2026 йил 22 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ҳузурида маъмурий одил судловни янги босқичга олиб чиқиш истиқболларига бағишланган тақдимот бўлиб ўтди. Унда фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш, давлат органлари фаолияти устидан суд назоратини кучайтириш ҳамда маъмурий судларнинг ваколатларини кенгайтиришга қаратилган қатор муҳим таклифлар кўриб чиқилди.

Ўзбекистонда маъмурий судлар 2017 йил 1 июлдан фаолият кўрсата бошлаган бўлиб, унинг асосий вазифаларидан бири — давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги натижасида бузилган ҳуқуқларни суд орқали тиклаш, давлат бошқарувида қонунийликни таъминлаш ва фуқаро билан давлат ўртасидаги ҳуқуқий муносабатларда суд назоратини кучайтиришдан иборат.

Тақдимотда ўтган давр мобайнида маъмурий судлар томонидан қарийб 150 мингта иш кўриб чиқилгани ва 70 мингдан ортиқ ҳолатда давлат органларининг ноқонуний қарорлари бекор қилингани қайд этилди.

Шунингдек, мансабдор шахсларнинг ғайриқонуний хатти-ҳаракатлари юзасидан юқори турувчи ёки бошқа ваколатли органларга қарийб 27 мингта хусусий ажрим чиқарилган. Бу рақамлар маъмурий судларнинг давлат органлари фаолияти устидан ҳуқуқий назоратни таъминлашдаги ижобий натижани кўрсатади.

Тақдимотда соҳани янада ривожлантиришнинг кейинги босқичи сифатида илғор хорижий тажриба ва замонавий талаблар асосида қарийб 15 та янги ҳуқуқий институтни жорий этиш таклифи илгари сурилди. Бундан кўзланган асосий мақсад — ҳуқуқи бузилган фуқаронинг судга мурожаат қилиши билан чекланиб қолмасдан, ҳуқуқ бузилишининг олдини олиш, давлат органларининг қарор қабул қилиш жараёни устидан самарали суд назоратини таъминлашдан иборат.

Эътиборли жиҳатлардан бири — фуқаролар ҳуқуқларини проактив ҳимоя қилиш механизмларини жорий этишдир. Амалда фуқаро ёки тадбиркорнинг маъмурий судга мурожаати асосан бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бўлса, янги ёндашув ҳуқуқ бузилишининг олдини олиш имкониятларини ҳам кенгайтиради. Шу мақсадда судга мурожаат қилишнинг тўрт турдаги даъво шаклини жорий этиш таклиф қилинмоқда.

Ушбу даъво турларидан бири ҳисобланган “тақиқлаш” даъвоси айнан ҳуқуқ бузилишининг олдини олишга қаратилади.

Яна бир муҳим масала — судга мурожаат қилиш муддатларини қайта кўриб бўйича киритилган таклифдир. Яъни ҳозирги тартибда белгиланган олти ойлик муддатни қайта кўриб, хусусан, давлат органи томонидан қонун бузилганини тан олишга қаратилган талаб билан судга мурожаат қилишда муддатни чекламаслик ҳақида таклиф киритилди.

Шунингдек, тақдимотда маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари устидан суд назорати масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Чунки амалдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг бундай қарорлари устидан судга шикоят бериш тартиби мавжуд бўлмаганлиги сабабли ҳокимлик­ларнинг норматив тусдаги қарорларига фуқаролар ва тадбиркорлар ҳақли эътироз билдирган ҳолатда ҳам низолар кўрилмасдан қолиб кетмоқда.

Таклифга кўра, агар маҳаллий ҳокимият органининг норматив-ҳуқуқий ҳужжати фуқаронинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига дахл қилса, фуқарога бундай ҳужжат устидан бевосита маъмурий судга мурожаат қилиш имконияти берилади. Бу эса, давлат бошқаруви қарорларининг қонунийлиги устидан суд назорати доирасини кенгайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши — давлат органларининг дискрецион ваколатларидан фойдаланишини суд томонидан текшириш механизмларини кучайтиришдир. Конституциямизнинг 20-моддасида давлат органлари томонидан шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунда белгиланган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги белгиланган.

Мазкур конституциявий принципдан келиб чиқиб, маъмурий судларга давлат органлари ва мансабдор шахслар томонидан дискрецион ваколатларни амалга оширишда қарорларнинг нафақат қонунийлиги, балки асослилиги ва мутаносиблигини ҳам текшириш ваколатини бериш таклиф қилинмоқда. Бу ёндашув давлат органларига берилган ваколатлардан фойдаланишда фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари билан давлат манфаатлари ўртасида ҳуқуқий мувозанатни таъминлашга қаратилган.

Маъмурий одил судлов самарадорлиги фақат суд қарорининг қабул қилиниши билан эмас, балки унинг амалда ижро этилиши билан ҳам белгиланади. Шу сабабли тақдимотда суд қарорларининг сўзсиз ижросини таъминлашга қаратилган таклифлар ҳам билдирилди.

Таклиф этилаётган механизмга кўра, агар давлат органи мансабдор шахси суд қарорини ижро этмагани учун жаримага тортилганидан кейин ҳам қарорни такроран бажармаса, суд бу ҳақда қонуний чора кўриш учун прокурорга хабар беради. Бундай ёндашув суд қарорларининг мажбурийлигини амалда таъминлаш ва давлат органлари мансабдор шахсларининг суд олдидаги масъулиятини оширишга қаратилган.

Маъмурий одил судловни янада такомиллаштиришга қаратилган янги таклифлар фуқаро ва тадбиркорларнинг давлат органлари билан муносабатларида ҳуқуқий ҳимоя воситаларини кенгайтириш, одил судловни таъминлаш ҳамда давлат органлари устидан самарали суд назоратини кучайтиришга хизмат қилади.

Акмал Муродов,

Олий суд судьяси

Суд амалиётида айрим меҳнат низолари шуни кўрсатмоқдаки, иш берувчилар баъзан меҳнат шартномасини бекор қилишда буйруқни расмийлаштиришнинг ҳуқуқий аҳамиятига етарлича эътибор беришмайди. Ҳолбуки, буйруқ — оддий ички ҳужжат эмас, балки ходимнинг меҳнатга оид ҳуқуқий мақомини ўзгартирадиган, уни ишдан бўшатиш оқибатини келтириб чиқарадиган юридик ҳужжатдир.

Шу ўринда фуқаролик ишлари бўйича судда кўрилган бир иш мисолида фикримизни давом эттирадиган бўлсак, даъвогар О. Назаров дастлаб “Maroqand Neft Bazasi” масъулияти чекланган жамиятда ҳисобчи вазифасига ишга қабул қилинган, кейинчалик ходимлар бўлими бошлиғи лавозимига ўтказилган. Аммо жамият директорининг 2026 йил 26 майдаги буйруғи билан меҳнат шартномаси бекор қилиниб, у эгаллаб турган лавозимидан озод қилинган.

Даъвогар судга мурожаат қилиб, ушбу буйруқни ноқонуний деб топиш, аввалги ишига тиклаш ва маънавий зарар ундириб беришни сўради. Унинг важларига кўра, янги директор тайинлангач, унга нисбатан босимлар бўлган, натижада у меҳнат муносабатларини тугатишга мажбур бўлган.

Жавобгар томон эса, судда даъвони тан олмасдан, ходим билан меҳнат шартномаси қонун талаблари асосида бекор қилинганини таъкидлади.

Бироқ суд учун ҳал қилувчи масала фақат буйруқ чиқарилгани эмас, балки ушбу буйруқнинг қонуний асоси, иш берувчи буни судда исботлай олган-олмагани бўлди. Негаки, ишдан бўшатиш ҳақидаги буйруқда Меҳнат кодексининг қайси нормаси асос қилиб олингани аниқ кўрсатилмаган.

Бу камчилик шунчаки оддий хато эмас. Чунки буйруқда ҳуқуқий асос ноаниқ бўлса, ходим ўзининг нима сабабдан ишдан бўшатилганини тўлиқ англай олмайди. Суд эса, иш берувчи қарори қайси ҳуқуқий мезон бўйича текширилиши кераклигини баҳолашда қийинчиликка дуч келади.

Олий суд Пленуми тушунтиришларига кўра, судлар меҳнат шартномаси бекор қилинишининг қонунийлигини айнан буйруқда кўрсатилган асослар бўйича текшириши лозим. Суд меҳнат муносабатининг бекор қилинишини бошқа асосда кўришга ҳақли эмас.

Демак, иш берувчи буйруқ чиқараётганда ҳуқуқий асосни умумий тарзда эмас, аниқ ва тушунарли шаклда кўрсатиши лозим эди. Бу ўринда “Ишдан бўшатилсин” деган иборанинг ўзи етарли эмас.

Янада аниқроқ айтганда, буйруқда: қайси модда, қандай асос, қайси сана, қандай ҳолат деган саволларнинг барчасига тўлиқ жавоб бўлиши керак.

Меҳнат низосида иш берувчининг энг муҳим вазифаси — ўз ҳаракатининг қонунийлигини исботлашдир. Ходим билан меҳнат шартномаси бекор қилинган бўлса, иш берувчи бу қарор нимага асосланганини, қонун талабларига қандай риоя этилганини, процессуал тартиб бузилмаганини судда далиллар билан кўрсатиб бериши шарт.

Мазкур меҳнат низосини кўриш жараёнида суд иш берувчи йўл қўйган хатоларни таҳлил қилар экан, бир нечта муҳим жиҳатга эътибор қаратди.

Хусусан, даъвогарда ишдан кетишга ҳақиқий истак бўлмаган, иш берувчи томонидан ишдан бўшатиш жараёнида тегишли тартибга риоя қилинмаган, директорнинг ўзи ҳам суд мажлисида ходимдан ишдан бўшаш ҳақида ариза ёзиб беришни сўраганини тан олган, шунингдек, меҳнат шартномасини бекор қилишда ўн тўрт календарь кунлик муддат масаласига амал қилинмаган.

Суд ушбу низони кўришда, аввало, меҳнат қилиш ҳуқуқининг конституциявий мазмунига таянди. Чунки Конституциямизнинг 42-моддасига кўра, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун адолатли ҳақ олиш ва ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Бинобарин, ишдан бўшатиш — фақат корхона ички бошқарувига оид масала эмас. Бу инсоннинг конституциявий меҳнат ҳуқуқи билан боғлиқ жиддий ҳуқуқий жараёндир. Агар иш берувчи бу жараёнда қонун талабларини бузса, ходимнинг нафақат меҳнат ҳуқуқи, балки конституциявий кафолатлари ҳам бузилади.

Мазкур ишда суд даъвогар ишлаган даврда интизомий жавобгарликка тортилмагани, раҳбарият топшириқларини бажариб келгани, бироқ кейинчалик ишдан бўшатиш жараёнида қонун талабларига риоя этилмаганини инобатга олди. Шу тариқа суд иш берувчи томонидан ғайриқонуний буйруқ чиқарилиб, ходимнинг меҳнат қилиш ҳуқуқи бузилгани ўз исботини топган деб ҳисоблади.

Суд даъвогарнинг талабларини қисман қаноатлантирди, “Maroqand Neft Bazasi” масъулияти чекланган жамият директорининг 2026 йил 26 майдаги буйруғи ноқонуний деб топилди ва бекор қилинди. Даъвогар О. Назаров масъулияти чекланган жамият ходимлар бўлими бошлиғи вазифасига ишга тикланди.

