отанинг (онанинг) ота-оналик ҳуқуқларини амалга ошириш тартиби тўғрисида ёзма равишда келишув тузишга ҳақлилиги, бу борадаги низо ота-онанинг (ёки улардан бирининг) талабига биноан, судга мурожаат қилингунига қадар медиация тартиб-таомилини амалга ошириш орқали ҳал қилиниши мумкинлиги; медиатив келишувни мажбурий ижро этиш юзасидан судлар берадиган ижро варақалари ижро ҳужжатлари ҳисобланиши ва олти ой мобайнида ижрога топширлиши мумкинлиги; медиатив келишувни мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси бериш тўғрисидаги аризалардан БҲМнинг 2 баравари миқдорида давлат божи ундирилиши белгиланди.

Хулоса қилиб айтганда, медиациянинг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилиши фуқаролар, тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги низоларни самарали ва тезкор равишда ҳал этишга, медиация тартиб-таомилларининг ҳамма жойда қўлланилишини рағбатлантириш орқали судлардаги юкламани мақбуллаштиришга хизмат қилади.

Фозилжон Отахонов,

Ўзбекистон Республикаси

Одил судлов академияси

Иқтисодий-ҳуқуқий фанлар

кафедраси профессори,

юридик фанлар доктори

 

Қуйида тафсилоти келтирилаётган жиноят иши «қаҳрамони» Отабек Абдураҳимов (исм-шарифлар ўзгартирилди) Тошкент шаҳридаги “Idea concept group” масъулияти чекланган жамиятда дастлаб оддий сотувчи, кейинчалик эса, катта сотувчи-маслаҳатчи, дўкон раҳбари, сўнг туманлараро супервайзер лавозимида фаолият юритган.

Супервайзер ушбу корхона тизимида раҳбарлик ва назорат ваколатига эга лавозимларидан бири саналади. Чунки О. Абдураҳимов бир эмас, икки эмас, олтита дўкон фаолиятини назорат қилиши, товарлар ҳаракатини кузатиши, товарлар савдосини мувофиқлаштириб бориши лозим эди.

Дўконларда сотиладиган маиший-техника буюмлари дастлаб корхона омборига кирим қилинади, сўнг сотувга чиқарилади. Баъзан бу товарлар, эҳтиёждан келиб чиқиб, бир филиалдан иккинчисига ўтказилади.

Табиийки, бу ишлар масъул ходимдан ҳисоб-китобни аниқ юритишни, жавобгарлик ва масъулиятни талаб қилади.

Кўриниб турибдики, масъулияти чекланган жамият мутасаддилари оддий сотувчиликдан иш бошлаган О. Абдураҳимовга ишонч билдириб, масъулиятли вазифани топширган. Албатта, ўзининг қадрини билган одам бундай ишончга садоқати, ҳалол меҳнати билан жавоб беради.

Бундай деяётганимизнинг сабаби шундаки, бир пайтлар жамоада яхшигина обрў-эътибор қозонган О. Абдураҳимовнинг кейинчалик нияти бузилади, натижада хизмат лавозимидан ғаразли мақсадда фойдалана бошлайди. У ўзининг назоратидаги дўкон филиаллари директорларига қўнғироқ қилиб, ўзи тайинлаган техника воситаларини жўнатиб юборишни буюради. Ўз навбатида, филиал директорлари унинг топшириғини сўзсиз бажаришади. Чунки иш тартиби шундай.

О. Абдураҳимов эса, дўконлардан олиб кетилган маиший-техника воситаларини ими-жимида Шайхонтоҳур туманидаги “Малика” бозорига олиб бориб, нақд пулга сотиб юборади. Шу тариқа 2023 йилнинг ноябрь ойидан 2025 йил февралига қадар “Idea Compass” дўконидан 21 дона 136 миллион 225 минг 235 сўмлик, “Idea Оазис” дўконидан 265 дона 1 миллиард 645 миллион 78 минг 413 сўмлик, “Idea Aviasozlar” дўконидан 163 дона 1 миллиард 56 миллион 617 минг 90 сўмлик турли хил маиший-техника буюмларини олиб, бозорда нақд пулга сотган. Бу қилмиши оқибатида масъулияти чекланган жамиятга жами 2 миллиард 895 миллион 86 минг 738 сўмлик моддий зарар етказган.

Айтиш керакки, О. Абдураҳимов бу жиноий қилмишни ўта пухталик билан содир этган. У жиноий қилмишидан бошқалар хабар топмаслиги учун товарларнинг электрон база бўйича ҳаракатини ҳам бошқарган. Товарлар, гўёки, бир филиалдан иккинчи филиалга ўтказилган.

2024 йил декабрь ойига келиб, корхона раҳбарияти электрон базада турган, лекин амалда мавжудлиги шубҳа уйғотаётган маиший-техника воситаларини суриштира бошлайди. Сири фош бўлишидан талвасага тушган О. Абдураҳимов алдов йўлига ўтади. Салкам 2 миллиард 200 миллион сўмлик техника воситаларини турли хил ташкилотлар сотиб олгани, тез орада пулини тўлашини айтиб, ўзининг ёлғон сўзларига ишонтиришга уринади.

Амалдаги тартибга кўра, ташкилотларга сотилган товарлар бўйича камида ўн беш фоиз тўлов олдиндан корхона ҳисоб рақамига ўтказиб берилиши керак. Масъулияти чекланган жамият мутасаддилари ушбу тўлов амалга оширилмагани сабабини суриштиравергач, О. Абдураҳимов ўз ёнидан корхона ҳисобига 440 миллион сўм тўлайди.

Аммо ташкилотлар томонидан сотиб олган техника воситаларининг пули ҳадеганда корхона ҳисоб рақамига тушавермайди. Яна бир томони бозордагилар ҳамма гапдан хабардор, масъулияти чекланган жамият билан ҳамкорлик қиладиган сотувчилар жамиятга тегишли товарлар нақд пулга сотилганини айтишади. Шундан сўнг О. Абдураҳимовнинг назоратида бўлган “Idea Магнит”, “Idea Оазис”, “Idea Aviasozlar”, “Idea Buyuk ipak yo‘li”, “Idea Compass” ва “Idea Goldenlife” дўконлари омборларидаги товарлар билан электрон база маълумотлари таққослаб кўрилади. Бу таққослаш жараёнида О. Абдураҳимовнинг хизмат ваколатидан ғаразли мақсадда фойдаланиб, содир этган жиноий қилмишлари юзага чиқа бошлайди.

Қилмишлари фош бўлгач, О. Абдураҳимов умуман қорасини кўрсатмай қўяди, телефон қўнғироқларига ҳам жавоб бермайди. Кейинчалик эса, у содир этган жинояти учун тайинланадиган муқаррар жазодан қутулиб қолиш учун хорижга қочиб кетишни режалаштираётгани маълум бўлади.

Ҳақиқатан ҳам, у қўшни республика орқали Туркияга ўтишни мўлжаллаганди. Аммо унинг қабиҳ режаси амалга ошмайди, Ўзбекистонга ушлаб келтирилади.

