Ўтган йилда туман ва шаҳар жиноят ишлари бўйича судларнинг тергов судьялари томонидан 825 050 нафар шахсга нисбатан 690 879 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилиб, 509 146 нафар шахсга нисбатан маъмурий жазолар қўлланилди.

Хусусан, 415 531 нафар шахсга нисбатан жарима, 91 663 нафарига нисбатан маъмурий қамоқ жазолари тайинланган.  

Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг салмоқли қисми Тошкент шаҳри, Тошкент, Фарғона, Самарқанд ва Андижон вилоятларида кўрилди.

Ярашилганлиги муносабати билан 121 906 нафар шахс маъмурий жавобгарликдан озод этилди.

Кўрилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг аксариятини майда безорилик, ички ишлар органлари ходимининг қонуний талабларини бажармаслик, автомобиль транспортида йўловчилар ташиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланиш, ҳақорат қилиш, савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш, электр, иссиқлик энергияси, газдан фойдаланиш қоидаларини бузиш, транспорт воситалари ҳайдовчиларининг йўл ҳаракати қоидаларини бузиши жабрланувчига енгил тан жароҳати ёки анча миқдорда моддий зарар етказилишига олиб келиши, жамоат жойларида алкоголь маҳсулотини истеъмол қилиш, совуқ қуролни ёки совуқ қурол сифатида фойдаланиши мумкин бўлган ашёларни олиб юриш, транспорт воситаларини мастлик ҳолатида бошқариш билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар ташкил этади.

Аниқланган қонунбузилиш ҳолатларини бартараф этиш мақсадида 13 031 та тақдимнома чиқарилиб, тегишлилиги бўйича юборилган.

Апелляция тартибида 8 988 нафар шахсга нисбатан 7 780 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 2 512 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 2 565 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Кассация тартибида 11 437 нафар шахсга нисбатан 10 834 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 5 093 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 2 415 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 2 563 нафар шахсга нисбатан 2 441 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 587 нафар шахсга нисбатан қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 304 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

Ҳисобот даврида фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан 10,8 трлн. сўмдан зиёд мажбурий тўловлар (вояга етмаган болалар учун алимент, иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар, ёзма битимга асосланган ва қарздор томонидан тан олинган талаблар, коммунал хизматлар бўйича қарздорлик тўловлари ва бошқалар) ни ундириш ҳақида 1 519 814 та суд буйруғи чиқарилди.

Шунингдек, 649 652 та фуқаролик иши кўриб чиқилиб, уларнинг 506 135 таси бўйича талаблар қаноатлантирилган бўлса, 76 138 таси бўйича талабларни қаноатлантиришдан рад қилинган, 60 373 таси бўйича даъволар кўрмасдан қолдирилган бўлса, 7 006 таси бўйича ишни юритиш тугатилган.

Энг кўп фуқаролик низолари Тошкент шаҳар, Тошкент, Фарғона, Самарқанд ва Андижон вилоятларида кўрилди.

Кўриб тамомланган фуқаролик ишлардан 206 399 таси битимлар (олди-сотди, кредит, қарз ва бошқалар), 70 535 таси никоҳдан ажратиш, 26 960 таси уй-жой муносабатлари, 19 914 таси алоҳида тоифадаги ишлар, 12 982 таси ўзбошимчалик билан қурилган уй-жой ёки қурилмани бузиш билан боғлиқ ва бошқа тоифадаги ишларни ташкил қилади.

Никоҳдан ажратишга оид кўрилган ишлар таҳлилига кўра, кўриб тамомланган ишларнинг 37 544 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган (никоҳлар бекор қилинган), 24 244 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган (никоҳлар бекор қилинмаган), 6 239 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 2 508 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

3 119 та ишга тиклашга доир кўриб тамомланган ишларнинг 1 356 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган, 1 229 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган, 473 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 61 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

6 452 та хусусий ажрим чиқарилиб, тегишлилиги бўйича юборилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган судларнинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатлари томонидан апелляция тартибида 12 956 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 2 312 та қарор бекор қилиниб, 757 та суд қарори ўзгартирилди. Кассация тартибида 8 457 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 1 668 та қарор бекор қилиниб, 708 та суд қарори ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 5 670 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 482 та қарор бекор қилиниб, 161 та суд қарори ўзгартирилди.

Олий суднинг Фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 363 та иш кўриб чиқилди. Қуйи судлар томонидан чиқарилган 171 та қарор бекор қилиниб, 53 та суд қарори ўзгартирилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

 

2025 йилда иқтисодий судлар томонидан биринчи инстанцияда 690 750 та иш кўриб чиқилиб, ҳал этилди. Шундан даъвогарлар фойдасига 27,7 трлн. сўм ундириш ҳақида суд қарорлари қабул қилинган.

