Мамлакатимизда жамият тараққиётига жиддий хавф солаётган, адолат мезонини оғдираётган ва инсон виждонини синовдан ўтказаётган иллат — коррупцияга қарши кескин кураш олиб борилмоқда.

Президентимиз бу иллатни “давлат тараққиётига тўсиқ бўладиган, адолат ва қонун устуворлигини издан чиқарадиган, жамиятда ишонч муҳитини заифлаштирадиган энг жиддий таҳдид” деб баҳолаб, 2026 йил коррупцияга қарши курашиш бўйича белгиланган чора-тадбирларни мустаҳкамлаш мақсадида, мамлакатда коррупцияга қарши “фавқулодда ҳолат” эълон қилиш ҳақида мурожаат қилганлиги бежиз эмас. Чунки коррупция — бу фақат пора олиш ё бериш эмас, балки омонатга хиёнат, ўзаро ишончга зарба ва адолат тарозисининг қасддан оғдирилиши ҳамдир.

Аслида, ҳар қандай жиноят, аввало, нопок кўнгилда пайдо бўлади, яъни «қасд» пайдо бўлади. Демак, коррупция — фақат қонунбузарлик эмас, балки зудлик билан ислоҳ қилинишга муҳтож маънавий таназзулдир.

Шунинг учун ҳам, бугунги глобаллашув шароитида коррупция фақат миллий муаммо эмас, балки халқаро хавф сифатида эътироф этилмоқда.

Чунончи, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул қилинган Коррупцияга қарши Конвенция коррупцияга қарши курашда ягона универсал ҳуқуқий механизм сифатида хизмат қилмоқда. Ушбу Конвенция давлатлар олдига: коррупциянинг олдини олиш, жазо муқаррарлигини таъминлаш, халқаро ҳамкорлик ва активларни қайтариш сингари долзарб устувор вазифаларни қўяди. Негаки, коррупциянинг таркибий таҳлили пора олиш ва бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, давлат активларини ўзлаштириш ва қонунни айланиб ўтиш каби шаклларда намоён бўлади.

Шу маънода суд амалиёти таҳлилига назар ташласак, Тошкент шаҳар жиноят ишлари бўйича туман судлари томонидан 2025 йил давомида коррупциявий жиноятлар билан боғлиқ 462 нафар шахсга нисбатан 264 та жиноят иши кўриб, тамомланган, 453 нафар шахсга 256 та айблов ҳукми чиқарилган, 3 нафар шахс оқланиб, реабилитация қилинган, 6 нафар шахсга нисбатан ишлар тугатилган. Албатта, бу рақамлар судларнинг айблов ва оқлов ўртасида холис мувозанат сақлаётганини кўрсатади. Шу билан бирга жазо тайинлашда ҳам мутаносиблик ва индивидуал ёндашув таъминланган: судланганларнинг 19,6 фоизи — жарима, 12,6 фоизи — ахлоқ тузатиш ишлари, 22,1 фоизи — озодликдан чеклаш, 33,3 фоизи озодликдан маҳрум қилиш жазосига тортилган бўлса, 8 фоизига шартли жазо тайинланган. Шунингдек, 188 нафар судланувчи қўшимча жазо сифатида муайян ҳуқуқдан ҳам маҳрум этилган. Бу амалиёт халқаро стандартларга, хусусан, давлат хизматининг шаффофлиги ва жавобгарликни оширишга қаратилган халқаро Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) тавсия этган жазонинг муқаррарлиги ва самарадорлиги принципларига мос келади.

Шу ўринда мисолларга эътибор қаратадиган бўлсак, Қ. Қосимов (исм-шарифлар ўзгартирилган) Тошкент халқаро аэропортида масъул лавозимида фаолият юритган. Аммо у мансабдор шахс сифатида ўз хизмат мавқеидан ғаразли ниятда фойдаланган ҳолда чет эл ва юртимиз фуқароларига чиқиш визаларини расмийлаштириб бериш эвазига турли миқдордаги пулларни пора сифатида талаб қилиб келган.

Масалан, чет эллик фуқаро М. А.дан ўзининг хизмат хонасида 1 000 000 сўм олиб, унга “Exit” визасини расмийлаштириб берган.

Умуман айтганда, А. Қосимов 31 та ҳолатда фуқаролардан пора олган. 

Кўза кунда эмас, кунида синади, деганларидек, 2025 йил 19 июль куни у фуқаро А. С.дан 200 АҚШ долларини пора сифатида олаётган вақтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ушланган.

Жиноят ишлари бўйича Сирғали тумани суди ҳукми билан А. Қосимовга 2 йил муддатга ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилган ҳолда 6 йилга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Шунингдек, солиқ тизимида фаолият юритган С. Толибов ва У. Хурсандов ўзаро жиноий тил бириктириб, порахўрлик жиноятини содир этишган.

Яъни улар ўз хизмат мавқеидан қасддан фойдаланиб, Яккасарой туманида жойлашган умумий овқатланиш шохобчасини ўрганиб, унинг иш юритувчисига солиқ текширувларини ўтказмаслик ва шохобча фаолиятига раҳнамолик қилиш эвазига 600 АҚШ доллари талаб қилишган. Аммо улар бу маблағни пора сифатида олаётган вақтда ашёвий далиллар билан ушланган.

Суд томонидан ҳар иккала судланувчи Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “г” банди билан айбдор деб топилиб, 3 йил муддатга солиқ соҳасида раҳбарлик, моддий ва мансабдорлик вазифаларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, коррупцияга қарши кураш — бу фақат жазо чораси эмас, балки ҳуқуқий маданият, шаффоф бошқарув ва жамоатчилик назоратини мустаҳкамлаш жараёни ҳамдир. Шу боисдан ўтган 2025 йил натижалари суд амалиётида жазонинг муқаррарлиги, зарарни қоплаш механизмининг самарадорлиги, профилактиканинг кучайтирилгани каби ижобий тенденцияларни намоён этганини эътироф этиш жоиз. Зеро, адолат устувор бўлган жамиятда ишонч шаклланади.

Ишонч бор жойда эса, барака ва фаровонлик қарор топади.

Фарҳод Ғаниев,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Баъзан бир қарашда оддий кўринган қилмиш ортида катта ижтимоий хавф яширинган бўлади. Айтайлик, бир нечта балиқ овлаш кимгадир шунчаки майда қоидабузарлик бўлиб туюлиши мумкин. Аммо ҳамма бирдек амал қилиши лозим бўлган қонун талабига енгил-елпи қараб бўлмайди. Айниқса, гап табиий сув ҳавзаларида тақиқланган усул — электр токи билан балиқ овлаш ҳақида кетса, бу бутун экотизимга етказилган зарар сифатида баҳоланади.

Биз мисол тариқасида келтираётган жиноий ҳодиса ўтган йилнинг 12 сентябрь куни Сирдарё дарёсининг Гулистон тумани “Теракзор” маҳалласи ҳудудидан оқиб ўтувчи қисмида содир бўлган. Бобоқул Ширинбоев (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзининг жиноий шериклари Ихтиёр ва Бахтиёр Даминов билан резина қайиқ, иккита аккумулятор, электр қармоқ, ёритиш мосламаси ва бошқа воситаларда электр токи ёрдамида ноқонуний балиқ овлаётганда экология соҳаси ходимлари томонидан ушланган.

Ҳолат бўйича беш турда – 16 дона товонбалиқ, 12 дона сазан, 6 дона лаққа, 1 дона мой балиқ ва 1 дона Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган Туркистон мўйлабдори, жами 36 дона балиқ ашёвий далил сифатида ҳужжатлаштириб олинган.

Судланувчилар «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги қонун, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикасининг табиий ҳавзаларида балиқ овлаш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори талабларига зид равишда ноқонуний ов қилган. Оқибатда ҳайвонот дунёси объектларига 69 миллион 442 минг сўм зарар етказилган.

Сирдарё вилояти Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши бошқармаси ходимлари Вазирлар Маҳкамасининг юқорида қайд этилган қарори билан тасдиқланган «Табиий сув ҳавзаларида балиқ овлаш қоидалари» талабларидан келиб чиқиб, етказилган зарар қийматини ўн бараварга ошириш коэффиценти билан ҳисоблаган. Шунда ҳайвонот дунёсига етказилган зарар 694 миллион 220 минг сўмни ташкил этган.

Жиноят ишлари бўйича Гулистон тумани суди 2025 йил 17 декабрдаги ҳукм билан Бобоқул Ширинбоев ва Бахтиёр Даминовни Жиноят кодексининг 202-моддаси 4-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топган ҳамда уларга 1 йил муддатга барча овчилик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда ҳар бирига 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган. Судланувчи Ихтиёр Даминов уч йил муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинган.

Ҳар учала судланувчига ҳайвонот дунёсига етказилган 694 миллион 220 минг сўмлик зарарни солидар тартибда тўлаш мажбурияти юклатилган.

Яқинда Б. Ширинбоев ва Б. Даминов ҳамда уларнинг ҳимоячиси вилоят суди апелляция инстанцияси судлов ҳайъатига шикоят билан мурожаат қилиб, биринчи босқич суди айрим ҳолатларни етарлича инобатга олмагани, хусусан, судланувчиларнинг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги, иштирокчилик даражаси, оилавий аҳволи, ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар қаторида туриши, вояга етмаган фарзандлари борлиги ва зарарнинг бир қисми қопланганини важ қилиб, уларга нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлашни сўради.