Қочишга уриниш ҳам, вазиятни яшириш ҳам, электрон базадаги сохтакорликлар ҳам охир-оқибат ҳақиқатнинг очилишига тўсқинлик қила олмади. Талон-торож қилинган мулкнинг изи омбордаги камомадда, банк ҳисобидаги киримсизликда, электрон база номувофиқлигида, гувоҳлар кўрсатмалари ва жиноят ишида тўпланган бошқа ҳужжатларда яққол кўринди. О. Абдураҳимов эса, судда жиноий кирдикорлари учун жавоб берди.

Тергов ва судда Отабек Абдураҳимов техника воситаларини сотувидан тушган пулнинг бир қисмини таваккалчиликка асосланган «1ХBEТ» ўйинига тикиб, ютқизганини тан олди.

Суд ушбу жиноят ишини мазмунан муҳокама қилиб, судланувчини Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган, яъни айбдорга ишониб топширилган ва унинг ихтиёрида бўлган ўзганинг жуда кўп миқдордаги мулкини мансаб мавқеини суиистеъмол қилган ҳолда ўзлаштириш ва растрата қилиш йўли билан талон-торож қилганликда айбдор деб топди. Судланувчига нисбатан 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Шунингдек, у 2 йил муддатга корхона, муассаса ва ташкилотларда раҳбарлик, мансабдорлик ва моддий жавобгарлик юклатилган лавозимларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинди. Суд ҳукмида О. Абдураҳимовдан “Idea concept group” масъулияти чекланган жамият фойдасига 2 миллиард 895 миллион 86 минг 738 сўм моддий зарар ундириш ҳам алоҳида қайд этилди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, юқорида баён этилган жиноят иши тафсилотлари корхона, ташкилотлар, айниқса, савдо-сотиқ фаолияти билан шуғулланувчиларга жиддий сабоқ бўлмоғи керак.

                                                                                       Санжар АБДУҒАНИЕВ,

                                                                                          жиноят ишлари бўйича

                                                                                    Бектемир тумани суди судьяси

Латиф Ўроқов қишлоқдаги ҳовлисини сотиб, шаҳардан уй олиш ниятида эди. Нияти яхши эди-ю, бироқ уй сотаман деб боши ташвишдан чиқмай қолди. Энг ёмони, у фирибгарликда айбланиб, биринчи босқич судининг ҳукми билан иш ҳақининг 20 фоизи миқдорида давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда олти ой муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига тортилди…

Хўш, аслида, қандай воқеа рўй берганди? Л. Ўроқов нега жавобгарликка тортилди? Ҳақиқатан ҳам, у айбдорми ё бу англашилмовчиликми?

Аслида, бу воқеа шундай бошланганди: Л. Ўроқов пулга эҳтиёж сезгани боис Фориш туманидаги ҳовлисини сотиш ниятида эълон беради.

Ижтимоий тармоқдаги эълон билан танишган А. Алимардонов (жабрланувчи ва гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди) ҳовлини келиб кўргач, сотиб олмоқчи бўлади.

Яшаш биноси ва 6 сотих ер майдонига эга бўлган ҳовлининг умрбод эгалик ҳуқуқи мавжуд бўлиб, давлат рўйхатидан ўтказилганди. Шунингдек, Л. Ўроқов ҳовли атрофидаги олти сотихдан ташқари ер майдонида мевали дарахтлар экиб, боғ барпо қилганди. Қисқаси, улар ўзаро савдолашиб, ҳовлини 27 минг АҚШ долларига баҳолашади.

Харидор А. Алимардонов уй ичидаги мебел жиҳозларини ташлаб кетишни сўрайди. Ўз навбатида, Л. Ўроқов бу жиҳозларни 17 миллион 800 минг сўмга сотишини айтади. А. Алимардоновнинг хотини ва қизи мебел жиҳозларини келиб кўргач, уй эгаси айтган нархга рози эканликларини билдиришади.

Шу тариқа 2024 йилнинг 29 январь куни Жиззах шаҳридаги нотариал идорада уй-жой олди-сотди шартномаси расмийлаштирилади. А. Алимардонов гувоҳлар иштирокида Л. Ўроқовга 27 минг АҚШ доллари беради. Мебел жиҳозларининг келишилган нархини 2024 йил 10 май кунига қадар бериши ҳақида тилхат ёзиб беради.

Шундан сўнг харидор Л. Ўроқовдан энди уйни бўшатиб берасизми, деб сўрайди. Бунга жавобан Л. Ўроқов “бугун туғилган куним, уч кун ичида уйни бўшатиб бераман” деб ваъда беради. Бироқ унинг кўчиб кетиши чўзилиб кетади.

Аслида, бунинг сабабини икки оила ўртасида келиб чиққан низо билан изоҳлаш жоиз. Аниқроқ айтганда, ҳалиги мебель жиҳозлари пулини беришни А. Алимардонов пайсалга солавергач, Л. Ўроқов фуқаролик судига мурожаат қилади ва суднинг ҳал қилув қарори билан 17 миллион 800 минг сўмни олади. Шундан сўнг А. Алимардоновнинг кўнглида адоват пайдо бўлади.

Бундан ташқари уларнинг ўртасида низога сабаб бўлган яна бир воқеа рўй беради. Гап шундаки, уй-жой тегишли тартибда олди-сотди шартномаси расмийлаштирилиб, А. Алимардоновнинг номига ўтказилгач, туман кадастр ходимлари маҳаллага келади. А. Алимардонов кадастр ходимларига ҳовлининг дарахт экилган қисмини кўрсатиб, “Шу жойда ўғлимга уй қурсам бўладими?” деб сўрайди. Кадастр ходимлари “Бу ер давлат захирасида, 6 сотихдан ташқарида қурилиш қилиш мумкин эмас, агар аукционда сотиб олсангиз, мумкин” деб жавоб беришади.

Буни эшитиб, А. Алимардоновнинг кўнглида Л. Ўроқов менга уй-жойни алдов йўли билан қиммат нархда сотган, деган шубҳа уйғонади. Унинг бундай шубҳа-гумонга боришига ўзича асос­лари ҳам бор эди. Шу боис у 27 минг АҚШ долларидан 80 миллион сўмни олиб ташлаб, ҳужжати йўқ ер учун ўзлаштирилган пулни олиб беришни, Л. Ўроқовни эса, фирибгарлик жиноий қилмиши учун тегишли жавобгарликка тортишни сўраб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади.

Хуллас, жабрланувчи сифатида эътироф этилган А. Алимардоновнинг аризасини очиқ суд мажлисида муҳокама қилган биринчи босқич суди ишни кўришда ўзига юклатилмаган вазифага қўл уради. Аниқроқ айтганда, нотариал тартибда расмийлаштирилган шартномани ўзгартиради. Яъни уйнинг нархини 27 минг АҚШ доллари қийматидан келиб чиқиб, 328 миллион 566 минг 695 сўмга ўзгартиради ва айбловга киритади. Оқибатда Л. Ўроқов 6 миллион 233 минг 305 сўмни алдов йўли билан ўзлаштирганликда айбланиб, судланади.