Ўтган даврда энг кўп ишлар Тошкент шаҳар, Тошкент, Самарқанд, Наманган ва Фарғона вилоятлари иқтисодий судлари томонидан кўриб, ҳал этилган.

Инвестициявий низоларга оид 144 та иш кўрилиб, 88 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган.

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини ҳуқуқий ҳимоя қилишга оид 73 371 та иқтисодий иш кўриб чиқилди ҳамда улар фойдасига 10,8 трлн. Сўм миқдорида маблағ ундирилиши белгиланди.

Ҳисобот даврида иқтисодий судларда кўрилган ишларнинг асосий қисмини банклардаги ҳисобварақлар бўйича операцияларни тўхтатиб туриш, маҳсулот етказиб бериш, коммунал хизмат кўрсатиш, тўловга қобилиятсизликка оид ҳамда кредит шартномаларидан келиб чиқадиган низолар ташкил этди.

Аниқланган қонунбузилиш ҳолатларини бартараф этиш мақсадида 4 140 та хусусий ажрим чиқарилиб, тегишлилиги бўйича юборилган.

Апелляция тартибида 6 305 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 862 та қарор бекор қилиниб, 450 та суд қарори ўзгартирилди.

Кассация тартибида 3 400 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 658 та қарор бекор қилиниб, 352 та суд қарори ўзгартирилди.

Тафтиш тартибида 2 934 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 357 та қарор бекор қилиниб, 96 та суд қарори ўзгартирилди.

Олий суднинг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 648 та иш кўриб чиқилди. Қуйи судлар томонидан чиқарилган 237 та қарор бекор қилиниб, 50 та суд қарори ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

 

Ҳисобот даврида маъмурий судлар томонидан 17 714 та оммавий низо кўриб чиқилиб, бунинг натижасида 6 999 та фуқаро ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари тикланди.

Маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг қарорлари устидан шикоят қилиш тўғрисидаги 8 646 та ариза (шикоят) кўрилган бўлиб, ҳақиқий эмас деб топилган қарорлар 3 730 тани ташкил этган.

Жумладан, маҳаллий ҳокимликларнинг 2 043 та қароридан 611 таси, солиқ органларининг 1 593 та қароридан 743 таси, кадастр агентлигининг 1 594 та қароридан 449 таси ҳақиқий эмас деб топилган.

Шунингдек, 7 049 та ариза (шикоят) асосида мансабдор шахсларининг 2 750 та ҳаракати (ҳаракатсизлиги) қонунга хилоф деб топилган.

Аниқланган қонунбузилиш ҳолатларини бартараф этиш мақсадида 3 314 та хусусий ажрим чиқарилиб, маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларига юборилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган маъмурий судлар томонидан апелляция тартибида 3 120 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 394 та қарор бекор қилиниб, 22 та қарор ўзгартирилди. Кассация тартибида 1 417 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 230 та қарор бекор қилиниб, 9 та қарор ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 1 671 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 141 та қарор бекор қилиниб, 4 та қарор ўзгартирилди.

Олий суднинг Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 1 531 та шикоят ва протест ўрганиб чиқилиб, шундан 289 таси иш материаллари асосида кўриб чиқилди. Натижада қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорларнинг 125 таси бекор қилинди, 1 та қарор ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

 

Президент Шавкат Мирзиёев 2025 йил 26 декабрда Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига тақдим этган Мурожаатномасида иқтисодий судлар фаолиятига ҳам алоҳида тўхталди. Бу бежиз эмас, чунки иқтисодий адолат таъминланмаган жойда на инвестиция, на тадбиркорлик муҳити ривожланади.

Давлатимиз раҳбари адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотлар хусусида гапирар экан, 2026 йилдан бошлаб, Электрон ҳукумат платформаси тубдан янгиланишини таъкидлади. Жумладан, энди барча давлат идораларининг 1 мингдан зиёд давлат хизматлари, 5 мингдан ортиқ функция ва вазифалари, 200 та маълумот базаси ва ахборот тизими, 100 мингдан зиёд давлат хизматчисининг маҳалла, туман, вилоят, республика даражасидаги ваколатлари Ягона рақамли платформага интеграция қилинади.

Мазкур платформага келиб тушган мурожаатлар, уларни ижрочиларга тақсимлаш ва кўриб чиқиш муддатини назорат қилиш сунъий интеллект орқали амалга оширилади. Содда қилиб айтганда, маҳалладан тортиб, республика даражасида ҳал бўладиган ҳар бир масаланинг ижрочиси, муддати, ресурси бир жойда кўриниб туради.