Шунингдек, жавобгар ташкилотдан даъвогар фойдасига маънавий зарар учун компенсация ва почта харажати ҳамда давлат фойдасига давлат божи ундирилди. Суднинг ушбу ҳал қилув қарори дарҳол ижрога қаратилди.

Хўш, юқоридагилардан қандай хулоса чиқади?

Биринчидан, меҳнат шартномасини бекор қилиш буйруғи қонун талабларига тўлиқ мос бўлиши керак. Унда меҳнат шартномаси қайси модда, қайси асос ва қандай ҳолатларга кўра бекор қилинаётгани аниқ кўрсатилиши шарт.

Иккинчидан, иш берувчи судда ўз ҳаракатларининг қонунийлигини исботлаб бериши лозим. Ходимни ишдан бўшатишга сабаб бўлган ҳолатлар аниқ далиллар билан тасдиқланмаса, буйруқ ғайриқонуний деб топилиши мумкин.

Учинчидан, ходимни ишдан бўшатиш жараёнида ҳар қандай босим, қистов ёки фаол ундаш кейинчалик суд томонидан меҳнат ҳуқуқининг бузилиши сифатида баҳоланиши эҳтимоли бор.

Тўртинчидан, буйруқ нусхаси, меҳнат дафтарчаси ёки электрон меҳнат дафтарчасидан кўчирма, якуний ҳисоб-китоб ва бошқа ҳужжатлар ходимга қонун талабларига мувофиқ ўз вақтида берилиши керак.

Бешинчидан, ишдан бўшатиш қонунга хилоф деб топилса, иш берувчи ходимни ишга тиклаш, маънавий зарарни қоплаш ва суд харажатларини тўлаш мажбуриятига дуч келади.

Ушбу иш меҳнат муносабатларида ҳуқуқий аниқлик, далил ва исботлаш мажбурияти қанчалик муҳим эканини яна бир бор яққол кўрсатди. Ишдан бўшатиш тўғрисидаги буйруқ қонунга таянмаса, унда ҳуқуқий асос аниқ кўрсатилмаса ва иш берувчи ўз ҳаракатларининг қонунийлигини судда исботлай олмаса, бундай буйруқ ходим ҳуқуқларини бузувчи ҳужжат сифатида баҳоланишини унутмаслик лозим.

Негаки, меҳнат шартномасини бекор қилишда иш берувчи фақат раҳбарлик ваколатига эмас, биринчи навбатда, Конституция ва қонун талабларига таяниши шарт. Чунки ҳар бир ишдан бўшатиш ортида инсон тақдири, оила даромади ва конституциявий меҳнат ҳуқуқи туради.

Меҳнат муносабатида қонун устувор бўлса, ходим ҳам, иш берувчи ҳам ҳимояланган бўлади. Буйруқ эса, фақат қонунга таянгандагина қонуний, асосли ва адолатли бўлади.

Зафар РАВШАНОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Каттақўрғон туманлараро суди раиси

Суд ҳокимиятининг мустақиллиги фақат судьянинг процессуал қарор қабул қилишдаги эркинлиги билан белгиланмайди. Суд ўз вазифаларини самарали бажариши учун унинг ташкилий, моддий-техникавий ва молиявий жиҳатдан зарур ресурслар билан таъминланган бўлиши ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Шу нуқтаи назардан, 2026 йил 11 сентябрда қабул қилинган «Суд ҳокимияти органлари фаолиятини мо­лия­лаштириш тўғрисида»ги қонун суд тизимини молиявий таъминлашнинг ягона ва аниқ ҳуқуқий асосларини белгилаган муҳим ҳужжатлардан биридир. Янги қонуннинг эътиборга молик жиҳати шундаки, унда суд ҳокимияти органлари фаолиятини молиялаштиришнинг асосий принциплари бевосита қонун даражасида белгилаб берилди.

Бунда, хусусан, қонунийлик, очиқлик ва шаффофлик билан бир қаторда одил судловни таъминлаш учун молиявий ресурсларнинг етарлилиги ҳамда судлар фаолиятининг молиявий мустақиллиги асосий принциплар сифатида белгиланди.

Молиявий таъминланганлик – оддий хўжалик масаласи эмас. У одил судловни амалга ошириш учун зарур шарт-шароитларни яратиш билан бевосита боғлиқ. Қонунга кўра, судлар фаолияти фақат Давлат бюджети ҳисобидан молиялаштирилади.

Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгашининг фаолиятини молиялаштириш учун маблағлар ҳар йилги Давлат бюджети тўғрисидаги қонунда алоҳида назарда тутилади. Қонун судларни молиялаштириш одил судловни тўлиқ ва мустақил амалга ошириш имкониятини таъминлаши кераклигини ҳам белгилайди.

Бу билан суд ҳокимияти органларини молиялаштириш манбаси ва асослари аниқ ҳуқуқий чегараларга эга бўлмоқда. Айни пайтда қонунда маблағларни тақсимлашнинг ҳам аниқ механизмлари белгиланган.

Яъни Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгаши учун ажратилган маблағларни тегишли органларнинг ўзи тақсимлайди. Ҳарбий судлар, Қорақалпоғистон Рес­публикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, шунингдек, туман ва шаҳар даражасидаги судлар учун маблағларни тақсимлаш эса, Олий суд ҳузуридаги Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти томонидан амалга оширилади.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати — судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини асоссиз қисқартиришга йўл қўймасликка қаратилган кафолатлардир. Жумладан, судлар фаолиятини таъминлаш учун навбатдаги молия йилида ажратиладиган маблағлар, қоида тариқасида, ўтган молия йилида ажратилган маблағлардан кам бўлмаслиги керак.

Бундан ташқари давлат бюджети даромадлари прогнозининг ижросидан келиб чиқиб, судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини камайтириш мумкин эмас. Бюджет кодексига киритилган ўзгартишларда эса, давлат бюджети тақчиллигининг тасдиқланган чекланган миқдори ортиб кетган тақдирда ҳам, судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини қисқартиришга йўл қўйилмаслиги белгиланди.

Мазкур нормаларнинг амалий аҳамияти шундаки, судларнинг узлуксиз фаолияти бюджет жараёнидаги ўзгаришлар туфайли зарур молиявий ресурслардан маҳрум бўлиб қолишининг олдини олишга ҳуқуқий асос яратади.

Янги қонун судларнинг бюджет маблағларини олиш билан чекланиб қолмасдан, уларни шакллантириш жараёнидаги иштирокини ҳам назарда тутади. Навбатдаги йил учун Давлат бюджети лойи­ҳасининг судлар фаолиятини молиялаштиришга оид қисми бўйича бюджет сўровлари Конституциявий суд, Олий суд, Судьялар олий кенгаши ва Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти томонидан тайёрланади.

Агар бюджет лойиҳасини тайёрлаш жараёнида ўзаро келишмовчиликлар юзага келса, тегишли суд органларининг таклифлари бюджет лойиҳасига илова қилиниши назарда тутилган.

Одил судловнинг сифати, аввало, судья ва суд аппарати ходимларининг профессионал фаолияти билан боғлиқ. Шу сабабли янги қонунда инсон омилига ҳам алоҳида эътибор қаратилган.

Давлат бюджети лойиҳасини ишлаб чиқишда судьялар ва суд аппарати ходимларининг иш ҳақи, меҳнатини рағбатлантирувчи тўловлар, судларнинг моддий-техника ва молиявий таъминоти, шунингдек, судьялар ва уларнинг оила аъзоларини ижтимоий таъминлаш билан боғлиқ харажатлар инобатга олиниши белгиланган. Қонунчиликка мувофиқ, судьялар ва суд аппарати ходимларига пул мукофотлари ҳамда бир марталик моддий ёрдам учун маблағлар ҳам ажратилади.

Шу билан бирга, судьялар ва суд аппарати ходимларининг меҳнатига ҳақ тўлаш ҳамда уларни моддий рағбатлантириш тартиби Президент томонидан белгиланиши назарда тутилган. Бу ёндашув суд фаолиятини фақат бинолар ва техника билан таъминлаш эмас, балки одил судловни амалга оширадиган кадрларнинг меҳнат шароитларини ҳам тизимли равишда молиялаштиришни назарда тутади.

Ушбу қонуннинг муҳим жиҳатларидан яна бири — ажратилган маблағларни тасарруф этиш масаласида белгиланган мустақилликдир.

Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгаши учун тегишли молия йилига ажратилган маблағлар мазкур органлар томонидан қонунчиликка мувофиқ мустақил равишда тасарруф этилади.

Бу ўринда молиявий мустақиллик ва молиявий интизом бир-бирини тўлдиради. Яъни маблағларни мустақил тасарруф этиш улардан мақсадли, самарали ва қонунчилик талабларига мувофиқ фойдаланиш масъулияти билан уйғун ҳолда амалга оширилади.

Хулоса қилиб айтганда, суд мустақиллиги — ҳуқуқий давлатнинг асосий белгиларидан бири. Бироқ мустақил суд ҳокимиятини фақат қонун билан ваколат бериш орқали шакллантириб бўлмайди. Унинг самарали фаолияти учун барқарор молиявий асос, муносиб меҳнат шароити, замонавий инфратузилма ва зарур ресурслар талаб этилади.

Бинобарин, «Суд ҳокимияти органлари фаолиятини молиялаштириш тўғрисида»ги қонун ана шу эҳтиёжларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишга қаратилган.

Энг муҳими, қонунда молиялаштириш масаласи суд ҳокимиятининг кундалик хўжалик эҳтиёжи сифатида эмас, балки одил судловни тўлиқ ва мустақил амалга ошириш учун зарур ҳуқуқий шарт-шароит сифатида белгиланмоқда. Буларнинг барчаси, ўз навбатида, суд тизимининг барқарор ишлаши, судларга мурожаат қилган шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилиш учун зарур ташкилий ва молиявий асосларни мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Йигитали ТОШЕВ,

Олий суд ҳузуридаги

Судлар фаолиятини таъминлаш

департаменти директори ўринбосари

Оила — инсон учун меҳр-оқибат, тинчлик ва хотиржамлик маскани. Ҳар бир инсон ўз хонадонида муносиб яшашни, фарзандларини хавфсиз ва барқарор муҳитда тарбиялашни истайди. Бироқ турмушдаги келишмовчиликлар баъзан шундай тус оладики, кечагина бир хонадонда аҳил яшаган оила аъзолари ўртасида уй-жойдан фойдаланиш масаласи ҳам жиддий низога айланади.

Айниқса, эр-хотин ўртасидаги келишмовчилик сабабли аёлнинг вояга етмаган фарзандлари билан бирга яшаб келган уйидан чиқиб кетиши ёки унга қайта киришига тўсқинлик қилиниши нафақат оилавий муносабатларга, балки инсоннинг қонун билан муҳофаза қилинадиган уй-жой ҳуқуқларига ҳам дахлдордир.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади: уй-жойга мулк ҳуқуқи бир шахсга тегишли бўлса, у билан оила аъзоси сифатида яшаб келган бошқа шахслар мазкур турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладими?

Оилавий муносабатлар бузилгани ёки эр-хотин ўртасида келишмовчилик юзага келгани бундай ҳуқуқнинг бекор бўлишига олиб келадими?

Саволларга судда кўрилган бир фуқаролик иши мисолида жавоб излаймиз.

Судга даъвогар Ч. Мирзаева уйга киритиш ҳақидаги ариза билан мурожаат қилган. Иш ҳужжатларидан маълум бўлишича, у 2022 йил 31 январда Ф. Ҳотамов билан қонуний никоҳдан ўтиб, турмуш қурган. Уларнинг никоҳидан 2022 ва 2024 йилларда икки нафар қиз фарзанд дунёга келган.

Дастлаб келин қайнотасининг хонадонида яшаган. Кейинчалик оила Қўшработ туманидаги бошқа уйга кўчиб ўтган ва 2026 йил апрель ойига қадар шу ерда истиқомат қилишган. Бироқ эр-хотин ўртасидаги келишмовчиликлар туфайли оиладаги муносабатлар издан чиққан.

Даъвогарнинг билдиришича, 2026 йил 3 апрелда турмуш ўртоғи ва унинг ота-онаси уни уйдан чиқариб юборган. Оқибатда у икки нафар вояга етмаган фарзанди билан ижарада яшашга мажбур бўлган, моддий жиҳатдан қийин аҳволга тушиб қолган. Шу сабабли аёл суддан ўзини фарзандлари билан бирга аввал яшаб келган хонадонга киритишни сўраган.

Жавобгар Ф. Ҳотамов судда даъвони тан олмади, феъл-атвори тўғри келмаганини айтиб, турмуш ўртоғи уйдан ўз хоҳиши билан чиқиб кетганини ва энди бирга яшаш имкони йўқлигини билдирди.

Жавобгарнинг отаси ҳам ушбу важларни қувватлаб, келинни уйга киритиш тўғрисидаги талабни рад этишни сўради.

Суд иш ҳолатларини ўрганиб чиқиш жараёнида амалдаги Уй-жой кодексининг 32-моддасига таянди. Унга кўра, уй ёки квартира мулкдорининг оила аъзолари, шунингдек, у билан доимий яшаётган фуқаролар, агар улар кўчириб келинган пайтда ёзма равишда бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, турар жойдаги хоналардан мулкдор билан тенг фойдаланиш ҳуқуқига эга.

Мазкур моддада бундай шахсларнинг ўз вояга етмаган фарзандларини турар жойга кўчириб киритиш ҳуқуқи ҳам назарда тутилган. Эътиборлиси, қонунда оилавий муносабатлар тугаган тақдирда ҳам, тегишли шартлар асосида турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолиниши белгиланган.

Демак, эр-хотиннинг ўзаро келишолмаслиги ёки бирга яшашни истамаслиги уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқини ўз-ўзидан бекор қилмайди.

Бундай низода суд шахснинг хонадонга қандай асосда кўчиб келгани, у ерда доимий яшаган-яшамагани, тарафлар ўртасида бошқача ёзма келишув мавжудлиги ва уй-жойдан фойдаланишга тўсқинлик қилинган­қилинмаганини текшириши лозим бўлади. Шунинг учун ҳам, мулкдорнинг ҳуқуқлари билан бирга, унга тегишли турар жойда қонуний асосда яшаб келган шахсларнинг ҳуқуқлари ҳам муҳофаза қилинади.

Суд ишни кўриш давомида тарафларнинг тушунтиришларини тинглади, никоҳ ва фарзандлар туғилганига оид ҳужжатлар, маҳалла фуқаролар йиғини далолатномалари, кадастр маълумотлари ҳамда бошқа далилларни синчковлик билан ўрганди.

Аниқланишича, даъвогар Ч. Мирзаева 2022 йилда ушбу оилага келин бўлиб келган ва кейинчалик низоли уйда турмуш ўртоғи билан доимий яшаган. Хонадонга келин бўлиб тушган пайтда турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини чекловчи бошқача ёзма шарт белгиланмаган.

Иш ҳужжатларидаги кадастр маълумотларида низоли уйга оид ҳужжатлар давлат рўйхатидан ўтмагани ҳам қайд этилган. Айни пайтда маҳалла фуқаролар йиғини далолатномалари ва фуқароларнинг тушунтиришлари ушбу уй жавобгар эгалигида экани, у ерда унинг ота­онаси ҳам яшаб келаётганини тасдиқлади.

Суд, шунингдек, даъвогарнинг бошқа алоҳида турар жойи йўқлиги, ўзи ва икки нафар вояга етмаган фарзанди билан аввал яшаб келган хонадонга қайта киришига қаршилик кўрсатилаётганини аниқлади. Уй-жой кодексининг 32-моддаси талаблари ва иш бўйича тўпланган далиллар баҳоланиб, даъвогар ҳамда унинг фарзандлари низоли турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқига эга, деган хулосага келинди.

Мазкур ишнинг яна бир муҳим жиҳати бор. Гап фақат эр-хотин ўртасидаги келишмовчилик ёки келиннинг яшаш жойи ҳақида эмас, балки икки нафар вояга етмаган фарзанднинг ҳам турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқи ҳақида бормоқда. Болалар ота-онаси ўртасидаги низонинг келиб чиқишига сабабчи эмас. Шунинг учун катталар ўртасидаги муносабатларнинг бузилиши фарзандларнинг қонуний ҳуқуқларига асоссиз таъсир кўрсатмаслиги лозим.

Шу боис ушбу Уй-жой кодексининг 32-моддасида турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқига эга шахсларнинг ўз вояга етмаган фарзандларини мазкур турар жойга кўчириб киритиш ҳуқуқи белгилангани ҳам бежиз эмас.

Чунки бола учун турар жой оддий бино ёки мулкий объект эмас. У боланинг кундалик ҳаёти, тарбияси, дам олиши ва ривожланиши билан боғлиқ муҳим муҳитдир.

Гувоҳи бўлганингиздек, қонун уй эшигини очди. Хулоса шуки, фуқаролар ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини яхши билса, оилавий келишмовчиликларнинг мулкий низога айланиши, уй-жойдан фойдаланишда асоссиз тўсқинликлар келиб чиқиши камаяди. Энг муҳими, бундай вазиятларда суд ҳимояси шахснинг фақат ҳуқуқий манфаатини эмас, унинг ҳаёти ва фарзандлари билан боғлиқ муҳим ижтимоий манфаатларини ҳам муҳофаза қилишга хизмат қилади.

Фахриддин ҚАРШИЕВ,

 фуқаролик ишлари бўйича

Иштихон туманлараро суди раиси,

 Мансур МАРДОНОВ,

 фуқаролик ишлари бўйича

Иштихон туманлараро суди судьяси

 фуқаролик ишлари бўйича

Иштихон туманлараро

суди судьяси

Мамлакатимизда тадбиркорлик фаолиятини жадал ривожлантириш, соҳа вакилларининг эркин фаолият юритиши, ўз салоҳият ва имкониятларини тўлиқ намойиш этишига қаратилган муҳим чора-тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.

Зотан, тадбиркорлик тараққиёти халқимиз фаровонлиги, мамлакатимиз ривожининг асосини ташкил этади.

Аммо ҳаётда тадбиркорлик фаолиятига тўсиқ бўладиган баъзи ҳолатлар ҳам учраб туради.

Шу ўринда суд амалиётдан мисол келтирсак, Фарғона вилояти солиқ бошқармаси бошлиғи биринчи ўринбосарининг 2026 йил 7 январдаги 00023-хс-сонли буйруғига асосан, “Ishonch sement” масъулияти чекланган жамиятнинг 2023 йил 1 январдан 2026 йил 5 январгача бўлган даврдаги фаолиятида солиқ қонунчилигига риоя этилиши юзасидан солиқ аудити ўтказиш белгиланган. Мазкур аудитни ўтказиш учун бошқарма вакили Б. Тожиусмонов хизмат сафарига юборилган. Буйруқда солиқ аудитини 2026 йил 7 январдан 2026 йил 21 январга қадар ўтказиш қайд қилинган.

Бироқ жамият раҳбари солиқ аудити ўтказилишидан орадан 5 кун ўтгач, яъни вилоят солиқ бошқармасининг 2026 йил 12 январдаги хабарномаси орқали хабардор қилинган.

Қисқаси, Б. Тожиусмонов томонидан корхонада солиқ аудити ўтказилиб, унинг натижаси юзасидан 2026 йил 20 январь куни далолатнома расмийлаштирилган. 2026 йил 11 февраль куни эса, Фарғона вилояти солиқ бошқармасининг 117.1-сонли қарори қабул қилиниб, унга асосан, масъулияти чекланган жамиятга нисбатан 916 миллион 433 минг сўм қўшимча солиқ ҳамда 836 миллион 513 минг сўм молиявий жарима қўллаш белгиланган.

Табиийки, тадбиркор бундан жиддий норози бўлади. Шу боис у Фарғона туманлараро маъмурий судига мурожаат қилиб, солиқ бошқармасининг юқорида келтирилган қарорини ҳақиқий эмас, деб топишни сўрайди.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 7 январдаги “Солиқ хавфини бошқариш, солиқ хавфи мавжуд солиқ тўловчиларни (солиқ агентларини) аниқлаш ва солиқ текширувларини ташкил этиш ва ўтказиш тўғрисида”ги 1-сон қарори билан тасдиқланган Низомнинг 175-176-бандларида солиқ аудитини ўтказиш жараёнида солиқ органларининг мансабдор шахслари мол-мулкнинг ҳақиқатда мавжудлигини аниқлаш, ҳақиқатда мавжуд мол-мулкни бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан қиёслаш, мажбуриятлар ҳисобда тўғри акс эттирилганлиги юзасидан инвентаризация тайинлаш ва ўтказиш ҳуқуқига эга эканлиги қайд этилган.

Бундан ташқари ишлаб чиқариш заҳиралари ва солиқ тўловчига қарашли бўлмаган, бироқ бухгалтерия ҳисобида қайд этилган (масъулиятли сақлашда бўлган, ижарага олинган, қайта ишлаш учун олинган) бошқа турдаги мол-мулк, шунингдек, бирор-бир сабабга кўра, ҳисобга олинмаган мол-мулк инвентаризация қилиниши лозим.

Аммо “Ishonch sement” масъулияти чекланган жамиятда ўтказилган аудитда ушбу Низом талабларига риоя этилмаган. Хусусан, тақдим этилган товар моддий заҳиралар ҳаракати тўғрисидаги ҳисобот ҳамда электрон ҳисобварақ-фактуралар солиштирилганида, жамият томонидан кирим ҳужжатлари мавжуд бўлмаган товар моддий заҳиралар сотуви амалга оширилмаган. Ушбу товарлар кирим-чиқими ва йил якуни учун кўрсатилган қолдиқ кўрсаткичлар солиштирилганида эса, товар қолдиғида ҳам камомад аниқланмаган. Аудит ўтказган вакил ушбу товарларнинг номларига аҳамият қаратмай, товарларнинг тури бўйича камомад ҳисоблаган.

Янада аниқроқ изоҳласак, солиқ бошқармаси вакили жамиятнинг товар моддий заҳиралари ҳақиқатда мавжудлигини бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан солиштириш чораларини кўрмаган. Оқибатда харид қилинган ва сотилган айнан бир турдаги товарлар аудит баённомасида бир-бирига номутаносиб тарзда қайд этилган. Бу ҳолатга аниқлик киритиш учун солиқ текширув материалларини кўриб чиқиш жараёнига жамият раҳбарининг иштироки таъминланмаган. Бундай вазиятда солиқ органининг тилга олинган қарорини қонуний ва асосли деб бўлмайди.