Бундан ташқари ушбу жиноят иши апелляция суд мажлисида кўрилаётган чоғида ҳам А. Алимардонов яна шикоят билан мурожаат қилиб, Л. Ўроқовни Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айблаш керак, деган важларни илгари суради.

Апелляция инстанцияси судида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилди. Натижада биринчи босқич судининг шу йил 4 мартдаги Л. Ўроқовга нисбатан чиқарган айблов ҳукми бекор қилинди.

Ҳаракатларида Жиноят кодексининг 168-моддасида назарда тутилган жиноят таркиби бўлмаганлиги сабабли Л. Ўроқов Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилиб, оқланди.

Жабрланувчи А. Алимардоновнинг шикояти эса, қаноатлантирилмасдан қолдирилди.

Энди судлов ҳайъати нега бундай тўхтамга келганига эътибор қаратсак, Жиззах шаҳрида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус О. Эргашевнинг суддаги кўрсатмасига қараганда, ушбу иш бўйича уй-жойни олди-сотди шартномаси қонуний тартибда, икки тараф учун ҳам ўзаро моддий манфаатни назарда тутувчи муайян шартлар асосида тузилган.

Тарафлар нотариал ҳаракатларни онгли равишда амалга оширган, ернинг 6 сотихига эгалик ҳуқуқи мавжудлигини билишган, бирон-бир эътироз билдиришмаган. Уларнинг бармоқ излари ҳам сақланган.

Шунингдек, коммунал ташкилотлар ва солиқ идорасига сўров хатлари юборилган, ўз навбатида, улардан олинган жавоблар мулк тўғрисидаги ҳужжатларга мутаносиблиги аниқланган, қарздорлиги бўлмагани учун шартнома расмийлаштирилган. Фуқаролик кодексининг 354-моддасида белгиланганидек, шартнома тузишда фуқароларнинг эркинлиги тамойилига амал қилинган.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, қонуний жиҳатдан нарх эркин белгиланиши боис шартномада белгиланган нархга нотариуснинг аралашиши таъқиқланади. Нотариал жараёнда нархга аралашиш рўй бермаганлиги сабабли О. Эргашев ушбу жиноят иши бўйича терговга ҳам чақирилмаган.

Бу ҳақда фикр юритганда, Жиноят кодексининг 21-моддаси 3-қисмига эътибор қаратиш зарур. Нега деганда, унда шахс ўз қилмишининг ижтимоий хавфли хусусиятини англаган, унинг ижтимоий хавфли оқибатларига кўзи етган ва уларнинг юз беришини истаган бўлса, бундай қилмиш тўғри қасддан содир этилган ҳисобланади, дея қайд этилган.

Бундай ҳолда Л. Ўроқовнинг ҳаракатларини фирибгарлик сифатида баҳолаш учун А. Алимардоновнинг мулкини фирибгарлик йўли билан қўлга киритиш мақсади бўлиши лозим эди. Бироқ Л. Ўроқовда А. Алимардоновнинг маблағини ўзлаштириш қасди бўлмаган, агар шундай ният бўлганда, у уйни нотариус орқали расмийлаштириб бермаган бўларди.

Энди тергов материалларининг қонуний ва асослилигига баҳо берадиган бўлсак, шахсни жиноят ишида айбланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилиш тўғрисидаги қарор Жиноят-процессуал кодексининг 361-моддаси талабларига хилоф тарзда тузилган. Аввало, қарорда Л. Ўроқовнинг Жиноят кодексининг 168-моддасида назарда тутилган жиноятни қай ҳолатда содир этгани, айбловнинг мазмуни, ушбу жиноятлар қайси далиллар асосида ўз исботини топгани аниқ кўрсатилмаган. Фақат жабрланувчи А. Алимардоновнинг далилларсиз баён қилинган кўрсатмаси инобатга олиниб, Жиноят кодексининг 168-моддаси билан айб эълон қилинган.

Жиноят кодексининг 10-моддасида қилмишида жиноят таркибининг мавжудлиги аниқланган ҳар бир шахс жавобгарликка тортилиши шарт деб кўрсатилган. Ана шу қонун талабидан келиб чиққанда судланувчи Л. Ўроқов жабрланувчи А. Алимардоновнинг 27 минг АҚШ доллари миқдоридаги маблағини фирибгарлик йўли билан қўлга киритмаган.

Аксинча, у Фориш тумани “Эгизбулоқ” қишлоғидаги 6 сотих ер майдонига эга уйини нотариал тартибидаги олди-сотди шартномасига кўра, сотган.

Ушбу ҳолатда унинг ҳаракатларини ўзганинг мулкини алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қонунга хилоф равишда қўлга киритишда ифодаланган жиноий ҳаракат деб баҳолаб бўлмайди.

Жиноят-процессуал кодексининг 464-моддасида жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса, судланувчи содир этган қилмишда жиноят таркиби бўлмаса, судланувчига қўйилган айблов иш ҳолатлари батафсил текширилганидан кейин ишонарли тарзда ўз тасдиғини топмаса, суд ушбу модда биринчи қисмининг 3-бандида назарда тутилган асосларга кўра, судланувчини оқлаши белгилаб қўйилган.

Суд ҳайъати жабрланувчи А. Алимардоновнинг уй учун Л. Ўроқовга 27 минг АҚШ доллари бериб, шу пулдан 6 сотихлик уй учун 80 миллион сўм, қолган пулни ҳужжати йўқ бўш ер учун бергани ҳақидаги важларини Конституциямизнинг 28-моддаси ва Жиноят-процессуал кодексининг 23-моддасида белгиланган “Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак” деган талабидан келиб чиқиб, асоссиз деб ҳисоблади. Шу сабабли биринчи босқич судининг Л. Ўроқовга нисбатан чиқарган айблов ҳукми бекор қилинди.

Мухтасар қилиб айтганда, далилларсиз кўрсатма асоссиз айбловга сабаб бўлди. Бироқ ҳақиқат қарор топди, одил судлов таъминланди, апелляция судлов ҳайъатининг оқлов ҳукми билан Л. Ўроқовнинг зиммасидан асоссиз айблов олиб ташланди. Бу юртимизда адолат ва қонун устуворлиги тамойиллари тараққиётнинг асосий ҳамда зарур шартига айланганлиги ва унинг асосида мулк ҳуқуқи дахлсизлиги ишончли ҳимоя қилинаётганлигининг яққол исботидир.

Қаҳрамон ХОЛМУРОДОВ,

Жиззах вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Хуршид ИБОТОВ,

судья катта ёрдамчиси

Мамлакатимизда аёлларнинг қадрини улуғлаш, уларнинг шаъни ва қадр-қимматини таъминлаш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар қатъият билан амалга оширилаётганига ҳар биримиз гувоҳмиз. Аёллар ва болалар ҳуқуқлари, оила манфаатларини муҳофаза қилиш юртимизда амалга оширилаётган инсонпарварлик сиёсатининг негизи, десак, янглишмаймиз.