Энг муҳими, давлат хизматларини кўрсатишда инсон омилисиз, коррупция ва ортиқча бюрократиядан холи экотизим яратилиши, давлат хизматларини проактив ва жамланма шаклда кўрсатиш тизимини ривожлантириш зарурлиги қайд этилди. Президентимиз уқтирганидек, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмайди. Шу боис мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмларни ҳам киритамиз.

Натижада соҳага сунъий интеллект жорий этилиб, келгуси икки йилда ижро ҳаракатларининг 30 фоизи инсон омилисиз амалга оширилади.

Мурожаатномада иқтисодий судларда сунъий интеллект технологияларини жорий этиш масаласи алоҳида стратегик йўналиш сифатида таъкидланди. Бинобарин, бу шунчаки техник янгилик эмас, балки “адолатли ва тезкор суд” концепциясини амалга оширишнинг асосий воситасидир.

Айтиш жоизки, “Смарт” иқтисодий судларни, яъни иқтисодий соҳага сунъий интеллектни жорий этишнинг қатор афзалликлари бор.

Биринчи афзаллик – “Big Data” ва ҳужжатларни сонияларда таҳлил қилиш имконидир. Иқтисодий низолар, одатда, минглаб саҳифали бухгалтерия ҳужжатлари, банк кўчирмалари ва шартномаларни ўз ичига олади. Сунъий интеллект эса, ушбу улкан маълумотлар базасини сониялар ичида сканерлайди ва ундаги шубҳали операцияларни ёки қонунбузарликларни аниқлайди. Натижада судья ишни ўрганиш учун кетадиган ҳафталаб вақтини тежайди ва асосий эътиборни ҳуқуқий хулосага қаратади.

Иккинчи афзаллик – суд амалиётининг бир хиллигини таъминлаш билан боғлиқ. Президентимиз бир хил мазмундаги низолар бўйича турли судларда турлича қарорлар чиқарилиши тадбиркорларнинг ишончига путур етказаётганига эътиборни қаратди. Сунъий интеллект тизими аввалги барча суд қарорларини таҳлил қилиб, кўрилаётган иш бўйича “суд прецеденти” ва ҳуқуқий ечимларни судьяга тавсия сифатида тақдим этади. Коррупция ва инсон омили камаяди, суд қарорларининг прогнозуаллиги, яъни олдиндан айтиш мумкинлиги таъминланади.

Учинчи афзаллик – инсон омилини ва коррупция хавфини камайтириш. Гап шундаки, сунъий интеллект пора олмайди ва шахсий манфаатга эга эмас. Ишларни судьялар ўртасида автоматик тақсимлашда сунъий интеллект “манфаатлар тўқнашуви” мавжудлигини, масалан, судья ва тадбиркорнинг яқинлиги ҳолатини текширади. Қарабсизки, ишларнинг холис ва шаффоф кўрилиши таъминланади.

Тўртинчи афзаллик – низоларни соддалаштирилган ва масофавий кўришга бориб тақалади. Кўпгина кичик иқтисодий низолар, масалан, қарздорликни ундириш масаласи сунъий интеллект ёрдамида автоматик тартибда кўриб чиқилиши мумкин. Даъво аризаси берилганда сунъий интеллект ҳужжатларнинг тўлиқлигини текширади ва агар эътироз бўлмаса, қарор лойиҳасини тайёрлайди. Натижада судларнинг иш юки 30-40 фоиз камаяди, бу эса, мураккаб инвестициявий низоларга кўпроқ вақт ажратиш имконини беради.

Бешинчи афзаллик – иқтисодий хатарларни прогноз қилиш, яъни олдиндан билиш салоҳияти. Сунъий интеллект тизими қайси соҳаларда ёки қайси корхоналар ўртасида низолар кўпаяётганини таҳлил қилиб, давлатга иқтисодий ислоҳотлар бўйича тавсиялар беради. Бундан мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлиги ошади, чунки инвестор ўз мулки сунъий интеллект назоратидаги адолатли тизим орқали ҳимояланишини билади.

Хулоса қилиб айтганда, иқтисодий судларда сунъий интеллект судьянинг ўрнини босувчи куч эмас, балки адолат мезонини аниқ кўрсатувчи рақамли кўзойнакдир. У тадбиркорнинг вақтини ва маблағини тежайди, тизимдаги яширин занжирларни фош этади. Энг муҳими, суд жараёнларининг муддатини қисқартиради ва қарорларнинг асослилигини оширади.

Бундан ташқари Ўзбекистон Президенти суд қарори чиқарилиши билан иш битмаслигини, бу қарорларнинг ижроси таъминланиши шартлигини ҳам қатъий таъкидлади. Бундан кўзланган асосий мақсад – суд қарорлари ижросини назорат қилишнинг электрон тизимини кучайтиришдир. Чунки агар иқтисодий суд қарори ижро этилмаса, бундай салбий ҳолат фақат суднинг эмас, балки бутун давлат тизимининг обрўсига путур етказади.

Сурайё Ганибаева,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси

 

Янги Ўзбекистоннинг стратегик мақсади сифатида белгиланган – ҳар томонлама ривожланган, эркин ва фаровон, замонавий демократик давлат ва очиқ фуқаролик жамиятини барпо этишнинг энг муҳим ва устувор йўналишларини белгилаб берган давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 26 декабрда Парламентга ва у орқали халқимизга йўллаган навбатдаги Мурожаатномаси бугунги кунгача кенг жамоатчилик ҳамда нуфузли халқаро экспертларнинг юксак эътирофларига сазовор бўлмоқда.

Дарҳақиқат, Президентимизнинг бу сафарги Мурожаатномасида алоҳида қайд этилганидек, бутун инсоният кутилмаган кулфат ва талафотлар, ўта оғир синов ва қийинчиликларни бошидан кечираётган мураккаб геосиёсий вазиятда “содир бўлаётган ва яқин-яқингача ҳеч ким тасаввур қила олмаган ўзгаришлар, давлатлар ўртасида иқтисодий қарама-қаршилик, хавфсизликка таҳдидлар ортиб бораётган таҳликали” бир замонда яшамоқдамиз.

Энди бевосита ҳуқуқшунослик касбимдан келиб чиқиб, Янги Ўзбекистонда суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини амалда таъминлаш, ушбу муҳим органни ташкилий-институционал тартибда тубдан такомиллаштириш, янги жамиятдаги шиддатли ислоҳотлар талабларига мослаштириш мамлакатимиздаги ҳуқуқий сиёсатнинг энг устувор йўналишига айланганлигини алоҳида таъкидламоқчиман. Эътибор қилинг, биргина одил судлов фаолиятини тўлақонли амалга ошириш мақсадида, кейинги 9 йилда 70 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниб, унинг ижросини самарали таъминлаш бўйича кўплаб амалий ишлар қилинмоқда.

Давлатимиз раҳбари томонидан 2025 йил 26 декабрда йўлланган навбатдаги Мурожаатномада ҳам устувор йўналишлардан бири сифатида замонавий давлат бошқаруви ва адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотларни давом эттириш вазифаси белгиланди.

Бунда асосий ёндашув суд-ҳуқуқ тизимини халққа яқинлаштиришга қаратилган ишларни изчил давом эттириш, хусусан, одил судлов жараёнини “рақамли суд” концепцияси асосида ташкил этишни янада такомиллаштириш, эндиликдаги вазифа терговни ҳам рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимоясини кучайтириш, айниқса, жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали инсон омилини қисқартириш лозимлиги алоҳида таъкидлаб ўтилди.

Мурожаатномада адолатли суд-ҳуқуқ тизимини такомиллаштиришга қаратилган энг муҳим ғоя ва ташаббуслардан яна бири – 2026 йилдан бошлаб, тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатларини бериш масаласи бўлди.

Маълумки, 2025 йил 1 январдан мамлакатимизда жиноят ишини судга қадар юритишда тарафлар ўз ҳуқуқларидан тўлақонли фойдаланиши ва процессуал мажбуриятларини бажаришлари учун бу жараёнда холислик ҳамда беғаразликни таъминлаш мақсадида жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судлари таркибида тергов судьяси лавозими жорий этилди.

Айтиш керакки, суд тизимида нисбатан янги институт – тергов судьясининг вужудга келиши одил судловни амалга оширишнинг ниҳоятда муҳим омилларидан бири ҳисобланадиган суд назоратининг самарали амалга оширилиши, инчунин, ишни судга қадар юритишда ҳақиқий ва қонуний тортишув муҳитини яратиш имкониятини янада оширди. Сабаби, айнан ҳимоячининг илтимосномасини ишни судга қадар юритувчи органлар ҳал қилмаслиги туфайли кучлар мувозанати яратилади. Бу эса, жиноят процессида ҳимоячи мавқеининг янада ошишига, унинг исботлаш жараёнида қатнашиш ҳуқуқи таъминланишига амалий таъсир кўрсатади.

Ишончли далилларни топиш ва мустаҳкамлаш юзасидан асосли илтимосномаси рад қилинган ҳолларда, тергов судьяси унга ушбу ҳуқуқидан фойдаланиш имкониятини кафолатлайди.

Юқоридагилардан келиб чиқиб айтганда, Мурожаатномада суд процессида ниҳоятда муҳим аҳамият касб этадиган тергов судьясига қўшимча ваколатлар бериш билан унинг фаолияти самарадорлигини ошириш вазифаси белгиланмоқда.

Эндиликда тергов судьяси ўзи рухсат берган қамоққа олиш, уй қамоғи ёки гаров эҳтиёт чорасини ўзи ўзгартириши, қонуний деб топса, уни бекор қилиши мумкин. Шунингдек, айбланувчига нисбатан қўлланилган паспорт ҳаракатини чеклаш, Ўзбекистон Республикасидан чиқишни тақиқлаш, мол-мулкни хатлаш ёки телефонлар орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш каби процессуал мажбурлов чораларини ҳам бекор қилиши мумкин.

Шунингдек, Мурожаатномада Президентимиз томонидан айни пайтгача миллий суд тизимимизда мавжуд бўлмаган янги бир институтни татбиқ этиш ғояси илгари сурилди. Яъни “энди жиноят процессига инглиз ҳуқуқидаги давлатларда ижобий натижа берган “халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилади. Бунда ўта оғир ва жамиятда шов-шувга сабаб бўлаётган жиноятлар жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмининг янада адолатли бўлишига хизмат қилади”.

Гап шундаки, суд тизимида “халқ вакиллари ҳайъати” институтининг жорий этилиши, биринчидан, ҳуқуқий демократик давлат ва эркин фуқаролик жамияти шароитида судда энг муҳим демократик институтлардан бири шаклланишига эришилади; иккинчидан, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, шунинг баробарида, жамият манфаатларини суд органлари орқали ҳимоя қилиш соҳасидаги қонунчилик талабларининг ижро этилишини таъминлаш имконияти ортишига олиб келади; учинчидан, давлат органларининг ўз зиммасига юклатилган, ижтимоий ва жамоатчилик манфаатларига дахлдор бўлган вазифалар ва функцияларни бажариши устидан таъсирчан жамоатчилик назоратини ўрнатиш имкониятини кенгайтиради; тўртинчидан, суд тизимида манфаатлар тўқнашуви (коррупция) ҳолатларини келтириб чиқарувчи сабаб ва шарт-шароитларни аниқлаш ва уни таҳлил қилиш, бу иллатга қарши самарали курашиш ва унинг олдини олиш механизмлари такомиллаштирилади.

Хулоса қилиб айтганда, Мурожаатномада адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотларни давом эттиришга қаратилган ғоя ва ташаббуслар мантиқий изчилликка асосланганлиги ва бир-бирини тўлдириб бораётганлиги яққол кўриниб туради. Зеро, уларнинг туб негизида инсон, унинг манфаатларини таъминлаш, фаровонлигини ошириб бориш сингари инсонпарвар ва адолатпарвар ғоялар мужассам.

Ушбу ғояларнинг ҳаётий ижросини таъминлаш кўп сонли ҳуқуқшунос кадрлар, хусусан, Янги Ўзбекистоннинг судьялар корпусига, суд тизими ходимлари зиммасига жуда катта масъулият ва юксак вазифалар юклашини алоҳида таъкидлаш ўринлидир.

Аҳмад ИСМОИЛОВ,

юридик фанлар бўйича

 фалсафа доктори (PhD)

 

Давлатимиз раҳбарининг парламентимиз ва халқимизга Мурожаатномасида белгилаб берилган энг устувор вазифалар ижроси Янги Ўзбекистон тараққиёти, эл-юрт манфаати учун хизмат қилади. Президентимиз таъбири билан айтганда, бу бахтли ҳаёт йўл харитасидир.

Мурожаатномада 2026 йил – “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили” деб эълон қилингани бежизга эмас. Зеро, янги таҳрирдаги Конституциямизда маҳаллаларга аҳолининг кундалик муаммоларини ҳал қилиш бўйича мустақил қарор қабул қилиш ваколатларини бериш, бунинг учун ташкилий ва молиявий имкониятлар яратиш белгиланди. Бу эса, давлат ҳокимиятида ҳисобдорлик, шаффофлик, самарали қарор қабул қилиш ва унинг натижадорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Нуфузли анжуманда Президентимиз барча соҳалар бўйича жамиятимиз ҳаётини, фуқароларимизнинг фаровон турмушини таъминлашга доир муҳим масалаларга алоҳида эътибор қаратди. Жумладан, юртимизда қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ соҳасини такомиллаштириш масалаларига алоҳида тўхталди.

Яъни одил судлов жараёнини “рақамли суд” концепцияси асосида ташкил этиш бошлангани, эндиликда терговни ҳам рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимояси кучайтирилиши, бунда жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши ва инсон омили қисқартирилиши маълум қилинди. Бу эса, коррупциянинг олдини олиш, фуқаролар ва тадбиркорларга оворагарчиликсиз тергов жараёни ҳақида тезкор маълумотлар олиш имконини беради.

Бундан ташқари “Хабеас корпус” институтини қўллашнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлган тергов судьяларига 2026 йилдан санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартиш ҳамда бекор қилиш ваколатлари ҳам берилиши, шубҳасиз, судга қадар иш юритиш босқичида шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга ошириш йўлида муҳим қадам бўлади.

Давлатимиз раҳбари айнан одил судловда жамоатчилик иштироки ва ролини ошириб бориш масаласига ҳам эътиборни қаратди. Эндиликда жиноят процессига “Халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилиши, бунда ўта оғир ва жамиятда шов-шувга сабаб бўлаётган жиноятлар жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмининг янада адолатли бўлишига хизмат қилиши алоҳида таъкидланди.

Яна бир муҳим масала – суд қарори ижроси билан боғлиқ. Бу борада кенг жамоатчиликда кўплаб эътирозлар билдирилаётгани ҳаммага маълум.

Давлатимиз раҳбари таъбири билан айтганда, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмайди.

Шу боис, мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмлар татбиқ қилинади. Ушбу тизимга ҳам сунъий интеллект технологиялари жорий этилади.

Мурожаатномада кун тартибига қўйилган кейинги муҳим масала хотин-қизлар ва болаларни турли зўравонликлардан ҳимоя қилиш билан боғлиқ.

Президентимиз таъбири билан айтганда, аёл бахтли бўлса, оила ва жамият ҳам бахтли бўлади, албатта. Шунинг учун барчамиз шу олий мезонга амал қилиб ишлашимиз зарур.

Президентимиз томонидан аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгашига барча давлат идоралари ва кенг жамоатчиликни сафарбар қилган ҳолда бундай салбий ҳолатларга барҳам бериш бўйича самарали ишлайдиган тизим яратиш топширилди.

Бундан ташқари коррупцияга қарши кураш масаласига алоҳида эътибор қаратилиб, бу ёвуз бало ҳақиқий ишбилармонлик ва инвестиция муҳитини яратишга, ривожланишга ғов эканлиги уқтирилди. Президентимиз барча идораларда комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратга масъул ўринбосар лавозимини жорий этиш ҳақида таклиф киритиб, 2026 йилда ушбу иллатга қарши курашиш бўйича ўта жиддий иш олиб бориш зарурлигини таъкидлади.

Мурожаатномада нафақат 2026 йилга мўлжалланган Давлат дастури, балки кейинги беш йил давомида амалга ошириладиган ўнлаб концепция, дастур ва стратегиялар ҳақида аниқ таклифлар билдирилди.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимиз Мурожаатномасида белгиланган вазифаларнинг ўз вақтида ва тўлиқ бажарилиши муқаддас заминимизда истиқомат қилаётган ҳар бир инсонинг орзуларини рўёбга чиқариш ҳамда халқимиз учун фаровон турмуш шароитларини яратишга, давлатимизнинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади.

Шундай экан, ҳар биримиз зиммамиздаги улкан масъулиятни теран ҳис этиб, айни эзгу мақсадларга хизмат қилишни фаолиятимизнинг асосий мезонига айлантириб, дахлдорлик ҳисси билан меҳнат қилсак, албатта, ўз олдимизга қўйган улкан марраларни забт этамиз. Зотан, Президентимиз таъбири билан айтганда, миллий бирлик жуда муҳим. Бирдамлик кучдир!

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани

суди раиси

Тошкент вилояти судларининг янги биноси тантанали равишда фойдаланишга топширилди.

Жамоатчилик вакиллари, суд фахрийлари ва турли соҳа масъуллари иштирок этган тантанали очилиш маросимида Олий суд раиси Б. Исломов, Судьялар олий кенгаши раиси Х. Ёдгоров, Судьялар ассоциацияси раиси У. Мингбоев ва бошқалар сўзга чиқиб, янги суд биносининг очилиши билан барчани қутлади.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш, одил судловни амалга оширилиши учун судларга ташриф буюрувчи фуқаролар ҳамда суд процессларининг барча иштирокчилари учун ҳар томонлама қулай шароитлар яратилишига алоҳида эътибор берилмоқда.

Хусусан, суд тизимини ислоҳ қилиш доирасида судлар моддий-техника базасини янада яхшилаш, соҳада рақамлаштиришни кенгайтириш, ахборот тизимларини такомиллаштириш орқали одамларга қулайликлар яратиш бўйича қатор ижобий ишлар олиб борилмоқда.

Тошкент вилояти судларининг янги маъмурий биноси замон талаблари асосида қурилиб, фойдаланишга топширилгани ҳам амалга оширилаётган ислоҳотларнинг самараси десак муболаға бўлмайди.

Мазкур суд биноси видеоконференцалоқа тизими, аудиофиксация, инфокиоск, корпоратив тармоқ каби энг замонавий ахборот-коммуникация воситалари билан жиҳозланган бўлиб, бу, авваламбор, суднинг очиқлиги, шаффофлигини таъминлашга хизмат қилади.

Тантанали тадбирда қайд этилганидек, янги бинода фаолият олиб борадиган ҳар бир судья ва ходим давлатимиз раҳбарининг “Суд биносига келган ҳар бир фуқаро Ўзбекистонда адолат борлигига ишонч ҳосил қилиб кетиши керак” деган сўзларини доимо ёдда тутиши керак.

Шунингдек, бу кўркам ва замонавий бинода доимо адолат ҳукм суришига, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимояланиши тўлиқ таъминланишига ишонч билдирилди.

Тантанали очилиш маросимининг рамзий тасмалари кесилиб, ташриф буюрган меҳмонлар суд биносида яратилган шароитлар билан яқиндан танишдилар.

 

Янги таҳрирдаги Конституциямизда болаларнинг соғлиғи, хавфсизлиги, тўлиқ жисмоний, ақлий ва маънавий ривожланишини, иқтидори ва истеъдодини юзага чиқаришни таъминловчи кафолатлар кучайтирилди. Шу асосда бола ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари тобора такомиллаштирилиб борилмоқда.

Маълумки, Ўзбекистон Республикаси “Богота ҳаракатлар чақируви”га қўшилган ҳамда Болаларга нисбатан зўравонликка чек қўйиш бўйича глобал альянс аъзолигига қабул қилинган. “Богота ҳаракатлар чақируви” нафақат болаларга нисбатан зўравонликка барҳам беришга қаратилган глобал ташаббус, балки глобал мажбурият ҳамдир.

Президентимизнинг 2025 йил 24 декабрдаги Фармони билан тасдиқланган 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси ҳам ана шу эзгу мақсадга қаратилган. Фармонга биноан, 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб, зўравонликдан жабрланган ва зўравонликка гувоҳ бўлган болаларга улар тегишли процессуал хатти-ҳаракатларга жалб этилган вақтдан эътиборан давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш йўлга қўйилади.

Эндиликда болаларга нисбатан уларнинг қонуний вакиллари ёки бошқа қариндошлари томонидан зўравонлик ҳолатлари бўйича ишни судга қадар юритиш ва суд муҳокамаси жараёнларидаги барча процессуал ҳаракатларни амалга оширишда васийлик ва ҳомийлик органи вакили мажбурий тартибда иштирок этади. Зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатмалари мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этилади ҳамда мулкчилик шаклидан қатъи назар, таълим, соғлиқни сақлаш ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш ташкилотлари ходимлари томонидан болаларга нисбатан зўравонлик билан боғлиқ аниқланган фактлар ҳақида хабар бермаганлик учун маъмурий жавобгарлик жорий этилади.

Бундан ташқари Рақамли технологиялар вазирлиги, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги, Ички ишлар вазирлиги, Бош прокуратура ва Олий суд билан биргаликда ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар ҳамда зўравонлик содир этган ёки уни содир этишга мойил бўлган шахслар ҳақидаги маълумотларни алмашиш ва улар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган ягона электрон платформа ишлаб чиқилмоқда. Бундан мақсад болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш жараёнига замонавий ахборот технологияларини жорий этишдир.

Бунда платформа давлат органлари ва ташкилотларининг ахборот тизимлари ҳамда “112” қисқа рақами орқали фуқароларнинг чақирувларини қабул қилиш ҳамда автоматлаштирилган тарзда қайта ишлаш имконини берувчи ягона диспетчерлик хизмати билан “Рақамли ҳукумат” тизимининг идоралараро интеграциялашув платформаси орқали интеграция қилинади. Болаларга нисбатан содир этилган зўравонлик ҳолатларининг ягона статистика ҳисоби ва ҳисоботини юритиш, статистика органларига тақдим этиш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари бўйича амалга ошириладиган чора-тадбирларнинг ҳар бир босқичини кузатиб бориш имконияти яратилади.

Фармонда болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шаклларига бўлган муросасизлик муҳитини шакллантириш, уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга доир бир қатор вазифалар белгиланган. Ушбу вазифаларнинг ўз вақтида ва сифатли бажарилиши болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш, соғлиғини сақлаш, иқтисодий қўллаб-қувватлаш, илмий, ижодий, тадбиркорлик фаолиятини рағбатлантиришга хизмат қилади.

Зеро, давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, биз учун жамиятда бегона бола йўқ ва бўлмаслиги керак. Ҳаммаси ўзимизнинг, Ўзбекистонимизнинг болалари. Вақтида меҳр кўрсатсак, ишга, илмга, касбу ҳунарга, эзгу фазилатларга ўргатсак, уларнинг йўлини очиб берсак, эртага фойдаси ўзимизга, жамиятимизга тегади.

Дилдора ПЎЛАТОВА,

жиноят ишлари бўйича

Хива шаҳар суди

тергов судьяси

Бугун Олий суд Раёсатининг кенгайтирилган мажлиси бўлиб ўтди.

Олий суд раиси Бахтиёр Исломов раислигида ўтказилган мажлисда судлар томонидан 2025 йилда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг кафолатланган ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш борасида амалга оширилган ишлар, мавжуд муаммолар муҳокама қилинган ҳолда уларнинг ечими бўйича устувор вазифалар ва келгусида амалга ошириладиган режалар муҳокама қилинди.

Йиғилишда кейинги йилларда аҳолининг одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш учун инсоннинг қадр-қиммати устуворлигини таъминлашга қаратилган муҳим ислоҳотлар амалга оширилаётганлиги алоҳида қайд этилди.

Мамлакатда адолат ва қонун устуворлигини таъминлашда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш – Янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг устувор йўналишларидан бири сифатида тан олинмоқда. Ўтган йиллар каби, жорий йилда ҳам судлар фаолияти билан боғлиқ муҳим ислоҳотлар рўёбга чиқарилганлиги таъкидланди.

Жумладан, суд-ҳуқуқ тизимидаги энг катта ислоҳотлардан бири тергов фаолияти устидан суд назоратини таъминлаш ҳамда “Хабеас корпус” институтини кенг татбиқ этиш мақсадида 241 та тергов судьяси фаолияти йўлга қўйилди.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг жорий йил 30 январдаги “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори қабул қилиниши давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя этилишини таъминлаш ва маъмурий суд ишларини юритишни халқаро стандартлардан келиб чиқиб янада такомиллаштиришга имкон яратилди.

Қарор ижроси бўйича янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда.

Шунингдек, аҳолининг суд муҳокамаларида масофадан иштирок этишига янада қулайлик яратиш мақсадида видеоконференцалоқа режимида ўтказиладиган суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланишнинг ҳуқуқий асослари яратилди.

Мазкур ислоҳотлар давом эттирилган ҳолда судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини кенг жорий этиш ҳамда рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш мақсадида Давлатимиз Раҳбари томонидан жорий йил 21 августда “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 140-сонли Фармон имзоланди.

Фармон ижроси юзасидан келгуси беш йилда 182 та янги намунавий суд биноси қурилади, 25 таси қайта реконструкция қилинади, 25 таси мукаммал таъмирланади.

Янги йилдан иқтисодий судлар фаолияти самарадорлигини ошириш ва ягона суд амалиётини шакллантириш мақсадида вилоят марказларида ягона туманлараро иқтисодий судлари фаолият юритади, бугунги кунда мазкур судлар фаолият юритиши учун барча шароитлар яратилди. 

Маълум қилинганидек, йил бошидан бугунга қадар биринчи инстанция судлари томонидан 4 млн. дан зиёд иш кўриб тамомланган бўлиб, ўтган йилга нисбатан бу кўрсаткич 31 фоизга ошган.

Танқидий руҳда ўтказилган мажлисда ягона суд амалиётни шакллантириш, суд қарорлари сифатини ошириш, судларда иш юритиш, ишлар ва мурожаатларни ўз вақтида рўйхатга олиниши ҳамда уларни қонунчиликда белгиланган муддатларда кўриб чиқилишига оид мавжуд муаммолар таҳлиллар асосида муҳокама қилинди.

Шунингдек, суд ҳужжатларини ўз вақтида ва тўлиқ ижро этилишини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилди.

Раёсат мажлисида кўриб чиқилган масалалар юзасидан тегишли қарор қабул қилинди.