Даставвал айтиш ўринлики, судлов ҳайъати апелляция шикояти асосида ишни кўришда ўз ваколатидан келиб чиқиб, фақат ҳукм қонуний ва адолатлими ёки ноқонунийми, деган савол билан чекланмади. Балки ҳукмнинг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини қайта баҳолади.

Биринчи босқич судининг ҳукмидан сўнг зарарнинг қопланганлик ҳолатига алоҳида эътибор қаратди.

Маълум бўлдики, биринчи босқич судида қайд этилган хулосалар асосли, ишнинг ҳақиқий ҳолатига мос. Иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилиб, Б. Ширинбоев ва Б. Даминовнинг ҳаракатлари Жиноят кодексининг 202-моддаси 4-қисми билан тўғри ва асосли малакаланган.

Содир этилган жиноят оқибати юзасидан тушунтириш берадиган бўлсак, электр токи билан балиқ овлашнинг хавфи катта. Яроқсиз усул сувдаги бошқа тирик организмларни ҳам нобуд қилади, майда балиқлар, тухумлар, сув жониворларининг табиий кўпайиш занжирига салбий таъсир этади.

Шунинг учун бу усулда балиқ овлаш қатъиян тақиқланган. Яна бир томони бу ерда масала “қанча балиқ овланди” деган савол билан чекланмайди.

Аксинча, жамиятимизда табиатдан фойдаланиш маданияти, экологик масъулият ва келажак авлодлар олдидаги бурч ва мажбуриятга қай даражада қаралаётгани аҳамиятли.

Апелляция судлов ҳайъати миллий қонунчиликда белгилаб қўйилган қонун мезонларига таянди. Хусусан, Жиноят кодексининг 8-моддасига асосан, жиноят содир этган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо одилона бўлиши, яъни жиноятнинг оғир-енгиллигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилик даражасига мувофиқ бўлиши кераклиги, 54-моддасида эса, жазо тайинлашда жиноятнинг хусусияти, ижтимоий хавфлилик даражаси, қилмиш сабаби, етказилган зарарнинг хусусияти ва миқдори, айбдорнинг шахси, енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар ҳисобга олиниши белгиланган.

Бироқ биринчи босқич суди Б. Ширинбоев ва Б. Даминовга нисбатан айбига иқрорлиги, муқаддам судланмаганлиги, қилмишидан пушаймонлиги, содир этилган жиноятнинг хусусиятини, етказилган зарар миқдорини эътиборга олмасдан бир қадар оғир жазо тайинлаган. Биринчи босқич судининг ҳукмидан кейин ҳайвонот дунёсига етказилган зарарнинг 268 миллион 400 минг сўми судланувчиларнинг қариндошлари томонидан қопланган.

Апелляция судлов ҳайъати юқорида қайд этилганларни инобатга олиб, биринчи босқич суди ҳукмининг Б. Ширинбоев ва Б. Даминовга оид қисмини ўзгартирди. Уларга тайинланган 5 йиллик озодликдан маҳрум қилиш жазоси ўрнига 1 йил муддатга барча овчилик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 3 йилдан муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинлади.

Шунингдек, уларнинг 2025 йил 17 декабрдан 2026 йил 6 февралга қадар қамоқда сақланган 1 ой 19 куни Жиноят кодексининг 62-моддаси асосида озодликни чеклаш жазосидан чегирилиб, ўташ учун 2 йил 10 ой 11 кун озодликни чеклаш жазоси қолдирилди.

Назаримизда, бу ўзгаришни жазони адолатли шаклда қайта белгилаш деб тушунилса, тўғри бўлади. Чунки озодликдан маҳрум қилиш жазоси озодликни чеклаш жазосига алмаштирилса-да, судланувчилар айбли деб топилган ҳолат сақланди, овчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазоси ҳам қолдирилди. Шу каби улар зиммасига қопланмаган 425 миллион 820 минг сўм моддий зарарни бир йил муддатда солидар тартибда тўлиқ қоплаш мажбурияти юклатилди.

Кўриниб турибдики, апелляция суди судланувчилар зиммасидан жавобгарликни соқит қилмаган ҳолда қонунларимизнинг инсонпарварлик тамойилларига асосланганлигини амалда ифодалади ва жавобгарликни реал ҳаёт билан боғлади. Судланувчилар гарданида энди озодликда юриб, чекловлар доирасида яшаш, меҳнат қилиш, зарарни қоплаш ва қонунга итоат қилиш мажбурияти бор.

Мухтасар айтганда, жиноят ишларини апелляция тартибида кўриш биринчи босқич судида йўл қўйилган хато-камчиликларни тузатиш, адолат ва инсонпарварликни мувозанатлаштиришгагина эмас,қонун устуворлигини таъминлаш, судланган шахс тақдирига таъсир қилувчи жазо масаласини қайта баҳолаш, жабрланган тараф манфаатини ҳимоялаш сингари қатор вазифаларни тўлақонли бажармоқда, шу тариқа халқимизнинг одил судловга бўлган ишончини оширмоқда.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси

Олий судда 2025 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолият юзасидан матбуот анжумани ўтказилди.

Тадбирда фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини суд орқали ҳимоялаш борасида қилинаётган ишлар, соҳадаги ислоҳотлар ҳақида маълумот берилди.

Таъкидланганидек, мамлакатимизда «Инсон қадри» ғояси асосида ўтказилган муҳим сиёсий-ҳуқуқий жараёнларда янги таҳрирдаги Конституция қабул қилиниб, унда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатлари ҳимоясининг кафолатлари янада кучайтирилди.

Фуқаролар ва тадбиркорларга одил судловдан фойдаланиш имкониятлари янада кенгайтирилгани алоҳида қайд этилди.

Хусусан, аҳолининг судга мурожаат қилишига оид масалалар тўлиқ рақамлаштирилди. Ариза йўллаш, ишда иштирок этиш, суд ҳужжатларини олиш ва ишларни кўрилиши ҳақида маълумот олиш каби суд томонидан кўрсатиладиган хизматлар Олий суднинг интерактив хизматлар портали орқали электрон шаклда амалга оширилиши йўлга қўйилди.

Натижада, судлар фаолиятининг очиқлиги таъминланиши билан бирга аҳолининг ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий онги ва маданиятини ошишига эришилмоқда.

Инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш тизимини янада яхшилаш, одил судлов соҳасидаги кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш, суд соҳасини рақамлаштириш ишларини жадаллаштириш, судларда фуқароларга қулай шарт-шароитлар яратиш борасида бир қатор муҳим қарор ва фармонлар имзоланди.

Жиноят иш юритувида инсонпарварлик тамойиллари асосида «Хабеас корпус» институтини янада кенг татбиқ этиш мақсадида 2025 йил 1 январдан тергов судьялари институти миллий амалиётга жорий этилди.

Бугунги кунда, 205 та жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судларида 263 нафар тергов судьялари фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиб, одил судловни амалга оширмоқда.

Давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш ва маъмурий суд ишларини юритишни халқаро стандартлардан келиб чиқиб такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш Концепцияси тасдиқланди.

Суд соҳасини рақамлаштириш, суд тизимининг моддий таъминотини яхшилаш, судьялар корпусини малакали кадрлар билан таъминлашга қаратилган Ўзбекистон Республикаси Президентининг тегишли Фармонлари қабул қилинди.

«Рақамли суд» концепцияси асосида «Ақлли суд» заллари ташкил этиш, судлар фаолиятига энг илғор сунъий интеллект технологиялари жорий этиш, судларга замонавий бинолар қуриш, шунингдек, одил судлов соҳаси учун кадрлар тайёрлашнинг замонавий, ихчам ва оптимал тизими йўлга қўйиш белгиланди.

Олий суд томонидан ишларни кўриш жараёнида суд амалиётида аниқланаётган муаммолар доимий равишда ўрганилиб, «суд кўзи билан» таҳлил этиб бориш йўлга қўйилди.

Ўтказилаётган таҳлиллар асосида аниқланган камчиликлар ва қонунчиликдаги зиддиятларни бартараф этиш, шунингдек одил судлов самарадорлигини ошириш ва суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш бўйича қонунчилик ташаббуси ҳуқуқидан фойдаланган ҳолда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари ишлаб чиқилмоқда.

Олий суд Пленуми томонидан суд амалиётида қонунчиликни қўллашнинг долзарб масалалари юзасидан тушунтиришлар берилиб, давлат органлари ва ташкилотлар учун ягона суд амалиётини яратишга доимий эътибор қаратиб келинмоқда. Олий суд Пленуми томонидан 28 та қарор қабул қилиниб, уларнинг 20 тасида бевосита қонунчиликни қўллаш масалалари бўйича ҳуқуқий тушунтиришлар берилган. Ушбу тушунтиришларнинг мазмун-моҳиятида жамиятдаги энг долзарб масалалар бўйича ягона суд амалиётини ўрнатиш мақсад қилинган.

Олий суд Раёсати томонидан 2025 йилда 21 та масала кўрилиб, улар юзасидан тегишли қарорлар қабул қилинган.

Фуқароларга янада кўпроқ қулайликлар яратиш мақсадида судлар фаолиятини рақамлаштириш бўйича тизимли чоралар кўрилмоқда.