Айтиш керакки, рўёбини топаётган чора-тадбирлар самарали натижаларга етаклаётгани, маънавий-маиший ва ахлоқий муҳит яхшиланаётгани, хотин-қизларнинг иззат-ҳурмати кафоланаётгани, қонун билан қўриқланаётгани – жамиятда кечаётган ижобий ҳолатларнинг яна бир ибратли намунаси. Бу жараёнда оилавий (маиший) зўравонликка оид қонунлар, ҳуқуқий ва меъёрий ҳужжатлар муттасил такомиллаштирилиб борилаётгани янада эътиборлидир.

Шу ўринда оилавий зўравонлик, шаҳвоний шилқимлик хавфли ижтимоий иллат эканини алоҳида таъкидлаш лозим. Маълумки, оилавий зўравонликка доир ножўя қилмишлар боис оилавий муносабатлар издан чиқади, ижтимоий барқарорликка путур етади. Оила тинч бўлса, маҳалла ҳам тинч бўлади, маҳаллалар тинчлиги эса — бутун юртнинг тинчлиги, осойишталиги, баҳамжиҳатлиги гарови.

“Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”, “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги қонунлар ана шу эзгу мақсадни амалда таъминлашнинг муҳим ҳуқуқий асоси саналади.

2023 йил 11 апрелда “Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан миллий қонунчилигимизга оилавий (маиший) зўравонлик ва шаҳвоний шилқимлик тушунчалари киритилди. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2, Жиноят кодексининг 126-1-моддаларидан оилавий (маиший) зўравонлик, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 41-1-моддасида эса, шаҳвоний шилқимлик оид жавобгарлик нормалари ўз ифодасини топди.

Ҳаётда ўз-ўзини идора эта олмасликнинг оқибати ҳеч қачон яхшиликка етакламаслиги аллақачон исботини топган. Бу ҳолатни 1981 йил Урганчда туғилган Ҳамро Зокировга (исм-шарифлар ўзгартирилган) нисбатан чиқарилган ҳукм мисолида ҳам кўриш мумкин. Аниқланишича, Ҳ. Зокиров 45 йиллик умрининг каттагина қисмини машъум қилмишлар домида ўтказган. Буёғини сўрасангиз, ҳали вояга етмай туриб, ҳийла ва макр, нафс ва фириб йўлига кирган. Шу аснода 2003 йилдаёқ дастлабки жиноий қилмишни содир этган ва навқирон 22 ёшида Жиноят кодексининг фирибгарликка оид 168-моддаси 2-қисми бўйича 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Таассуфки, бу жазодан сўнг ҳам унинг сўқир кўзлари очилмади. 2005 йили гарданида судланганлик ҳолати мавжуд бўла туриб, янада оғир ва асоратли қилмиш – қотилликка қўл урди. Шу боис Жиноят кодексининг 97-моддаси 1-қисмига асосан, 10 йил муддатга озодликдан маҳрум этилган.

Бироқ қонуннинг карами кенг, муруввати бисёр. Айни шу важдан унинг гарданига юклатилган озодликдан мосуво этиш жазоси 2010 йил октябрь ойида ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилди. Қанийди, у ўз қилмишларининг оқибатини ҳеч бўлмагандан кўра, кеч бўлса-да, англаб етса, қонун мурувватидан тегишли хулоса чиқарса. Йўқ, у бу гал ҳам тўғри йўлдан оғди. Натижада унга нисбатан атиги бир ярим йил муқаддам қўлланилган ахлоқ тузатиш ишлари чораси яна озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. Аммо навбатдаги жиноий қилмиш ҳам ўзини кўп куттирмади. 2016 йили Жиноят кодексининг бир йўла иккита: 112-моддаси 1-қисми, 277-моддаси 3-қисмига кўра, 3 йил 3 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

…2025 йил. Январь ойи. Урганч шаҳар ички ишлар бўлимида тағин машъум жиноий ҳодиса қайд қилинди. Шаҳарнинг Алишер Навоий кўчасида яшовчи Наргиза Раҳимова аёвсиз калтаклангани, тан жароҳати олгани, бу ачинарли қилмишнинг бошида эса Ҳамро Зокиров тургани маълум бўлди.

Кейинчалик ўтказилган тергов жараёнида аёл зўравонлик оқибатида тан жароҳати олгани аниқланди.

Аслида Ҳ. Зокиров ва Н. Раҳимова бир-бирига бегона шахслар эмас. Улар 2024 йил январь ойида шаръий никоҳ асосида оила қуришган. Афсуски, уларнинг аҳиллиги узоққа чўзилмаган. Орадан бир ой ўтмаёқ ўзаро муносабатларига путур етган. Бунга Ҳ. Зокировнинг қалбига чўккан оғир шубҳа-гумонлар сабаб бўлган. У Н. Раҳимовани бир неча марта асоссиз хиёнатда айблаган, ҳатто жаҳлини жиловлай олмай унга қўл ҳам кўтарган.

Ўша машъум воқеа рўй берган қиш куни ҳам можаро билан бошланган ва Н. Раҳимованинг беаёв калтакланиши ҳамда шифохонага ётқизилиши билан якун топган.

Ҳ. Зокиров суд мажлисида айбига қисман иқрорлик билдирди. Хотини уйда бегона эркак билан телефонда сўзлашаётганини кўриб, рашки қўзигани ва ўзини босолмай қўл кўтарганини тан олди. Жабрланувчи Н. Раҳимованинг айтишича, Ҳ. Зокиров билан бирга яшай бошлагач, у кўп ўтмаёқ таҳдид ва тазйиқ йўлига ўтган, пул талаб қилиб, номига кредит маблағини ҳам расмийлаштирган, арзимаган баҳоналар билан жанжал чиқарган, ҳатто уйидан ҳам ҳайдаб солган. Юзага келган низо, уқтирилганидек, Н. Раҳимованинг қаттиқ дўппосланиши ҳамда 6 кундан ортиқ, аммо 21 кундан кўп бўлмаган муддатга соғлиги бузилиши билан якун топган. Бошқача айтганда, Жиноят кодексининг оилавий (маиший) зўравонликка оид 126-1-моддаси 3-қисмида ифодасини топган ножўя қилмиш содир бўлган.

Хотинига (эрига), собиқ хотини (собиқ эри), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсга соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашуви ёхуд умумий меҳнат қобилияти вақтинча йўқолишига сабаб бўлган бу сингари қасддан баданга енгил шикаст ҳоллари учун қонуний жавобгарлик чораси назарда тутилган. Айни пайтда суд жазони қилмишнинг оғир ёки енгиллиги, енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларга қараб белгилаш қоидасига эътибор қаратди.

Айбланувчи шахс бир нечта сурункали хасталикка чалингани, оилавий аҳволини — жазони енгиллаштирувчи, шунингдек, оғир жиноий қилмишларга муқаддам ҳам қўл ургани, сўнгги жиноий қилмишни ҳам қасддан амалга оширганини оғирлаштирувчи ҳолат деб топди. Шунингдек, судланувчи Ҳ. Зокировни жабрланувчи кечирмагани, аввалги қилмишларидан хулоса чиқармагани, яшаш жойидан салбий тавсифланганини инобатга олди. Биласиз, бундай ҳолатда айбланувчини жамиятдан ажратмай туриб, қайта тарбиялашнинг имкони йўқ. Суд ана шуларни назарда тутган ҳолда Ҳ. Зокировни Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 3-қисмига биноан, 1 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилди.

Жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташ белгиланди.

…Юртимизда аёлнинг қадри баланд, шаъни дахлсиз ва адолатли қонун билан қўриқланади, бундай ҳуқуқий, маънавий-ахлоқий ва моддий ҳимояни давлатнинг ўзи кафолатлайди. Аёли, оиласини ардоқлаб, бошига кўтарган, шу аснода хонадони бахт-тахтини яратган хонадон соҳиблари юртимизда кўп.

Зотан, аёлни асраб-авайлаш, унинг ҳурматини жойига қўйиш, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлигини таъминлаш оилага, фарзандлар келажагига юксак масъулият ва жавобгарлик билан қараш эканини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Муродбек ҲАСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди раиси,

Абдулла СОБИРОВ,

журналист

Мамлакатимиз судларининг асосий вазифаси – фуқароларнинг Конституция ва қонунларда, халқаро шартномалар ҳамда инсон ҳуқуқларига оид ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилишдан иборат. Айни пайтда жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурмат туйғусини мустаҳкамлаш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш каби муҳим вазифаларни ҳам бажаради.

Ушбу мақсадни амалга оширишда судлар томонидан қўлланиладиган муҳим ҳуқуқий воситалардан бири – хусусий ажримдир. Бу ҳужжат орқали суд муайян ишни кўриш жараёнида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари ёки унга туртки бўлган омиллар, шарт-шароитларга ўз муносабатини билдиради, шу юзасидан тегишли органларга мурожаат қилиб, уларни бартараф этиш ёхуд келгусида содир бўлиши эҳтимол тутилган қилмишларнинг олдини олиш бўйича муайян талабларни илгари суради.

Амалдаги Жиноят-процессуал кодексининг 298-моддасига кўра, суд қилмишнинг сабаблари ва уни содир этишга имкон берган ҳолатларни аниқласа, хусусий ажрим чиқариш орқали давлат органлари ёки мансабдор шахслар олдига шу иш юзасидан тегишли чоралар кўриш талабини қўяди. Айни шу мазмундаги талаб қонунга биноан прокурор, терговчи ёки суриштирувчининг тақдимномаси орқали ҳам тегишли органлар эътиборига ҳавола этилиши мумкин.

Ажрим ёки тақдимнома масъул идора ва ташкилотлар томонидан бир ой муддат ичида кўрилиб чиқилиши ва уни юборган органга белгиланган тартибда хабар берилиши шарт. Агар бу талаб бажарилмаса ёки виждонан амалга оширилмаса, айбдор шахс қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, суднинг хусусий ажрими ушбу органнинг бошқа ҳужжатлари каби барча давлат органлари, ташкилотлар ва фуқаролар учун бажарилиши мажбурий бўлган ҳужжат ҳисобланади.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 181-моддасига кўра, хусусий ажримни кўриб чиқмаган ёки унда белгиланган талабларни бажармаган, шунингдек, ўз вақтида жавоб бермаган масъул ва мансабдор шахслар маъмурий жавобгарликка тортилади.

Айтиш жоизки, хусусий ажрим тарбия, тарғибот-ташвиқот ва содир этилиши эҳтимол тутилган қилмишларнинг олдини олишда муҳим ўрин тутади, ўз вақтида муҳокама этилиб, таъсирчан чора-тадбирлар белгиланган ҳар бир хусусий ажрим замирида жиловланган, бартараф қилинган кўпдан-кўп ножоиз хатти-ҳаракатлар ётади.

Жиноят ишлари бўйича Хоразм вилояти шаҳар ва туман судлари жорий йилнинг ўтган 9 ойи давомида қонунбузилиши ҳолатларини бартараф этишга қаратилган 1 447 та суд иши бўйича хусусий ажрим чиқарди.

Бугунги кунга қадар бу хусусий ажримларнинг 1 191 таси тегишли тартибда кўриб чиқилди.

Айтиш керакки, юртимизда коррупциявий жиноий қилмишлар билан боғлиқ ҳолатларга қарши муросасиз курашиш ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, кенг жамоатчилик билан бир қаторда судларнинг ҳам асосий вазифаларидан бири сифатида белгиланган. Йил бошидан буён судлар томонидан жиноятчиликнинг ана шу турини бартараф этиш, профилактик ва тарғибот-ташвиқот тадбирлари асносида унинг олдини олиш мақсадида, тегишли идора ва ташкилотларга 155 та хусусий ажрим юборилди. Бу суд ҳужжатининг 55 таси бевосита масъул суд ходимлари иштирокида муҳокама қилинди. Муҳокамалар чоғи ёшларни бундай жиноий қилмишларга нисбатан муросасиз руҳда тарбиялашга алоҳида эътибор қаратилди. Бинобарин, бунинг учун асослар ҳам бор. Масалан, урганчлик Аҳад Азизов (исм-шарифлар ўзгартирилди)нинг жиноий қилмиши – бунинг яққол далили бўлади. Эндигина 20 ёшга тўлган А. Азизов ўтган йил охирида гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноий қилмишга қўл урди. Бу оғир қилмиш камлик қилганидек, унга 2007 йил туғилган ва ҳали вояга етмаган С. Бахтиёровни ҳам жалб қилади.

Албатта, А. Азизовнинг бу ножўя қадамлари гиёҳвандлик ва гиёҳфурушликка қарши кураш тизими ходимларининг эътиборидан четда қолмади. Назорат тариқасида ўтказилган тадбир чоғида унинг чўнтагидан 6,89 грамм оғирликдаги 9 бўлак “гашиш” гиёҳвандлик воситаси топилди.

А. Азизовнинг вояга етмаган ўсмирни ақл ва соғлиқни фалажловчи гиёҳванд моддаларни истеъмол қилишга ўргатиши ва ушбу воситаларни ғаразли мақсадларда сақлаш (Жиноят кодексининг 127-моддаси 2-қисми, 273-моддаси 1-қисми ва 25,273-моддаси 5-қисми)га қаратилган жиноий қилмиши изсиз кетмади. Суд томонидан унга нисбатан 3 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Таъкидлаш жоизки, ушбу жиноят кўпчиликнинг назаридан холи равишда ва пинҳона тарзда пишиб етилгани ҳамда шу аснода содир қилингани йўқ.

Айбланувчининг ножўя қадамларини у яшаган Урганч тумани Янги ҳаёт маҳалласида ҳеч ким кўрмай, билмай ва сезмай қолди, десак, муболаға бўлади. Бу қилмиш тафсилотларини кўриб чиққан жиноят ишлари бўйича Урганч шаҳар суди айни шу ҳолатни назарда тутди. Фақат судланувчига жазо тайинлаш билан кифояланмай ушбу қилмишни юзага келтирган сабаб ва шарт-шароитларни бартараф қилиш, келгусида бундай ножўя ҳолат қайта рўй бермаслиги учун тегишли чора-тадбирларни белгилаш мақсадида, ушбу маҳалла фуқаролар йиғинига хусусий ажрим юборди.

Шунингдек, судлар томонидан оилавий зўравонлик, шаҳвоний таҳдид, тазйиқ ва шилқимлик каби жиноий қилмишларга нисбатан ҳам жазонинг муқаррарлиги таъминланиб келинмоқда. Жорий йилда жиноий қилмишнинг бу кўринишига қарши курашни янада кучайтириш мақсадида мутасадди идора ва ташкилотларга юборилган хусусий ажримлар сони бир мунча ошди.

Урганч шаҳридаги Жамбул маҳалласида истиқомат қилган Фаррух Рўзиматовнинг қилмиши хусусида ушбу маҳалла фуқаролар йиғинига юборилган хусусий ажрим ана шу мазмундаги суд талабномаларининг бири бўлди. Унда қайд қилинишича, судланувчи Ф. Рўзиматов ёши аллақачон 50 дан ўтганига қарамай ақли ҳануз қуюлмаган. Нега деганда, у жорий йилнинг 23 февраль куни спиртли ичимлик таъсирида хотини – 3 нафар фарзандининг онаси Ойша Ибодуллаева билан анчадан буён давом этиб келаётган оилавий можарони авжига чиқаради. Аввалига очиқ-ошкор тазйиқ ва таҳдид қилди, сўнг эса, бу билан алами босилмади, чоғи, ошхона пичоғини ишга солди… Хайриятки, шифокорларнинг саъй-ҳаракати билан аёлнинг ҳаёти сақлаб қолинди.

Зўравон эр эса, Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 7-қисми “ж” бандига асосан 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Таассуфки, бу жиноий қилмиш ҳам жамоатчилик кўз ўнгида рўй берди.

Хонадон яқинлари, фаоллар, жумладан, маҳалла фуқаролар йиғини, профилактика нозири ушбу оиладаги носоғлом вазиятга панжа орасидан қарашди. Ажабланарлиси, маҳалла фуқаролар йиғини раиси ва нозир бу оиладаги носоғлом муҳитдан хабардор эмаслигини қандай изоҳлаш жоиз?! Жамиятдаги тинч-осойишталик ва барқарорлик оилалар тинчлиги, иноқлиги, аҳиллиги каби омиллар билан таъминланади. Бу борада маҳалла фуқаролар йиғини, участка нозирлари зиммасига ўта масъулиятли вазифалар юклатилган. Бунда эътиборсизлик ва лоқайдликка берилиш, зиммадаги масъулиятни ҳис этмаслик эса, кутилмаган нохушликларга сабаб бўлади.

…Тавсиф ва тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган ҳар иккала ҳолат бўйича келиб тушган хусусий ажримлар тегишли фуқаролар йиғинларида атрофлича муҳокама қилинди. Қайд этилгани сингари қилмишлар ортиқ такрорланмаслиги учун амалий чора-тадбирлар белгилангани ва унинг ижросини таъминлашга изчил киришилгани, нотинч ва ноаҳил хонадонлар, жумладан, жиноий ҳодисалар рўй берган оилаларга алоҳида эътибор қаратилаётгани, одамлар билан яккама-якка суҳбатлар ўтказилаётгани мазкур ажримлар бўйича судга йўлланган жавоб хатларида ўз аксини топди. Ушбу тадбирлар келгусида беиз кетмаслиги ва ўз самарасини беришига астойидил ишонамиз. 

Хулоса қилиб айтганда, суднинг хусусий ажрими – ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва суд ҳокимияти обрўсини мустаҳкамлашда муҳим восита.

У фақат ҳуқуқий таъсир чораси эмас, балки тарбиявий аҳамиятга эга бўлган амалий механизмдир. Хусусий ажрим, уқтирилганидек, нафақат судлар, балки қонунга нисбатан ҳам ҳурмат туйғусини мустаҳкамлайди, давлат ва жамоат ташкилотларининг масъулиятини оширади ҳамда номуносиб ҳолатларга сабаб бўлаётган ҳолатларнинг барҳам топиши омилига айланади.

Акбар Аминов,

Хоразм вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Мамлакатимизда кейинги 9 йил мобайнида суд-ҳуқуқ ислоҳотлари илғор жаҳон андозалари асосида амалга оширилмоқда. Президентимизнинг 2024 йил 10 июндаги “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига кўра 2025 йил 1 январдан бошлаб, жиноят ишини юритишга масъул бўлган мансабдор шахслар рўйхатида “тергов судьяси” деган янги лавозим жорий этилгани шу янгиланишлар йўлидаги яна бир муҳим қадам бўлди.

Энди асосий вазифа — “тергов судьяси” институтининг амалиётда самарали ишлашини таъминлашдан иборат. Бунда қарорлар шаффофлиги, судьяларнинг малакасини ошириш ва жамоатчилик ишончини мус­таҳкамлаш алоҳида аҳамият касб этади.

Ушбу янги ҳуқуқий институтнинг муҳим афзалликлари ҳақида сўз борганда, аввало, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, адолатли терговни кафолатлаш ва давлат органлари устидан қонуний назоратни кучайтириш сингари долзарб вазифаларга алоҳида урғу бериш айни муддаодир. Шу билан бирга, халқаро тажрибалар кўрсатганидек, тергов судьяларининг мустақиллиги, малакаси ва иш юкламаси каби масалаларга ҳам жиддий эътибор қаратиш талаб этилади.

Тергов судьяси институти тарихига мухтасар назар солайлик. Бу ўринда, айниқса, Францияда juge d’instruction модели ўз тарихий илдизига эгалигини қайд этиш лозим. Бу мамлакатда айни институт давлат ва жамият ҳаётида мустаҳкам ўрин тутган ҳамда ишни судга қадар юритишда тортишув принципининг амал қилишини таъминлайдиган холис, мустақил институт намунаси сифатида шаклланган.

АҚШда эса, шу мақомдаги магистрат судьялари ордер бериш, ҳибс санкцияси каби чекланган вазифаларни самарали адо этмоқда. Ҳар икки моделда ҳам умумий мақсад — инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш ва шаффофликни таъминлашга қаратилган.

Бугунги кунда Белгия, Греция, Ироқ, Испания, Нидерландия ва Хорватия давлатларида тергов судьялари ўз фаолиятини муваффақиятли амалга ошириб келмоқда. Шунингдек, ушбу институт Литва, Молдавия, Эстония, Латвия, Украина, Қозоғистон, Грузия ва Қирғизистонда ҳам жорий этилган.

Президентимизнинг юқорида қайд этилган Фармонига мувофиқ, бир қатор муҳим ваколатлар тергов судьясига берилди. Яъни тергов судьяси энди судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш, мажбурлов чораларини қўллаш, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш, шундан келиб чиққан ҳолда, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш ҳамда қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш масалалари билан боғлиқ илтимосномаларни ҳал этади.