Солиқ кодексининг 157-моддасида “Солиқ органларининг мансабдор шахслари томонидан ушбу кодексда белгиланган талабларга риоя этмаслик юқори турувчи солиқ органи ёки суд томонидан солиқ органининг қарорини бекор қилиш учун асос бўлиши мумкин. Солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш тартиб-таомилининг муҳим шартларини бузиш юқори турувчи солиқ органи ёки суд томонидан солиқ органининг солиққа оид ҳуқуқбузарлик содир этганлик учун жавобгарликка тортиш ва (ёки) солиқ суммаларини қўшиб ҳисоблаш тўғрисидаги қарорини бекор қилиш учун асос бўлади. Бундай муҳим шартлар жумласига ўзига нисбатан солиқ текшируви ўтказилган шахснинг солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш жараёнида шахсан ва (ёки) ўз вакили орқали иштирок этиш имкониятини таъминлаш ҳамда солиқ тўловчининг тушунтиришлар бериш имконини таъминлаш киради” дея белгиланган.

Юқорида баён этилганлардан ҳам кўриниб турибдики, Фарғона вилояти солиқ бошқармасининг низоли қарори қонун ҳужжатлари талабларига зид тарзда қабул қилинган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 189-моддасига биноан, суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунчиликка зид эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганлигини аниқласа, қарорни ёки унинг айрим қисмларини ҳақиқий эмас ёхуд ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади. Ана шу асосларга таянган Фарғона туманлараро маъмурий суди тадбиркорнинг шикоят аризасини қаноатлантириб, вилоят солиқ бошқармасининг 2026 йил 20 февралдаги 117.1-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топди. Шу билан бирга, суд айни қарор қабул қилинишида қонунбузилиш ҳолларига йўл қўйилганлигига вилоят солиқ бошқармаси бошлиғининг эътиборини қаратиб, унинг зиммасига юз берган қонунбузилиш сабаблари ва унга имкон яратган шарт-шароитларни аниқлаш ҳамда бартараф этиш, келгусида бу каби ҳолатларнинг олдини олиш чораларини кўриш мажбуриятини юклаш тўғрисида хусусий ажрим чиқарди. Аммо…

Аммо вилоят солиқ бошқармаси вакиллари ўз хатоларини тан олиш ўрнига Фарғона туманлараро маъмурий судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ва аризачининг талабларини рад этган ҳолда янги қарор қабул қилишни сўраб, Фарғона вилояти маъмурий судига кассация шикояти билан мурожаат қилишди.

Шуни унутмаслик керакки, аудит ўтказиш натижасида муайян солиқ суммалари ва молиявий жарималар ҳисобланганининг ўзи солиқ органи қарорининг қонунийлиги ҳамда асослилигини тасдиқламайди. Чунки қўшимча солиқ ҳисоблаш ва молиявий жарима қўллашдан олдин солиқ органи ҳуқуқбузарликнинг объектив ҳолатларини, солиқ базаси ва унга таъсир қилувчи товарлар ҳаракатини, товарларнинг кирим-чиқимини, миқдори ҳамда қийматини, бирламчи ҳужжатларни, улар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ишончли ва етарли далиллар билан аниқлаши лозим. Мазкур ишда солиқ аудити натижаларининг асосланганлиги товар номларининг формал фарқи билан эмас, балки товарларнинг ҳақиқий иқтисодий ҳаракати билан баҳоланиши лозим.

Яна бир гап. Товарнинг номи қисқартирилган ёки техник жиҳатдан турлича ифодаланган бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда унинг ўлчов бирлиги, миқдори, тури, нави, ўлчами, физик хусусиятлари, етказиб берувчи ва харидор маълумотлари, электрон ҳисобварақ-фактуралар, шартномалар, товар-транспорт ҳужжатлари, омбор ҳисоботи ҳамда бошқа бирламчи ҳужжатлар ўзаро солиштирилиши лозим. Мабодо, ушбу белгиларнинг асосий қисми ўзаро мувофиқ келса, фақат товар номи тўлиқ бир хил ёзилмаганлигига таяниб, бир товарни бошқа товар деб баҳолаш ва шу асосда уни камомад ёки ҳужжатсиз товар сифатида ҳисоблаш мумкин эмас. “Ishonch sement” масъулияти чекланган жамиятда ўтказилган аудитда ҳам солиқ идораси ходими товар номларининг турлича ифодаланганлигига асосланиб, бир харидни камомад, яна бир реализацияни эса, кирим ҳужжатлари мавжуд бўлмаган товар сифатида баҳолаган.

Бинобарин, вилоят маъмурий суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдириш ва вилоят солиқ бошқармасининг кассация шикоятини рад этиш юзасидан ажрим чиқарди.

Хулоса қилиб айтганда, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш фақат судлар зиммасига юклатилган вазифа эмас, балки ҳар бир давлат органи фаолиятининг устувор йўналиши бўлиши лозим. Назорат қилувчи органлар қонун талабларига қатъий риоя этиши, ҳар бир қарорни холис, пухта ўрганилган далиллар асосида қабул қилиши ва тадбиркорларнинг ортиқча оворагарчиликларга дуч келишининг олдини олиши шарт. Зеро, қонун устуворлиги таъминланган жойдагина тадбиркорлик ривожланади, давлат идораларига бўлган ишонч мустаҳкамланади.

Акмалхўжа НИЗАМИДИНОВ,

Фарғона туманлараро

маъмурий суди судьяси

Аввало шуни айтиш керакки, фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилаётган жисмоний ва юридик шахсларнинг асосий мақсади — бузилган ҳуқуқларини тиклаш, қонуний манфаатини ҳимоя қилиш ва етказилган зарарнинг ўрнини қоплашга эришишдан иборат. Бироқ судда даъвонинг қаноатлантирилиши ҳар доим ҳам ҳуқуқнинг амалда тикланганини англатмайди.

Нега?

Чунки суд томонидан ҳал қилув қарори чиққунига қадар жавобгар мол-мулкини бошқа шахснинг номига ўтказиб юбориши, пул маблағларини тасарруф этиши, низоли ашёни яшириши ёки унга бошқача тарзда зарар етказиши эҳтимолдан холи эмас. Бундай ҳолатда даъвогар судда ютган тақдирда ҳам, қабул қилинган қарорни ижро этиш қийинлашиши, айрим вазиятларда эса, умуман имконсиз бўлиб қолиши мумкин.

Масалан, бир шахсга катта миқдорда пул қарз бердингиз, аммо у қарзини қайтармаяпти. Судга мурожаат қилдингиз. Иш кўрилаётган вақтда қарздор ўзига тегишли мол-мулкни сотиб юборса ёки бошқа шахс номига расмийлаштирса, кейинчалик ундирувни амалга ошириш мураккаблашади.

Ана шундай хавфларнинг олдини олиш учун фуқаролик процессуал қонунчилигида даъвони таъминлаш чоралари назарда тутилган. Бундан кўзланган мақсад — низони олдиндан ҳал қилиш эмас, балки келгусида қабул қилиниши мумкин бўлган суд ҳужжатининг реал ижросини таъминлаш учун мавжуд ҳолатни вақтинча сақлаб туришдир.

Фуқаролик процессуал кодексининг 105-моддасига мувофиқ, агар даъвони таъминлаш чораларини кўрмаслик суд ҳужжатининг ижросини қийинлаштириши ёки уни ижро этишни имконсиз қилиб қўйиши мумкин бўлса, суд бундай чораларни қўллашга ҳақли.

Даъвони таъминлаш доирасида жавобгарга тегишли мол-мулк ёки пул маблағларини хатлаш, муайян ҳаракатларни амалга оширишни тақиқлаш, низоли мол-мулкни бошқа шахсга ўтказиш ёки сотишнинг олдини олиш, зарур ҳолларда уни сақлаш учун бошқа шахсга топшириш ҳамда ишнинг хусусиятидан келиб чиққан ҳолда бошқа чораларни қўллаши мумкин.

Бунда муҳим бир жиҳатни унутмаслик лозим: даъвони таъминлаш — жавобгарни олдиндан айбдор деб топиш ёки даъвогарнинг талаби албатта қаноатлантирилади, деган хулосани англатмайди. Бу вақтинчалик процессуал ҳимоя чораси бўлиб, унинг мақсади суд қарори қабул қилингунига қадар низо предметининг сақланишини ва келгусидаги ижро имкониятини таъминлашдир.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга мурожаат этсак, Д. Муродов фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилган. Даъвогарнинг кўрсатишича, у яқинларидан қарз ва банкдан кредит олиб, жавобгар С. Ғуломов (исм-шарифлар ўзгартирилди) билан автомашина олди-сотдиси юзасидан келишган.

Жорий йил 21 март куни у жавобгарга 245 миллион 500 минг сўм берган.

Келишувга кўра, “Hovo Max” русумли автомашина даъвогар номига расмийлаштирилиши лозим эди.

Аммо жавобгар автомашинани даъвогарга бермаган ва кейинчалик уни бошқа шахсга сотиб юборган. Пул маблағини ҳам қайтармаган. Даъвогар бир неча марта пулни қайтаришни талаб қилганида, жавобгар автомашинани бошқа шахсга бўлиб тўлаш шарти билан сотганини билдирган. Шундай вазиятда даъвогар фақат пулни ундиришни эмас, балки келгусида суд қарорини ижро этиш қийинлашиб қолмаслиги учун даъвони таъминлаш чораларини қўллашни ҳам сўраган.

Суд иш ҳолатларини ва жавобгар мол-мулкни тасарруф этиши натижасида кейинги ижро жараёни қийинлашиши мумкинлигини инобатга олиб, унинг мол-мулкига банд солиш чорасини қўллаган.

Мазкур чоранинг аҳамияти айнан шу ерда намоён бўлади. Суд ҳали низони мазмунан ҳал қилмасдан туриб, келгусида қабул қилиниши мумкин бўлган қарор қоғозда қолиб кетмаслиги учун зарур процессуал кафолатни яратган.

Кейинчалик иш мазмунан кўриб чиқилиб, тарафлар ўртасида автомашина олди-сотдиси юзасидан оғзаки келишув бўлгани, даъвогар жавобгарга пул маблағини бергани, аммо жавобгар ўз зиммасига олган мажбуриятни бажармагани аниқланган.

Суднинг 2026 йил 14 июлдаги ҳал қилув қарори билан даъво қисман асосли деб топилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига тегишли пул маблағи ҳамда суд харажатларини ундириш белгиланган.

Эътиборли томони, кейинчалик мазкур низо тарафларнинг ўзаро келишуви билан якунланган. Даъвогар 2026 йил 21 августда тегишли маблағларни олганини билдириб, келишув битимини тасдиқлашни сўраб, судга мурожаат қилган. Суд 2026 йил 24 август куни низога барҳам берилганини инобатга олиб, тарафларнинг келишув битимини тасдиқлаган.

Бу ҳолатда даъвони таъминлаш чорасининг қўлланилиши жавобгарнинг мулкий ҳолати ўзгариб кетишининг олдини олиш билан бирга, тарафлар ўртасидаги низони амалий ҳал этишга ҳам туртки бўлганини кўриш мумкин.

Даъвони таъминлаш фақат пул ёки мол-мулк билан боғлиқ низоларда қўлланилмайди. Айрим ҳолларда унинг марказида инсоннинг шахсий ҳуқуқлари, хусусан, боланинг манфаатлари туради. Фикримизга фуқаролик ишлари бўйича Зарбдор туманлараро судининг 2026 йил 9 июлдаги ажрими мисол бўла олади.

Даъвогар Т. Алиқулова судга жавобгар Л. Ғафуровга нисбатан болани олиб бериш ҳақида даъво аризаси билан мурожаат қилган. Низо 2023 йил 11 мартда туғилган, яъни ҳали жуда кичик ёшда бўлган Билол исмли болага дахлдор.

Иш мазмунан ҳал этилгунига қадар болани яшириш ёки унинг турган жойини ўзгартириш эҳтимоли суд қарори ижросини қийинлаштириши мумкин эди. Шу сабабли суд, энг аввало, боланинг манфаатларидан келиб чиқиб, низо ҳал этилгунига қадар уни жавобгар қарамоғидан даъвогар қарамоғига олиб беришни мақсадга мувофиқ деб топган.

Мазкур мисол даъвони таъминлаш институтининг вазифаси фақат мол-мулкни сақлаб қолиш билан чекланмаслигини кўрсатади.

Зарур ҳолларда у бола ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини низо ҳал этилгунига қадар дастлабки тарзда ҳимоя қилиш воситаси сифатида ҳам хизмат қилади.

Фуқаролик ишлари бўйича Дўстлик туманлараро суди амалиётида ҳам шунга ўхшаш ҳолатга дуч келинди. Гап шундаки, суднинг 2026 йил 2 мартдаги ажрими билан даъвогар Т. Ашурованинг келинлик сепи ва ўзига тегишли мол-мулкларни олиб бериш ҳақидаги даъвоси доирасида даъвони таъминлаш чоралари қўлланилган.

Бундай низоларда иш судда кўрилаётган даврда мол-мулк бошқа шахсга бериб юборилиши, йўқолиши, сотилиши ёки яроқсиз ҳолга келиши эҳтимоли мавжуд. Агар шундай ҳолат юз берса, кейинчалик даъво қаноатлантирилган тақдирда ҳам, ҳуқуқни амалда тиклаш мушкуллашади.

Шу сабабли суд низоли мол-мулкка дарҳол банд солган. Бу билан мол-мулкнинг иш якунига қадар сақланиши ва келгусидаги суд ҳужжатини реал ижро этиш учун зарур шароит яратилган.

Жиззах вилояти фуқаролик ишлари бўйича судлари томонидан 2026 йилнинг дастлабки саккиз ойи давомида даъвони таъминлаш билан боғлиқ 90 дан ортиқ ҳолатда тегишли чоралар қўлланилган. Бу рақам даъвони таъминлаш институти назарий норма бўлиб қолмаётганини, аксинча, фуқароларнинг мулкий ва шахсий ҳуқуқларини ҳимоя қилишда амалий аҳамият касб этаётганини кўрсатади.

Бироқ бундай чораларнинг кенг қўлланилиши уларни автоматик ёки ҳар бир даъво бўйича қўллаш керак, деган маънони англатмайди. Чунки суд ҳар бир ҳолатда даъвони таъминлашга ҳақиқий зарурат бор-йўқлигини баҳолаши лозим. Яъни чора кўрилмаса, келгусида суд ҳужжатини ижро этиш, ҳақиқатан ҳам, қийинлашадими? Танланган чора даъво талабига мутаносибми? У бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига зарар етказмайдими?

Албатта, жавобгарнинг миллионлаб сўмлик мол-мулкига банд солиш кичик миқдордаги талаб учун номутаносиб бўлиши мумкин. Шунингдек, шахснинг хўжалик фаолиятини бутунлай тўхтатиб қўядиган чора ҳам низонинг мазмуни ва эҳтимолий хавф билан асослантирилиши лозим.

Шунинг учун даъвони таъминлашда икки манфаат ўртасида ҳуқуқий мувозанат сақланиши керак: бир томонда даъвогарнинг келгусида суд қарорини реал ижро эттириш манфаати; иккинчи томонда эса, жавобгарнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари туради. Одил судловнинг самараси фақат қонуний ва асосли қарор қабул қилиниши билан тугамайди. Фуқаро учун энг муҳим натижа бу —  қарорнинг амалда ижро этилишидир.

Суд даъвогар фойдасига юз миллион сўм ундириш ҳақида қарор чиқарса-ю, қарздорнинг ундирув қаратилиши мумкин бўлган мол-мулки аввалдан бошқа шахсларга ўтказиб юборилган бўлса, фуқаро судда ғалаба қилган, амалда эса, ўз ҳуқуқини тиклай олмаган бўлади. Шу маънода, даъвони таъминлаш суд қарори ижросидан олдин ишлайдиган ҳуқуқий ҳимоя механизмидир. У келгусидаги ижро учун мулкий ёки ҳуқуқий ҳолатни сақлаб туради ва суд ҳимоясининг реал натижа бериш имкониятини оширади.

Айни пайтда даъвони таъминлаш тарафларни келишувга мажбурлаш воситаси бўлмаслиги керак. Лекин низоли мол-мулк сақлаб қолингани ёки уни тасарруф этиш чеклангани тарафларга ишнинг ҳуқуқий оқибатларини реал баҳолаш имконини бериши мумкин. Бу эса, айрим ҳолларда низони суднинг якуний қароригача ўзаро мақбул шартларда ҳал этишга ҳам олиб келади.

Жиззах туманлараро судида кўрилган Д. Мансуров ва жавобгар С. Қосимов ўртасидаги ишда ҳам даъвони таъминлаш чораси қўлланганилганидан сўнг тарафлар ўртасида ҳисоб-китоб амалга оширилиб, низо келишув битими билан якунлангани бунинг амалий мисолидир.

Суд амалиётида қарз маблағларини ундиришдан тортиб, сеп мол-мулкини сақлаш ёки боланинг манфаатларини дастлабки ҳимоя қилишгача бўлган турли муносабатларда ушбу институтнинг аҳамияти намоён бўлмоқда. Шу билан бирга, даъвони таъминлаш чораси ҳар бир ҳолатда асосли, зарур ва даъво талабига мутаносиб бўлиши шарт. Фақат шунда у бир тарафнинг манфаатини ҳимоя қилиш воситасидан чиқиб, одил судловнинг ҳақиқий процессуал кафолатига айланади.

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳимоясининг ҳақиқий қиймати қарор қабул қилинганида эмас, балки бузилган ҳуқуқ амалда тикланганида намоён бўлади.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди раисининг ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов

Ҳаётда баъзан фуқаронинг қонуний манфаатларига давлат органи томонидан қабул қилинган қарор, мансабдор шахснинг ҳаракати ёки, аксинча, бажарилиши шарт бўлган вазифанинг бажарилмаслиги натижасида зарар етказилиши мумкин.

Масалан, рухсатнома беришнинг рад этилиши, лицензиянинг бекор қилиниши, кадастр, солиқ, қурилиш, ижтимоий таъминот ёки бошқа маъмурий муносабатлар доирасида қабул қилинган қарорлар фуқаро ва тадбиркорнинг ҳуқуқий ҳолатига бевосита таъсир кўрсатиши мумкин.

Бундай вазиятда шахснинг асосий ҳимоя воситаларидан бири — маъмурий судга мурожаат қилиш ҳуқуқи ҳисобланади. Бироқ замонавий одил судловни фақат суд эшигининг очиқлиги билан баҳолаб бўлмайди.

Мурожаат қабул қилингач, низонинг қанчалик тез, холис ва пухта кўриб чиқилиши, тарафлар қайси масала юзасидан баҳслашаётгани ўз вақтида аниқланиши, далиллар асосий суд муҳокамасига қадар тартибга солиниши ҳам инсон ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Шу жиҳатдан, маъмурий судларда дастлабки эшитув институтининг жорий этилгани муҳим ҳуқуқий қадам бўлди.

Маъмурий суд ишларини юритишга дастлабки эшитув институтини киритиш масаласи дастлаб Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида белгиланган эди. Мазкур ҳужжатда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш назарда тутилган.

Мазкур қарорда белгиланган вазифалар ижроси доирасида 2026 йил 14 августда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига иқтисодий ва маъмурий судларга мурожаат қилишда фуқаролар ва тадбиркорлар учун янада қулай шарт-шароитлар яратишга ҳамда одил судловга эришиш даражасини оширишга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни билан Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 17-боби “Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ва дастлабки эшитув” деб қайта номланди ҳамда кодекс 140-1-модда — “Дастлабки эшитув” билан тўлдирилди.

Қонунга кўра, маъмурий органлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва улар мансабдор шахсларининг фуқаролар ёки юридик шахслар ҳуқуқларига дахл қилувчи қарорлари, ҳаракатлари ёхуд ҳаракатсизлиги юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида дастлабки эшитув ўтказилади. Судья дастлабки эшитувни ариза келиб тушган кундан эътиборан йигирма кундан кечиктирмай ўтказиши лозим.

Ушбу институтнинг аҳамияти, аввало, асосий суд муҳокамасигача ишнинг процессуал ва ҳуқуқий чегараларини аниқлаб олиш имкони билан белгиланади. Аниқроқ айтганда, судья аризачининг талаби нимадан иборат эканлигини, жавобгар қайси важларга эътироз билдиришини аниқлаштиради, аризадаги камчиликларни бартараф этиш чораларини кўради, тарафларга муайян ҳолатларни тасдиқлаш учун қандай далиллар зарурлигини тушунтиради. Зарурат бўлганда, процесс иштирокчилари таркибига оид масалалар ҳам шу босқичда муҳокама қилинади.

Бироқ судьянинг бундай фаоллиги иш тақдирини олдиндан белгилаш ҳуқуқини бермайди. Қонун дастлабки эшитувда ишни мазмунан ҳал этиш юзасидан якуний фикр билдирилишига йўл қўймайди. Бу чегара принципиал аҳамиятга эга. Чунки маъмурий судловда судья бир вақтнинг ўзида ҳам процессни самарали ташкил этиши, ҳам тарафларга нисбатан холисликни сақлаши лозим.

Маъмурий суд ишларининг ўзига хослиги шундаки, низонинг бир томонида, одатда, давлат органи ёки мансабдор шахс туради. Унинг ихтиёрида маъмурий иш ҳужжатлари, хизмат маълумотлари, қарорни қабул қилишга асос бўлган материаллар ва муайян ташкилий ресурслар мавжуд бўлади. Иккинчи томонда эса, ўзининг бузилган ҳуқуқини ҳимоя қилиш мақсадида судга келган фуқаро ёки тадбиркор туради.

Ўз навбатида, бу ҳолат судьядан пассив кузатувчи бўлиб қолмасликни талаб этади. Низонинг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш, тарафларнинг талаб ва эътирозларини аниқлаштириш ҳамда иш учун зарур материаллар доирасини белгилашда суднинг фаол процессуал роли маъмурий судловнинг мазмунидан келиб чиқади.

Бундай фаоллик қайсидир тарафга ён босишни англатмайди. Судья аризачи ўрнига унинг даъвосини тузиб бермайди ёки давлат органи ўрнига қарорнинг қонунийлигини асосламайди. Унинг вазифаси процессни шундай ташкил этишдан иборатки, якуний қарор тахминга эмас, балки аниқланган ҳолатлар ва текширилган далилларга таяниши зарур. Чунки суднинг фаол позицияси бир тарафни ҳимоя қилиш эмас, балки қонунийлик, холислик ва адолатни таъминлаш воситасидир. Дастлабки эшитув ана шу фаолликни асосий суд муҳокамасидан олдин тартибга солиш имконини беради.

Ташқи томондан қаралса, дастлабки эшитув суд жараёнига яна бир мажлис қўшилгандек таассурот уйғотиши мумкин. Аммо унинг моҳияти, аксинча, асоссиз кечикишларни камайтиришга қаратилган.

Пухта тайёрланмаган иш бўйича асосий суд муҳокамасининг бир неча марта қолдириш эҳтимоли юқори бўлади. Натижада суд ҳам, тарафлар ҳам қимматли вақтини йўқотади.

Тадбиркорлик низосида эса, бундай кечикиш янада кўпроқ зарар келтириши мумкин. Лицензия, рухсатнома, ер ажратиш, солиқ мажбурияти ёки қурилиш билан боғлиқ низонинг бир неча ойга чўзилиши хўжалик фаолиятига реал иқтисодий таъсир кўрсатади. Фуқаро учун ҳам бузилган ҳуқуқнинг кеч тикланиши баъзан ҳуқуқнинг ўзига етказилган зарарни янада чуқурлаштиради.

Шу ўринда хорижий давлатлар тажрибасига назар ташласак, Германия Маъмурий суд ишлари тўғрисидаги қонунининг 86-параграфида суднинг иш ҳолатларини хизмат вазифаси бўйича ўрганиш ваколати белгиланган.

Яъни раислик қилувчи судья формал камчиликларни бартараф этиш, ноаниқ талабларни тушунтириш ва етишмаётган фактик маълумотларни тўлдиришга кўмак­лашиши лозим. Қонуннинг 87-параграфида эса, асосий оғзаки муҳокамадан олдин ишни имкон қадар битта мазмунли мажлисда ҳал қилишга тайёрлаш учун зарур чораларни кўриш назарда тутилган.

Судья тарафлардан қўшимча ҳужжат ва тушунтиришлар талаб қилиши, муайян масалалар юзасидан муддат белгилаши, тарафларни низонинг фактик ва ҳуқуқий ҳолатини муҳокама қилиш мақсадида суд биносига таклиф қилиши мумкин.

Бунда асосий ёндашув эътиборга молик: ишни муҳокамага тайёрлаш судьянинг техник ёрдамчи вазифаси эмас, балки одил судлов самарадорлигини таъминлашнинг муҳим қисми сифатида қаралади.

Юқорида баён этилганлардан кўринадики, дастлабки эшитув институтининг вазифаси ишни ҳал қилиш эмас, балки уни ҳал қилиш учун зарур процессуал шароит яратишдир. Судья қайси ҳолатлар баҳсли экани, қайси далиллар тақдим этилиши лозимлиги ва тарафларнинг ҳақиқий ҳуқуқий позицияси нимадан иборатлигини аниқлайди. Аммо қайси тараф ҳақ экани ҳақидаги якуний хулоса асосий суд муҳокамасида, далиллар тўлиқ текширилганидан сўнг шаклланиши шарт.

Дастлабки эшитувнинг аҳамиятини фақат суднинг ички ишини ташкил этиш билан чеклаш тўғри эмас. У маъмурий органлар фаолиятига ҳам билвосита таъсир кўрсатади. Давлат органи қабул қилган қарор судда текширилиши мумкин экан, қарорнинг ўзи аниқ ҳуқуқий асосга ва ишончли фактик материалларга таяниши талаб этилади. Ваколатнинг мавжудлиги уни исталган тарзда амалга ошириш мумкинлигини англатмайди. Ваколат ҳам қонун белгилаган мақсад, тартиб ва чегаралар доирасида қўлланилиши шарт.

Шу боис судда маъмурий қарорга баҳо беришда фақат “Орган бундай қарор чиқаришга ҳақлими?” деган саволнинг ўзи етарли эмас. Қарор қабул қилишда белгиланган тартибга риоя қилинганми, манфаатдор шахснинг фикри эшитилганми, иш учун зарур ҳолатлар тўлиқ ўрганилганми, қарор далиллар билан асосланганми — ана шу баҳсли масалалар ҳам ҳуқуқий баҳолашнинг таркибий қисмига айланади.

Албатта, дастлабки эшитув жараёнида судья ишнинг ҳақиқий мазмунига кириб бориши, тарафлар ўртасидаги баҳс доирасини аниқ белгилаши, асосий муҳокамага тўсқинлик қилиши мумкин бўлган процессуал масалаларни ўз вақтида ҳал этиши керак. Бунда судьядан икки сифат бир вақтда талаб этилади: фаоллик ва холислик. Фаоллик ишни пухта тайёрлаш, холислик эса, тарафларнинг процессуал тенглиги ва адолатли судлов учун зарур.

Бинобарин, мамлакатимиз маъмурий судларида дастлабки эшитув институтнинг мазмунини амалиётда тўғри қўллаш ниҳоятда муҳим. Негаки, сифатли суд муҳокамаси судья асосий мажлисни очган лаҳзадан эмас, балки унгача бўлган тайёргарлик қанчалик пухта ташкил этилганидан бошланади. Дастлабки эшитувнинг ҳуқуқий аҳамияти ҳам айнан шунда — у адолатли қарор қабул қилиш учун зарур бўлган процессуал заминни олдиндан яратади.

Давлат БОБОНОРОВ,

Навоий вилояти

маъмурий суди судьяси

Президентимиз томонидан 2026 йил 14 августда имзоланган “Одил судлов – 2030: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги Фармон суд-ҳуқуқ тизимини 2030 йилгача ривожлантиришнинг стратегик ҳужжатидир. Фармон суд соҳасига тааллуқли кўплаб устувор мақсадларни ўзида қамраган.

Ҳужжат олтита устувор йўналиш – “халқчил суд”, “адолат қўрғони”, “кафолатланган адолат”, “адолат посбонлари”, “рақамли одил судлов” ва “халқаро эътироф” асосида суд тизимини тубдан янгилашга қаратилган. Ўз навбатида, буларнинг барчаси моҳият-эътибори билан суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва жамият ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шунингдек, Фармонда “асосли гумон” (Prima Facie) халқаро стандарти биринчи марта миллий қонунчилик даражасида расман эътироф этилди.

Айни халқаро стандартни жорий этиш муддати 2027 йил 1 июль деб белгиланди.

Шу вақтгача бу тушунча фақат илмий-назарий муҳокамаларда кўриб чиқилганини биламиз. Эндиликда тергов судьяси процессуал мажбурлов чораларини қўллаш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқишда шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асосларнинг етарлилигини “prima facie” стандарти асосида текшириши, зарур пайтда, тергов сирини таъминлаган ҳолда қўшимча ҳужжатлар талаб қилиш ваколатига эга бўлади.

Шу ўринда табиий савол туғилади: хўш, “prima facie” ўзи нима, бугунги кунда ҳуқуқшунослар кўп гапираётган бу атама нимани англатади?

Лотинча “биринчи қарашда” маъносини англатувчи бу атама умумий ҳуқуқ тизимида анча илгари шаклланган. Яъни агар тарафлардан бири олдиндан белгиланган элементлар бўйича етарли далил тақдим этса, иш “асосланган” деб топилади.

Халқаро жиноят суди Рим Статутида бу тамойил уч босқичли тизимга бўлинган. Бу ўринда:

– жиноят иши қўзғатиш учун – “оқилона асос” (reasonable basis);

– шахсни ушлаб туриш учун – “ишонишга асос берувчи далиллар” (reasonable grounds to believe), бу Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа конвенциясининг 5-моддасидаги “асосли гумон” стандартига тенг;

– айбловни тасдиқлаш, яъни ҳукм чиқариш учун эса “жиддий асосли ишонч” (substantial grounds to believe) босқичлари ҳақида сўз бормоқда.

Европа конвенциясининг 5-моддаси 1-банди “с” кичик бандига кўра, шахс фақат жиноят содир этганлиги тўғрисида асосли гумон мавжуд бўлган ҳолларда ушлаб турилиши мумкин. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди томонидан берилган тушунтиришда “асосли гумон” – холис кузатувчини ишонтира оладиган объектив маълумотлар мавжудлиги демакдир, лекин бу айбдорликни исботлашга етарли эмас, деб уқтирилган.

Халқаро тажрибадан миллий жиноят процесси учун “prima facie”нинг қуйидаги босқичма-босқич моделини ўзлаштириш таклиф этилмоқда: иш қўзғатиш ва ушлаб туриш босқичида – “асосли гумон”; қамоққа олишда – “эҳтимоллар мувозанати”; айблов эълон қилишда – терговчининг барқарор ички ишончи; ҳукм чиқаришда эса – “ҳар қандай оқилона шубҳадан ҳоли” даража талаб этилади.

Тергов судьяси “асосли гумон”ни текширар экан, шахснинг айбдорлигини эмас, балки унинг жиноятга алоқадорлигини кўрсатувчи дастлабки далиллар мажмуини баҳолайди. Ўзбекистон Олий суди Пленумининг 2007 йил 14 ноябрдаги 16-сон қарорида бу жараён тартибга солинган, яъни илтимоснома муддати тугашидан 8 соат олдин тақдим этилиши, зарур ҳолда далил тақдим этиш учун ушлаб туриш муддати 48 соатгача узайтирилиши мумкинлиги белгиланган.

Суд назорати амалиётида бу модел икки босқичли баҳолаш тизимига асосланади: аввало “асосли гумон”нинг ўзи, сўнгра ундан алоҳида бўлган ҳолатлар, яъни булар терговдан ёки суддан яшириниши, гувоҳларга таъсир ўтказиш каби умумий хавфлар аниқ далиллар билан баҳоланади.

Хавф мавжудлигининг ўзи автоматик равишда қамоққа олишни танлашга асос бўла олмайди – суд ҳар бир ҳолатда шахсга нисбатан енгилроқ чора (гаров ёки уй қамоғи) қўллаш мумкинлигини алоҳида муҳокама қилиши шарт.

Халқаро амалиётда “асосли гумон” стандарти, одатда, қонун матнида эмас, балки судлар (айниқса, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди) прецедентлари орқали йиллар давомида шаклланиб борган. Халқаро жиноят суди Рим Статутида ҳам “асосли гумон” стандарти алоҳида таърифланмаган, балки уч босқичли далиллилик тизими орқали билвосита мустаҳкамланган.

Ўз навбатида, “prima facie” тушунчасининг бевосита Фармон билан, аниқ муддат ва ваколатлар кўрсатилган ҳолда жорий этилиши тергов судьяси институтининг келгуси ислоҳотлари учун норматив-ҳуқуқий пойдеворга айланади.

Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судининг яна бир муҳим тамойилига кўра, дастлабки қамоққа олишда “асосли гумон” етарли бўлса-да, вақт ўтиши билан бунинг ўзи шахсни қамоқда сақлашни давом эттириш учун етарли бўлмай қолади. Муддатни узайтиришда судья дастлабки асосларни такрорлаш ўрнига терговнинг ҳозирги ҳолати ва янги, аниқ ҳолатларни аниқлаши лозим.

Мухтасар айтганда, “асосли гумон” стандарти халқаро судлар амалиётида синовдан ўтган, назарий жиҳатдан пухта асосланган воситадир. Уни Ўзбекистон жиноят процессига тўғри, мутаносиб тарзда жорий этиш тергов судьяси суд назоратининг самарадорлигини сезиларли даражада оширишга хизмат қилади.

Зафаржон Омонов,

Одил судлов академияси ўқитувчиси

Аввало шуни айтиш керакки, жиноят процессида инсон ҳуқуқларига энг кучли таъсир кўрсатадиган босқичлардан бири — судга қадар иш юритиш босқичидир. Чунки айнан шу босқичда шахс ушланиши, унга нисбатан гумон билдирилиши, айблов эълон қилиниши, процессуал мажбурлов чоралари қўлланиши ёки унинг конституциявий ҳуқуқларига дахл қилувчи айрим ҳаракатлар амалга оширилиши мумкин.

Шу маънода, жиноят иши судга етиб борганидан сўнг адолатни таъминлаш қанчалик муҳим бўлса, иш судга қадар юритилаётган пайтда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳам шунчалик муҳимдир. Зеро, шахс эркинлигига дахл қиладиган ҳар қандай қарор қонунга, етарли асосларга ва холис назоратга таяниши керак.

Миллий қонунчилигимизда ҳозирга қадар ҳам жиноят процессининг судга қадар босқичида суд назоратига оид муайян ҳуқуқий механизмлар мавжуд эди. Хусусан, амалдаги жиноят-процессуал қонунчиликда тергов судьяси томонидан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини қирқ саккиз соатгача узайтириш, айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, тинтув ўтказиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, телефон ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш ҳамда мол-мулкни хатлаш каби масалалар суд тартибида кўриб чиқилиши белгиланган.

Давлатимиз раҳбари томонидан тасдиқланган “Одил судлов – 2030” стратегияси ушбу мавжуд механизмларни янада такомиллаштириш, суд назоратини фақат санкция бериш билан чекламасдан, шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун етарли асослар мавжудлигини ҳам текшириш даражасига олиб чиқиши билан ғоятда аҳамиятлидир. Яъни янги ёндашув суд назоратини сифат жиҳатидан юқори босқичга кўтармоқда.

«Одил судлов – 2030» стратегиясида жиноят процессининг судга қадар иш юритиш босқичида суд назоратини кучайтириш алоҳида йўналиш сифатида белгилангани ҳам айнан шу эҳтиёждан келиб чиқади.

Стратегиянинг асосий мақсади — Янги Ўзбекистонда инсон қадрини улуғлаш, ҳуқуқ ва қонуний манфаатларни суд орқали ҳимоя қилишни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш, суд процессига замонавий ҳуқуқий механизмларни жорий этишдан иборат.

Кўпчилик суд назорати деганда, фақат суд мажлисида ишни кўришни тушунади. Аслида эса, жиноят процессида суд назорати фақат ҳукм чиқариш билан чекланмайди. Суд назорати — инсон ҳуқуқларига дахл қиладиган процессуал қарорлар қонунга мувофиқ қабул қилинаётганини текшириш механизмидир.

Судга қадар босқичда тергов органлари иш учун муҳим далилларни тўплайди, гумон қилинувчи ёки айбланувчининг процессуал мақоми белгиланади, айрим ҳолларда шахс эркинлиги чекланади. Агар бу босқичда етарли назорат бўлмаса, кейин суд муҳокамасида хатоларни тузатиш қийинлашади. Чунки асоссиз ушлаш, етарли далилсиз гумон ёки шошмашошарлик билан қўлланган мажбурлов чораси инсон тақдирига жиддий таъсир кўрсатиши аниқ.

Шунинг учун жиноят процессида ҳақиқатни аниқлаш билан бирга, шахснинг ҳуқуқлари бузилмаслигини таъминлаш ҳам асосий мақсад бўлиши керак. Бу вазифани амалга оширишда тергов судьяси институтининг роли тобора ортиб бормоқда.

“Асосли гумон” стандарти — шубҳа эмас, далилга таянган ёндашув саналади. Фармонда 2027 йил 1 июлдан бошлаб, “асосли гумон” — Prima Facie халқаро стандартига мувофиқ тергов судьясига янги ваколатлар бериш таклифи маъқулланган. Унга кўра, тергов судьяси процессуал мажбурлов чораларини қўллаш, яъни санкция бериш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқишда шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асослар етарлилигини текшириши мумкин бўлади.

Бу ерда асосий эътибор “Гумон борми?” деган умумий саволга эмас, балки “Гумон етарли маълумот ва асослар билан тасдиқланганми?” деган ҳуқуқий мезонга қаратилади.

“Асосли гумон” дегани — шахсга нисбатан фақат тахмин, фараз ёки умумий маълумот асосида эмас, балки дастлабки далиллар ва иш ҳолатлари билан боғланган ҳолда процессуал чора кўрилиши лозимлигини англатади.

Бошқача айтганда, шахснинг эркинлигига дахл қилувчи қарор “эҳтимол шундай бўлгандир” деган қарашга эмас, балки судьяни ишонтириши мумкин бўлган дастлабки ҳуқуқий асосларга таяниши керак.

Фармонда белгиланган янги ёндашув тергов судьясининг ролини янада кучайтиради. У процессуал мажбурлов чоралари бўйича илтимосномаларни кўриб чиқар экан, фақат ҳужжат келтирилганини қайд этиб қўймасдан, балки шахсни ушлаб туриш қонуний бўлганми, ушлаш учун асослар етарлими, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун далиллар борми, деган саволларга эътибор қаратади.

Шубҳа туғилган тақдирда, тергов сирини таъминлаган ҳолда қўшимча ҳужжатлар талаб қилади. Бу судьяга қарор қабул қилишдан аввал иш материалларини янада чуқурроқ текшириш имконини беради.

Мазкур механизм, бир томондан, терговнинг самарали юритилишига халақит бермаслиги; иккинчи томондан, инсон ҳуқуқларини асоссиз чеклашнинг олдини олиши лозим. Яъни суд назорати қонунга хилоф қарорларнинг олдини олишга қаратилган ҳуқуқий мувозанат воситасидир.

Жиноят процессида процессуал мажбурлов чоралари зарур бўлиши мумкин. Аммо улар ҳар доим қонуний, асосли ва мутаносиб бўлиши шарт.

Шахсни ушлаб туриш ёки унга нисбатан бошқа мажбурлов чорасини қўллашда давлат органи фақат жиноятни очиш манфаатини эмас, инсон ҳуқуқларини ҳам ҳисобга олиши керак.

Фармондаги суд назоратини кучайтиришга оид қоидалар амалга киритилишининг зарурияти шундаки, тергов судьяси шахс эркинлигига дахл қиладиган илтимосномани кўриб чиқар экан, унинг ортида инсон тақдири турганини албатта, инобатга олиши лозим бўлади. Бу ўзгаришлар амалиётда учта муҳим кафолатни кучайтиради.

Биринчидан, шахс асоссиз ушлаб турилишининг олдини олишга хизмат қилади.

Иккинчидан, гумон ёки айблов етарли асосларга таяниши талабини кучайтиради.

Учинчидан, тергов органларининг процессуал қарорлари устидан холис суд назоратини мустаҳкамлайди.

Фармонда амалдаги “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги қонун талабларидан келиб чиқиб, шахснинг конституциявий ҳуқуқларини бевосита чеклаш билан боғлиқ тадбирларни ўтказишга санкция судлар томонидан берилишини белгилаш назарда тутилган. Ушбу норма ҳуқуқий давлат учун жуда муҳим.

Чунки тезкор-қидирув тадбирлари айрим ҳолларда шахснинг шахсий ҳаёти, алоқа сирлари, турар жой дахлсизлиги ёки бошқа конституциявий ҳуқуқларига таъсир кўрсатиши мумкин.

Бундай ҳолларда санкцияни суд томонидан бериш амалиёти ҳуқуқларни чеклашда мустақил назорат мавжуд бўлишини таъминлайди.

Бу ўринда асосий ғоя шундай: инсоннинг конституциявий ҳуқуқлари чекланадиган ҳар қандай ҳолатда қонунга асосланган, мустақил ва холис назорат бўлиши шарт. Тергов ёки тезкор-қидирув мақсади қанчалик муҳим бўлмасин, у инсон ҳуқуқларини асоссиз чеклашга сабаб бўлмаслиги керак.

Фармонда ушбу вазифаларни амалга ошириш учун тегишли қонун лойиҳаларини ишлаб чиқиш белгиланган. Жумладан, Олий суд Бош прокуратура ва бошқа манфаатдор идоралар билан биргаликда тергов судьяларига юқоридаги ваколатларни бериш бўйича ўзгартиш ва қўшимчалар юзасидан қонун лойиҳаларини ишлаб чиқиши лозим.

Шунингдек, Президент ҳузуридаги Қонунчилик ва ҳуқуқий сиёсат институти Олий суд, Бош прокуратура, Давлат хавфсизлик хизмати, Ички ишлар вазирлиги ва бошқа манфаатдор идоралар билан биргаликда тезкор-қидирув фаолиятида конституциявий ҳуқуқларни чекловчи тадбирларга суд санкциясини жорий этиш бўйича қонунчиликка ўзгартиш киритиш вазифасини бажаради.

Фармонда судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш билан бир қаторда, янги таҳрирдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс лойиҳасини ишлаб чиқиш доирасида илғор хорижий тажриба асосида айрим маъмурий ҳуқуқбузарликларни кўриб чиқиш ваколатларини маъмурий органларга ўтказиш масаласи ҳам белгиланган.

Албатта, маъмурий органларга ўтказиладиган ваколатлар инсон ҳуқуқларини кафолатловчи процессуал механизмлар билан бирга ишлаб чиқилиши лозим.

Янги ваколат бериш билан бирга, бу ваколатларни амалга оширадиган судьяларнинг иш юкламасини ҳам ҳисобга олиш зарур. Фармонда Олий суд ва Судьялар олий кенгашига 2027 йил 1 июнга қадар тергов судьяларининг амалдаги иш юкламаси ва янги берилаётган ваколатлардан келиб чиқиб, уларнинг штат бирликларини қайта кўриб чиқиш бўйича асослантирилган таклифлар киритиш вазифаси юклатилган.

Бу ўта муҳим амалий масала. Агар тергов судьясига катта ваколат берилса-ю, унинг иш юкламаси ҳаддан ташқари оғир бўлса, суд назоратининг сифати пасайиши мумкин. Шу сабабли, ислоҳот фақат ваколатни кенгайтириш билан эмас, балки уни амалга ошириш учун ташкилий имкониятларни яратиш билан ҳам боғлиқ.

Судга қадар иш юритиш босқичида суд назорати кучайса, ҳимоя ҳуқуқи ҳам мустаҳкамланади. Чунки ҳимоячи шахсни ушлаб туриш, гумон ёки айблов асослари, процессуал мажбурлов чоралари бўйича судда ўз важларини илгари суриш имкониятига эга бўлади.

Натижада айблов ва ҳимоя ўртасидаги мувозанат тенглашади. Тергов органи ўз илтимосномасини асослайди, ҳимоя томони унга муносабат билдиради, судья эса, қонун ва далиллар асосида қарор қабул қилади.

Бундай тизимда процессуал қарорлар фақат бир томоннинг қарашига таянмасдан, суд назорати остида шаклланади. Бу, ўз навбатида, жиноят процессида тарафлар тенглиги ва тортишув принципининг амалий аҳамиятини оширади.

Шу ўринда асосли бир фикр: айримлар суд назоратининг кучайиши тергов жараёнини қийинлаштиради, деб ўйлашлари мумкин.

Аслида эса, қонуний ва асосли тергов учун суд назорати тўсиқ эмас, балки унинг сифатини оширадиган омил. Чунки процессуал қарорлар суд назоратидан ўтса, тергов органлари ҳам илтимосномаларни пухтароқ тайёрлайди, далилларни аниқроқ асослайди, инсон ҳуқуқларига дахл қилувчи чораларни қўллашда эҳтиёткор бўлади.

Бунинг натижасида кейинчалик судда далиллар ва процессуал ҳаракатлар бўйича баҳслар камайиши мумкин. Шу маънода, суд назорати терговни заифлаштирмайди, аксинча, уни қонуний, асосли ва ишончли қилади.

Президентимиз Фармонида белгиланган судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш чораларининг асосий мазмунини қуйидагича ифодалаш мумкин, деган фикрдамиз:

биринчидан, шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилиги судья томонидан текширилади;

иккинчидан, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асослар етарлилигига эътибор қаратилади;

учинчидан, шубҳа туғилса, тергов сирини сақлаган ҳолда, қўшимча ҳужжатлар талаб қилиниши мумкин;

тўртинчидан, конституциявий ҳуқуқларни чекловчи тезкор-қидирув тадбирларига суд санкцияси жорий этилиши назарда тутилади;

бешинчидан, тергов судьяларининг иш юкламаси ва штат бирликлари янги ваколатларга мос равишда қайта кўриб чиқилади.

Дилшод РАЖАБОВ,

Самарқанд вилояти суди раиси

Суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги, одил судловнинг сифат ва самарадорлиги, аввало, судьянинг касбий салоҳияти, ҳуқуқий тафаккури, ҳалоллиги, холислиги ва маънавий-ахлоқий фазилатлари билан белгиланади.

Шу маънода, суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири — суд тизими учун замонавий билим ва амалий кўникмаларга эга, мустақил фикрлайдиган, инсон ҳуқуқлари ва қонун устуворлигини ҳаётининг асосий мезони деб биладиган профессионал кадрларни тайёрлашдир.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар айнан шу мақсадга хизмат қилмоқда.

Судларнинг мустақиллигини кучайтириш, фуқароларнинг одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш, суд қарорларининг сифати ва барқарорлигини таъминлаш, суд жараёнларига рақамли технологияларни жорий этиш, инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш билан бир қаторда судьялар ва суд аппарати ходимларини тайёрлаш тизимини ҳам янги босқичга олиб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бу борадаги муҳим қадамлардан бири Ўзбекистон Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонидир. Мазкур ҳужжат асосида Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар олий мактаби негизида Ўзбекистон Республикаси Одил судлов академияси ташкил этилди.

Бу оддий ташкилий ўзгариш эмас. Академиянинг ташкил этилиши суд тизими учун кадрлар тайёрлашда таълим, илм-фан ва суд амалиётини ягона тизимга бирлаштиришга қаратилган янги институционал моделнинг шаклланаётганини англатади.

Академиянинг бугунги вазифаси фақат судьяликка номзодларни ўқитиш билан чекланмайди. У судьяликка номзодларни касбий қайта тайёрлаш, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг малакасини ошириш, суд-ҳуқуқ соҳасида илмий-тадқиқот ва услубий ишларни ривожлантириш, илғор хорижий тажрибани ўрганиш ҳамда уни миллий суд амалиётига тадбиқ этиш каби бир-бири билан узвий боғлиқ вазифаларни қамраб олади.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Президентимизнинг 2026 йил 14 августда қабул қилинган “Одил судлов — 2030”: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги Фармони бу жараёнларни янада янги босқичга олиб чиқди. Стратегияда ислоҳотларни амалга оширишнинг олтита устувор йўналиши белгиланган.

Ушбу йўналишлар орасида “Адолат посбонлари” йўналиши алоҳида аҳамиятга эга. Чунки суд тизимидаги барча институционал, ташкилий ва технологик янгиланишларни ҳаётга татбиқ этадиган асосий куч — инсон, яъни судья ва суд аппарати ходимидир.

Замонавий судьядан фақат қонун нормаларини билишнинг ўзи талаб этилмайди. У мураккаб ҳуқуқий муносабатларни таҳлил қила олиши, электрон далиллар билан ишлаши, рақамли технологияларни тушуниши, инсон психологияси ва мулоқот маданиятига эга бўлиши, стресс вазиятларида холис қарор қабул қилиши, коррупциявий хавфларга нисбатан муросасиз бўлиши лозим.

Стратегиядаги одил судлов тизими учун узлуксиз кадрлар тайёрлаш занжири бир марталик таълим жараёни эмас, балки инсоннинг суд тизимига киришидан тортиб, унинг бутун касбий фаолияти давомидаги ривожланишини қамраб олувчи узлуксиз жараён сифатида кўришни назарда тутади. Унинг асосий босқичлари: магистратура → касбий қайта тайёрлаш → амалий стажировка → баҳолаш → судьялик лавозимига тавсия этиш → доимий малака ошириш → олий таълимдан кейинги таълимни қамраб олади.

Бундай ёндашувнинг муҳим жиҳати шундаки, судьяликка номзоднинг салоҳияти фақат имтиҳонда олган балли билан эмас, балки унинг назарий билими, амалий кўникмаси, касбий компетенцияси ва шахсий фазилатлари уйғунлиги асосида баҳоланади.

Стратегияда судьяликка номзодлар, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг касбий компетенциялар профилини шакллантириш вазифаси белгиланган. Бундай ёндашув судьяликка танловни “билим синови”дан “касбий ва шахсий компетенциялар баҳоси”га айлантиради.

Чунки судьянинг биргина қарори инсоннинг эркинлиги, мулки, оиласи, бизнеси ёки шаъни билан боғлиқ масалани ҳал қилиши мумкин. Шу боис судья юксак ҳуқуқий билим билан бир қаторда холислик, виждон, масъулият ва психологик барқарорлик каби фазилатларга эга бўлиши шарт.

Бугунги кунда замонавий ҳуқуқий муносабатлар тобора мураккаблашиб бормоқда. Кибержиноятлар, рақамли активлар, электрон далиллар, сунъий интеллектдан фойдаланиш билан боғлиқ низолар, коррупцияга қарши курашиш, халқаро арбитраж ва трансчегаравий ҳуқуқий муносабатлар судьядан анъанавий ҳуқуқий билимлардан ташқари янги соҳаларни ҳам чуқур билишни талаб қилмоқда.

Шу нуқтаи назардан, Стратегияда судьялар ва суд аппарати ходимларини мураккаб тоифадаги ишлар бўйича ихтисослаштириш, уларни чуқурлаштирилган тайёргарлик ва сертификация тизимига жалб этиш масаласига алоҳида эътибор берилган. Бу амалиёт суд ишларини судьяларнинг ихтисослашуви ва касбий компетенцияларига мос равишда тақсимлаш имконини беради.

“Одил судлов — 2030” стратегияси Академиянинг келажакдаги ривожланишини фақат таълим билан чекламайди. Хусусан, Академия битирувчиларини бирлаштирувчи Alumni Association, суд-ҳуқуқ тизимидаги келгуси тенденцияларни илмий асосда ўрганувчи Форсайт маркази, таълим ва илмий-инновацион лойиҳаларни қўллаб-қувватловчи Endowment Fund каби институтларни ташкил этиш режалаштирилган.

Ушбу марказларнинг ташкил этилиши жуда муҳим. Зеро, суд тизими бугунги муаммоларни ҳал қилиш билан чекланиб қолмаслиги, балки эртанги ҳуқуқий чақириқларни ҳам олдиндан кўра билиши керак.

Қолаверса, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, электрон шартномалар, криптоактивлар, кибержиноятлар, трансчегаравий маълумотлар алмашинуви каби жараёнлар ҳуқуқ тизими олдига янги саволларни қўймоқда. Бундай шароитда суд амалиётида пайдо бўладиган муаммоларни олдиндан тадқиқ этиш ва илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқиш стратегик аҳамият касб этади. Шу маънода Академиянинг илмий-тадқиқот функциясини кучайтириш унинг суд тизимидаги ролини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади.

Стратегияда 2030 йилга қадар Академия фаолиятига бевосита дахлдор қатор мақсадли кўрсаткичлар белгиланган. Бу ўринда, жумладан:

• Академиянинг камида иккита хал­қаро рейтингда дунёнинг энг яхши 1 мингта таълим муассасаси қаторига кириши;

• таълим жараёнига қамраб олинган контингентни 500 нафарга етказиш;

• битирувчиларни Alumni Association атрофида бирлаштириш;

• судьяликка номзодлар, судьялар ва суд аппарати ходимларини касбий компетенциялар профили билан қамраб олиш;

• судья ва суд аппарати ходимларининг камида 10 фоизини хорижда малака ошириш дастурларига жалб этиш каби вазифалар ҳақида сўз бормоқда.

Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимларини коррупциявий хавф-хатарларни бошқариш ҳамда коррупцияга қарши курашиш масалалари бўйича ўқитиш билан тўлиқ қамраб олиш вазифаси ҳам суд тизимида ҳалоллик ва комплаенс маданиятини шакллантириш нуқтаи назаридан муҳимдир.

Янгиланаётган суд тизими учун янги авлод судьялари сув ва ҳаводек зарур. Бунинг учун янги давр судьяси барча янгиликлардан хабардор, рақамли муҳитга мослашувчан бўлиши лозим.

Бундай судьяни тайёрлаш эса, анъанавий таълим билан чекланиши мумкин эмас. Суд тизимидаги ҳар қандай ислоҳотнинг якуний баҳоси унинг инсон ҳаётида қандай натижа бериши билан ўлчанади. Шу маънода судьянинг касбий ва шахсий фазилатлари жамиятнинг суд ҳокимиятига бўлган ишончига бевосита таъсир қилади.

Одил судлов академиясининг стратегик аҳамияти ҳам айнан шунда. У бугун судьяликка номзодни тайёрлаётган бўлса, эртага суд амалиётининг ривожланиш тенденцияларини ўрганадиган, судьяларнинг малакасини узлуксиз оширадиган, илмий тадқиқотлар асосида суд тизими учун янги таклифлар ишлаб чиқадиган, халқаро тажрибани миллий амалиёт билан уйғунлаштирадиган марказга айланиши кўзда тутилмоқда.

Академиянинг ташкил этилгани ва унинг олдига қўйилаётган кенг қамровли вазифалар мамлакатимиз суд тизимида кадрлар сиёсатига муносабат тубдан ўзгараётганидан далолат беради. Бу ўринда асосий мақсад шунчаки судьялар сонини кўпайтириш эмас, балки янги авлод судьясининг профессионал қиёфасини шакллантиришдир.

Энг муҳими, бу жараён судьялик касбининг мазмун-моҳиятига янгича ёндашувни қарор топтиради. Бинобарин, судья — шунчаки қонунни қўлловчи мансабдор шахс эмас, балки инсон ҳуқуқларининг ҳимоячиси, қонун устуворлигининг кафили ва жамиятда адолат мезонларини қарор топтиришга масъул шахсдир.

Бугун Одил судлов академияси ана шу катта мақсаднинг илмий-таълимий пойдеворини яратмоқда. Унинг 2030 йилгача белгиланган аниқ кўрсаткичларга эришиши эса, нафақат Академия фаолияти самарадорлигининг, балки Янги Ўзбекистонда одил судловнинг янги сифат босқичига кўтарилаётганининг муҳим кўрсаткичларидан бири бўлади.

Шерзод АБДУҚОДИРОВ,

Одил судлов академияси ректори,

юридик фанлар доктори