Сўнгги йилларда Янги Ўзбекистонда низоларни муқобил ҳал қилиш механизмларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу борада ҳакамлик судлари институти фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқларини ҳимоя қилишда муҳим восита сифатида шаклланиб бормоқда. Мазкур институтнинг ҳуқуқий асоси, аввало, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида мустаҳкамланган.

Мамлакатимизда ҳакамлик судлари институтининг ҳуқуқий пойдевори 2006 йилда қабул қилинган «Ҳакамлик судлари тўғрисида»ги қонун билан яратилган бўлиб, ушбу ҳужжатда ҳакамлик судлари нодавлат орган сифатида белгиланиб, улар фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқувчи, шу жумладан, тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги иқтисодий низоларни ҳал этиши мустаҳкамланган.

Шунингдек, қонун ҳакамлик муҳокамасининг асосий принципларини — қонунийлик, мустақиллик, ҳакамлик муҳокамаси маълумотларининг ошкор қилинмаслиги, ҳакамлик судьяларининг холислиги, диспозитивлик, ҳакамлик муҳокамаси тарафларининг тортишуви ва тенг ҳуқуқлилигини белгилаб берди.

Қонунда доимий фаолият кўрсатувчи ва муваққат ҳакамлик судларини ташкил этиш тартиби, ҳакамлик битими институти, ҳакамлик судьяларига қўйиладиган талаблар ҳамда низоларни кўриб чиқиш жараёни ҳуқуқий жиҳатдан аниқ белгилаб қўйилди. Шу билан бирга, амалиёт таҳлили ҳакамлик судлари фаолиятини янада такомиллаштириш, унинг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлаш ва айрим чекловларни аниқ белгилаш зарурлигини кўрсатди.

Хусусан, ҳакамлик судларида қонунга хилоф равишда давлат ҳокимияти органлари иштирокидаги, давлат харидлари билан боғлиқ шартномалардан келиб чиққан низоларни ҳам кўриб чиқилиш ҳолатлари аниқланди.

Бунинг натижасида солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари бузилиши, мансабдор шахсларнинг ўз хизмат вазифаларини суиистеъмол қилиши кузатилди. Айрим ҳакамлик судьяларига нисбатан жиноят ишлари қўзғатилди. Ваколатли судлар томонидан ҳакамлик судлари ҳал қилув қарорларини бекор қилиш ҳолатлари кўпайди. Агар иқтисодий судларда 2020 йилда 7 та ҳакамлик судининг ҳал қилув қарори бекор қилинган бўлса, бу кўрсаткич 2023 йилда – 53 та, 2024 йилда эса – 391 тани ташкил қилди. Бу ҳолат ҳакамлик муҳокамаси жараёнида процессуал талабларга риоя этилиши ва ҳал қилув қарорлари сифатини янада ошириш зарурлигини кўрсатади.

Ўз навбатида, бу ҳакамлик судлари фаолиятини ташкил қилишнинг қонуний асослари ва улар томонидан қонунчиликка риоя этилиши устидан назорат механизмларини такомиллаштириш, бу борадаги талабларни аниқлаштириш, халқаро стандартларга мослаштириш зарурияти мавжудлигини кўрсатди.

Шу муносабат билан 2026 йил 21 апрелда “Ҳакамлик судлари фаолияти янада такомиллаштирилиши ҳамда бюджет интизоми кучайтирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди.

Мазкур қонун билан амалдаги бир қатор қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, ҳакамлик судлари фаолиятини тартибга солиш янги босқичга кўтарилди.

Биринчидан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга янги 175-9-модда киритилди. Унга кўра, ҳакамлик судларини қонунга хилоф равишда ташкил этиш, давлат органлари, ташкилотлари ва муассасалари, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг ҳакамлик битими тарафлари сифатида иштирок этиши, шунингдек, ушбу субъектлар томонидан ҳакамлик суди қарорларининг қонунга хилоф равишда ихтиёрий ижро этилиши учун мансабдор шахсларга базавий ҳисоблаш миқдорининг беш бараваридан ўн бараваригача миқдорда жарима солиш назарда тутилди. Шу билан бирга, ушбу ҳуқуқбузарликлар маъмурий жазо чораси қўлланилганидан кейин бир йил ичида такроран содир этилса, мансабдор шахсларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ўн беш бараваригача миқдорда жарима қўлланилиши белгиланди. Мазкур норма ҳакамлик судлари фаолиятида қонунийлик ва интизомни мустаҳкамлаш, давлат манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш ҳамда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилувчи муҳим ҳуқуқий кафолат ҳисобланади.

Иккинчидан, «Ҳакамлик судлари тўғрисида»ги қонунга қуйидаги ўзгартишлар киритилди. Биринчи, «Ҳакамлик судлари тўғрисида»ги қонуннинг 3-моддасига киритилган ўзгартишлар орқали доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик судининг ҳуқуқий мақоми аниқлаштирилди. Хусусан, доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик судининг низоми уни ташкил этган нодавлат-нотижорат ташкилоти томонидан тасдиқланадиган локал ҳужжат сифатида белгиланди. Шунингдек, қонундаги «юридик шахс» атамаси «нодавлат-нотижорат ташкилоти» атамасига, «нодавлат орган» атамаси эса, «нодавлат тузилма» атамасига алмаштирилди. Бу ўзгаришлар ҳакамлик судларининг институционал мақомини аниқроқ белгилашга хизмат қилади. Иккинчи, қонуннинг 5-моддаси янги таҳрирда баён қилиниб, давлат органлари, ташкилотлари ва муассасалари, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳакамлик судларини ташкил этиши ёки ҳакамлик битими тарафлари бўлиши мумкин эмаслиги мустаҳкамланди. Мазкур норма давлат манфаатларини ҳимоя қилиш ва ҳакамлик муҳокамасини хусусий-ҳуқуқий муносабатлар доирасида сақлашга қаратилган. Учинчи, қонуннинг 6-моддасига киритилган ўзгартишларга мувофиқ, доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик судлари фақат нодавлат-нотижорат ташкилотлари томонидан ташкил этилиши белгиланди. Шу билан бирга, бундай судни ташкил этиш учун ҳакамлик суди қоидалари ва камида уч нафар ҳакамлик судьясидан иборат рўйхатни тасдиқлаш талаби жорий этилди ҳамда суд ташкил этилганлиги ҳақидаги ҳужжатларни тегишли адлия органига тақдим этиш мажбурияти белгиланди. Тўртинчи, қонуннинг 9-моддаси янги таҳрирда баён қилиниб, ҳакамлик судларининг ваколат доирасига муҳим чекловлар киритилди. Жумладан, маъмурий, оилавий ва меҳнат муносабатларидан келиб чиқувчи низолар, ер билан боғлиқ ишлар, бинолар ва иншоотларга эгалик ҳуқуқини белгилашга оид низолар, шунингдек, бюджет тизими маблағларини ундириш билан боғлиқ ишлар ҳакамлик судлари томонидан кўриб чиқилмаслиги мустаҳкамланди.

Бешинчи, қонуннинг 14-моддасига мувофиқ, ҳакамлик судьялари учун махсус ўқув курсларидан ўтиш ва касбий малакасини мунтазам ошириб бориш мажбурияти жорий этилди. Олтинчи, қонуннинг 35-моддаси янги норма билан тўлдирилиб, муайян ҳакамлик муҳокамасида ҳакамлик судьяси сифатида иштирок этган шахс кейинчалик шу ишда тарафларнинг вакили бўлиши мумкин эмаслиги белгиланди. Бу манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш ва муҳокама холислигини таъминлашга хизмат қилади. Еттинчи, қонуннинг 46-моддаси янги таҳрирда баён қилиниб, ваколатли судга ҳакамлик суди ҳал қилув қарорини бекор қилишни сўраб, ариза бериш ҳуқуқига эга бўлган шахслар доираси кенгайтирилди ва процессуал кодексларга тўлиқ мослаштирилди. Хусусан, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахслар эса, ҳакамлик суди ҳал қилув қарори қабул қилинганлиги уларга маълум бўлган кундан эътиборан ўттиз кун ичида ваколатли судга ушбу ҳал қилув қарорини бекор қилишни сўраб, ариза бериши мумкинлиги белгиланди. Саккизинчи, қонуннинг 49-моддасига киритилган ўзгартишларга мувофиқ, давлат органлари, ташкилотлари ва муассасалари, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан ҳакамлик суди қарорларини ихтиёрий ижро этишга йўл қўйилмаслиги белгиланди. Бу давлат маблағи ва манфаатларини ҳуқуқий жиҳатдан қўшимча ҳимоя қилишга қаратилган муҳим ҳуқуқий кафолат ҳисоб­ланади.

Учинчидан, Бюджет кодексининг 29-моддасига киритилган қўшимчага мувофиқ, бюджет тизими маблағларини ундириш билан боғлиқ суд муҳокамаларида ваколатли молия ва ғазначилик органларининг иштироки кучайтирилди. Энди улар қонунда белгиланган тартибда судларда иштирок этиши, бюджет манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида аризалар, даъво аризалари ва шикоятлар киритиши, шунингдек, жиноят аломатларини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланган тақдирда, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга хабар бериши белгиланди.

Шунингдек, Бюджет кодексининг 187-моддасига киритилган ўзгартишлар орқали ғазначилик назорати тизими мустаҳкамланди. Жумладан, ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилмаган ёки рўйхатдан ўтказиш рад этилган шартномалар, шунингдек, уларга киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар асосида товарлар, ишлар ёки хизматларни қабул қилиб олиш тақиқланди. Бу эса, давлат маблағларининг мақсадсиз сарфланиши, молиявий интизом бузилиши ва асоссиз мажбуриятлар юзага келишининг олдини олишга қаратилган муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Тўртинчидан, Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодексларига киритилган ўзгартишлар суд ҳимоясининг кафолатларини кучайтиришга қаратилган. Биринчи, Фуқаролик процессуал кодексининг 56-моддасига (Иқтисодий процессуал кодекснинг 65-моддасига) киритилган қўшимчага мувофиқ, ҳакамлик судьялари ҳакамлик муҳокамаси давомида ўзларига маълум бўлган ҳолатлар юзасидан гувоҳ сифатида сўроқ қилиниши мумкин эмаслиги белгиланди. Мазкур норма ҳакамлик муҳокамасининг махфийлиги ва мустақиллигини таъминлашга қаратилган муҳим ҳуқуқий кафолат ҳисобланади. Иккинчи, Фуқаролик процессуал кодексининг 70-моддасига киритилган янги нормага кўра, муайян низо бўйича ҳакамлик муҳокамасида ҳакамлик судьяси сифатида иштирок этган шахс кейинчалик шу иш юзасидан суд муҳокамасида вакил сифатида қатнашиши мумкин эмас. Бу манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш ва суд муҳокамасининг холислигини таъминлашга хизмат қилади. Учинчи, Фуқаролик процессуал кодексининг 349-моддасига (Иқтисодий процессуал кодекснинг 223-моддасига) киритилган қўшимчага мувофиқ, ҳуқуқлари ва мажбуриятлари ҳақида ҳакамлик суди ҳал қилув қарори қабул қилинган, аммо ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахсларга ҳам мазкур қарор устидан шикоят қилиш ҳуқуқи берилди. Тўртинчи, Фуқаролик процессуал кодексининг 350-моддаси (Иқтисодий процессуал кодекснинг 224-моддаси) янги норма билан тўлдирилиб, ишда иштирок этмаган шахслар ҳакамлик суди ҳал қилув қарорини бекор қилиш ҳақида ариза берганда зарур ҳужжатларни тақдим эта олмаган тақдирда, суд мазкур ҳужжатларни уларни сақлаётган шахслардан мустақил равишда талаб қилиб олиши мумкинлиги белгиланди. Бу эса, суд ҳимоясидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш ва процессуал адолатни таъминлашга хизмат қилади.

Бешинчидан, «Давлат харидлари тўғрисида»ги қонуннинг 27-моддасига киритилган ўзгартишга мувофиқ, давлат харидлари жараёнида тузилган шартномаларни тегишли ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказиш талаби қўшимча равишда мустаҳкамланди. Мазкур норма давлат харидлари соҳасида молиявий интизом ва шаффофликни кучайтириш, бюджет маблағларининг мақсадли сарфланиши устидан назоратни таъминлаш ҳамда асоссиз ёки қонун талабларига зид шартномалар тузилишининг олдини олишга хизмат қилади.

Умуман олганда, ушбу қонун ҳакамлик суди институтини ривожлантириш ва уни замонавий талабларга мослаштиришда муҳим босқич бўлди.

Аниқроқ айтганда, қонун Конституциямизда белгиланган ҳуқуқий кафолатларни амалда таъминлаш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳамда давлат молиявий манфаатларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Шу маънода, ушбу қонунни Янги Ўзбекистонда низоларни муқобил ҳал этиш тизимини янада ривожлантиришга қаратилган муҳим комплекс ислоҳот сифатида баҳолаш мумкин.

Фозилжон Отахонов,

юридик фанлар доктори,

профессор, ҳакамлик судьяси

Мамлакатимизда судларнинг вазифаси фақат жиноят содир этган шахсга нисбатан жазо тайинлашдан иборат эмас. Суд адолатни тиклайди, бузилган ҳуқуқларни муҳофаза қилади, жабрланувчининг дардини эшитади, айбдорнинг қилмишига ҳуқуқий баҳо беради ва жамиятда тинчликни сақлашга хизмат қилади.

Шу маънода, ярашув институти – жиноят ҳуқуқида инсонпарварлик, масъулият ва адолатни бир нуқтада бирлаштирадиган муҳим механизм.

Ярашув институти мамлакатимиз жиноят судлови амалиётига 2001 йил жиноий жазоларни либераллаштириш жараёни доирасида киритилган.

Кейинги йилларда ушбу институт доираси тубдан кенгайди.

Яқинда судда муҳокама қилинган Ф.Тўлановга (исм-шарифлар ўзгартирилган) оид иш жамиятимизда ярашув институтининг амалий аҳамиятини яна бир бор кўрсатди. Гап шундаки, Ф. Тўланов шу йил 17 январь куни “Тико” русумли автомашинасини бошқариб бораётган вақтда йўл ҳаракати қоидаларининг бир қатор талабларига риоя қилмагани оқибатида қарама-қарши йўналишдан келаётган “Нексия-2” русумли автомашинаси билан тўқнашиб кетган. Ҳодиса натижасида “Тико” автомашинасида йўловчи сифатида ҳаракатланаётган вояга етмаган Д. Абдужабборов оғир тан жароҳати олган. “Нексия-2” автомашинасига 11 миллион 453 минг 184 сўм миқдорида моддий зарар етказилган.

Иш судга етиб келгунига қадар Ф. Тўланов жабрланувчи ва фуқаровий даъвогарга етказилган моддий ва маънавий зарарларни ихтиёрий равишда бартараф этди. Шунингдек, у қилмишидан чин кўнгилдан пушаймон бўлиб, жабрланувчилардан кечирим сўради.

Судда Ф. Тўлановнинг ўзи, жабрланувчи, унинг қонуний вакили ҳамда фуқаровий даъвогар ярашувга рози эканини билдириб, ариза берганлар.

Шу сабабли суд жиноят ишини ярашганлик муносабати билан тугатди.

Ярашув институти судлар ишини енгиллаштиради, деган фикр бор. Бу қисман тўғри: айрим ишлар бўйича узоқ судлашувлар, ортиқча процессуал сарф-харажатлар ва тарафлар ўртасидаги кескинлик камаяди. Аммо ярашувнинг асосий мақсади суд юкини камайтириш эмас. Асосий мақсад — бузилган ҳуқуқни тиклаш, жабрланувчига етказилган зарарни қоплаш, айбдорни пушаймонлик ва масъулият орқали тузатиш, жамиятда муроса ва ҳуқуқий маданиятни мустаҳкамлашдир.

Ўрганишлар шуни кўрсатмоқдаки, Халқаро ҳуқуқий адабиётларда бундай ёндашув “тикловчи адолат” — restorative justice деб аталади. Европа Кенгашининг 2018 йилдаги тавсиясида тикловчи адолат жиноятдан зарар кўрган шахс ва ушбу зарар учун жавобгар шахс ихтиёрий розилик асосида, холис учинчи шахс ёрдамида ҳуқуқбузарликдан келиб чиққан масалаларни ҳал қилиш жараёнида фаол иштирок этиши сифатида тушунтирилади.

Жабрланувчи ва айбдор ўртасидаги муроса, ярашув механизмлари дунёнинг кўплаб давлатларида турли хил ном ва процессуал шаклларда қўлланиб келинмоқда. Мисол учун Германияда жабрланувчи ва айбланувчи рози бўлса, уларнинг ярашуви амалга оширилиши мумкин.

Германия амалиётида прокурор ва суд ҳар бир босқичда айбланувчи ва жабрланувчи ўртасида муроса имкониятини кўриб чиқиши, тегишли ҳолларда бунга кўмаклашиши назарда тутилган. Бу жараён, одатда, жиноят процессидан ташқарида махсус тайёрланган медиаторлар иштирокида ўтказилади, айбланувчи эса, қилмиши учун муайян масъулиятни қабул қилиши лозим.

Францияда жиноий медиация институти мавжуд. Расмий маълумотларга кўра, прокурор унча оғир бўлмаган ҳуқуқбузарликлар бўйича жиноий медиацияни таклиф қилиши мумкин. Бундан мақсад — жабрланувчига етказилган зарарни қоплаш, ҳуқуқбузарлик оқибатида юзага келган низони бартараф этиш ва ҳуқуқбузарни қайта жиноят содир этмасликка йўналтиришдан иборат. Албатта, бу жараён жабрланувчининг розилигини талаб қилади.

Англия ва Уэльсда тикловчи адолат жабрланувчи ҳуқуқлари тизими билан чамчамбарчас боғлиқ. Бунда жабрланувчи жиноят ҳақида хабар берганда, унга жиноят процесси ва жабрланувчилар учун хизматлар ҳақида маълумот берилиши, шу жумладан, гумон қилинувчи ёки ҳуқуқбузар билан мулоқот қилиш имконини берадиган тикловчи адолат хизматлари ҳақида хабар қилиниши мумкин.

Янги Зеландияда тикловчи адолат конференциялари кенг қўлланилади. Мамлакат Адлия вазирлиги маълумотларига кўра, бундай конференция жабрланувчи, ҳуқуқбузар, уларни қўллаб-қувватловчи шахслар ва бошқа тегишли иштирокчилар ўртасида ўтказиладиган норасмий учрашув бўлиб, унда ҳуқуқбузар жавобгарликни қабул қилиши, жабрланувчидан кечирим сўраши, зарарни қандай тузатишни келишиши ва қайта ҳуқуқбузарлик содир этмаслик йўлларини муҳокама қилиши мумкин. Бу жараён, одатда, ҳукм чиқарилишидан олдин бўлиб ўтади, судья жазо тайинлашда ушбу келишувни инобатга олади.

Юқорида баён этилган мисоллардан яққол кўриниб турибдики, хорижий давлатлар ҳуқуқий тизимида фақат жазолаш эмас, балки жабрланувчига етказилган зарарни қоплаш, айбдорни масъулиятга чақириш ва ижтимоий муносабатларни тиклаш ғояси мавжуд ва устувор.

Хулоса қилиб айтганда, миллий қонунчилигимиздан ўрин олган ярашув институти халқимизга хос бағрикенглик, кечиримлилик каби қадриятларнинг амалий ифодаси бўлиб, ушбу институтни янада такомиллаштириб бориш айни муддаодир.

Бекзод ЖУМАБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Нарпай тумани суди раиси

Бугунги кунда мамлакатимизда эртанги кунимизнинг эгалари — ёшлар ўз иқтидори ва салоҳиятларини тўлиқ рўёбга чиқариши, замонавий билим ва касб-ҳунар сирларини пухта эгаллашлари учун барча шарт-шароитлар яратилган. Албатта, бу имкониятларидан оқилона фойдаланиб, ўз салоҳиятини намойиш этаётган ёшлар жуда кўпчиликни ташкил этади.

Аммо ҳаётда ўткинчи ҳавою ҳавасларга берилиб, нафақат қимматли вақтини елга совураётган, балки келажагини ҳам барбод қилаётган айрим ёшларнинг ҳам учраб туриши жуда афсусланарлидир.

Айниқса, айрим ёшларнинг гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар истеъмолига ружу қўйиши уларни боши берк кўчага киритиб қўймоқда.

Масалан, Ангрен шаҳрида яшовчи Диёр Ғайратов (исм-шарифлар ўзгартирилган) таниши Зафар Луқмонов билан бирга кучли таъсир қилувчи ва заҳарли моддаларнинг ноқонуний айланмаси билан шуғулланиш ва шу орқали мўмай даромад топишни режалаштиради.

— Ҳали кўрасан, тезда бойиб кетамиз. Чўнтагимиздан пул узилмайди, — дейди Д. Ғайратов Зафарни қизиқтириб.

Шундай ғаразли ниятда улар терговда шахсини аниқлашнинг имкони бўлмаган номаълум шахс билан жиноий тил бириктиришади. Ваҳоланки, улар бундай иллатга қўл уриш тегишли жавобгарликка сабаб бўлишини яхши билишарди.

Хуллас, 2025 йил 19 октябрь куни Юқори Чирчиқ тумани ички ишлар бўлими ходимлари томонидан ўтказилган “Қорадори — 2025” профилактик тадбир давомида Д. Ғайратов ва З. Луқмоновларнинг қилмиши фош этилади. Аниқроғи, шу куни соат 13.30 ларда туманнинг Файзобод маҳалласи ҳудудидан ўтган “Бектемир-Ғазалкент” автомобиль йўлининг ўнг томонида тўхтаб турган Д. Ғайратовга қарашли автомашина ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимларида шубҳа уйғотади. Бинобарин, холислар иштирокида кўздан кечирилган пайтда автомашина юкхонасида 68 дона оқ рангли, ичида суюқлик бўлган флаконлар, 87 дона қора рангли, бўлаклаб ўралган капсуласимон моддалар ҳамда 536 дона оқ рангли капсулалар борлиги аниқланади. Бу воситалар текшириб кўриш учун ашёвий далил тариқасида олинади. Кейинчалик эса, Д. Ғайратов ва З. Луқмонов бу воситаларни сотиш орқали мўмай даромад орттириш мақсадида сақлаб келаётганига иқрор бўлишади.

Таъкидлаш лозимки, судга оид кимёвий экспертиза хулосасида қора рангли 86 дона ўрамлар ичидан чиққан капсулалар таркибида “прегабалин” гиёҳвандлик моддаси борлиги қайд этилди. Айтиш керакки, ушбу модда Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 19 августдаги қарори билан кучли таъсир қилувчи моддалар туркумига киритилган.

Шундан сўнг Д. Ғайратов ва З. Луқмоновга нисбатан жиноят иши қўзғатилди. Тергов жараёнида ўтказилган судга оид наркологик экспертиза хулосалари З. Луқмоновнинг гиёҳвандлик касаллигига чалингани, шу боис мажбурий тартибда даволанишга муҳтож эканлигини кўрсатди.

Яқинда жиноят ишлари бўйича Юқори Чирчиқ тумани судида ушбу жиноий қилмишга қонуний баҳо берилди: иккала судланувчи Жиноят кодексининг 251-1-моддаси 5-қисми билан айбдор деб топилиб, уларга нисбатан тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Шунингдек, Жиноят кодексининг 96-моддаси талабидан келиб чиқиб, З. Луқмоновга нисбатан жазони ўташ муассасаларида гиёҳвандликдан мажбурий тартибда даволаниш чоралари қўлланиладиган бўлди.

Кези келганда, бошқаларга сабоқ бўлиши учун бир мулоҳазани билдириб ўтишни лозим топдик. Бу оғир жиноий қилмишга қўл урган Д. Ғайратов — 25, З. Луқмонов эса, 26 ёшда. Иккаласи ҳам ҳали оила қурмаган, бироқ улар катта ҳаётга эндигина қадам қўяётган пайтда бундай аянчли қисматга дучор бўлиши ҳар қандай кишини ўйлантиради. Айниқса, З. Луқмоновнинг гиёҳвандликка чалингани ўта ачинарли ҳол.

Бу ҳақда ўйлаганда, шундай ҳақли савол туғилади: хўш, уларнинг ота-онаси, яқинлари нега аҳвол шу даражага етгунча фарзандларини назорат қилишмаган?

Ҳарқалай, нима бўлганда ҳам, ҳаммаси оилавий тарбиядаги кемтикликка, фарзандлар олдидаги масъулият унутилганига бориб тақалади.

Бундан келиб чиқадиган хулоса шуки, униб-ўсиб келаётган ёшларнинг таълим-тарбиясига масъулият билан қараш, уларни турли хил иллатлардан асраб-авайлаш — ҳар биримизнинг масъулиятли бурчимиздир. Зеро, бугун ёшлар тарбиясига фидойилик билан ёндошишимиз ёруғ ва фаровон келажагимизни барпо этишга қўшаётган ҳиссамиз эканини унутмайлик.

Дилноза ЖУМОНОВА,

жиноят ишлари бўйича

Юқоричирчиқ тумани

суди судьяси

Бугунги кунда интернет ва ижтимоий тармоқлар инсон ҳаётининг ажралмас қисмига айланган. Миллионлаб одамлар ҳар куни турли ахборотларни қабул қилади, билим олади, мулоқотда қатнашади ва ҳатто кундалик ҳаётининг кўплаб масалаларини онлайн тарзда ҳал этади.

Айниқса, тезкор хабар алмашиш, турли маълумотларга бир зумда эга бўлиш имконияти одамлар учун катта қулайлик яратмоқда. Бироқ ахборот технологияларининг бундай кенг имкониятлари билан бир қаторда, улардан нотўғри ва ғаразли мақсадларда фойдаланиш ҳолатлари ҳам ортиб бормоқда.

Ҳозирги кунда айрим кучлар интернет майдонидан экстремистик, террорчилик ва радикал ғояларни тарқатиш, аҳоли онгига таъсир ўтказиш ҳамда жамоат тартибига рахна солиш мақсадида фойдаланишга уринаётгани жиддий ташвиш уйғотади. Шу сабабли, интернет фақат ахборот алмашинув воситаси эмас, балки мафкуравий таъсир майдонига ҳам айланиб бораётгани эътибордан четда қолмаслиги лозим.

Мутахассислар таъкидлашича, замонавий экстремистик оқимлар одамларни ўз таъсирига олиш учун қуролдан ҳам кўра кўпроқ ахборотдан фойдаланмоқда. Турли аудио ва видеомаърузалар, ижтимоий тармоқлардаги каналлар ва гуруҳлар орқали инсон онгига таъсир кўрсатишга ҳаракат қилинмоқда.

Ҳаётий тажрибаси кам бўлган ёшлар бундай таъсирга тез берилиши мумкин. Шу боисдан, мамлакатимиз қонунчилигида жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид соладиган материалларни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намо­йиш этиш учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Бундан кўзланган асосий мақсад — фуқароларнинг тинчлиги, осойишталиги ва давлат хавфсизлигини таъминлашдан иборат.

Шундай ҳолатлардан бири жиноят ишлари бўйича Зарбдор туман суди томонидан кўриб чиқилган мазкур жиноят иши интернет тармоғидаги фаолият ҳам қонун доирасида баҳоланишини яна бир бор кўрсатди.

Суд ҳужжатларига кўра, судланувчи Ш. Б. дастлаб интернет тармоғидаги турли экстремистик ва террорчилик руҳидаги аудио ҳамда видеомаърузаларни мунтазам равишда кузатган. Ушбу материаллар билан узоқ вақт давомида танишиб бориши оқибатида унинг дунёқарашига ақидапарастлик ғоялари таъсир кўрсатган.

Кейинчалик Ш. Б. «Telegram» мессенжерида «Muslim» номли алоҳида канал ташкил этиб, ундан диний мазмундаги материалларни жойлаштириш ва тарқатиш воситаси сифатида фойдаланган.

Суд муҳокамасида аниқланишича, ушбу канал орқали турли аудио ва видеоматериаллар жойлаштириб борилган. Бу далиллар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар томонидан 2025 йил май ойида интернет мониторинги ўтказилиши давомида аниқланган. Шундан сўнг тезкор тадбирлар ташкил қилиниб, текширув жараёнида бу каналда бир неча нафар обуначи мавжудлиги, шунингдек, кўплаб расм, видео, файл, ҳавола, аудиоёзув ва бошқа электрон материаллар сақланаётгани маълум бўлган.

Каналнинг аудиоматериаллар бўлимида жойлаштирилган бир қатор аудиоёзувлар экспертлик тадқиқоти учун ажратиб олинган. Материаллар белгиланган процессуал тартибда нусхаланиб, махсус экспертизага юборилган.

Экспертлар томонидан ўтказилган тадқиқот хулосасида текширувга тақдим этилган аудиоматериалларда ақидапарастлик ғоялари мавжудлиги қайд этилган. Бу хулоса судга материалларнинг мазмунига ҳуқуқий баҳо бериш имконини яратди.

Судланувчи фақат материалларни сақлаш билан чекланиб қолмаган. У махсус канал ташкил этган, унга материаллар жойлаштирган ва бошқа фойдаланувчилар учун очиқ ахборот майдони яратган. Бу эса, унинг ҳаракатларида тарқатиш мақсади мавжуд бўлганлигини кўрсатган муҳим ҳолат сифатида баҳоланди.

Суд муҳокамаси давомида жиноят иши бўйича тўпланган далиллар, тезкор тадбирлар натижалари, электрон маълумотлар, экспертлар хулосалари ҳамда бошқа исботлар ҳар томонлама текширилди. Натижада суд судланувчининг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 244-1-моддаси 3-қисми «г» бандида назарда тутилган жиноят таркиби мавжуд деган хулосага келди.

Суднинг ҳукми билан судланувчи Ш. Б. айбдор деб топилиб, унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилган ҳолда 4 йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланган. Шунингдек, интернетдан фойдаланмаслик, назорат қилувчи орган рухсатисиз яшаш жойини ўзгартирмаслик ҳамда вилоят ҳудудидан четга чиқмаслик каби қўшимча чекловлар ҳам белгиланди.

Афсуски, бугунги кунда экстремистик ва ақидапарастлик ғоялари кўпинча интернет орқали тарқатилмоқда. Бундай ҳолатларда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан олиб борилаётган интернет мониторинги, рақамли далилларни йиғиш ва экспертлик тадқиқотлари жиноятларни фош этишда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Энг муҳими, мазкур суд амалиёти интернетдаги ҳар қандай ҳаракат виртуал муҳитда содир этилса ҳам, унинг ҳуқуқий оқибатлари реал ҳаётда намоён бўлишини кўрсатади. Шу боис, ҳар бир фуқаро, айниқса, ёшлар, интернет тармоғидаги ахборотларни танлаш ва тарқатишга юксак масъулият билан ёндашиши зарур.

Тинчлик-осойишталик — юрт тараққиётининг энг муҳим шарти. Уни асраш эса, ҳар бир фуқародан ҳушёрлик, масъулият ва қонунларга ҳурмат билан муносабатда бўлишни талаб этади. Ахборот майдонидаги ҳушёрлик бугунги кунда жамоат хавфсизлигини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири эканлигини унутмаслик лозим.

Қувондиқ Мамараҳимов,

жиноят ишлари бўйича

Зарбдор тумани суди раиси

Мамлакатимизда бошқа соҳаларда бўлгани каби уй-жой қуриш, ер участкаларидан оқилона ва самарали фойдаланиш, фуқароларга тегишли турар жойларни давлат рўйхатидан ўтказишнинг мустаҳкам қонуний асослари яратилган.

Хусусан, уй-жойга доир ҳуқуқларнинг амалга оширилиши ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш учун қулай шарт-шароитлар яратиш, фуқароларга тегишли бўлган турар жойларни давлат рўйхатидан ўтказишда кўмаклашиш мақсадида, 2024 йил 5 августда “Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига ҳамда уларда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди.

Қонунда бир қатор ҳолатларда фуқароларнинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ва унда қурилган бино-иншоотларга бўлган ҳуқуқлари эътироф этилиши назарда тутилган.

Бироқ ҳаётда айрим кишилар ушбу қонунни дастак қилиб, янги қурилаётган ноқонуний объектлар ҳам қонунийлаштирилиши керак, деган важни келтираётган ҳолатлар ҳам учраб туради. Бу эса, фуқаролар ўртасида турли хил нотўғри тушунчалар шаклланишига сабаб бўлмоқда.

Шу боис ушбу қонунда фуқароларнинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ва у ерда қурилган бино-иншоотларга бўлган ҳуқуқлари қандай ҳолатларда эътироф этилиши ҳақида имкон қадар маълумот беришни ўринли, деб ўйлаймиз.

Қонунга кўра:

– Ўзбекистон Республикаси фуқаролари ва мамлакат ҳудудида доимий яшаб турган фуқаролиги бўлмаган шахслар 2018 йил 1 майга қадар якка тартибда уй-жой қуриш орқали ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасига ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотларга;

– фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ажратилган ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларда кўрсатилган ер участкаси майдонидан 2018 йил 1 майга қадар ортиқча эгаллаган ер участкасига ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотларга;

– ўзбошимчалик билан қурилган якка тартибдаги уй-жойларга бўлган мулк ҳуқуқини, Вазирлар Маҳкамасининг қарорига асосан, ташкил этилган Кўчмас мулкка нисбатан ҳуқуқни эътироф этиш ишларини ташкил этиш бўйича туман (шаҳар) комиссиялари томонидан эътироф этиш мумкин деб топилганлиги ҳолларига ёки уни эътироф этиш рад этилганлиги ёхуд аризаларнинг кўриб чиқилиши бир марталик умумдавлат акциясининг муддати ўтганлиги сабабли якунига етмаганлиги ҳолларига;

– 2021 йил 8 июнга қадар туман (шаҳар) ҳокимининг қарорига кўра, қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ фуқароларга, якка тартибдаги тадбиркорларга ёки резидент бўлган юридик шахсларга ажратилган, тасдиқлаш масаласи Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимлари ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси ёки тегишли халқ депутатлари Кенгаши томонидан кўриб чиқилмаган ер участкасига (бундан шундай ер участкасида икки йил ичида бинолар ва иншоотлар қурилмаган ёки уларнинг қурилиши бошланмаган ёхуд ер участкасидан мақсадсиз фойдаланилган ҳоллар мустасно);

– фуқароларнинг боғдорчилик ва узумчилик ширкатлари ҳудудидаги турар жойларига ҳамда улар эгаллаган ер участкасига;

– 2020 йил 9 мартга қадар кичик саноат зоналари ҳудудида жойлаштирилган тадбиркорлик субектларининг яшаш учун мўлжалланмаган бинолари ва иншоотлари ёки уларнинг қисмлари жойлашган ер участкасига;

– хусусийлаштирилган бинолар ва иншоотлар эгаллаган ер участкасига;

– фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахсларнинг қонунчиликка мувофиқ мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи эътироф этилган бинолари ва иншоотлари эгаллаган ер участкасига нисбатан ҳуқуқларни эътироф этиш асослари ва тартиби белгилаб берилди.

Натижада ушбу қонунга асосан, кўплаб фуқароларнинг илгари қуриб, фойдаланиб келаётган уй-жойларига нисбатан мулк ҳуқуқлари қонунийлиги эътироф этилди. Уларнинг қатор йиллардан буён давом этиб келган муаммолари шу тариқа ечим топди.

Ушбу қонундаги имтиёзлар фақат юқорида қайд этилган олдинги даврга оид ҳолатларгагина тааллуқли эканлиги кўриниб турибди. Янги ноқонуний қурилишларга нисбатан мазкур қонун қўлланилмайди ва улар мулк ҳуқуқи объекти сифатида эътироф этилмайди.

Бу каби қурилмалар, Фуқаролик кодексининг 212-моддасига асосан, қонунчиликда белгиланган тартибда қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкаларида, шунингдек, иморат қуриш учун зарур рухсатнома олмасдан ёки архитектура ва қурилиш нормалари ҳамда қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган уй-жой, бошқа бино, иншоот ёки ўзга кўчмас мулк ўзбошимчалик билан қурилган иморат ҳисобланади.

Шунингдек, бундай иморатлар ўзбошимчалик билан иморат қуриш оқибатида ҳуқуқлари бузилган шахснинг ёки тегишли давлат органининг даъвосига асосан, суднинг қарорига биноан иморатни қурган шахс томонидан ёки унинг ҳисобидан бузиб ташланади.

Бундан ташқари бундай қонунбузилиши ҳолатини содир этган айбдор шахсларга нисбатан нафақат фуқаролик-ҳуқуқий, балки маъмурий чоралар ҳам қўлланилади. Аниқроғи, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддасига кўра, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўттиз баравари, мансабдор шахсларга эса, етмиш баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Мисол учун даъвогар Кадастр агентлиги Жиззах вилояти бошқармаси жавобгар Ш. Х.га нисбатан ўзбошимчалик билан қурилган қурилмани буздириш ва ерни яроқли ҳолатга келтириш тўғрисидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Маълум бўлишича, даъвогар томонидан ер майдонларидан мақсадли ва оқилона фойдаланилишининг аҳволи ўрганилганда, жавобгар Ш. Х. Бахмал тумани ҳудудида ўзбошимчалик билан 180 квадрат метр ўлчамдаги ер участкасига уй-жой қуриб олганлиги аниқланган. Мазкур ноқонуний қурилмани бартараф этиш юзасидан жавобгарга огоҳлантириш хати берилган. Аммо ноқонуний қурилма унинг томонидан ихтиёрий равишда бартараф этилмаган. Шу сабабли даъвогар судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Ғаллаорол туманлараро судининг 2025 йил 18 августдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаби қаноатлантирилиб, жавобгарга ноқонуний қурилмани бузиш ҳамда ер майдонини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш мажбурияти юклатилган.

Жавобгар Ш. Х. қурилмани у қурмаганлиги, қурилма онаси М. Х. томонидан қурилганлиги ҳақидаги важ келтирганлиги сабабли апелляция инстанция суди биринчи босқич суди қоидаларига ўтиб, ишга М. Х.ни жалб қилган.

Кадастр агентлиги Бахмал тумани бўлимининг 2025 йил 8 октябрдаги қарорига кўра, фуқаро М. Х. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисми билан ҳуқуқбузар деб топилиб, унга нисбатан маъмурий жарима жазоси қўлланилган.

Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2025 йил 8 октябрдаги ажрими билан суднинг ҳал қилув қарори хулоса қисмида жавобгар сифатида М. Х. кўрсатилиб, суд қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Ўз навбатида, судда жавобгар М. Х. уй-жойни аҳоли пункти ер майдонида қурганлиги, бу қурилмага нисбатан “Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига ҳамда уларда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида”ги қонун талабларига асосан мулк ҳуқуқи берилиши кераклиги ҳақида важ келтирган.

Лекин жавобгар М. Х.да ер ажратиш ҳақида ваколатли орган қарори мавжуд эмас, ер участкаси чегараси жойи­да белгиланмаган ҳамда ер участкасига бўлган ҳуқуқ давлат рўйхатидан ўтказилмаган. Шу каби ер майдони ва бино-иншоотга нисбатан мулк ҳуқуқи эътироф этилмаган ёки мазкур қонун татбиқ этилиши мумкин бўлган ер тоифаси ёхуд бино хатловдан ўтказилмаганлиги сабабли Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2025 йил 13 ноябрдаги ажрими билан суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилди.

Худди шу каби ҳолат: Жиззах шаҳар прокуратураси шаҳарнинг Ўратепалик маҳалласида жойлашган “Зиннур маркет” биносига туташ, шаҳар ҳокимлиги захирасида бўлган ҳудуддан жавобгар И. М. ўзбошимчалик билан 117,25 квадрат метр ўлчамдаги ер участкасини эгаллаб олгани ҳамда енгил турдаги айвон ва бир қаватли бино қургани юзасидан судга даъво ариза киритди. Даъво аризада жавобгарга ноқонуний қурилмани бузиш мажбуриятини юклатишни сўради.

Суд қарори билан мазкур қурилма жавобгар ҳисобидан буздирилиши белгиланди. Мазкур иш жавобгарнинг шикояти асосида Жиззах вилоят судининг тафтиш инстанциясида ўрганиб чиқилганида ҳам, жавобгар ҳеч қандай ҳужжатларсиз ер майдонини эгаллаб, қурилиш қилиб олганлиги ўз тасдиғини топди.

Айтмоқчимизки, ҳар бир фуқаро муҳим бир ҳақиқатни унутмаслиги керак: қонунни билмаслик жавобгарликдан озод қилмайди. Бу фикрни бежизга айтаётганимиз йўқ. Жиззах вилоят суди, фуқаролик ишлари бўйича судлари томонидан ўтган йил давомида ўзбошимчалик билан қурилган уй-жойларни бузиш билан боғлиқ 928 та фуқаролик иши кўриб чиқилган. Уларнинг 788 таси ёки 85 фоизи қаноатлантирилган.

Мухтасар қилиб айтганда, қурилиш ишларини амалга оширишда турли гап-сўзларга эмас, балки амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқ иш юритиш муҳим. Шунда одам турли муаммоларга дучор бўлмайди, ортиқча чиқимларга учрамайди.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича

Ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнида давлат идоралари билан ўзаро муносабатларда фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилиш муҳим аҳамиятга эга. Бу вазифани амалга оширишда маъмурий судлар фаолияти алоҳида ўрин тутади.

Маъмурий суд ишларини юритишнинг замонавий моделида даъво институтининг жорий қилиниши суд ҳимояси механизмларини такомиллаштириш, тарафларнинг процессуал ҳуқуқларини аниқ белгилаш ҳамда суд амалиётида ягона ёндашувни шакллантиришга хизмат қилади.

Ўзбекистонда маъмурий суд ишларини юритиш тизими босқичма-босқич такомиллаштирилмоқда. Бу жараёнда даъво институти ва даъво турларининг ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамланиши маъмурий судловнинг самарадорлигини оширишга қаратилган муҳим ислоҳотлардан бири ҳисобланади.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 5-моддасига кўра, фуқаролар ва юридик шахслар ўзларининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун маъмурий ишлар бўйича судга ариза (шикоят) билан мурожаат қилади. Яъни ҳозирги кунда маъмурий судга мурожаат қилишнинг даъво институти мавжуд эмас.

Ўзбекистон Президентининг 2025 йил 30 январдаги қарори билан “Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш концепцияси” тасдиқланган бўлиб, унда маъмурий суд иш юритувига даъво институтини киритиш орқали маъмурий органлар устидан бериладиган даъво турларини аниқ белгилаш, ҳар бир даъво тури бўйича иш юритишнинг ўзига хос процессуал қоидаларини назарда тутиш вазифаси белгиланган. Шу муносабат билан янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳасида судга мурожаат қилишнинг даъво шакли ва даъво турлари белгиланмоқда.

Хўш, даъво институти нима?

Даъво институти — шахснинг бузилган ёки баҳсли ҳуқуқи, эркинлиги ёки қонуний манфаатини суд орқали ҳимоя қилиш ҳақидаги талабини ифодаловчи процессуал институтдир. Маъмурий суд ишларида даъво фуқаро ёки юридик шахснинг давлат органи, маҳаллий давлат ҳокимияти ёки мансабдор шахснинг қарорлари, ҳаракатлари ё ҳаракатсизлиги устидан судга мурожаат қилиш шакли сифатида намоён бўлади.

Даъво институтининг жорий қилиниши бир қатор муҳим вазифаларни ҳал этади:

биринчидан, маъмурий судга мурожаат қилиш шаклини аниқ белгилайди;

иккинчидан, даъвогар ва жавобгарнинг процессуал мақомини аниқлаштиради;

учинчидан, суд муҳокамаси предметини белгилайди;

тўртинчидан, суд қарорининг ижросини таъминлашга хизмат қилади;

бешинчидан, суд амалиётида ҳуқуқий аниқлик ва барқарорликни таъминлайди.

Маъмурий судловда турли хил ҳуқуқий низолар учрайди. Шу сабабли даъво турларини ҳуқуқий жиҳатдан ажратиш низонинг хусусиятига мос процессуал тартибни қўллаш имконини беради.

Халқаро стандартлар ва илғор хорижий тажрибадан келиб чиққан ҳолда, Ўзбекистонда маъмурий суд ишларини юритишда қуйидаги даъво турларини киритиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади:

• низолашиш тўғрисидаги даъво. Ушбу даъво орқали даъвогар суддан маъмурий акт, маъмурий органнинг ижро ҳужжати ёки маъмурий шикоятнинг мустақил предметини ташкил этадиган маъмурий органнинг процессуал ҳужжатини тўлиқ ёки қисман бекор қилишни талаб қилиши мумкин;

• тақиқлаш тўғрисидаги даъво. Ушбу даъво орқали даъвогар суддан маъмурий органга муайян маъмурий актни, маъмурий органнинг ижро ҳужжатини қабул қилишни ёки муайян маъмурий ҳаракатни амалга оширишни тақиқлашни талаб қилиши мумкин бўлади;

• мажбурият юклаш тўғрсидаги даъво. Бу турдаги даъво давлат органини муайян ҳаракатни амалга ошириш ёки қонун бўйича тегишли вазифани бажаришга мажбур қилишга қаратилган бўлади. Масалан, лицензия бериш, рўйхатдан ўтказиш ёки маълумот тақдим этиш мажбурияти;

• тан олиш тўғрисидаги даъво. Ушбу даъво орқали даъвогар суддан маъмурий актнинг, маъмурий органнинг бошқа ҳужжатининг ёки маъмурий ҳаракатнинг ғайриқонунийлигини тан олишни, шунингдек, маъмурий актни ҳақиқий эмас, деб топишни талаб қилиши мумкин.

Маъмурий судларда даъво институтини жорий қилиш, ҳеч шубҳасиз, бир қатор ижобий натижаларни беради. Хусусан, бу янги институт суд ҳимоясининг самарадорлигини оширади; давлат органларининг қонунийликка риоя қилиш масъулиятини кучайтиради; фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқий кафолатларини мустаҳкамлайди; суд амалиётининг бир хилда қўлланилишини таъминлайди; инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг халқаро стандартларига яқинлашишга хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, маъмурий судларда даъво институти ва даъво турларининг жорий этилиши мамлакатимизда маъмурий адлия тизимини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади. Ушбу институт давлат органлари фаолияти устидан самарали суд назоратини таъминлаш, фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш, қонунийлик ва одил судлов принципларини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Даъво турларининг аниқ ҳуқуқий тартибга солиниши суд амалиётининг бир хил қўлланилишини таъминлайди. Шунингдек, ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини ривожлантиришга муносиб ҳисса қўшади.

Акмал Муродов,

Олий суд судьяси

Бугунги кунда ахборот технологияларининг шитоб билан ривожланиши аҳолига кенг қулайликлар яратиш билан бирга айрим кимсалар ундан ғаразли мақсадлари йўлида фойдаланаётгани жуда афсусланарлидир. Масалан, кибержиноятчилик, хусусан, ижтимоий тармоқларда ташкил этилаётган қимор ўйинларида иштирок этган кўплаб фуқаролар ўз маблағларидан айрилиб қолмоқда.

Қарши шаҳрида яшовчи Хўжамберди Қаҳҳоров (исм-шарифлар ўзгартирилган) гарчи ижтимоий тармоқда қимор ташкил этмаган бўлса-да, бошқача тарзда кибержиноятга қўл урди. Гап шундаки, у Косон туманининг Гулобод маҳалласида жойлашган хўжалик моллари дўконида ишларди. Дўконда ишлаш асносида 2025 йил март ойида “Telegram” мессенжерида қимор ва таваккалчиликка асосланган “1XBET” ўйини фойдаланувчиларининг депозит ҳисобларини тўлдириб берувчи “bot”ларни яратади. Сўнг у дўконда сақлаб келаётган Озода Дониёрова, Сурайё Аширова, Зилола Ботирова, Саида Ботирова, Маҳфуза Шараповага тегишли паспорт нусхаларини таниши, “Xaлқ банки”нинг Косон универсал банк хизматлари маркази бош мутахассиси Ҳ. Тошпўлатовга беради. Ўз навбатида, Ҳ. Тошпўлатов ҳамкасби Ш. Шодмонов билан бирга О. Дониёрова, С. Аширова, З. Ботирова, С. Ботирова ва М. Шарапованинг номига янги банк пластик карталарини очиб беради. Пластик карта очиш учун берилган аризаларга юқорида исм-шарифи қайд этилган аёллар номидан Х. Каримовнинг ўзи сохта имзо қўяди. Оқибатда ҳар бири эвазига ойига 2 миллион сўмдан ҳақ олиб туриш шарти билан янги банк пластик карталарини “Telegram”да “DEZOS” номли профилни юритувчи Н. Муталовга сотиб юборади. Чунки Н. Муталов “Uzb_kassa” номли боти орқали қимор ва таваккалчиликка асосланган онлайн ўйинлар иштирокчиларининг ҳисобини тўлдириш ва ютуқларни чиқариб бериш билан шуғулланарди. Бу ҳаракати билан Х. Қаҳҳоров ҳужжатларни қалбакилаштириш ҳамда қалбаки эканлигини била туриб, ундан фойдаланиш жиноятини содир этади.

Орадан 2 ой ўтиб, Х. Қаҳҳоров яна шу жиноятга қўл уради. Бу гал у фуқаро Г. Йўлдошеванинг паспортини қўлга киритади ва “Ipak yo‘li banki”нинг Қарши филиали “Косон” экспресс марказида ишловчи таниши И. Жўраев ва банк бош мутахассиси М. Давронова ёрдамида янги пластик карта очишга эришади. Кейин аввалгидек, ҳар ойда 2 миллион сўмдан бериш шарти билан Н. Муталовга сотади. Х. Қаҳҳоров ҳужжатларни қалбакилаштиргани ва улардан фойдалангани етмагандек, шахсга доир маълумотлар тўғрисидаги қонун талабини ҳам бузади.

Албатта, ҳар ойда келиб турадиган мўмай даромад кимга ҳам ёқмайди, дейсиз?! Бинобарин, Х. Қаҳҳоровнинг “иштаҳа”си янада очилиб кетади. Натижада у 2025 йилнинг май, июль ва август ойларида яна 15 нафар фуқаронинг номига банк пластик картасини расмийлаштириб, Н. Муталовга сотади. Бироқ…

Бироқ орадан кўп ўтмай бу қинғир қилмишнинг қийиғи чиқади: республикамиз миқёсида ўтказилган “Долзарб 10 кунлик” махсус тадбирлари доирасида Х. Қаҳҳоровнинг кирдикорлари Тошкент шаҳар ИИББ тезкор ходимлари томонидан фош этилади. Аниқроқ айтганда, махсус топшириқ асосида Қашқадарё вилоятига хизмат сафарига юборилган бошқарма тезкор ходимлари томонидан номларига банк пластик картаси расмийлаштирилган 21 нафар фуқаро билан суҳбат ўтказилганда, бу сирларнинг ҳаммаси сув юзига қалқиб чиқади.

Шундан сўнг Х. Қаҳҳоров Тошкент шаҳар ИИББ Ахборот технологиялар соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш бошқармасига чақиртирилади.

Лекин пойтахтга келгач, Х. Қаҳҳоров калондимоғларча иш тутади: айбини бўйнига олиб, қилмишидан пушаймон бўлиш ўрнига бошқарма бошлиғи Б. Тиллахўжаевга пора таклиф қилади. Буни эшитган бошлиқ пора бериш ҳам худди пора олиш каби оғир жиноят эканлигини унга тушунтиради.

Аммо Х. Қаҳҳоров ўз билганидан қолмайди, у оқ қоғозга ёзиш орқали ноқонуний таклифини такрорлайверади. Охир-оқибат Б. Тиллахўжаев Ички ишлар вазирлиги Шахсий хавфсизлик бош бошқармаси Тошкент шаҳар бўйича бошқармаси бошлиғи номига билдирги билан мурожаат қилади. Ушбу билдирги асосида тезкор тадбир ўтказилади. Пировардида Х. Қаҳҳоров Б. Тиллахўжаевнинг хизмат хонасида 50 000 АҚШ долларини пора тариқасида берган вақтида ушланади. Натижада Х. Қаҳҳоров ва унинг жиноий шериги Ж. Эгамназаровга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Таъкидлаш лозимки, жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек тумани суди Х. Қаҳҳоровни Жиноят кодексининг 211-моддаси 3-қисми “а” банди, 228-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари ва 141-2-моддаси 2-қисми “а”, “б”, “в” бандлари, Ж. Эгамназаровни эса, Жиноят кодексининг 211-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топиб, уларни тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш тўғрисида ҳукм чиқарди. Пора тариқасида берилган 50 000 АҚШ доллари эса, давлат фойдасига ўтказилди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, Президентимиз Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида “Коррупция – давлат тараққиётига тўсиқ бўладиган, адолат ва қонун устуворлигини издан чиқарадиган, жамиятда ишонч муҳитини заифлаштирадиган энг жиддий таҳдид. Коррупцияга йўл қўйиш эса – ислоҳотларимизга хиёнатдир. Бу иллатга қарши курашиш бўйича 2026 йилда “фавқулодда ҳолат” эълон қиламиз” дея алоҳида таъкидлади. Шундай экан, пора олиш, пора бериш ва пора олиш-беришда воситачилик қилиш сингари иллатларга нафақат қонун ҳимоячилари, балки ҳар юртдошимиз ҳам муросасиз бўлиши шарт.

Дилноза ҲОЛИҚНАЗАРОВА,

жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек

тумани суди судьяси

Бозор иқтисодиёти шароитида тадбиркорликни ривожлантириш, хусусий мулк дахлсизлигини таъминлаш ва ишбилармонлар учун эркин иқтисодий муҳит яратиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади.

Кейинги йилларда мамлакатимизда тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, уларнинг давлат органлари билан муносабатларида қонунийликни таъминлаш, ишбилармонлик фаолиятига асоссиз аралашувларнинг олдини олишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Тадбиркор учун энг катта кафолат – бу унинг ҳуқуқи бузилган тақдирда, мустақил ва холис суд орқали ҳимоя қилинишига бўлган ишончдир. Чунки тадбиркор ўз сармояси, мол-мулки ва қонуний манфаатлари ишончли ҳимоя қилинишини ҳис қилгандагина фаолиятини кенгайтиради, янги иш ўринлари яратади ва мамлакат иқтисодиёти ривожига муносиб ҳисса қўшади. Шу маънода, судлар иқтисодий муносабатларда фақат низоларни ҳал қилувчи орган эмас, балки қонун устуворлигини таъминловчи ва тадбиркорлар ҳуқуқларининг ишонч­ли ҳимоячиси сифатида муҳим ўрин эгаллайди.

Хоразм вилояти судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан кўрилган навбатдаги иқтисодий иш ҳам бунинг ёрқин мисоли бўлади. Мазкур ишда иқтисодий муносабатларнинг муҳим тамойилларидан бири – шартнома шартларига қатъий амал қилиш ва қонунчилик талабларидан четга чиқмаслик масаласига атрофлича ҳуқуқий баҳо берилди.

Иш ҳужжатларига кўра, “Voha Ne’matlari” масъулияти чекланган жамияти банк томонидан ҳисобварағидан кечиктирилган тўлов учун ҳисобланган пеня мемориал ордер орқали акцептсиз тартибда ечиб олинганини қонунга зид деб ҳисоблаб, судга мурожаат қилган. Даъвогар банк томонидан амалга оширилган бу ҳаракатни ҳақиқий эмас, деб топиш, ҳисобварағидан асоссиз равишда ундирилган маблағни қайтариш ҳамда ҳуқуқий ёрдам учун сарфланган харажатларни қоплашни сўраган.

Биринчи инстанция суди даъво талабларини қаноатлантиришни рад этгач, иш апелляция тартибида қайта кўриб чиқилди. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларини, тарафлар ўртасида тузилган факторинг шартномаси ва амалдаги қонунчилик нормаларини чуқур таҳлил қилди.

Таҳлил жараёнида тарафлар ўртасидаги шартномада банкка асосий қарз ҳамда унга ҳисобланган фоизларни белгиланган тартибда акцептсиз ундириш ҳуқуқи берилгани, бироқ кечиктирилган тўлов учун ҳисобланган пеняни мемориал ордер асосида сўзсиз тартибда ҳисобдан чиқариш ҳуқуқи назарда тутилмагани аниқланди. Суд Фуқаролик кодексининг тегишли меъёрларига асосланиб, шартнома шартларини ҳар томонлама шарҳлади ва пеня банкнинг талаб қилиш ҳуқуқи сифатида белгиланган бўлса-да, уни акцептсиз тартибда ундириш учун аниқ ҳуқуқий асос мавжуд эмас, деган хулосага келди.

Судлов ҳайъати, шунингдек, неустойка (пеня) мажбуриятни таъминлаш воситаларидан бири ҳисобланишини, уни ундириш бўйича низо келиб чиққан тақдирда, кредитор ўз ҳуқуқини суд орқали амалга ошириши лозимлигини таъкидлади. Яъни шартнома ёки қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилмаган ҳолда банкнинг тадбиркор ҳисобварағидан пеняни мустақил равишда мемориал ордер орқали ечиб олиши қонунчилик талабларига зид деб баҳоланди.

Айнан шу ҳуқуқий таҳлил натижасида апелляция инстанцияси биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ бекор қилиб, янги қарор қабул қилди. Суд қарорига мувофиқ, банк томонидан қўйилган мемориал ордерни ижро этиш мумкин эмас, деб топилди, тадбиркор ҳисобварағидан акцептсиз тартибда ундирилган 63 миллион 80 минг 948 сўм маблағни қайтариш, ҳуқуқий ёрдам учун тўланган 30 миллион сўм ҳамда суд харажатларини жавобгар зиммасига юклаш белгиланди.

Ушбу қарорнинг аҳамияти фақат бир тадбиркорнинг ҳуқуқини тиклаш билан чекланмайди. Энг аввало, мазкур иш судлар томонидан шартнома шартларининг мазмунига ҳуқуқий жиҳатдан пухта баҳо берилаётганини, иқтисодий муносабатларда ҳеч бир тараф қонун ва шартномада белгиланмаган ваколатдан фойдаланиши мумкин эмаслигини яна бир бор намоён қилди. Суд томонидан қабул қилинган ушбу қарор тадбиркорлик субъектларининг мулкий ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилиниши, хусусий мулк дахлсизлиги таъминланиши ва қонун устуворлиги ҳар қандай иқтисодий муносабатнинг асосий мезони эканини яна бир бор тасдиқлади.

Судлар томонидан қабул қилинаётган ана шундай қарорлар ишбилармонлик муҳитини янада яхшилаш, хусусий мулк дахлсизлигини мустаҳкамлаш, инвесторлар ва тадбиркорларда эртанги кунга бўлган ишончни оширишга хизмат қилмоқда. Зеро, қонун устувор бўлган жамиятда тадбиркор ўзини ҳимояланган ҳис қилади, ҳуқуқи бузилганда эса, уни тиклай оладиган мустақил ва адолатли суд борлигига ишонади.

Бу Янги Ўзбекистонда инсон, унинг ҳуқуқ ва манфаатлари энг олий қадрият эканининг, тадбиркор ҳуқуқлари эса, давлат ҳимоясида турганининг яна бир амалий ифодасидир.

Хушнудбек Раҳимов,

Хоразм вилоят судининг

иқтисодий ишлар

бўйича судьяси

Фуқаролик ишлари бўйича Боғот туманлараро суди 2025 йил февралида фуқаро Зубайда Латифжонованинг (исм-шарифлар ўзгартирилди) ҳозирда бирга яшамаётган турмуш ўртоғи Жасур Рўзибоевни ўртадаги фарзанд — 2018 йили туғилган Жамила Рўзибоевага нисбатан оталик ҳуқуқидан маҳрум этиш ҳақидаги даъво аризасини жавобгарнинг иштирокисиз кўриб чиқди. Зеро, суднинг бунга ваколати бор.

Аниқроқ айтганда, жавобгар хорижда яшайди. Шу сабабга кўра, унинг суддаги иштирокини таъминлаш қийин. Бинобарин, Фуқаролик процессуал кодексининг 164-моддасида суд ишни муайян ҳолатларда жавобгарнинг иштирокисиз кўриши мумкинлиги қайд этилган.

Даъвогар З. Латифжонова судда кўрсатма бераркан, жавобгар 2018 йилнинг январидан то 2024 йилнинг ноябрь ойигача ўтган салкам 6 йил мобайнида зиммасидаги алимент мажбуриятини бажармай келаётгани, оқибатда бу борадаги умумий қарздорлик миқдори 18,1 миллион сўмга етганини баён қилди. Шунга асосан, уни оталик ҳуқуқидан маҳрум этишни сўради.

Судда иштирок этган прокуратура органи вакили даъвогарнинг талабини қаноатлантириш ҳақида фикр билдирди. Аниқланган ҳолатларга қараганда, жавобгар томонидан фарзанди тарбияси бўйича содир қилинган ножўя ҳаракатлар салмоғи анча катта.

Алимент тўловларига бўлган беписандлик ҳолатлари бўйича унга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 198-1-моддасига асосан, 2023 йилда икки марта баённома расмийлаштирилган.

Суд ана шу асосларга таяниб, Жасур Рўзибоевни қизи Ж. Рўзибоевага нисбатан оталик ҳуқуқидан маҳрум қилган.

Буни қарангки, суднинг бу қарори жавобгар Ж. Рўзибоевни бефарқ қолдирмади. Аниқроқ айтганда, у шу йилнинг январь ойида хориждан қайтгач, Хоразм вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатига кассация шикояти билан мурожаат қилди. Биринчи босқич судининг ҳал қилув қарори асоссиз эканлигини таъкидлаб, уни бекор қилиш ва даъвони рад этишни сўради. Сўзининг исботи учун далиллар келтирди.

Шундан сўнг судда кассация шикоятини кўриш жараёнида кўпгина ҳолатлар қайта ўрганилди. Бу жараёнда масаланинг ҳали ойдин бўлмаган янгича жиҳатлари юзага қалқиб чиқди.

Маълум бўлишича, жавобгар Ж. Рўзибоев 2023-2025 йиллар мобайнида хорижда ишлаётган чоғи банк орқали турмуш ўртоғи Зубайда Латифжонованинг номига турли миқдорда пул маблағи жўнатган. Бу пулларнинг ҳужжатларда ифодасини топган жами миқдори 31 миллион 965 минг сўмни ташкил этган.

Бошқа бир ҳужжат: З. Латифжонованинг 2025 йил март ойида Мажбурий ижро бюроси Ҳазорасп тумани бўлими бошлиғи номига ёзган тилхатида эса, жавобгардан жами 22,8 миллион сўм пулни ўз қўли билан санаб олгани қайд этилган. Буни сўнгги суд чоғи унинг ишончли вакили, онаси З. Латифжонова ҳам тан олди.

У кассация судида кўрсатма бериб, ушбу ҳолатни инкор қилмаслигини, қизи 2025 йил май ойида Туркия давлатига кетгани, шундан бери қайтиб келмагани, невараси ўзининг қарамоғида экани, жавобгар Ж. Рўзибоевни алимент мажбуриятларини бажармагани ҳолати бўйича жавобгарликка тортиш юзасидан мажбурий ижро бюросига ёки бошқа ваколатли органларга мурожаат қилинмаганини билдирди.

Мажбурий ижро бюроси Ҳазорасп тумани бўлими бошлиғининг шу йил 4 мартдаги маълумотномасида эса, жавобгарга нисбатан алимент қарздорлигини бартараф этм аганлик бўйича маъмурий ёки жиноий жавобгарлик чораси қўлланилмагани маълум қилинди.

Жавобгарнинг чет элга чиқиши билан боғлиқ ҳолатлар ҳам ўрганилди. Бу масалада қонуннинг ўз йўриғи бор. Унда зиммасига алимент тўлови бўйича мажбурият юклатилган шахсларнинг хорижга чиқиши билан боғлиқ тартиб-қоидалар мавжуд.

Аниқланишича, жавобгар Ж. Рўзибоев бу тартибни бузмаган. Унинг айтишига қараганда, даъвогар З. Латифжонованинг розилиги билан ўзига нисбатан жорий этилган тақиқ 2023 йили бекор қилинганидан сўнг чет элга жўнаб кетган ва хорижда бўлишига қарамасдан, фарзанди таъминоти учун белгиланган пулни мунтазам равишда тўлаб борган, шу аснода 2026 йил январида Ўзбекистонга қайтиб келган.

Яна бир эътибор талаб қиладиган ҳужжат: Ҳазорасп тумани “Инсон” ижтимоий хизматлар маркази директорининг 2025 йил 6 февралда судга тақдим қилган хулосасида Ж. Рўзибоевни фарзанди Жамилага нисбатан оталик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун асос йўқ экани таъкидланган.

Афсуски, ишни дастлабки босқич судида кўриш чоғида масаланинг бу жиҳатларига тааллуқли айрим ҳолатларга аниқлик киритилмаган, юзага келган саволларга тўлақонли жавоб топилмаган. Даъвогарнинг дастакларига ўрин берилган-у, жавобгар тарафнинг иддао ва муддаоларини аниқлаш назардан четда қолган. Қонунни ҳамма жойда бир хил ва ҳаммага бирдек қўллаш принципи унутилган.

Фуқаролар, Конституциямизнинг 55-моддасига биноан, ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизликлари устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади.

Судлар эса, Фуқаролик процессуал кодексининг 15-моддасига асосан, тақдим этилган ҳужжатлар, далиллар, тушунтиришлар билан кифояланмасдан, ишнинг ҳақиқий ҳолатлари, тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ҳар тарафлама, тўлиқ ва холисона аниқлаш учун қонунда белгиланган чораларни қўллаши лозим.

Шахсни оталик ёки оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш — болага бахт ва иқбол тақдим этиш дегани эмас. Конституция ва қонунларимиз ота ва она турли давлатларда яшаган тақдирда ҳам, боланинг улар билан кўришиш ҳуқуқини кафолатлайди.

Алқисса, суд Ж. Рўзибоевнинг фарзанди таъминотига бефарқ қарамагани, уни моддий жиҳатдан мунтазам таъминлаб келгани, ҳаракатларида бу борадаги ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун биронта ҳам асос бўлмагани, қолаверса, вояга етмаган қизалоқни отанинг дийдорию ғамхўрликларидан маҳрум этиш ёхуд бебаҳра қолдириш унинг ҳуқуқ ва манфаатларига мос келмаслигини инобатга олди. Шу муносабат билан дастлабки босқич судининг Жасур Рўзибоевни ўз қизи Ж. Рўзибоевага нисбатан оталик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақида 2025 йил 17 февралда чиқарган ҳал қилув қарорини бекор қилди.

З. Латифжонованинг Ж. Рўзибоевни оталик ҳуқуқидан мосуво этишга доир талаби эса рад қилинди. Кассация шикояти қаноатлантирилди. Бунинг шарофатидан ота меҳридан деярли бебаҳра қолаёзган бир жажжи фарзанд ярим етимлик қисматидан халос этилди.

Бобур Абдуллаев,

Хоразм вилояти суди

фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини таъминлаш, айниқса, аёллар ва болалар манфаатларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Бу борада қабул қилинаётган қонун ва қарорлар жамиятда адолатли муҳитни шакллантириш, оила институтини мустаҳкамлаш ҳамда ҳар қандай зўравонликка қарши муросасиз муносабатни қарор топтиришга хизмат қилмоқда.

Президентимиз томонидан 2026 йил 3 март куни “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармон қабул қилингани бу борада навбатдаги муҳим қадам бўлди. Ушбу ҳужжат аёллар ва болаларнинг ҳуқуқларини янада ишончли ҳимоя қилиш, эрта никоҳ ва маиший зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш, шунингдек, давлат органлари фаолиятини мувофиқлаштиришга қаратилгани жуда муҳим воқеликдир.

Фармонда белгиланганидек, никоҳ ёшига етмаган шахслар билан оилавий муносабатлар боғлаш ҳолатларининг олдини олиш давлат ва жамиятнинг асосий мақсадларидан биридир. Эрта никоҳ кўп ҳолларда ёшларнинг таълим олиш имкониятини чеклайди, уларнинг ижтимоий ҳаёти ва соғлиғига салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли ота-оналарнинг фарзандлари олдидаги масъулиятини ошириш ва жамиятда бу каби ҳолатларга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш вазифаси олдинга сурилган.

Шунингдек, ёшлар ўртасида онгли равишда оила қуришни рағбатлантириш мақсадида, 2027 йилдан бошлаб, ҳар икки томон ҳам 21 ёшга тўлганда биринчи марта никоҳдан ўтган ёш оилаларга қўшимча имтиёзлар тақдим этилиши белгиланди. Агар бундай оилалар Ижтимоий реестрга киритилса, уларга ажратиладиган субсидия, грант ва ссудалар миқдори белгиланган меъёрга нисбатан 1,5 бараварга оширилган ҳолда берилади.

Бундан ташқари оилавий турмушга никоҳ шартномаси орқали қадам қўйиш истагида бўлган ёшлар учун алоҳида имтиёз жорий этилди. Улар никоҳни қайд этганлик учун давлат божини тўлаш мажбуриятидан озод қилинадилар.

Фармонда таълим соҳасига алоҳида эътибор қаратилгани, айниқса, диққатга моликдир. Унга кўра, ҳомиладор талаба-қизлар ёки уч ёшгача бўлган фарзанд тарбияси билан шуғулланаётган талабалар “иккинчи имконият” ташаббусидан баҳраманд бўладилар.

Яъни 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб, ушбу тоифадаги талабаларга фанлар фарқини қайта ўзлаштириш шарти билан таълимни давом эттириш имконияти берилади. Бу эса, ёш оналарнинг таълимдан узилиб қолмаслигини таъминлашга қаратилган яна бир муҳим қадамдир.

Фармонда эрта никоҳ ва вояга етмаганлар ҳомиладорлиги билан боғлиқ ҳолатларни барвақт аниқлаш ва уларнинг олдини олиш учун идоралараро ҳамкорликни кучайтириш ҳам назарда тутилган. Маҳалла, ФҲДЁ органлари, таълим ва тиббиёт муассасалари ҳамда диний ташкилотлар вакиллари эндиликда 16 ёшгача бўлган эрта никоҳ ёки ҳомиладорлик ҳолатлари ҳақида ички ишлар органлари ва “Инсон” ижтимоий хизматлар марказлари­ни хабардор қилиши шарт. Бундай ҳолатлар ҳақида хабар бермаслик эса, маъмурий жавобгарликка сабаб бўлади.

Зўравонликка қарши курашни сезиларли тарзда кучайтиришга қаратилган чоралардан яна бири – рақамли технологиялардан фойдаланишга алоҳида эътибор масаласидир. Жорий йил 1 апрелдан бошлаб, ҳимоя ордери олган жабрланувчи хотин-қизларнинг телефон ва бошқа қурилмаларига “SOS” чақирув функциясига эга махсус мобил илова ўрнатилади. Бу, ўз навбатида, тазйиқ ва зўравонлик ҳолати юз берганда тезкор равишда ёрдам чақириш имконини беради.

Шу билан бирга, аёллар ва болаларга нисбатан содир этилган жиноятлар бўйича жавобгарлик кучайтирилади. Хусусан, вояга етмаганларга нисбатан жинсий эркинликка қарши жиноятлар содир этган шахслар учун жазо чоралари оғирлаштирилиши, айрим ҳолатларда умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини қўллаш таклиф этилмоқда. Буларнинг барчаси жамиятда бундай жиноятларга нисбатан муросасиз муносабатни янада кучайтириши тайин.

Фармон ижроси доирасида судлар ва тергов органлари зиммасига ҳам алоҳида муҳим вазифалар юклатилди. Аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноят ишлари, 2027 йилдан бошлаб, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчилар ва судьялар томонидан кўриб чиқилиши таъминланади.

Юқорида қайд этилганлардан кўриниб турибдики, Президентимиз Фармони мамлакатимизда аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини янги босқичга олиб чиқади. Бинобарин, ушбу ҳужжат эрта никоҳ билан боғлиқ ҳолатларнинг олдини олиш, оилавий муносабатларда ҳурмат ва масъулиятни кучайтириш, зўравонликка қарши қатъий курашиш орқали жамиятда соғлом ва барқарор муҳитни шакллантириш омилига айланади.

Жамила Султонова,

Хоразм вилояти маъмурий суди раиси