Тергов судьяси, шунингдек, паспортнинг ёки ҳаракатланиш ҳужжатининг амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, тинтув ўтказиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш, мол-мулкни хатлаш каби илтимосномалар бўйича санкциялар бериш ваколатига эга.

Бундан ташқари у айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, айбланувчининг тиббий муассасада бўлиши муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш тўғрисидаги илтимосномалар бўйича мажбурлов чораларини қўллаш, прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг ёки фуқаровий даъвогарнинг кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномаси каби жиноят материалларини қўллаш масаласини кўриб чиқади.

Мазкур янги ҳуқуқий институтнинг яна бир муҳим жиҳатига алоҳида тўхталмаслик мумкин эмас. Бу ўринда гап жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритиш даврида тергов судьяси томонидан процессуал қарорларга берилган санкциялар фақатгина апелляция инстанциясида Қорақалпоғистон суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Ўзбекистон ҳарбий суди томонидан якка тартибда қайта кўриб чиқилиши ҳақида бормоқда.

Фикримизча, айрим хорижий давлатларнинг жиноят процессуал қонунларида тергов судьяларига бериладиган ваколатларни ўрганиб чиқиб, қонунчиликка самарали таклифлар бериш лозим. Чунки мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида ушбу институтнинг 2025 йил 1 январдан жорий этилганини инобатга олсак, ижобий хорижий амалиётларни миллий қонунчиликка татбиқ этиш имконияти мавжуд.

Умуман олганда, тергов судьялари — жиноят ишини тергов қилиш жараёнида фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинлик­ларини ҳимоя қилиш учун махсус ваколатга эга бўлган судьялардир. Улар ишни судда кўриб чиқишдан аввалги босқичда фаолият юритадилар.

Муҳими, бу тартиб билан фуқароларнинг ҳуқуқлари янада кучли ҳимоя қилинади ва судлар ўртасида мутаносиб назорат механизмидан кенг фойдаланилади. Бундай янгича ҳуқуқий тартиб-таомиллар, шубҳасиз, судлар томонидан адолатли қарор чиқарилишига кафолат яратади.

Айни пайтда Тошкент вилояти судларида 27 нафар тергов судьяси фаолият юритмоқда. Жорий йилнинг ўтган 9 ойида Тошкент вилояти судларида тергов судьялари томонидан 3 минг 389 та жиноятга оид санкция материаллари кўриб чиқилган ва 3 минг 261 таси қаноатлантирилган.

Мазкур амалиётнинг бошқа судьялар фаолиятидан фарқли жиҳатлари шундаки, тергов судьялари иш ҳали суд муҳокамасига етиб бормай туриб, тергов босқичидаги қонунбузилишларни назорат қилиш орқали тергов жараёнида адолат ва қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шунингдек, фуқароларнинг эркинликлари, шахсий дахлсизлиги, мулк ҳуқуқи сингари конституциявий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш чоғида терговчи ва прокурорнинг ортиқча ёки асоссиз ҳаракатларини бартараф этиб, кўрилаётган жиноят ишларида шаффофлик ва қонунийлик мезонларини оширишга кўмаклашади.

Шундай қилиб, мазкур янги институт инсон ҳуқуқлари тергов босқичидаёқ суд ҳимоясида бўлишига, халқаро қонунлар тамойиллари, хусусан, айбсизлик презумпцияси амалда таъминланишига ёрдам беради. Шунинг учун ҳам, тергов судьялари — жиноят процессининг муҳим “ҳуқуқий кўзгуси”, десак, тўғри бўлади.

Янада содда қилиб айтганда, бошқа судьялар ишни якуний тартибда кўриб чиқиб, ҳукм чиқаради, тергов судьялари эса, иш судгача етиб бормасдан, фуқароларнинг ҳуқуқлари бузилишига чек қўяди. Албатта, бундай тартиб-таомилларнинг судларда қўлланилиши — жамият аъзоларининг конституциявий ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш билан бирга, кенг жамоатчилик орасида судларнинг адолат қўрғони эканлигига ишончни янада мустаҳкамлашга катта ҳисса қўшади.

Дилшод ТАДЖИБАЕВ,

Тошкент вилояти

суди раиси

Мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, унинг шахсий ҳаёти дахлсизлиги, шахсий ҳамда оилавий сири, шаъни ва қадр-қимматини кафолатли ҳимоя қилишга қаратилган қонунчилик базаси изчиллик билан такомиллаштирилиб борилмоқда.

Маълумки, Конституциямизнинг 137-моддасига кўра, юртимизда барча судларда ишлар очиқ кўрилади. Ишларни ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқишга фақат қонунда белгиланган ҳолларда йўл қўйилади.

Аниқроқ айтганда, амалдаги Фуқаролик процессуал кодексининг 12-моддасига мувофиқ, давлат сири, фарзандликка олиш сирига тааллуқли маълумотлар мавжуд бўлган ишлар, шунингдек, қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда, ишлар ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқилиши мумкин.

Ўз навбатида, ёпиқ суд мажлисида иштирок этган судья, суд мажлиси котиби, прокурор, даъвогар, жавобгар, учинчи шахслар, умуман олганда, барча суд мажлиси иштирокчилари ўзларига маълум бўлган иш тафсилоти ва маълумотларни бошқа шахсларга ошкор қилиши мумкин эмас.

Шу боис амалдаги қонунларда ёпиқ суд мажлисларида иштирок этган шахслар маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилиши белгиланган. Аммо қонунчиликда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун аниқ жавобгарлик чоралари назарда тутилмаган. Бу эса, ўз навбатида, муайян ҳуқуқбузарлик учун жазо чоралари қўлланилмасдан қолинишига олиб келаётганди.

Шу муносабат билан давлатимиз раҳбари томонидан жорий йилнинг 26 сентябрь куни имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси, Фуқаролик-процессуал кодекси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Мазкур янги қонун билан ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ва тафсилотларини ошкор қилишга йўл қўйилмаслиги ҳақида огоҳлантирилган шахслар томонидан маълумот ва тафсилотлар суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Жумладан, Фуқаролик процессуал кодексининг 60, 62, 64, 98, 208-моддаларига киритилган ўзгартиришларга кўра, эксперт, мутахассис ва таржимон ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ҳамда тафсилотларини суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Хулоса ўрнида айтганда, амалдаги қонунларга киритилган ушбу ўзгартиш ва қўшимчалар ёпиқ суд мажлиси тафсилотлари анонимлигини таъминлаш орқали шахснинг шаъни, қадр-қиммати дахлсизлигини кафолатли ҳимоялашга хизмат қилиши билан муҳим аҳамиятга эгадир.

Дилноза Абдуқодирова,

фуқаролик ишлари бўйича

Учтепа туманлараро

суди судьяси

Маълумки, Бош Қонунимиз талабига кўра, фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбурдирлар.

Чунончи, шахснинг озодлиги, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги кафолати саналган ушбу қоида амалдаги қонунларимизда ҳам ўз ифодасини топган. Жумладан, Жиноят кодексининг 139-моддасида “туҳмат”, 140-моддасида эса, “ҳақорат қилиш” билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Демак, булардан кўринадики, ушбу конституциявий қоидага риоя этмаслик тегишли жавобгарликка сабаб бўлади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирадиган бўлсак, 2024 йил 3 март куни Сирдарё тумани ҳудудида жойлашган чегара божхона постининг “Малик” божхона пунктида божхона ходими М. Элмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилди) Ш. Очилбоеванинг “Нексия-3” русумли автомашинасидаги юкларини назорат текширувидан ўтказаётганда ўртада тортишув келиб чиқади. Бунга Ш. Очилбоеванинг автомашинасида меъёридан ортиқча моддий товар-бойликлар борлиги сабаб бўлади.

М. Элмуродова хизмати тақозосига кўра, Ш. Очилбоевадан автомашинасидаги юкларни туширишини сўрайди. Аммо Ш. Очилбоева унинг талабига бўйсунмай қаршилик кўрсатади. Бу ҳам етмагандек, М. Элмуродованинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан таҳқирлайди.

Судга оид лингвистик экспертиза хулосаси ҳам Ш. Очилбоева М. Элмуродовага нисбатан айтган сўзлар ҳақорат маъносида қўлланилганини тасдиқлади.

Аммо Ш. Очилбоева бу билан чекланмайди, у “ётиб қолгунча…” қабилида иш тутиб, 2024 йил 20 май куни жиноят ишлари бўйича Сирдарё тумани суди мажлисида ўзига нисбатан жиноят иши кўрилаётганида, М. Элмуродованинг оғир жиноят содир этганлиги ҳақида судга ариза билан мурожаат қилади. Гўёки, М. Элмуродова божхона пунктида хизмат вазифасини бажариш давомида назорат пунктидан ўтадиган фуқаролардан турли моддий қимматлик ва ашёларни “совға” тариқасида олаётган эмиш…

Энг ёмони, Ш. Очилбоева аризасида М. Элмуродовани оғир турдаги жиноят — пора олишда ҳам айблайди.

Табиийки, унинг аризасида келтирилган важлар қонун талаби асосида текшириб чиқилди. Аммо ариза бирор-бир мақбул далил ёки асосларга эга эмаслиги, фақат М. Элмуродовани атай шарманда қиладиган, уни оғир жиноят содир этишда айблаб, уйдирмалар тарқатиш мақсадида судга тақдим этилгани аниқланди.

Шундан сўнг биринчи босқич судининг 2025 йил 14 августдаги ҳукмига кўра, судланувчи Ш. Очилбоева Жиноят кодексининг 139-моддаси 3-қисми “а” банди ва 140-моддаси 3-қисм “а” банди билан айбдор топилди ва 1 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Ўз навбатида, Ш. Очилбоева биринчи босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, Сирдарё вилоят судининг апелляция судлов ҳайъатига мурожаат қилди.

Апелляция инстанцияси суди ўз ажрими билан биринчи босқич судининг ҳукмини ўзгаришсиз, апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдирди.

Хўш, апелляция судлов ҳайъати нега бундай қарорга келди?

Шу ўринда бу ҳақда батафсил тўхталадиган бўлсак, ушбу жиноят ишида М. Элмуродованинг 2024 йил 13 мартда Сирдарё вилоят прокурорига 3 март куни “Малик” божхона пунктида хизмат вазифасини бажараётганида Ш. Очилбоева ҳақорат қилгани, 2024 йилнинг 28 февраль куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаатида уни фуқаролардан пора оляпти, деб туҳмат қилганлиги учун унга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб ёзган аризаси бор. Бундан ташқари Ш. Очилбоевани М. Элмуродовага ёзган “СМС” хабарлари борки, унинг тафсилотидан газетхонни қисқача таништириш лозим кўринади.

Гап шундаки, 2024 йилнинг 21 февраль куни соат 10.25 ларда М. Элмуродованинг қўл телефонига Ш. Очилбоевадан чегара божхона пункти орқали товар-моддий бойликларни белгиланганидан кўпроқ миқдорда олиб ўтишига ёрдам беришни сўраб, “СМС” хабар келади. Хабарга жавобан жабрланувчи М. Элмуродова божхона чегараси орқали ҳаракатланиш тартибини тушунтиради, ҳар бир товар учун белгиланган тартибда божхона тўловлари тўланиши лозим эканини ёзиб юборади. Ш. Очилбоева эса, очиқ-ошкор таҳдид қилишга ўтади, яъни ёрдам бериб турмаса, туҳмат билан ишдан бўшаттириб юборишини айтади.

Афсусланарли томони шундаки, судланувчи ёлғон уйдирмалари билан бир қатор идора ходимларининг қимматли вақтини ҳам ўғирлаб келган.

Масалан, Ш. Очилбоева М. Элмуродова 4 нафар фуқародан пора оляпти, деб “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаати юзасидан Сирдарё тумани прокурори ёрдамчиси томонидан текшириш ўтказилган. Аммо божхона ходими М. Элмуродованинг ҳаракатларида жиноят таркиби мавжуд бўлмагани сабабли унга нисбатан жиноят ишини қўзғатиш рад қилинган.

Бундан ташқари “Сирдарё” чегара божхона постининг масъул ходимлари томонидан Ш. Очилбоева юқори ташкилотларга йўллаган мурожаати юзасидан ўтказилган хизмат текширувида ҳам унинг важлари тасдиғини топмаган. Бу каби судланувчининг туҳмат ва уйдирмадан иборат, текширишларда исботини топмаган мурожаатлари рўйхатини яна давом эттириш мумкин.

Аслида Ш. Очилбоева бож­хона маскани орқали “Нексия 3” русумли автомашинасида Ўзбекистон Республикасига ҳар хил турдаги товар ва моддий бойликларни кўп миқдорда олиб киришга доимий равишда уриниб келган. Унинг бундай ноқонуний хатти-ҳаракатига чек қўйиш мақсадида у билан бир неча марта профилактик суҳбатлар ўтказилган, ноқонуний равишда олиб ўтишга уринган товарларига нисбатан божхона пункти ходимлари томонидан тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилиб, маъмурий жавобгарлик масаласини ҳал этиш учун жиноят ишлари бўйича туман судига юборилган. Бироқ Ш. Очилбоева булардан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмай ноқонуний фаолиятини яна давом эттирган.

Гувоҳи бўлганингиздек, хизмат вазифасини бажараётган ходимга нисбатан ҳурматсизлик қилиш муқаррар жазога сабаб бўлди.

Бу, ўз навбатида, юртимизда ҳар бир фуқаронинг шаъни, қадр-қиммати кафолатли ҳимоя қилиниши, бу борада содир этилган жиноий қилмишлар ҳеч қачон жазосиз қолмаслигини кўрсатади.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси,

Абдуҳамид

ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист