АЁЛ ВА БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ ҲИМОЯСИ — ДАВЛАТИМИЗ СИЁСАТИНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШИ
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини таъминлаш, айниқса, аёллар ва болалар манфаатларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Бу борада қабул қилинаётган қонун ва қарорлар жамиятда адолатли муҳитни шакллантириш, оила институтини мустаҳкамлаш ҳамда ҳар қандай зўравонликка қарши муросасиз муносабатни қарор топтиришга хизмат қилмоқда.
Президентимиз томонидан 2026 йил 3 март куни “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармон қабул қилингани бу борада навбатдаги муҳим қадам бўлди. Ушбу ҳужжат аёллар ва болаларнинг ҳуқуқларини янада ишончли ҳимоя қилиш, эрта никоҳ ва маиший зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш, шунингдек, давлат органлари фаолиятини мувофиқлаштиришга қаратилгани жуда муҳим воқеликдир.
Фармонда белгиланганидек, никоҳ ёшига етмаган шахслар билан оилавий муносабатлар боғлаш ҳолатларининг олдини олиш давлат ва жамиятнинг асосий мақсадларидан биридир. Эрта никоҳ кўп ҳолларда ёшларнинг таълим олиш имкониятини чеклайди, уларнинг ижтимоий ҳаёти ва соғлиғига салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли ота-оналарнинг фарзандлари олдидаги масъулиятини ошириш ва жамиятда бу каби ҳолатларга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш вазифаси олдинга сурилган.
Шунингдек, ёшлар ўртасида онгли равишда оила қуришни рағбатлантириш мақсадида, 2027 йилдан бошлаб, ҳар икки томон ҳам 21 ёшга тўлганда биринчи марта никоҳдан ўтган ёш оилаларга қўшимча имтиёзлар тақдим этилиши белгиланди. Агар бундай оилалар Ижтимоий реестрга киритилса, уларга ажратиладиган субсидия, грант ва ссудалар миқдори белгиланган меъёрга нисбатан 1,5 бараварга оширилган ҳолда берилади.
Бундан ташқари оилавий турмушга никоҳ шартномаси орқали қадам қўйиш истагида бўлган ёшлар учун алоҳида имтиёз жорий этилди. Улар никоҳни қайд этганлик учун давлат божини тўлаш мажбуриятидан озод қилинадилар.
Фармонда таълим соҳасига алоҳида эътибор қаратилгани, айниқса, диққатга моликдир. Унга кўра, ҳомиладор талаба-қизлар ёки уч ёшгача бўлган фарзанд тарбияси билан шуғулланаётган талабалар “иккинчи имконият” ташаббусидан баҳраманд бўладилар.
Яъни 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб, ушбу тоифадаги талабаларга фанлар фарқини қайта ўзлаштириш шарти билан таълимни давом эттириш имконияти берилади. Бу эса, ёш оналарнинг таълимдан узилиб қолмаслигини таъминлашга қаратилган яна бир муҳим қадамдир.
Фармонда эрта никоҳ ва вояга етмаганлар ҳомиладорлиги билан боғлиқ ҳолатларни барвақт аниқлаш ва уларнинг олдини олиш учун идоралараро ҳамкорликни кучайтириш ҳам назарда тутилган. Маҳалла, ФҲДЁ органлари, таълим ва тиббиёт муассасалари ҳамда диний ташкилотлар вакиллари эндиликда 16 ёшгача бўлган эрта никоҳ ёки ҳомиладорлик ҳолатлари ҳақида ички ишлар органлари ва “Инсон” ижтимоий хизматлар марказларини хабардор қилиши шарт. Бундай ҳолатлар ҳақида хабар бермаслик эса, маъмурий жавобгарликка сабаб бўлади.
Зўравонликка қарши курашни сезиларли тарзда кучайтиришга қаратилган чоралардан яна бири – рақамли технологиялардан фойдаланишга алоҳида эътибор масаласидир. Жорий йил 1 апрелдан бошлаб, ҳимоя ордери олган жабрланувчи хотин-қизларнинг телефон ва бошқа қурилмаларига “SOS” чақирув функциясига эга махсус мобил илова ўрнатилади. Бу, ўз навбатида, тазйиқ ва зўравонлик ҳолати юз берганда тезкор равишда ёрдам чақириш имконини беради.
Шу билан бирга, аёллар ва болаларга нисбатан содир этилган жиноятлар бўйича жавобгарлик кучайтирилади. Хусусан, вояга етмаганларга нисбатан жинсий эркинликка қарши жиноятлар содир этган шахслар учун жазо чоралари оғирлаштирилиши, айрим ҳолатларда умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини қўллаш таклиф этилмоқда. Буларнинг барчаси жамиятда бундай жиноятларга нисбатан муросасиз муносабатни янада кучайтириши тайин.
Фармон ижроси доирасида судлар ва тергов органлари зиммасига ҳам алоҳида муҳим вазифалар юклатилди. Аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноят ишлари, 2027 йилдан бошлаб, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчилар ва судьялар томонидан кўриб чиқилиши таъминланади.
Юқорида қайд этилганлардан кўриниб турибдики, Президентимиз Фармони мамлакатимизда аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини янги босқичга олиб чиқади. Бинобарин, ушбу ҳужжат эрта никоҳ билан боғлиқ ҳолатларнинг олдини олиш, оилавий муносабатларда ҳурмат ва масъулиятни кучайтириш, зўравонликка қарши қатъий курашиш орқали жамиятда соғлом ва барқарор муҳитни шакллантириш омилига айланади.
Жамила Султонова,
Хоразм вилояти маъмурий суди раиси