Матбуот анжуманида журналист ва блогерлар ўзларини қизиқтирган саволларга жавоблар олди.

 

Риштон туманининг “Жалойир” маҳалласида яшовчи, вояга етмаган Жавоҳир Аъламов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2025 йил 2 октябрь куни кечки овқатдан сўнг ўз хонасига кириб, қўл телефони хотирасидаги видеоларни кўриб ётади. Сўнг соат чамаси, 22.30 ларда телефонини қувват олдириш учун қўйиб, ухлайди. Аммо…

Туманнинг Хуррамобод қишлоғида яшовчи Руфатжон Бобораҳимов 2021 йилда таниши Авазбек Мансуржонов билан бирга ўғирлик ва ўғирликка суиқасд қилиш жиноятларини содир этган. Оқибатда уларга жиноят ишлари бўйича Риштон туман судининг 2021 йил 5 ноябрдаги ҳукмига мувофиқ, Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “а” банди ва 25,169-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топилиб, ушбу кодекснинг 57, 59, 62, 84-1-моддалари тартибида тегишли муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланган. Р. Бобораҳимов жиноят ишлари бўйича Риштон тумани судининг 2023 йил 18 августдаги ажрими билан Жиноят кодексининг 73-моддасига асосан, А. Мансуржонов эса, жиноят ишлари бўйича Олтиариқ тумани судининг 2022 йил 29 августдаги ажримига мувофиқ айни кодекснинг 89-моддаси тартибида муддатидан илгари шартли равишда жазодан озод қилинган.

Аслида, бу бағрикенглик ҳар икки судланувчига қилмишидан тўғри хулоса чиқариш, ҳаётда тўғри йўлни топиши учун берилган имконият эди. Бироқ ҳамтовоқлар буни хаёлларига ҳам келтиришмади, аксинча, янада оғирроқ жиноятга қўл уришди.

Гап шундаки, А. Мансуржонов қонуний жазодан муддатидан илгари озод бўлгач, хорижга ишлагани кетади ва 2025 йил 1 октябрь куни Ўзбекистонга қайтиб келади. Келади-ю, эски ҳамтовоғи Р. Бобораҳимовга қўнғироқ қилади. Икковлон “маслаҳат”лашгач, эртаси куни шом маҳали А. Мансуржонов ўзи туғилиб ўсган Риштон туманига боришади.

Буёғини сўрасангиз, у хорижга ишлагани кетмасидан олдин тумандаги “Жалойир” маҳалласида Наима Йўлчиеванинг хонадонида устачилик ишларини бажарганди. Ўшанда бу аёлнинг анчагина бадавлат эканини кўз остига олиб қўйганди. Бинобарин, Р. Бобораҳимовга ҳамтовоғи Н. Йўлчиеванинг хонадонига ўғирликка тушишни таклиф қилади. Бу таклиф жиноий шеригига ҳам маъқул келади.

Шундан сўнг ҳамтовоқлар тунги соат 23.30 ларда Р. Бобораҳимовнинг “Москвич” русумли автомашинасида Наима Йўлчиеванинг уйи яқинига келишади. Кейин маҳалла ичидаги йўллар орқали хонадоннинг томорқасига ўтишади. Чунки бу жой девор билан ўралмаганлиги учун ҳовлига киришга қулай эди. Улар ҳовлига, сўнг эса, рўпарадаги хонага бостириб киришади. Бу хонада Н. Йўлчиеванинг вояга етмаган ўғли Жавоҳир Аъламов ухлаб ётганди. Қарашсаки, стол устида “Iphone 15 Pro Max” русумли уяли алоқа воситаси турибди. А. Мансуржонов дарров телефонни олиб, ҳамтовоғига беради. Лекин шу маҳал Жавоҳир уйғониб қолиб, унинг қўлига ёпишади. Кейин бақириб, онасини ёрдамга чақиради.

Буни кутмаган А. Мансуржонов ва Р. Бобораҳимов Ж. Аъламовнинг юзи ва танасининг турли соҳаларига уриб-тепкилайди. Сўнг хонадан ўқдек отилиб чиққанча томорқа томонга қочишади. Уларни ҳовлида кўрган Наима Йўлчиева қўрққанидан хонасидаги парда ортига яширинади. Аммо қўрқувга тушганидан оёқ-қўли қалтираса ҳам, бир амаллаб, Тошкент шаҳрида яшовчи қизи Манзура Аъламовага қўнғироқ қилади. Манзура эса, дарҳол ички ишлар идорасига хабар беради.

Албатта, ушбу хабарга асосан ички ишлар бошқармаси тезкор ходимлари зудлик билан воқеа жойига етиб боради. Сўнг уларнинг ёрдами билан Н. Йўлчиева жароҳатланган ўғлини тез ёрдам автомашинасида шифохонага жўнатади.

Буни қарангки, эртаси куни А. Мансуржонов ўғирланган қўл телефонини Фарғона шаҳри марказида мобил қурилмалар савдоси билан шуғулланувчи дўкон соҳибига 1,5 миллион сўмга сотиб юборади. Бироқ қонун ҳимоячилари махсус техникалар ёрдамида уяли телефон айнан қаерда эканлигини топишади. Шу орқали жиноят тез орада очилади.

Оқибатда А. Мансуржонов ва Р. Бобораҳимовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят иши жиноят ишлари бўйича Риштон туман судида кўриб чиқилиб, иккала судланувчи Жиноят кодексининг 164-моддаси 3-қисмининг тегишли бандлари билан айбдор деб топилди. Суд уларнинг ҳар бирига 10 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, сўнгги йилларда аксарият оғир ва ўта оғир жиноятлар муқаддам судланган шахслар томонидан содир этилмоқда. Бу, ўз навбатида, жазодан озод этилган шахсларга пробация чора-тадбирлари кўрсатиш, уларни иш билан таъминлаш борасидаги ишларни янада такомиллаштириш зарурати мавжудлигини кўрсатади.

Мазкур воқеа енгил йўл билан бойлик орттиришга уриниш қандай аянчли оқибатларга олиб келишини яна бир бор кўрсатди. Қонунга зид ҳаракат нафақат жиноят содир этган шахслар тақдирига, балки жабрланувчилар ҳаётига ҳам жиддий таъсир кўрсатади. Шу боис ҳар бир фуқаро, айниқса, аввал хатога йўл қўйганлар, берилган имкониятни қадрлаб, тўғри йўлни танлаши зарур. Акс ҳолда, жиноят йўли охири муқаррар равишда жазо билан якунланади.

Одилжон ИСМОИЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Риштон тумани суди раиси

Маълумки, коррозия ҳодисаси — металлни, коррупция эса, жамиятни емиради. Жамиятни емириши шунда намоён бўладики, фуқароларнинг давлатга, амалдаги қонунларга бўлган ишончи сусаяди. Бинобарин, биз, судьялар коррупцияга оид жиноят ва ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларга нисбатан жазо тайинлашда қатъиятлик билан жазонинг муқаррарлигини таъминлашимиз шарт.

Шу ўринда фикримизни бир жиноят иши мисолида давом эттирсак, пойтахтимизнинг Юнусобод туманида яшовчи Талъат Бекқулов (исм-шарифлари ўзгартирилган) 1998 йилда ички ишлар органлари тизимига ишга киради. Кейинчалик ИИБ тезкор вакили лавозимини эгаллайди.

Мазкур хизмати мобайнида ошна-оғайнилари, маҳалла-кўй ва бошқа таниш-билишлари ўртасида ўзига яраша ҳурмат-эътибор қозонади. Шу тариқа Т. Бекқулов тизимда 18 йил ишлайди. Аммо нафс қутқусига учраб, шунча йил мисқоллаб йиққан обрўсини ўзи тўкиб қўяди. Аниқроғи, 2016 йилда Жиноят кодексининг 251-1-моддаси 2-қисмида назарда тутилган “Кучли таъсир қилувчи ёки заҳарли моддаларни қонунга хилоф равишда муомалага киритиш” жиноятини содир этади. Оқибатда жиноят ишлари бўйича Зангиота туман судининг 2017 йил 24 январдаги ҳукмига кўра, мазкур модда билан айбдор деб топилиб, 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинади. Бироқ 2016 йил 12 октябрдаги амнистия акти қўлланган ҳолда жазодан озод қилинади.

Аслида, амнистия актининг қўлланилиши ўша шахсга қилмишидан ўзига тегишли хулоса чиқариб олиши ва такроран жиноятга қўл урмаслиги учун берилган имкониятдир. Афсуски, Т. Бекқуловнинг кўзи очилмаган экан.

Ачинарлиси, бу гал ҳам у нафс қутқусига учиб, жиноят содир этади.

Гап шундаки, анчадан буён Т. Бекқулов тумандаги тадбиркорлик субъектларидан бирида ишлаб келаётганди. 2025 йил август ойларида эски бир таниши унга Шаҳноза Нажимовани рўбарў қилади. Аниқроғи, Ш. Нажимова ўзининг шахсий муаммоси юзасидан маслаҳат сўрайди.

— Дугонам сизни илгари ички ишлар идорасида ишлаганингизни айтиб қолди. Шунинг учун менга йўл-йўриқ кўрсатсангиз, — дейди у.

— Сизга қанақа йўл-йўриқ керак? — аёлнинг гапни узоқдан бошлаганидан таажжубланади Т. Бекқулов.

Маълум бўлишича, Ш. Нажимова муқаддам — 2020 йилда жиноят ишлари бўйича Юнусобод туман судининг ҳукми асосида судланган эди.

Бинобарин, аёл ўзининг судланганлик ҳолатини олиб ташлаш йўли бор-йўқлигини сўрайди. Бироқ Т. Бекқулов аёлга қонуний маслаҳат бериш ўрнига вазиятдан “унумли” фойдаланиб қолишни ўйлайди.

— Харажатини берсангиз, мен вазирликдаги ҳамкасбларим билан гаплашаман. Судланганлик ҳолатингизни компьютердан ўчириб ташлашади, — дея оғиз тўлдириб гапиради у.

— Қанча беришим керак? — сўрайди Ш. Нажимова бироз иккиланиб.

— Биласиз, электрон база фақат уларнинг қўлида. Ҳар ким ҳам ҳал қилиб беролмайди бу муаммони, — дейди собиқ ходим.

У шундай деб 4 000 АҚШ доллари эвазига ички ишлар органларида юқори лавозимда ишловчи танишлари орқали масалани ҳал қилиб беришини айтади. Лекин аёл бу таъмагирликни қабул қилолмайди. Бинобарин, Т. Бекқуловнинг талабидан норози бўлиб, ички ишлар идорасига мурожаат қилади. Оқибатда мазкур ҳолат юзасидан тезкор тадбир ўтказилади. Унда кўзи очилмаган Т. Бекқулов 2025 йил 11 сентябрь куни Мирзо Улуғбек тумани, Оққўрғон кўчасида жойлашган ишхонаси ёнида Ш. Нажимовадан 4 000 АҚШ долларини олган вақтида ушланади.

Шундан сўнг Т. Бекқуловга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек тумани суди эса, уни Жиноят кодексининг 25,168-моддаси 2-қисми “а” банди ва 28,211-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, қонуний жазога маҳкум этди.

Хулоса ўрнида Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 27 декабрдаги Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасидаги бир фикрига эътиборингизни қаратмоқчиман. Давлатимиз раҳбари “Коррупция – давлат тараққиётига тўсиқ бўладиган, адолат ва қонун устуворлигини издан чиқарадиган, жамиятда ишонч муҳитини заифлаштирадиган энг жиддий таҳдид. Коррупцияга йўл қўйиш эса — ислоҳотларимизга хиёнатдир. Бу иллатга қарши курашиш бўйича 2026 йилда “фавқулодда ҳолат” эълон қиламиз” дея алоҳида таъкидлади.

Демак, жамиятимизда хавфсиз муҳитни таъминлаш, коррупция иллатига қарши муросасиз курашиш ҳар биримизнинг муқаддас бурчимиз эканини унутмайлик.

Дилноза ХОЛИҚНАЗАРОВА,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани

суди судьяси

Бугунги кунда мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида жорий этилган янгиланиш ва ўзгаришлар амалда кутилган самараларни бермоқда. Жумладан, судлар томонидан 2025 йилда 422 нафар шахс оқлангани судьялар мустақил қарор қабул қилаётганидан далолатдир.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2026 йил 27 январь куни Тошкент шаҳри ички ишлар бош бошқармаси ҳузуридаги Қўриқлаш бошқармасида давлат ҳамда жамият хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдид қилаётган уюшган жиноятчилик, наркожиноятлар, кибержиноятлар ва яширин иқтисодиёт бўйича таъсирчан чораларни белгилаш юзасидан бўлиб ўтган видеоселектор йиғилишида судьяларнинг хизматини ана шундай эътироф этгани бежиз эмас.

Бинобарин, жиноят ишлари бўйича Бухоро вилояти судлари томонидан 2024 йилда — 16 нафар, 2025 йилда 19 нафар шахсга нисбатан оқлов ҳукмлари чиқарилди. Ўтган йили 10 нафар шахсга нисбатан чиқарилган оқлов ҳукмлари биринчи босқич судлари ҳиссасига тўғри келган бўлса, апелляция босқичида — 5 нафар, кассация ва тафтиш инстанцияси судлов ҳайъатлари суд мажлисларида 4 нафар шахс оқланган.

Суднинг адолатли қарори билан оқланган шахслар орасида “Бухоро қурилиш моллари савдо маркази” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Ғайбулла Авезов ҳам бор.

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Ғ. Авезов 2020 йил 14 сентябрда “Бухоро сув таъминот” масъулияти чекланган жамияти шаҳар филиали билан ичимлик суви етказиб бериш ва тўловни амалга ошириш бўйича тузилган шартномага кўра, ҳар ойнинг 20-25 санаси оралиғида сарфланган ичимлик суви бўйича ҳисобот топшириши, сув таъминоти учун 100 фоиз олдиндан тўловни амалга ошириши керак эди. Аммо 2023 йил 25 апрель ҳолатида истеъмол қилинган ичимлик суви учун 15 миллион 256 минг сўмлик қарздорлик юзага келади.

Шундан сўнг Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 15 июлдаги “Коммунал хизматлар кўрсатиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарори 109-бандига асосан, Ғ. Авезов раҳбарлигидаги масъулияти чекланган жамиятга қарашли хўжалик юритувчи субъектлар тармоқдан узиб қўйилади. Бироқ улар умумий фойдаланишдаги сув қувури тармоғига ўзбошимчалик билан уланиб, 2023 йил 15 июндан 19 июнга қадар 88 миллион 561 минг 285,6 сўмлик ичимлик сувидан ноқонуний фойдаланилган. Бу ўзбошимчалик оқибатида “Бухоро сув таъминот” масъулияти чекланган жамият шаҳар филиалига жами 1 миллиард 217 миллион 717 минг 677,9 сўм – жуда кўп миқдорда моддий зарар етказилган.

Тергов органи томонидан ана шу ҳисобланган зарар айбловга асос қилиб олинган. Ўз навбатида, масъулияти чекланган жамият раҳбари Ғ. Авезовга нисбатан қўзғатилган жиноят иши судга ўтказилган.

Биринчи босқич судининг 2024 йил 7 мартдаги ҳукмига кўра, Ғ. Авезов Жиноят кодексининг 185-2-моддаси 4-қисми ва 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандлари билан айбдор деб топилган. Унга нисбатан Жиноят кодексининг 59-моддаси тартибида 3 йил 2 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган. Судланувчидан “Бухоро сув таъминот” масъулияти чекланган жамият фойдасига 1 миллиард 217 миллион 717 минг 677,9 сўм етказилган зарарни ундириш белгиланган.

Қонун мезонларига эътибор қаратадиган бўлсак, ишни айблов хулосаси ёки айблов далолатномаси билан судга юбориш ва айблов ҳукми чиқариш учун Жиноят–процессуал кодексининг 82-моддасида назарда тутилган талаблар исботланган бўлиши керак. Бунда жиноят объекти, жиноят туфайли етказилган зиённинг хусусияти ва миқдори, содир этилган жиноятнинг вақти, жойи, усули, қилмиш ва рўй берган ижтимоий хавфли оқибатлар ўртасидаги сабабий боғланиш, шунингдек, жиноятнинг ушбу шахс томонидан содир этилганлиги, жиноят тўғри ёки эгри қасд билан ёхуд бепарволик ёки ўз-ўзига ишониш оқибатида содир этилганлиги, жиноятнинг сабаблари ва мақсадлари аниқланиши шарт.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2014 йил 23 майдаги “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарори 4-бандидаги раҳбарий тушунтиришларга кўра, иш бўйича ҳукм иш материалларида маълум бўлиб қолган барча камчиликлар тўлдирилгандан кейингина чиқарилиши мумкин.

Бунда иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилиши керак.

Судланувчининг жиноят содир қилганлигини ҳам фош этадиган, ҳам оқлайдиган ҳар бир далил, Жиноят–процессуал кодексининг 95-моддасига мувофиқ, ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим.

Афсуски, Ғ. Авезовга нисбатан юритилган жиноят ишида юқоридаги процессуал қонун талаблари исботланмаган. Шунингдек, Олий суд Пленуми қароридаги раҳбарий тушунтиришларига риоя этилмаган.  

Иш ҳолатидан англашилишича, Ғ. Авезов раҳбарлигидаги масъулияти чекланган жамиятга қарашли бозор ҳудудида 100 га яқин тадбиркорлик субъекти қурилиш моллари савдоси фаолияти билан шуғулланади. Ҳар бирига алоҳида-алоҳида сув ҳисоблаш ускунаси ўрнатилган.

Фойдаланилган ичимлик суви учун назоратчилар тадбиркорлик субъектларидан пул йиғиб чиқишади ва бухгалтерия орқали ёки тўғридан-тўғри “Бухоро сув таъминот” масъулияти чекланган жамият шаҳар филиали ҳисоб рақамига тўлаб берилади.

Судланган Ғ. Авезов иш жойида ичимлик сувидан қарздорлик юзага келганлигидан хабарсиз бўлган. Қарздорликни Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Бухоро шаҳар бўлимига чақиртирилиб, ҳолат юзасидан тушунтириш хати олганларида билган.

“Бухоро сув таъминоти” масъулияти чекланган жамият шаҳар филиали томонидан сув қувури муҳри бузилганлиги ҳолати бўйича далолатнома расмийлаштирилганини ҳам ўша ерда эшитган.

Ғ. Авезов судда берган баёнотида таъкидлашича, сув таъминоти жамияти билан тузилган шартномага у имзо қўймаган. У шартнома шартлари билан ҳам таниш эмас.

Ғ. Авезов ёки у раҳбари бўлган масъулияти чекланган жамиятга сув қувури тармоғидан яширинча фойдаланишдан ҳеч қандай манфаат йўқ, чунки сувдан тижорат мақсадида фойдаланилмайди. Ҳар бир тадбиркор ишлатган сувнинг пулини ўзи тўлайди.

Мантиқан олганда, сув қувури тармоғи муҳрларига қасддан шикаст етказиб, ўзбошимчалик билан уланиш ва ундан ноқонуний фойдаланиш Ғ. Авезовга ўзи нимага керак?

Судланган Ғ. Авезовга қўйилган Жиноят кодексининг 185-2 ва 169- моддаларида кўрсатилган жиноятлар эса, қасддан содир этилган ҳисобланади. Нега деганда, ушбу жиноятлар субъектив томондан ҳамма вақт қасддан содир этилади. Бироқ на тергов органи ва на биринчи босқич судида айнан Ғ. Авезов томонидан сув қувурининг муҳри бузилганлиги ва ичимлик сувдан ноқонуний фойдаланилганлиги ҳақида бирор-бир далил тўпланмаган.

Янада қизиғи, сув қувурининг муҳри тўрт марта ким ёки кимлардир томонидан бузилиб, ичимлик сувидан ўзбошимчалик билан фойдаланилганлиги юзасидан “Бухоро сув таъминоти” масъулияти чекланган жамият ходимлари Ғ. Юнусов, М. Юнусов, С. Шоҳимардонов, Ҳ. Товбаев, “Туткунда” маҳалла фуқаролар йиғини раиси Б. Тўраев (исм-шарифлар ўзгартирилган) томонидан далолатномалар расмийлаштирилган. Истеъмолчи вакили сифатида Л. Элмуродов баъзи далолатномаларга киритилган, аммо у имзо қўйишдан бош тортганлиги қайд этилган.

Л. Элмуродовнинг далолатномага имзо қўйишдан бош тортганлигининг сабаби бор. У шу яқин атрофидаги “Когон сардор сервис савдо” жамияти раҳбари вазифасида ишлайди, Ғ. Авезов раҳбар масъулияти чекланган жамиятга алоқадор эмас. Л. Элмуродов уни чақирганлари учун сув таъминоти ходимлари олдига борган, маҳалла фуқаролар йиғини раисига ҳам, сув таъминоти жамиятидагиларга ҳам, гўёки бозорнинг раҳбари Ғ. Авезов эканлигини айтган.

Шу ўринда яна иш ҳолатларига қайтадиган бўлсак, далолатномаларни расмийлаштиришда жамият вакили иштирок этмаган, ушбу қоидабузарлик ҳақида жамиятга маълум ҳам қилинмаган. 2023 йил 19 июнь куни расмийлаштирилган далолатномада қувур муҳри бузилганлиги қайд этилган бўлса-да, ана шу муҳрнинг рақами кўрсатилмаган. Қувур қайтадан муҳрланганда ҳам, қандай рақамдаги муҳр қўйилганлиги ёзилмаган.

Суднинг сўровига “Бухоро сув таъминоти” акциядорлик жамияти томонидан бу ҳақда маълумот тақдим этилмаган.

Бухоро вилояти ИИБ ЭКМнинг хатшунослик экспертиза хулосаси сув таъминоти жамияти билан тузилган шартномадаги имзо бошқа шахсга тегишли эканлигини кўрсатди. Бундай ҳолатда Ғ. Авезов тузилган шартнома юзасидан бирор-бир мажбуриятга эга эмас.

Шу тариқа Ғ. Авезов қувурнинг муҳрини бузиб, ичимлик сувидан ноқонуний фойдаланганлиги ўз исботини топмаган. Унинг айбдорлигига оид шубҳаларни бартараф этиш имкониятлари эса, тугаган. Шунинг учун судлов ҳайъати биринчи босқич судининг Ғ. Авезовга нисбатан чиқарган ҳукмини бекор қилди ва содир этилган жиноятга дахли бўлмаганлиги сабабли уни Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 3-бандига асосан, оқлади.

Хулоса шуки, бировнинг жиноий қилмиши учун айбсиз одам жазоланмаслиги керак. Ғайбулла Авезов жамиятимизда қонун устуворлиги, одил судлов таъминланаётганлиги, жиноятга дахли йўқлиги сабаб оқланди. Оиласи, яқинлари, маҳалла-кўй, таниш-билишлари олдида юзи ёруғ бўлишига эришди.

Лекин жиноятни ким ёки кимлар содир этган? Айбдор ёки айбдорлар топилиши, жиноятга жазонинг муқаррарлиги таъминланиши керак. Судлов ҳайъати, Жиноят-процессуал кодексининг 470-моддасига кўра, мазкур жиноятни содир этган шахсларни аниқлаш ва уларни жиноий жавобгарликка тортиш учун ишни прокурорга юборди.

Илёсжон УСМОНОВ,

Бухоро вилоят суди раиси ўринбосари –

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Тун. Шаҳар шовқини аста-секин сўниб, одамлар уй-уйларига отланган маҳал. Кимдир ишдан кейин ҳордиқ чиқаришга ошиққан, яна кимдир эртанги кун режаларини тузиш билан банд. Аммо ўша тун кимнингдир ҳаётини алғов-далғов қилиб юборган аламли хотирага айланди.

Суд ҳужжатларида баён этилган воқеаларга назар ташласак, яққол бир ҳақиқат ойдинлашади: жиноят аввал инсон онгида туғилади, кейин ғаразли фикрга айланади. Сўнг бадбин режага ўтилади ва ниҳоят, қонун тақиқлаган амалга кўчади. Яъни 2024 йил 30 сентябридан – 1 октябрига ўтар кечаси Ангрен шаҳри ва Янгиобод маҳалласи орасидаги манзилда содир бўлган воқеа ана шундай тунги жиноятлардан бири бўлди.

Аввалига ҳаммаси оддий кўринган эди. Ёш қиз таниши Санжар Ҳамидовдан (исм-шарифлар ўзгартирилди) контракт пули учун ёрдам сўраб юрарди. С. Ҳамидов унга аввал ҳам бир неча бор қарз берган, кўмаклашган. Ўша кеча ҳам қиз учрашувга чақириб, биратўла кабоб олиб келишини илтимос қилди. Кейин эса, Ангрен шаҳрининг Янгиобод маҳалласи ҳудудида икки кунга ижарага олган хонадонга элтиб қўйишни сўради. С. Ҳамидов бундан ҳеч қандай шубҳага бормади.

Ярим тунда улар уч қаватли уйнинг учинчи қаватидаги хонадонга киришади. Қиз ичкарига ўтади. Санжар қўлидаги пакетларни қўйиб, чиқиб кетишга чоғланади. Шу пайт подъезддан оёқ товушлари эшитилади.

Орадан сониялар ўтиб, ниқобланган шахслар хонадонга бостириб киради.

Судда аниқланган ҳолатларга кўра, ниқобли шахсларлар орасида Азим Холбеков ҳам бўлган. Шу заҳотиёқ улар жабрланувчи С. Ҳамидовга ҳужум қилишади: унинг юзига, бошига, танасининг турли қисмларига устма-уст қаттиқ зарба беришади, аёвсиз тепкилашади.

Ҳатто улардан бири қўлидаги оғир темирга ўхшаш буюм билан ҳам кетма-кет уради. Кейинчалик суд-тиббий экспертизаси жабрланувчи С. Ҳамидов бош мия чайқалиши, оёқ суяги синиши ва соғлиқнинг узоқ муддат бузилишига сабаб бўлган ўрта оғир тан жароҳати олганини тасдиқлади.

Бу энди баъзан одам асабини жиловлай олмаганда рўй берадиган оддий жанжал эмас эди. Бу — ҳаёт ва соғлиқ учун хавфли зўрлик ишлатган ҳолда мулкни талон-торож қилишга қаратилган, Жиноят кодексининг 164-моддасида назарда тутилган босқинчилик жинояти эди.

Аммо ушбу воқеадаги энг муҳим нуқта бошқа ерда: жабрланувчининг чўнтагида атиги 8,5 миллион сўм қолганди. Автомашинасида эса, 50 миллион сўм нақд пул сақланаётган эди.

Ўша пулларни С. Ҳамидов бир кун аввал отасидан олганди. Улар уй қуриш ишларини бошлаган бўлиб, шунга керакли қурилиш материаллари харид қилишни режалаштирган эдилар. Яъни бу маблағ ортида бир оиланинг меҳнати, режаси ва келажакка бўлган умиди мужассам эди.

Суд материалларига кўра, босқинчилар С. Ҳамидовга ҳужум қилгандан сўнг айнан шу 50 миллион сўм, «IPhone 15 Pro Max» телефони ва «Ўзбекистон темир йўллари» акциядорлик жамияти томонидан берилган хизмат гувоҳномасини тортиб оладилар.

Шу ўринда савол туғилади: нега ҳужум айнан шу кеча содир бўлди? Нега жабрланувчи айнан ўша хонадонга чақирилди? Босқинчилар унинг қаерга бориши, қайси машинада келиши ва ёнида ким бўлиши ҳақида қандай қилиб олдиндан хабар топган?

Аслида, С. Ҳамидов ўша хонадон эшигини бузиб кирмаган. Уни бу ерга ўзи ҳурмат қилган бир неча йиллик таниш инсонга бўлган ишонч туйғуси бошлаб келган.

Суд йиғилган далиллар, телефон алоқалари таҳлили, гувоҳлар кўрсатмалари ҳамда бошқа ашёвий далилларни батафсил таҳлил қилиб, бу жиноят олдиндан режалаштирилган ҳолда содир этилган деган хулосага келди. Ҳукмда ҳатто вояга етмаган шахснинг жиноятга жалб қилингани ҳам алоҳида қайд этилди.

Суд ўз сўзини айтди — жиноятга ҳуқуқий баҳо берди, айбдорлар жазоланди.

Бу воқеа ёшларга шундай огоҳлик беради: мўмай пул ҳеч қачон осон йўл билан келмайди. Унинг ортида катта меҳнат туради. Ота-оналарга эса, яна бир ҳақиқатни эслатади: фарзанднинг биргина қалтис қадами баъзан бутун оила тақдирига салбий таъсир қилиши мумкин.

Аниқланган ҳолатлардан кўринишича, воқеа тасодифан юз бермаган: ижарага хонадон қидирилган, қулай манзил танланган, алдамчи қўнғироқлар қилинган, қисқача айтганда, барча ғаразли мақсад ва ҳаракатлар мувофиқлаштирилган. Суд бу ҳолатларни олдиндан тузилган жиноий режа сифатида баҳолади.

Албатта, ҳар қандай жиноят ишида жабрланувчи бўлади. Лекин баъзи жиноятларда энг катта жабр икки ўртадаги ишонч зиммасига тушади. Ўша кеча ҳам бир инсон яқин танишига молиявий ёрдам бериш мақсадида, ички ишонч билан йўлга чиққан. У қаршисидаги одамни душман эмас, аввалдан таниш, демакки, ўзаро синашта инсон деб билган. Шунинг учун ҳам, у ҳеч нарсадан шубҳаланмаган.

Ҳеч кимга сир эмаски, 50 миллион сўм — оддий рақам ёки кичкина пул эмас. Зеро, ҳар бир рақамнинг ортида инсон умри, унинг бир неча йиллик меҳнати, оиласининг орзу-умидлари туради. С. Ҳамидов учун бу маблағ келажакда қурилаётган уйнинг деворлари, томи ва оила режаларининг бир қисми эди.

Ўша кеча С. Ҳамидовни ниқоб таққан одамлар ўраб олган эди. Аммо ҳаётнинг қизиқ қонуни бор: ниқоб инсоннинг юзини яшириши мумкин, қилмишини яшира олмайди.

Судда ўрганилган ҳолатлар занжирига назар ташласангиз, баъзи воқеаларнинг ташқи кўриниши билан ички мантиғи ўртасида қанчалар катта фарқ бўлиши мумкинлигини англайсиз. Ўша кеча ҳам ҳаммаси оддий илтимосдан бошланганди. Қиз аввал Санжарга телефон қилади, кейин учрашув тайинлайди. Ижарага олинган хонадон манзилини айтади, йўлни ҳам ўзи кўрсатиб боради. Ҳеч нарсадан шубҳаланмаган Санжар эса, бу чақирувни яхшиликка йўяди. Унинг хаёлида қарз сўраган танишига кўмак беришдан бошқа ўй йўқ эди.

Ҳукмда қайд этилганидек, хонадонга биринчи бўлиб қиз кирган. Орадан кўп ўтмай, ҳодиса бошланиши арафасида у ҳожатхонага кириб кетган.

Айни шу лаҳзаларда эса, эшик ортида бошқа бир сценарий ҳаракатга келаётган эди. Ниқобли шахслар бостириб кирганидан кейин қиз кўринмай қолади.

Буларнинг бари олдиндан ўйланган жиноий режа эди.

Хулоса қилиб айтганда, мазкур жиноят иши нафақат бир шахсга нисбатан содир этилган босқинчилик ҳолати, балки жамият учун муҳим маънавий-маърифий ва ҳуқуқий сабоқ ҳамдир. Чунки ҳар қандай жиноий хатти-ҳаракат, аввало, қонунга, ҳалолликка ва виждонга нисбатан ҳурмат сусайган жойда пайдо бўлади.

Нафс ва осон йўл билан бойиш истаги ақл ва инсофдан устун келган пайтда эса, инсон нафақат бошқаларнинг мулкига, балки ўз тақдирига ҳам тажовуз қила бошлайди. Бу воқеа яна бир бор шуни кўрсатдики, бир лаҳзалик манфаат деб қилинган ноқонуний ҳаракат оқибатида йиллар давомида тўпланган обрў, эркинлик ва келажак имкониятлари йўқотилиши мумкин.

Шу боис ҳар бир фуқаро қонунга итоат қилиш нафақат ҳуқуқий мажбурият, балки маънавий масъулият эканини теран англаши лозим. Зеро, халқимизда: «Ҳалол меҳнат — давлат, ҳалоллик — саодат», деган ҳикмат бор. Ҳаёт тажрибаси ҳам шуни кўрсатадики, йўқотилган мол-мулкни қайта топиш мумкин, аммо бир марта доғ тушган виждон ва ишончни тиклаш учун баъзан бутун умр ҳам камлик қилади.

Адолат ҲАМРОЕВА,

жиноят ишлари бўйича

Ангрен шаҳар суди судьяси

Таъкидлаш жоизки, Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш, судларни ҳақиқий адолат қўрғонига айлантиришга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирлар амалда кутилган самараларни бермоқда. Буни судлар томонидан 2025 йилда 422 нафар шахс оқлангани мисолида ҳам яққол кўриш мумкин.

Ана шу оқланган шахслар орасида фарғоналик Ҳусниддин Пазилов ҳам бор.

Хўш, Ҳ. Пазилов нега ноҳақ жавобгарликка тортилганди?

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Ҳ. Пазиловга нисбатан жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2017 йил 19 июндаги ҳукми билан айблов эълон қилинган. Суд ҳукмида қайд этилишича, Фарғона вилояти прокуратураси иш юритувида бўлган жиноят иши доирасида вилоят ички ишлар бошқармасининг хўжалик бўлими бошлиғи Ҳусниддин Пазиловга нисбатан хизмат текшируви тайинланган.

Бинобарин, бўлим бошлиғи хизмат текшируви натижасидан келиб чиқиб, ўз лавозимида қолдириш масаласини ижобий ҳал қилиш эвазига Миллий хавфсизлик хизмати Фарғона вилояти бошқармаси тезкор ходими Б. Ҳакимов ҳамда вилоят ИИБ тезкор вакили С. Карабаевга 20 000 АҚШ долларини пора сифатида берганликда айбланган. Оқибатда суднинг юқоридаги ҳукмига асосан, Жиноят кодексининг 211-моддаси 2-қисми “б” банди билан айбдор деб топилган ва Олий Мажлис Сенатининг 2014 йил 14 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг йигирма икки йиллиги муносабати билан амнистия тўғрисида”ги қарори 2-банди татбиқ этилган ҳолда Жиноят-процессуал кодексининг 463-моддаси 3-қисмига асосан жазо тайинланмасдан озод қилинган. Аммо…

Аммо суднинг бу ҳукми Ҳусниддин Пазиловни қониқтирмайди. Чунки у ўзини айбсиз деб биларди.

Буни қарангки, кейинчалик Янги Ўзбекистонда кечаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари унга умид бағишлайди. Шу боис Ҳ. Пазилов ҳимоячиси билан бирга Фарғона вилояти судига кассация шикояти билан мурожаат қилиб, ўзининг айбсизлигини исботловчи бир қатор далилларни тақдим этди.

Ҳақиқатан ҳам, кассация инстанцияси судида Ҳусниддин Пазиловнинг айбсизлиги ўз исботини топди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди, Бош прокуратураси, Миллий хавфсизлик хизмати ва Ички ишлар вазирлиги томонидан 2014 йил 23 июнда тасдиқланган “Порахўрлик жиноятлари ҳақидаги ариза ва хабарларни кўриб чиқиш, бу тоифадаги жиноят ишларини тергов қилиш ва судда кўришда қонун талабларига қатъий риоя қилинишини таъминлаш бўйича Қўшма кўрсатма”нинг 8.1-бандида, ўзига нисбатан пора сўраб товламачилик қилинган ёки олиш-беришда воситачилик қилган шахснинг аризаси ҳар бир ҳолатда Жиноят-процессуал кодексининг 22, 95-моддаларига асосан, синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилиши, аризачининг кўрсатмаларидан ташқари бошқа объектив далиллар аниқланмаганида жиноят иши қўзғатилишига, шахс қамоққа олинишига, жиноий жавобгарликка тортилишига йўл қўйилмаслиги, жиноят-процессуал қонуни талабларига риоя қилинмаган ҳолда олинган номақбул далиллар асосида жиноят иши қўзғатиш ҳақида қарор қабул қилинишига йўл қўйилмаслиги, 8.2-бандида эса, шахсни айблаш учун пора предметининг олиниши, қонунлар билан белгиланган тартибда почта-телеграф ва электрон жўнатмалари, аудио ёки видеоёзувлар, телефон ёки бошқа мосламалар орқали амалга оширилган сўзлашувлар аниқланиши каби мезонлар билан асослантириш шартлиги қатъий белгиланган.

Шундан келиб чиқиб айтганда, Ҳусниддин Пазилов пора бериш вақтида ушланмаган, пора предмети ҳисобланган пуллар ашёвий далил сифатида олинмаган, жиноят ишида унинг пора берганлигини тасдиқловчи видео ёки аудио ёзувлар, телефон сўзлашувлари мавжуд эмас.

Бундан ташқари Б. Ҳакимовнинг пора олганлиги ўз тасдиғини топмаганлиги сабабли Ўзбекистон Республикаси Олий суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2022 йил 22 августдаги ажрими билан у Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “а” банди, 28,210-моддаси 3-қисми “а” банди ва 28, 211-моддаси 3-қисми “а” бандлари бўйича Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 1-бандига асосан, оқланган. С. Карабаев эса Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 9 октябрдаги ажрими асосида Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “а” банди (эски таҳрирдаги) ва 28,211-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича реабилитация қилиниб, оқланган.

Албатта, ушбу суд қарорлари ҳозир қонуний кучда. Шундай экан, Ҳусниддин Пазиловнинг 20 000 АҚШ долларини айнан кимга пора сифатида берганлиги очиқ қолган. Қолаверса, жиноят ишини кассация инстанцияси судида кўриш давомида ҳам ушбу айбловни тасдиқловчи далиллар аниқланмади.

Бу эса, тергов органининг Ҳ. Пазилов 20 000 АҚШ долларини С. Карабаев ва Б. Ҳакимовга пора тариқасида берганлиги ҳақидаги хулосаси тўлиқ тахминларга асосланганлигини, бу хулоса ишончга сазовор эмаслигини тасдиқлаб турибди. Энг муҳими, жиноят ишини кассация инстанциясида кўриш жараёнида Ҳ. Пазиловнинг айбдорлигига оид шубҳаларни бартараф этиш имконияти тугаган. Ҳолат юзасидан бошқа далиллар тўплаш имкониятлари ҳам мавжуд эмас.

Бош Қомусимизнинг 28-моддасида “Жиноят содир этганликда айбланаётган шахс унинг айби қонунда назарда тутилган тартибда ошкора суд муҳокамаси йўли билан исботланмагунча ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча айбсиз деб ҳисобланади. Айбланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун барча имкониятлар таъминланади. Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак.” дея қайд этилган. Ана шу ҳуқуқий асосларга таянган Фарғона вилояти суди жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2017 йил 19 июндаги ҳукмининг Ҳусниддин Пазиловга оид қисмини бекор қилиб, уни айбсиз деб топди ва оқлади. Суд ҳукмида оқланувчига ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зиён оқибатларини Жиноят-процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида бартараф қилиш ҳуқуқи ҳам тушунтирилди.

Эътироф этиш керакки, сўнгги йилларда мамлакатимизда давлатимиз раҳбари ташаббуси билан амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари ҳамда “Инсон қадри учун” тамойили натижасида инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг асосий вазифаси сифатида белгиланиб, фуқароларнинг одил судловдан фойдаланиш имкониятлари кенгайтирилди. Бу эса халқни рози қилишдек эзгу мақсадлар рўёбини таъминлайди.

Бурҳонжон МАМАЖОНОВ,

Фарғона вилояти суди судьяси

2025 йил 15 июль куни, ярим тун, одамлар ором олаётган пайт, соат 02.46. Бутун шаҳар уйқуга чўмган, кўчаларда ҳам сокинлик ҳукм сураётган маҳалда ҳеч ким кутмаган ғалати бир воқеа рўй берди. Аниқроқ айтганда, айнан шу сокинлик пардаси ортида режалаштирилган жиноят амалга оширилди. Илгари ҳам ўғирлик жиноятини содир этгани учун судланган, ҳали судланганлик ҳолати тугалланмаган Мирза Хурсандов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўзининг қилмишларидан хулоса чиқариб, ҳаётда тўғри йўлни топиш ўрнига яна жиноятга қўл урди. Бу гал у ёлғиз эмас, балки Инъом Арзиев ва Дўстмат Жасуров деган танишлари билан ўзаро жиноий тил бириктирган ҳолда ҳаракат қилади.

Жиноий шериклар бу қабиҳ қилмишни содир этиш учун олдиндан пухта жиноий режа тузишади: ижарага автомашина олиб, давлат рақамини яширган ҳолда юзларига ниқоб тақиб, ярим тунда ўғриликка қўл уришади.

Қисқаси, жиноятчилар ярим тунда оқ рангли “Каптива” русумли автомашинада Паркент тумани, Сайид ота маҳалласи, Амир Темур кўчасида жойлашган «FLESH MARKET» савдо дўкони олдига етиб келишади. М. Хурсандов дўкон эшиги олдида автомашина юкхонасини очади. И. Арзиев ҳамда Д. Жасуров эса, дўкон олдида турган “MULTIPAY” акционерлик жамиятига тегишли, баҳоси 28 600 000 сўмлик “ID 19912063” рақамли инфокиоск пайнет шохобчасини автомашинанинг юкхонасига юклаб, воқеа жойидан ғойиб бўлишади.

Ҳамтовоқларнинг назарида, ҳаммаси хамирдан қил суғургандек, осон кечган, содир этган жиноий қилмишларини ҳеч ким сезмай қолганди.

Шунинг учун ҳам, ҳамтовоқлар хурсанд ҳолда ўғирлик молни Юқори Чирчиқ тумани, Жумабозор қўрғонида жойлашган М. Хурсандов ишлаб келаётган корхонанинг хизмат хонасига олиб келишади. Инфокиоск ичидаги 4 314 000 сўм пулни қўлга киритишади.

Бу жиноий қилмишнинг бошланиши, асосийси ҳали олдинда эди. Аниқроқ айтганда, жиноий шериклар қўлга киритган 4 314 000 сўм пулнинг орасидан 200 000 сўм купюрадаги пулни бир неча марта инфокиоск пайнет хизмати орқали “айлантириб” ўтказиш йўли билан фуқаро Фаррух Боқиев номига очилган банк пластик картасига дастлаб 200 000 сўм, кейин эса саккиз маротаба 14 550 000 сўмдан, жами 116 400 000 сўмни ўтказишади. Кейинчалик эса, бошқа банкомат орқали бу маблағни нақдлаштириб олишади.

Аммо жиноий шериклар хомтаъма бўлганидек, қилмишлари ошкор бўлмай қолмади.

Хавфли рецидивист саналган М. Хурсандов бошқа шахслар билан бир гуруҳ бўлиб, олдиндан ўзаро жиноий тил бириктириб, ўзганинг 149 314 000 сўмлик мулкини яширин равишда талон-торож қилиш орқали қасддан ўғрилик жиноятига қўл урган. Унинг худди киноларда тасвирлангандек, пухта ниқобланишга оид сафсаталарига ишонган И. Арзиев ва Д. Жасуровлар бу жиноятга бош қўшишган.

Бу оддий ўғирлик эмас, балки иқтисодий тизимга қарши қаратилган жиноят эди. Зеро, инфокиоск ичидаги нақд пулларни қўлга киритгач, ҳамтовоқлар замонавий технологиялардан фойдаланиб, пул маблағларини “айлантириш” орқали янада катта миқдордаги маблағни ноқонуний равишда ўзлаштиришга ҳаракат қилишади. Бу эса, жиноятнинг янада мураккаб ва хавфли тус олганини кўрсатади.

Қисқача айтганда, жиноятчилар тубан қилмиши билан давлатга жами 149 миллион сўмдан ортиқ миқдорда моддий зарар етказишди.

Энг ачинарлиси шундаки, М. Хурсандов илгари ҳам жиноят содир этган бўлса-да, бу унга сабоқ бўлмаган. Аксинча, у янада оғирроқ жиноий қилмишга қўл урган. Бу, ўз навбатида, бошқа бир ҳақиқатни аён қилади, яъни ҳар жиноий қилмиш фақат қонунбузарлик эмас, балки инсоннинг маънавий таназзулидир.

Ажабланарлиси эса, дуппа-дуруст ҳаёт кечираётган И. Арзиев ва Д. Жасуров М. Хурсандовнинг алдови ва қутқусига учиб, бу жиноятга қўл уришган. Демак, бу ерда фақат бир шахс эмас, балки уюшган гуруҳ жавобгарлиги масаласи ҳам ўртага чиқади. Олдиндан ўзаро тил бириктириш — бу жиноятни янада оғирлаштирувчи ҳолатдир.

Буларнинг бари суд жараёнида батафсил муҳокама қилинди ва қонуний баҳо берилди. Суд ҳукми билан Мирза Хурсандов оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилган ўғирлик жинояти учун — 6 йилга, жиноятлар мажмуи бўйича эса, узил-кесил 6 йилу 6 ойга озодликдан маҳрум этилди.

Шунингдек, суд уни “хавфли рецидивист” деб топиб, жазони қаттиқ тартибли колонияда ўташини белгилади.

Инъом Арзиев ва Дўстмат Жасуровлар эса, 5 йилдан озодликдан маҳрум этилди.

Хулоса шуки, ҳар бир инсон — ўз тақдирининг меъмори. Қандай бўлмасин, у танлаган йўл — унинг эртанги кунини белгилайди. Агар бу йўл ҳалоллик ва виждондан бошланса, у саодат манзилига олиб боради. Агар у жиноятдан бошланса, унинг борар жойи, афсуски, озодлик эмас, жазо бўлади. Шундай экан, ҳалоллик, тоза виждон ва қонунга ҳурмат — ана шу қадриятларгина жамиятни ҳам, унинг аъзоларини ҳам барқарорлиги ва хавфсизлигини таъминлайди. Аммо кимдир қоронғуликдан фойдаланиб, жиноятга қўл урса, албатта, қонуннинг адолатли нури уни фош этади.

Фарҳод ҲАЙИТОВ,

жиноят ишлари бўйича

Паркент тумани суди раиси

Бугунги кунда жаҳонда суд тизими ортиқча юклама, ишларни кўриш муддатларининг чўзилиб кетиши ва қарорларни ижро этиш муаммоларига дуч келаётгани ҳақидаги илмий тадқиқотлар кенг ёритилмоқда. Бундай вазият­да низоларни ҳал этишнинг муқобил усуллари, айниқса, медиация институти замонавий ҳуқуқий тизимнинг муҳим элементи сифатида шаклланаётгани жуда муҳим.

Медиация – низолашувчи тарафларнинг холис воситачи (медиатор) иштирокида ўзаро мақбул келишувга эришиш орқали низони ҳал этиш жараёнидир. Суд жараёнидан фарқли равишда у ихтиёрийлик, махфийлик, процессуал соддалик, тарафлар муносабатини сақлаб қолиш тамойилларига асосланади.

Ўзбекистонда “Медиация тўғрисида”ги қонун 2018 йил 3 июлда қабул қилиниб, 2019 йилдан амалга жорий этилган. Қонун медиацияни:

— фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар;

— тадбиркорлик ва банк-кредит муносабатлари;

— суғурта низолари;

— меҳнат ва оилавий низолар каби соҳаларда қўллашни назарда тутади.

Медиациянинг энг муҳим устунлиги — “win-win” (икки тараф ҳам ютади) моделига асосланишидир. Яъни судда бир томон ютса, иккинчи томон, албатта, ютқазади. Медиацияда эса, ҳар икки томон ўз манфаатини сақлаб қолиш имкониятига эга бўлади. Шу сабабли медиатив келишувларнинг қарийб 90 фоизи ихтиёрий равишда ижро этилади.

Халқаро статистик маълумотларга кўра, медиация орқали ҳал этилган ишларнинг 70-85 фоизи муваффақиятли якунланади. Бундай ишлар суд муҳокамасига қараганда ўртача 3-5 баробар тез ҳал этилади, шунингдек, давлат бюджети ва иштирокчилар харажатлари сезиларли даражада қисқаради.

Тадқиқотларда қайд этилишича, суд тизимига тушаётган ишлар сонининг 20-30 фоизини медиацияга йўналтириш орқали судлардаги навбат ва кечикишларни бартараф этиш мумкин.

Бугунги кунда дунёда Италия, Туркия, Буюк Британия, Сингапур, Хитой ва Америка Қўшма Штатлари медиация институционал ривожланган давлатлар ҳисобланади.

Масалан, Сингапурда тижорат низоларининг 80 фоиздан ортиғи медиация орқали ҳал этилади, Буюк Британияда эса, медиация тижорат соҳасида бир йилда миллиардлаб фунт стерлинг иқтисодий самара келтиради.

Японияда судга келган ишлардан катта қисми аввал медиация орқали кўрилади.

Энг муҳими, бугунги кунда медиация жараёнлари халқаро миқёсда кенг қўллаб-қувватланмоқда. Хусусан, 2019 йилда Сингапур Конвенцияси қабул қилингани халқаро медиатив келишувларнинг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлади. Шу негизда медиация глобал ҳуқуқий механизм сифатида эътироф этилди.

Айтиш керакки, медиациянинг аҳамияти суд тизимидаги ортиқча юкламани камайтириш билан чекланиб қолмайди. Бу институт жамиятда низоларни инсонпарварлик йўли билан конструктив ҳал этиш маданиятини шакллантиради, шахсларни ўзаро мулоқотга, муросага ва ҳуқуқий масъулиятга ўргатади. Бу эса, ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим ижтимоий-психологик асосини ташкил этади.

Илмий-социологик тадқиқотларда медиациянинг ҳуқуқий маданиятни шакллантиришдаги кучли таъсири алоҳида таъкидланади. Шунингдек, медиация шахсларни мулоқотга, муросага келишга, ҳуқуқ ва мажбуриятларни англашга ўргатиши ҳамда низоларни зўравонликсиз ҳал қилиш маданиятини шакллантириши алоҳида қайд этилади.

Бу жараён жамиятда ҳуқуқий онгни оширади ва давлатга нисбатан ишончни мустаҳкамлайди. Тикловчи адолат (restorative justice) концепциясига кўра, медиация нафақат ҳуқуқий, балки маънавий тикланиш воситаси ҳисобланади.

Таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда 2021 йилда 4,8 минг та иш медиация орқали ҳал қилинган бўлса, 2024 йилда бу кўрсаткич 7,2 мингтага етган ва ўсиш 50 фоизни ташкил этган.

Бугунги кунда Тошкент шаҳрининг Яккасарой туманида ҳуқуқбузарликларнинг барвақт олдини олиш ва низоларни инсонпарварлик йўли билан ҳал этишга қаратилган “Ҳуқуқий эксперимент” лойиҳаси амалга оширилмоқда. Мазкур лойиҳа низоларни судгача медиация орқали ҳал этишни, жумладан:

— жиноят ва маъмурий ишларда — тикловчи медиация;

— фуқаро ва давлат органлари ўртасидаги низоларни ҳал этиш;

— ижтимоий аҳамиятга эга ишларда бепул (про боно) медиация;

— медиатив келишувлар ижросини тизимли мониторинг қилишни назарда тутади.

Тошкент шаҳрида 2023 – 2025 йилларда иқтисодий ишлар бўйича 3 214 та медиация келишувига эришилган. Бу рақам, ўз навбатида, медиациянинг равнақ топаётгани ва самарадорлиги ошаётганини кўрсатади.

Медиация жараёни, одатда, 60 кундан ошмайди. Кўп ҳолларда эса, бир неча кун ёки муайян соатлар ичида якунланади.

Шу маънода, медиация институтининг истиқболларига доир қуйидаги 5 та амалий таклифимизни билдиришни лозим топдик:

биринчидан, қонунчиликда судлар томонидан муайян тоифадаги ишларни кўриб чиқишда медиация тартиб-таомилини қўллашнинг мажбурийлигини жорий қилиш;

иккинчидан, вазирлик ва идораларда, шунингдек, судларда медиация хоналарини ташкил қилиш;

учинчидан, Италия ва Буюк Британия тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, апелляция ва кассация босқичларида ишларни фақат ҳуқуқий баҳс нуқтаи назаридан эмас, балки тарафларни яраштириш имконияти нуқтаи назаридан ҳам кўриб чиқиш амалиётини йўлга қўйиш, хусусан, апелляция инстанциясида медиатив тартиб-таомилни мажбурий таклиф қилиш (mandatory mediation offer), кассация босқичида эса, тарафлар розилиги асосида ихтиёрий медиацияни қўллаш суд юкламасини камайтириш ва ишларни тезроқ ҳал этиш имконини беради;

тўртинчидан, тарафларни судда “ютқазиш-ютиш” моделига кўра, “келишувга келиш” моделини рағбатлантириш мақсадида апелляция ва кассация босқичларида медиатив келишувга эришилган тақдирда, давлат божи (суд йиғими)нинг бир қисмини қайтариш, иш юритишни тугатишни процессуал жиҳатдан соддалаштириш ҳамда медиатив келишувни ижро варақасига тенг ҳужжат сифатида тан олиш механизмларини кенгайтириш;

бешинчидан, Сингапур ва Хитойда онлайн медиация орқали ҳал қилинган ишларнинг 60-70 фоизи муваффақиятли якунланганлигини инобатга олган ҳолда, мамлакатимизда “Рақамли суд” концепцияси доирасида онлайн медиация платформасини ишлаб чиқиш ва уни:

• апелляция шикоятлари қабул қилиниши билан автоматик равишда таклиф этиладиган босқич сифатида жорий қилиш;

• видеоконференция орқали медиатив учрашувларни ўтказиш;

• электрон медиатив келишувларни суд томонидан тезкор тасдиқлаш механизмини жорий этиш.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, медиация институти янги Ўзбекистон ҳуқуқий тизимида муҳим ўрин эгалламоқда ҳамда келажакда медиацияни кенг тарғиб қилиш ва қўллаш орқали суд тизимида юклама камайтирилади, давлат харажатлари қисқартирилади, фуқароларнинг ҳуқуқий маданияти юксалади ҳамда жамиятда тинчлик ва ижтимоий барқарорлик мустаҳкамланади.

Келгусида онлайн медиация, мактаб ва оилавий медиация, давлат органлари иштирокидаги медиация механизмларини ривожлантириш орқали медиация институти ҳуқуқий адолатни таъминлаш ва жамиятда муроса маданиятини шакллантиришда стратегик аҳамият касб этади.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раисининг ўринбосари –

иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси