Душанбе шаҳрида “Аёллар одил судлов тизимида: мулоқот, ривожланиш ва адолат” мавзусида халқаро конференцияси бўлиб ўтди.

Анжуманда Озарбайжон, Беларус, Қозоғистон, Россия, Туркманистон, Қирғиз Республикаси суд органлари ҳамда халқаро ташкилотлар вакиллари қаторида Ўзбекистон Республикаси Олий суди раисининг ўринбосари Малика Каландарова бошчилигидаги делегация иштирок этди.

Конференция доирасида ўтказилган сессияларда гендерга мослашган одил судлов тизимини ривожлантириш, одил судловни рақамлаштириш ва уни одил судловга эришишга таъсири, аёл судьяларнингсалоҳиятини кучайтириш ҳамда дискриминация билан боғлик ишларда одил судловга ишончни ошириш масалалари кенг муҳокама қилинди.

Иштирокчилар аёл судьялар бирлашмаларининг суд тизими жозибадорлигини ошириш, аёлларни суд ҳокимиятига жалб қилиш ҳамда уларни ҳуқуқий ва институционал тарзда қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратдилар.

Шу билан бирга кун тартибидан ўрин олган бошқа масалалар юзасидан ҳам анжуман делегатлари фикр алмашиб, судлар ўртасида ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, алоқаларни янада ривожлантириш муҳимлигини таъкидладилар.

Конструктив ва дўстона муҳитда бўлиб ўтган тадбирда мавжуд масалалар муҳокамаси билан чекланмади. Анжуман якунида мавзуга доир хулоса ва тавсиялар ишлаб чиқишга келишиб олинди.

Бугун Ўзбекистон Республикаси Олий судида “Янги Ўзбекистон – инсонпарвар демократик давлат: инсоннинг олий қадриялари, аёллар ва болалар ҳуқуқларини ишончли таъминлаш масалалари суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг асоси” мавзусидаги давра суҳбати ташкил этилди.

Суҳбат давомида Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Робахон Махмудова, раис ўринбосари Шухрат Полванов, Олий суд судьялари, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг Коррупцияга қарши курашиш ва суд-ҳуқуқ масалалари қўмитаси раиси Жаҳонгир Ширинов ҳамда депутатлар иштирок этди.

Давра суҳбати доирасида вояга етмаган жабрланувчининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини янада самарали таъминлаш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш ҳамда процессуал қарорларни қабул қилишда боланинг энг устун манфаатлари тамойилини тўлиқ таъминлашга қаратилган ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш мақсадида вакиллик институтини ислоҳ қилиш; болаларга нисбатан зўравонлик билан боғлиқ ишларда ярашув институтини такомиллаштириш хусусан, болаларга дўстона одил судлов тизимини изчил шакллантириш;

Зўравонликдан жабрланган ёки унга гувоҳ бўлган боланинг кўрсатуви махсус тайёргарликдан ўтган мутахассис томонидан, психолог иштирокида, болага мослаштирилган хонада, видеоёзувга олинган ҳолда бир марта олинишини мажбурий стандартга айлантириш ҳамда суд муҳокамасида айнан шу видеоёзувдан фойдаланиб, болани айбланувчи билан юзма-юз қилмаслик;

аёллар ва болаларнинг зўравонликдан ҳимоя қилишда судьяларнинг ихтисослашувини жорий қилиш;

Шунингдек, парламент ва Олий суд ўртасидаги доимий қонунчилик мулоқотини институционаллаштириш бўйича чора-тадбирлар белгилаб олинди.

 Тадбир якунида иштирокчилар томонидан билдирилган таклифлар асосида аёллар ва вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга оид қонунчиликни такомиллаштириш бўйича тегишли таклифлар шакллантирилди.

Олий суд раиси Робахон Махмудова БМТ Болалар жамғармасининг (UNICEF) Ўзбекистондаги ваколатхонаси раҳбари Рехина Мария Кастижио билан учрашди.

Мулоқот аввалида меҳмонга сўнгги йилларда мамлакатимизда Президент Ш. Мирзиёев раҳбарлигида инсон қадрини улуғлаган ҳолда унинг ҳуқуқ ва эркинликларини, халқ манфаатини таъминлашга қаратилган амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар ҳамда улар туфайли одил судлов соҳасида юз берган катта ўзгаришлар ҳақида маълумотлар берилди.

Ўзбекистонда болалар меҳнатига барҳам берилганлиги, оиладаги зўравонлик учун жиноий жавобгарлик киритилганлиги ҳамда аёллар ва болалар ҳимояси кучайтирилганлиги бу борада олиб борилаётган ислоҳотларнинг яққол намунаси эканлиги таъкидланди.

Қайд этилганидек, мамлакатимизда инсон, айниқса вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалалари давлат сиёсатининг, шунингдек халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликнинг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланган.

Шунингдек, сўнгги йиллар давомида Олий суд томонидан UNICEFнинг мамлакатимиздаги ваколатхонаси билан ҳамкорликда амалга оширилган ишлар, хусусан болалар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилинишига доир бир қатор долзарб масалалар юзасидан ўтказилган тадбирлар ва уларнинг аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтилди.

Бу соҳада мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор яратилиб, “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 24 декабрдаги Фармони билан 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси тасдиқланди.

Мазкур ҳужжат мамлакатимизнинг Богота ҳаракатлар чақируви ҳамда Болаларга нисбатан зўравонликка чек қўйиш бўйича глобал альянс доирасида олган халқаро мажбуриятлари ижросига хизмат қилмоқда.

Жорий йилнинг 3 мартида қабул қилинган “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармонда эса судлар олдига ҳам аниқ вазифалар қўйилди.

2024 йил 1 февралдан фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган “Оила судьялари” институти жорий этилиб, бугунги кунда улар барча ҳудудларда фаолият юритмоқда.

UNICEFнинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси билан ҳамкорликда 2020 йил 18 февралда жиноят ишлари бўйича Шайхонтоҳур туман судида ишлар кўрилаётган вақтда жабрланувчи ёки жиноят гувоҳи бўлган болаларга дўстона муҳитли хона ташкил этилганлиги алоҳида қайд қилинди.

Учрашув давомида томонлар ҳамкорликда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида келгусида амалга ошириш мумкин бўлган масалалар ҳақида фикр алмашди.

Шу ўринда ўзаро ҳамкорликни тизимли ва институционал босқичга олиб чиқиш мақсадида Олий суд ва UNICEF ўртасида 2026–2030 йилларга мўлжалланган ҳамда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси ва миллий қонунчиликда судларга юклатилган вазифалар ижроси бўйича қўшма чора-тадбирларни қамраб оладиган ҳамкорлик дастурини ишлаб чиқиш ва имзолаш таклифи билдирилди.

Болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини судларда ишончли ҳимоя қилиш масаласи доимо Олий суднинг диққат-эътиборида эканлиги алоҳида қайд этилиб, ушбу йўналишда UNICEFнинг мамлакатимиздаги ваколатхонаси билан ҳар томонлама ва амалий ҳамкорликка тайёр эканлиги таъкидланди.

Учрашувда томонларни қизиқтирган бошқа масалалар юзасидан ҳам фикр алмашилди.

Инсон саломатлиги учун хавфли ва зарарли меҳнат шароитларида фаолият юритиш катта масъулият ва матонат талаб этади. Айниқса, юқумли касалликларга қарши курашиш муассасаларида меҳнат қилаётган тиббиёт ходимлари ҳар куни ўз соғлиғини хавф остига қўйиб, инсонлар саломатлиги йўлида хизмат қиладилар.

Шундай экан, уларнинг меҳнати муносиб баҳоланиши, қонун билан белгиланган имтиёз ва ҳуқуқлари таъминланиши лозим. Аммо айрим ҳолларда иш берувчи томонидан ўз вақтида бажарилмаган мажбуриятлар ходимнинг қонуний манфаатларига таъсир кўрсатиши мумкин. Ана шундай вазиятда адолатни тиклаш ва фуқаронинг ҳуқуқини ҳимоя қилишда судлар муҳим ўрин тутади.

Тамара Мамасолиева (исм-шарифлар ўзгартирилган) тиббиёт ходими.

Сил касалликларига қарши диспансерда фелдшер-фтизиатр вазифасида фаолият юритиб келади. У қонун талабларидан келиб чиқиб, имтиёзли пенсия тайинлаш масаласида Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасига мурожаат қилади. Бироқ аризасига рад жавобини олади. Бунинг сабаби сифатида иш жойларининг меҳнат шароитлари бўйича аттестациядан ўтказилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эмаслиги кўрсатилади.

Шундан сўнг Т. Мамасолиева ўз меҳнат фаолияти даврини имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берувчи зарарли касбда ишлаганлик даври сифатида эътироф этишини сўраб, судга мурожаат қилди.

Суд мажлисида гувоҳлар аризачи билан бирга ишлашини, уларнинг меҳнат фаолияти зарарли шароитларда амалга оширилиши ва бундай меҳнат учун қўшимча тўловлар белгиланганини баён қилдилар.

Манфаатдор шахс вакиллари ҳам аризачининг талабини асосли деб ҳисоблаб, уни қаноатлантиришни сўрадилар.

Суд иш ҳужжатларини, тақдим этилган маълумотномаларни ва гувоҳларнинг кўрсатмаларини ўрганиб, қонунчилик талабларини таҳлил қилди.

Эслатма: Конституциямизнинг 46-моддасида ҳар кимнинг ижтимоий таъминот олиш ҳуқуқи кафолатланган. “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонуннинг 12-моддасида эса, меҳнат шароити зарарли ва оғир ишларда тўлиқ иш куни давомида банд бўлган ходимларга белгиланган талаблар асосида ёшга доир пенсияни имтиёзли шартларда тайинлаш назарда тутилган. Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 10 октябрдаги 637-сон қарори билан тасдиқланган рўйхатда сил ва юқумли касалликлар муассасаларида ишловчи ўрта ва кичик тиббиёт ходимларининг айрим лавозимлари имтиёзли шартларда пенсия олиш ҳуқуқини берувчи касблар қаторига киритилган.

Муҳим жиҳати, иш жойларини меҳнат шароитлари бўйича аттестациядан ўтказиш ходимнинг эмас, балки иш берувчининг зиммасидаги мажбуриятдир. Амалдаги Меҳнат кодексининг 359-моддасида ҳам бу талаб белгиланган. Демак, иш берувчи томонидан ушбу қонуний мажбурият ўз вақтида бажарилмагани ходимнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масаласини четлаб ўтиш учун асос бўлмаслиги керак.

Хўш, суд айни қонуний талабларга кўз юмиши керакмиди?

Асло!

Иш ҳолатлари баҳоланишида айнан шу жиҳатларга эътибор қаратилди.

Аризачининг меҳнат фаолияти сил касалликларига қарши курашиш муассасасида амалга оширилгани, унинг лавозими имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берувчи ишлар рўйхатига мувофиқ келиши ҳамда иш жойларини аттестациядан ўтказиш ходимнинг айби билан боғлиқ эмаслиги инобатга олинди.

Ариза қаноатлантирилди. Суднинг ҳал қилув қарори меҳнат фаолияти давомида инсон саломатлиги учун хавфли шароитларда ишлаётган ходимларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, шунингдек, иш берувчи зиммасидаги мажбуриятларнинг бажарилмагани ходим ҳуқуқларига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозимлигини яна бир бор кўрсатди.

Бахтигул МАТМУРОТОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Боғот туманлараро суди судьяси

Олий судда Аёл судьялар ассоциацияси фаолияти бошлангани муносабати билан халқаро давра суҳбати бўлиб ўтди

Тадбирни очган Олий суд раиси Р. Махмудова, бугун мамлакатимиз суд тизими ҳаётида муҳим институционал ҳодиса — Ўзбекистон Аёл судьялари ассоциацияси фаолиятининг расмий бошланишига гувоҳ бўлмоқдамиз. Бу йўл осон кечгани йўқ. Бундан тўрт йил аввал, Халқаро аёл судьялари кунига бағишланган конференцияда биз мамлакатимизда аёл судьяларни бирлаштирадиган мустақил касбий платформани шакллантириш масаласини муҳокама қилган эдик. Ўшанда бу келажакка қаратилган эзгу мақсад эди. Бугун эса биз ушбу мақсадга эришдик! Бу натижа, энг аввало, мамлакатимизда суд ҳокимиятида амалга оширилаётган изчил ислоҳотлар, давлатимиз раҳбарининг гендер тенгликни таъминлашга қаратилган қатъий сиёсати ҳамда халқаро ҳамкорларимиз билан кўп йиллик самарали шериклигимиз самарасидир, – деди.

“Гендер тенглиги фақат рақамлар масаласи эмас. У суд тизимининг сифати, жамоатчилик ишончи ва одил судлов самарадорлиги масаласидир. Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, таркиби хилма-хил бўлган суд тизими турли ижтимоий гуруҳларнинг ҳуқуқий эҳтиёжларини яхшироқ англайди, қарор қабул қилиш жараёнида кенгроқ ёндашувларни таъминлайди ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда янада самарали фаолият юритади”, – дея таъкидлади Р. Махмудова.

Олий суд раиси қайд этганидек, “бизнинг мақсадимиз — суд тизимида профессионализм, раҳбарлик, хилма-хиллик ва тенг имкониятларни мустаҳкамлаш орқали ҳар бир фуқаро учун янада сифатли ва адолатли одил судловни таъминлашдир. Ассоциация аёл судьяларнинг касбий ривожланиши, лидерлик салоҳиятини юксалтириш, устоз-шогирд анъаналарини ривожлантириш, ёш ҳуқуқшунос қизларни қўллаб-қувватлаш ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш учун мустаҳкам институционал платформага айланади. Шу билан бирга, Ассоциация гендерга сезгир суд амалиётини ривожлантириш, илмий-таҳлилий фаолиятни кучайтириш ва илғор халқаро тажрибани миллий амалиётга татбиқ этишда ҳам муҳим ўрин тутади”.

БМТ Тараққиёт дастурининг ваколатхонаси билан ҳамкорликда ўтказилган халқаро анжуман Ўзбекистон ва бошқа давлатларнинг судлов тизимлари вакилларини бир жойда жамлаб, судья аёллар уюшмалари, халқаро ташкилотлар ва ҳуқуқшунос экспертлар билан халқаро ҳамкорлик ва шериклик алоқаларини мустаҳкамлаш ҳамда инновацион ҳуқуқий ва институционал ёндашувлар орқали хотин-қизлар ва эҳтиёжманд гуруҳларнинг одил судловдан тенг фойдаланиш имкониятини яратиш билан боғлиқ масалаларни муҳокама қилиш платформасига айланди.

Аёл судьялар, давлат органлари, фуқаролик жамияти, манфаатдор идора ва муассасалар, халқаро ташкилотлар вакиллари ва қатор дипломатик миссиялар раҳбарлари ҳамда маҳаллий ва хорижий экспертлар иштирок этган тадбирда асосий эътибор гендер тенглик стандартларининг миллий қонунчилик ва суд амалиётига татбиқ этилишини қўллаб-қувватлаш ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва суд институтларига жамоатчилик ишончини оширишда аёл судьяларнинг ролини кучайтиришга қаратилди.

Шунингдек, тадбир иштирокчилари гендер тенглик стандартларини миллий суд тизимларига интеграция қилиш борасидаги халқаро илғор тажриба бўйича фикр алмашиб, гендер жиҳатларини ҳисобга олувчи суд тизимини яратиш масалаларига тўхталиб ўтдилар.

Ўзбекистонда хотин-қизларнинг одил судловдан фойдаланиш имконияти ва уларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш ҳам муҳокама қилинди.

Конструктив ва дўстона муҳитда бўлиб ўтган давра суҳбати мавжуд масалалар муҳокамаси билан чекланмади. Анжуман якунида мавзуга доир узоқ муддатли стратегик тавсиялар ишлаб чиқишга келишиб олинди.

Маълумот учун: Ўзбекистон Аёл судьялар ассоциацияси (АСА) мамлакатнинг одил судлов тизимида гендер тенглик ва инклюзив ёндашувларни илгари суриш мақсадида жорий йилнинг 5 март куни ташкил этилди.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини кафолатли таъминлаш, уларни турли хил тазйиқ ва зўравонликлардан ҳимоя қилишнинг институционал ҳамда ҳуқуқий асосларини такомиллаштиришга қаратилган муҳим чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Президентимизнинг 2025 йил 24 декабрдаги Фармони билан тасдиқланган “2026 – 2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси” ҳам айни шу мақсадга қаратилган.

Стратегияда халқаро ҳуқуқ нормаларини инобатга олган ҳолда болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашишда “Барнахус” сингари илғор халқаро моделларни жорий этиш, маъмурий, жиноят ва жиноят-процессуал қонунчиликни қайта кўриб чиқиш вазифаси белгиланди.

Айтиш керакки, “Барнахус” модели миллий амалиётимизга алоҳида бир хорижий лойиҳа сифатида эмас, балки болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш миллий тизимининг янги бўғини сифатида жорий этилмоқда.

Хорижий давлатларнинг “Барнахус” ёндашуви «бола — марказда» деган иборага асосланади. Бу ўринда бола жиноят ҳақида маълумот берувчи «объект» эмас, аксинча, ҳуқуқ «субъекти»дир. Демакки, бу турдаги ишни кўрадиган судья ҳам махсус билимга эга бўлиши зарур. Жинсий зўравонликдан жабрланган бола иштирок этадиган ишни кўриш оддий жиноят ишини кўришдан кескин фарқ қилишини эътибордан четда қолдирмаслик лозим.

Бола суд залининг ўзи, судья либоси, нотаниш одамлар, айбланувчининг иштироки, юридик атамалар ва савол бериш услубидан ҳам қўрқиши мумкин. Шу сабабли бундай ишларни кўрувчи судья фақат жиноят ва жиноят-процессуал қонунчиликни билиши билан чекланмаслиги керак.

Боланинг психологияси, жароҳатнинг хотира ва нутққа таъсири, болага савол бериш методикаси, жинсий зўравонликдан кейинги руҳий реакциялар ва иккиламчи жабрланиш хавфи бўйича ҳам махсус кўникма талаб этилади.

2026 йил 7-8 июль кунлари Болалар омбудсмани ва Олий суд томонидан ЕХҲТ ҳамда ЮНИСЕФнинг Ўзбекистондаги ваколатхоналари билан ҳамкорликда “Жинсий зўравонлик ва одам савдоси қурбони бўлган болаларга оид жиноят ишларини судда кўриб чиқишда болалар манфаатларини ҳисобга олувчи ёндашувларни қўллаш” мавзусида икки кунлик амалий семинар-тренинг ташкил этилди.

Тренингда болага дўстона одил судлов, уни қайта жароҳат олишига йўл қўймасдан жиноят ишини юритиш, жинсий зўравонликнинг болага таъсири ҳамда суд-тергов жараёнида бола билан мулоқотнинг ўзига хос хусусиятлари муҳокама қилинди.

Шу ўринда яна ҳақли савол туғилади: хўш, “Барнахус” модели амалиётга қандай жорий этилади, ушбу институт мамлакатимиз одил судловига қандай ижобий ёндашувларни олиб киради?

Энди шу саволларга жавоб излайдиган бўлсак, масалан, бола жинсий зўравонликка учрагани ҳақида хабар берди, дейлик. Айни пайтдаги анъанавий тизимда у зудлик билан турли идораларга олиб борилиши мумкин. “Барнахус” моделида эса, асосий мутахассислар бир жойда ёки ягона мувофиқлаштирилган тизимда ҳаракат қилади.

Яъни бунда бола учун махсус тайёрланган, суд ёки ички ишлар идорасининг расмий муҳитини эслатмайдиган хона мавжуд бўлади.

Суҳбатни болалар билан ишлаш бўйича махсус тайёргарликдан ўтган мутахассис ўтказади. Саволлар боланинг ёши, ривожланиш даражаси, тили ва индивидуал хусусиятларига мос равишда танланади.

Суҳбат аудио-видео воситалари билан қайд этилади. Зарур процессуал кафолатлар таъминланган ҳолда терговчи, прокурор ёки бошқа тегишли мутахассислар суҳбатни алоҳида хонадан кузатишлари мумкин. Натижада болани ҳар бир идора алоҳида чақириб, бир хил воқеани қайта-қайта сўрашга зарурат қолмайди. Бир вақтнинг ўзида болага тиббий текширув, психологик баҳолаш ва терапевтик ёрдам ҳам ташкил қилинади.

Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, “Барнахус” модели биринчи марта 1998 йилда Исландияда ташкил этилган. Аслида, бу модел АҚШдаги «Child Advocacy Center» тажрибасига асосланган бўлса-да, Исландияда ушбу ғоя ижтимоий ҳимоя ва одил судлов тизими билан бирлаштирилди.

Кейинчалик ушбу модел Швеция, Норвегия, Дания ва Финляндияда ҳам жорий этилди. Европа Кенгашининг сўнгги қиёсий маълумотларига кўра, бугунги кунда “Барнахус” ёки унга ўхшаш хизматлар Европа Кенгашининг 22 та аъзо давлатида амал қилмоқда.

Исландия моделининг энг муҳим хусусияти — судья, прокурор, полиция, ижтимоий хизмат, психолог ва суд-тиббий мутахассислари фаолиятини болага дўстона муҳитда бирлаштиришдан иборатдир. Содда қилиб айтганда, бола суд муҳитига мослашишга мажбур қилинмайди, аксинча, мутахассислар унинг олдига келади.

Бунда суд-тиббий аҳамиятга эга суҳбат аудио-видео тарзда қайд қилинади ва бу болани кейин яна бир неча бор сўроқ қилиш эҳтиёжини камайтиради.

Европа Кенгаши Исландияда жорий этилган Барнахус моделини жиноий ва ижтимоий ҳимоя йўналишларини болага хавфсиз муҳитда мувофиқлаштирадиган энг яхши амалиёт сифатида эътироф этади.

Негаки, ғоя жуда аниқ: жиноят иши учун боладан маълумот олиш зарурати туғилса, давлат бу маълумотни болага имкон қадар кам зарар етказган ҳолда олиши керак.

Швеция “Барнахус” моделини 2000 йилнинг ўрталарида қўллай бошлаган.

Бу мамлакатда ушбу модел полиция, прокуратура, ижтимоий хизмат ва тиббиёт соҳаларининг маҳаллий ҳамкорлигига кўпроқ таянади.

“Барнахус” моделининг одил судловни таъминлашдаги ўзига хос жиҳатларининг энг муҳим шарти боланинг устувор манфаатидир.

Иккинчидан, идоралараро ва кўп тармоқли ҳамкорлик, болага дўстона муҳит, такрорий сўроқларни имкон қадар камайтириш, тиббий, психологик ва ижтимоий ёрдамнинг кечиктирилмаслиги, боланинг фикрини эшитиш ва унга тушунарли ахборот бериш, махфийлик ва шахсий ҳаёт дахлсизлиги таъминланади.

Европанинг “Барнахус” модели сифат стандартларида ҳам боланинг энг устувор манфаати, иштирок этиш ҳуқуқи, асоссиз кечикишларга йўл қўймаслик, идоралараро ҳамкорлик, болага дўстона муҳит, ишни биргаликда бошқариш, махсус сўроқ, тиббий кўрик, терапевтик хизмат ва мутахассислар малакасини ошириш асосий йўналишлар сифатида белгиланган.

Фикримизча, Ўзбекистонда “Барнахус” моделининг амалий механизми миллий Жиноят-процессуал кодекс, суд амалиёти ва ҳимоя ҳуқуқи кафолатлари билан уйғунлаштирилса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Хулоса ўрнида айтганда, “Барнахус” моделининг мамлакатимизда жорий этилиши болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш тизимида оддий ташкилий янгилик эмас. У жиноят процессига бўлган ёндашувни ўзгартириш имкониятидир. Шундай экан, болалар учун дўстона одил судлов жиноят содир этилганидан кейин фақат адолатни қарор топтириш эмас, балки жиноятдан жабрланган боланинг келажагини ҳам асраб қолишдир.

Зарифа АҲМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида изчиллик билан амалга оширилаётган янгиланиш ва ўзгаришлар жараёни амалда кутилган самараларни бермоқда. Буни муқаддам ноҳақ судланган шахсларнинг оқланиши ҳамда ўз ишига тикланаётгани мисолида ҳам яққол кўриш мумкин.

Шу ўринда фикримизнинг исботи тариқасида бир фуқаролик ишига эътибор қаратсак, Ҳусан Ниғматов 2009 йил май ойидан 2013 йилнинг февраль ойига қадар божхона идораларида турли лавозимларда фаолият юритиб келган. Аниқроғи, Тошкент вилояти божхона бошқармасининг “Навоий” чегара божхона постининг “Юкларни божхона кўригидан ўтказиш, рўйхатга олиш ва расмийлаштириш гуруҳи инспектори” лавозимида хизмат қилган. Албатта, бу давр мобайнида Ҳ. Ниғматов зиммасига юклатилган вазифаларни белгиланган талаблар асосида бажарган.

Аммо 2014 йилда унинг бошига жиддий ташвиш тушади: жиноят ишлари бўйича Тошкент вилояти судининг 2014 йил 19 ноябрдаги ҳукмига биноан Жиноят кодексининг 182-моддаси 2-қисми “в”, “г” бандлари, 209-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари ва 210-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари билан айбдор деб топилиб, 10 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинади.

Бунинг устига ҳали суд ҳукми эълон қилинмай туриб, тергов жараёнидаёқ эгаллаб турган лавозимидан озод қилинади. Ваҳоланки, “Давлат божхона хизмати тўғрисида”ги қонуннинг 17-моддасида “Божхона органи ходимини эгаллаб турган лавозимидан четлаштириш ҳақида жиноят иши бўйича суд қарори чиқарилганида у эгаллаб турган лавозимидан озод этилади ва аввалги хизмат мажбуриятларини бажариш билан боғлиқ бўлмаган қуйи ёки тенг лавозимга тайинланади ёхуд божхона органлари ихтиёрида қолдирилади” дея қайд этилган. Шунга қарамай, собиқ инспектор 2017 йил 7 декабрга қадар озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаган. Аммо…

Аммо Ҳусан Ниғматов ўзини айбсиз деб биларди. Бинобарин, сўнгги йилларда юртимизда кенг кўламли суд-ҳуқуқ ислоҳотлари амалга оширила бошлангач, у ҳимоячиси билан бирга Олий судга мурожаат қилади. Натижада Олий суднинг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2026 йил 15 январдаги ҳукми билан жиноят ишлари бўйича Тошкент вилояти судининг 2014 йил 19 ноябрдаги ҳукми ва 2016 йил 9 августдаги апелляция инстанцияси ажримининг Ҳусан Ниғматовга тегишли қисми бекор қилинади ва у Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддасига асосан, оқланади. Ҳ. Ниғматовга оқлангач, ўзига етказилган мулкий ва маънавий зарарни ундириш юзасидан судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилади.

Таъкидлаш лозимки, Тошкент вилояти судининг 2026 йил 10 июндаги ажримига биноан, Ҳусан Ниғматовга 576 339 038 сўм иш ҳақи, ўша пайтда суд ҳукми билан давлат эгалигига ўтказилган 15 380 890 сўм, жами 591 719 928 сўм маблағ ундириб берилди. Фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлараро судининг 2026 йил 12 майдаги ҳал қилув қарорига асосан эса, унга қонунга ҳилоф тарзда ҳукм этилиши оқибатида етказилган 350 000 000 сўм маънавий зарар ҳам ундирилди.

Шундан сўнг Ҳ. Ниғматов аввалги лавозимига тиклашни сўраб, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги божхона қўмитасига мурожаат қилди.

Бироқ, қўмитанинг 2026 йил 24 февралдаги жавоб хати билан унинг мурожаати рад этилган ҳолда ишга тиклаш тўғрисидаги даъво аризаси билан фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиши тушунтирилади.

Шу боис собиқ инспектор фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлараро судига даъво ариза киритиб, Божхона қўмитаси раисининг 2014 йил 16 январдаги 2ш/т-сонли буйруғининг ўзига оид қисмини ғайриқонуний деб топиш ва бекор қилишни ҳамда ўз ишига тиклашни, шунингдек, ноҳақ жиноий жавобгарликка тортилиши оқибатида мажбурий бекор юрган даврларини иш стажига қўшишни сўради.

Айтиш керакки, Жиноят-процессуал кодексининг 310-моддасига мувофиқ, қонунга хилоф равишда ҳукм қилингани, қонунга хилоф равишда тиббий муассасага жойлаштирилгани, эҳтиёт чораси тариқасида қонунга хилоф равишда қамоққа олингани ёки уй қамоғига жойлаштирилгани, қонунга хилоф равишда ушлаб турилгани туфайли ишдан (лавозимидан) озод қилинган ёки ишда айбланувчи, судланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилиниши муносабати билан лавозимидан қонунга хилоф равишда четлаштирилган шахс олдин ишлаган ишига (лавозимига) тикланиши лозим, корхона, муассаса, ташкилот тугатилган ёки қонунда назарда тутилган бошқа асослар уни олдинги ишлаб турган ишига (лавозимига) тиклаш имкониятини бермаган тақдирда, унга аввалгисига тенг бошқа иш (лавозим) берилиши лозим. Бу қоида Меҳнат кодексининг 561-моддасида ҳам ўз ифодасини топган.

Реабилитация этилган шахснинг қонунга хилоф равишда эҳтиёт чораси тариқасида қамоқда сақланган ёки уй қамоғида бўлган вақти, жазо ўтаган вақти, лавозимидан четлаштирилганлиги туфайли ишламай юрган вақти, тиббий муассасада сақланган вақти умумий меҳнат стажига ва ихтисослик бўйича иш стажига қўшилади.

Қисқаси, суд юқорида баён этилган ҳуқуқий асосларга таяниб, Ҳусан Ниғматовнинг даъвосини қаноатлантириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди. Суд қарорига биноан, Давлат божхона қўмитасининг 2014 йил 16 январдаги 2 ш/т-сонли буйруғининг унга оид қисми ноқонуний деб топилиб, бекор қилинди. Энг муҳими, Ҳ. Ниғматов Божхона қўмитасининг Тошкент вилояти бошқармаси “Навоий” чегара божхона пости юкларни божхона кўригидан ўтказиш, рўйхатга олиш ва расмийлаштириш гуруҳи инспектори лавозимига ёки унга тенг бошқа лавозимга ишга тикланадиган бўлди. Қолаверса, Ҳусан Ниғматовнинг лавозимидан бўшатилган кунидан то ишга тиклангунга қадар бўлган даври ихтисослик бўйича иш стажига қўшилиши белгиланди.

Халқимиз “Ҳақиқат эгилади, букилади, лекин синмайди” дея бежиз айтмаган. Ҳусан Ниғматов суд ҳукми билан оқланиб, ўзига етказилган моддий ва маънавий зарарларни ундириб олгач ҳамда ишга тиклаш юзасидан киритган даъвоси суд томонидан қвноатлантирилгач, бу ҳикматнинг нечоғлик тўғри эканлигига яна бир карра амин бўлди. Аслида, Президентимиз томонидан судлар олдига қўйилган энг муҳим вазифа ҳам ҳар бир иш бўйича ҳақиқатни, адолатни юзага чиқаришдир.

Озода ШАМСИДДИНОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Учтепа туманлараро суди судьяси

Ҳаётда баъзан шундай ҳолатлар ҳам учрайди: фуқаро вафот этган бўлса-да, унинг вафоти ўз вақтида ФҲДЁ идораларида расмий қайд этилмай қолади. Бир қарашда, бу оддий эътиборсизликдек туюлади. Аммо йиллар ўтиб, мерос, уй-жой, мулк ҳуқуқи ёки бошқа расмий ҳужжатларни қонунийлаштириш зарурати туғилганда, ана шу камчилик жиддий ҳуқуқий муаммога айланади.

Судга Тоштемир Ўринбоев (исм-шарифлар ўзгартирилди) ариза билан мурожаат қилиб, отаси Қилич Ўринбоевнинг вафот этганлик фактини белгилашни сўради.

Иш ҳужжатларига қараганда, аризачининг отаси Қилич Ўринбоев 1928 йил 1 январь куни туғилган. У 1995 йил 17 октябрь куни вафот этган. Ўша вақтда оила аъзоларининг эътиборсизлиги сабабли Қилич Ўринбоевнинг вафоти ҳақидаги гувоҳнома олинмай қолган.

Орадан кўп йиллар ўтгач, уй-жой билан боғлиқ ҳужжатларни расмийлаштиришга зарурат туғилади, бунинг учун эса, марҳумнинг вафот этгани ҳа­қидаги гувоҳнома талаб этилади. Аризачи ФҲДЁ бўлимига мурожаат қилса, у ерда отасининг вафоти ҳақида ҳеч қандай маълумот мавжуд эмас экан.

Ўз навбатида, ФХДЁ бўлими масъул ходими Т. Ўринбоевга бу борада судга мурожаат қилиши лозимлигини тушунтиради. Шундан сўнг аризачи судга мурожаат қилиб, отаси Қилич Ўринбоевнинг вафот этганлик фактини белгилашни сўрайди.

Суд мажлисида аризачи ўз талабини қувватлаб, ҳақиқатан ҳам, отасининг вафот этгани тўғрисидаги гувоҳнома олинмай қолгани ҳақида тушунтириш берди. Судда гувоҳ сифатида сўралган Х. Қосимов ҳам марҳум Қилич Ўринбоев аризачининг отаси эканини, унинг дафн маросимида иштирок этганини ва вафот этган санасини тасдиқлади.

Бундан ташқари суд иш ҳужжатларида мавжуд маълумотнома ва далолатномаларни ҳам ўрганди. Иштихон тумани ободонлаштириш бошқармаси томонидан берилган маълумотнома ҳамда Иштихон тумани «Халқабод» маҳалла фуқаролар йиғини томонидан тузилган далолатномаларда Қилич Ўринбоев 1995 йил 17 октябрь куни вафот этгани кўрсатилган.

Шу тариқа суд аризачининг тушунтириши, гувоҳлар кўрсатмаси, маҳалла фуқаролар йиғини томонидан берилган далолатнома ва тегишли маълумотномаларни баҳолаб, вафот этганлик ҳолати ҳақиқатда мавжудлигини аниқлади.

Бу мисолни келтираётганимизнинг сабаби шундаки, амалдаги фуқаролик процессуал қонунчилигида юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни суд орқали белгилаш тартиби назарда тутилган. Хусусан, Фуқаролик процессуал кодексининг 295-моддасига кўра, суд фуқаролар ёки ташкилотларнинг шахсий ва мулкий ҳуқуқлари юзага келишига, ўзгаришига ёки тугашига сабаб бўладиган фактларни аниқлайди.

Ушбу қоидадан кўриниб турибдики, суд ҳар қандай оддий воқеани эмас, балки ҳуқуқий оқибат келтириб чиқарадиган фактни белгилайди. Масалан, туғилганлик, қариндошлик, ҳужжатнинг тегишлилиги, никоҳ, никоҳдан ажрашиш, вафот этганлик каби ҳолатлар инсоннинг шахсий ёки мулкий ҳуқуқларига таъсир қилади.

Фуқаролик процессуал қонунчилигида ўлим қайд этилганлигини аниқлаш тўғрисидаги ишлар ҳам суд томонидан кўрилиши белгиланган. Бундай ишлар, одатда, тарафлар ўртасида низо бўлмаган ҳолларда алоҳида иш юритиш тартибида кўриб чиқилади. Чунки бу ерда асосий мақсад кимнингдир ҳуқуқини инкор этиш эмас, балки ҳуқуқий аҳамиятга эга бўлган фактни расман белгилашдир.

Одатда, фуқаронинг вафоти ФҲДЁ органлари томонидан қайд этилади ва ўлим ҳақида гувоҳнома берилади. Аммо юқорида баён этилган ҳолатда ФҲДЁ бўлимида марҳумнинг ўлими ҳақида далолатнома ёзуви мавжуд бўлмаган.

Шу сабабли, ФҲДЁ органи мустақил равишда ўлим гувоҳномаси бериш имкониятига эга эмас. Бундай вазиятда фуқаро судга мурожаат қилади.

Суд вафот этганлик фактини белгилаб бергандан сўнг ҳал қилув қарори қонуний кучга киради ва ФҲДЁ органи шу қарор асосида ўлимни расман қайд этади.

Хулоса ўрнида айтганда, ҳуқуқий ҳужжатларни ўз вақтида расмийлаштирмаслик йиллар ўтиб жиддий ҳуқуқий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Бироқ қонунчиликда бундай ҳолатларда фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг аниқ механизмлари белгиланган. Суд томонидан юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни белгилаш амалиёти адолат қарор топишига, фуқароларнинг бузилган ҳуқуқлари тикланишига ва қонун устуворлиги таъминланишига хизмат қилмоқда.

Мансур МАРДОНОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Иштихон туманлараро

суди судьяси

Буни автотранспорт ҳайдовчилари жуда яхши билишади. Чунки йўлдаги кичик бир қоидабузарлик ҳам оғир оқибатларга олиб келиши мумкин. Хусусан, ўтган йили юртимизда содир бўлган 9 минг 226 та йўл-траспорт ҳодисаси оқибатида 8 минг 901 нафар киши жароҳатланган. Энг ачинарлиси, 2 минг 188 нафар инсон ҳаётдан эрта кўз юмган.

Маълумки, маст ҳолда транспорт воситасини бошқариш маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳисобланади. Аммо ана шу ҳуқуқбузарлик кўплаб инсонларнинг умрига зомин бўлиши ёки жиноятга айланиши мумкин.

Бинобарин, 2025 йил 20 февралда қабул қилинган “Йўл ҳаракати хавфсизлиги тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят, Жиноят-процессуал кодексларига ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш ҳақида”ги қонун асосида Жиноят кодекси “Транспорт воситасини мастлик ҳолатида бошқариш ёки текширувдан ўтишдан бўйин товлаш” дея номланган 261-1-модда билан тўлдирилди.

Ушбу қонунга кўра, ҳайдовчиларнинг транспорт воситаларини мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл­идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида бошқариши, шундай қилмиш ёхуд мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл-идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида эканлигини аниқлаш учун текширувдан ўтишдан бўйин товлаганлиги учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, уч йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиниб, икки йилдан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки икки йилдан уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланади.

Шунингдек, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 131-моддасига ҳам ўзгартириш киритилди. Яъни ҳайдовчиларнинг транспорт воситаларини алкоголли ичимликдан мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл-идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида бошқариши — транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқидан уч йил муддатга маҳрум қилиб, базавий ҳисоблаш миқдорининг қирқ баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Худди шундай ҳуқуқбузарлик транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқи бўлмаган шахс томонидан содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг эллик баравари миқдорида жарима солишга ёки ўн беш сутка муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади.

Шу ўринда бевосита ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, жиноят ишлари бўйича Мирзаобод тумани судининг 2026 йил 3 июлдаги қарори билан фуқаро А. Каландаровга (исм-шарифлар ўзгартирилган) Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 131-моддаси 1-қисми билан 3 йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳамда базавий ҳисоблаш миқдорининг 40 баравари – 16 480 000 сўм миқдорида жарима жазоси тайинланган.

Суднинг 2026 йил 9 февралдаги қарори билан эса, фуқаро Ҳ. Шодмоновнинг транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқи бўлмагани боис унга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 131-моддаси 2-қисми билан 15 сутка маъмурий қамоқ жазоси тайинланган.

Кейинги пайтда йўлларда бошқа ҳайдовчиларга йўл бермаслик, пиёдаларга нисбатан ҳурматсизлик, қувиб ўтиш қоидаларини қасддан бузиш каби автомобиль бошқариш маданиятига амал қилмаслик каби ҳолатлар ҳам кузатилмоқда.

Оммавий ахборот воситаларида жамоат йўлларини пойга майдонига айлантирган ҳайдовчиларнинг қилмиши жиддий эътирозларга сабаб бўлмоқда.

Мазкур муаммонинг олдини олиш ва ҳуқуқбузарлик учун жазо муқаррарлигини таъминлаш мақсадида қонунчилигимизга қатъий ўзгартиришлар киритилди. Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси “Йўл безорилиги” дея номланган 128-10-модда билан тўлдирилди.

Қонун талабига кўра, йўл безорилиги, яъни транспорт воситалари ҳайдовчиларининг бошқа транспорт воситалари ҳаракатига қасддан тўсқинлик қилиши, транспорт воситасини сабабсиз сирпантириши (дрифт), ўз йўналишида ҳаракатланиш бўлагини кескин равишда уч ва ундан ортиқ марта узлуксиз ўзгартириши (бундан махсус ажратилган жойларда содир этиш мустасно) ёки йўл ҳаракати иштирокчиларининг хавфсиз ҳаракатланишига таҳдид солувчи ёхуд транспорт воситасида йўл ҳаракатининг бошқа иштирокчиларига нисбатан ҳурматсизликда ифодаланган бошқа хатти-ҳаракатларни намойишкорона содир этиши транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқидан бир йилдан икки йилгача муддатга маҳрум қилиб, базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма беш баравари миқдорида жарима солишга олиб келади.

Худди шундай ҳуқуқбузарлик транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқи бўлмаган ёки транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум этилган шахс томонидан содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг эллик баравари миқдорида жарима солишга ёки ўн беш сутка муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, йўл ҳаракати қоидаларига риоя қилиш ҳар бир фуқаронинг нафақат ҳуқуқий, балки маънавий бурчи ҳам ҳисобланади.

Йўл қоидаларини бузиш бир инсоннинг эмас, балки кўплаб одамларнинг ҳаёти ва тақдирига таъсир кўрсатиши мумкин. Шу боис ҳар бир ҳайдовчи ва пиёда йўл ҳаракати иштирокчиси сифатида масъулиятни чуқур ҳис этиши, қонун талабларига амал қилиши ва хавфсиз ҳаракат маданиятини ҳаёт тарзига айлантириши зарур. Ана шундагина йўл-транспорт ҳодисалари сони камайиб, инсон ҳаёти ва соғлиғини муҳофаза қилиш борасида кутилган натижаларга эришиш мумкин бўлади.

Шавкат БАЙСАРИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзаобод тумани суди тергов судьяси

Бугун Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Олий суд раиси Р. Махмудова раислик қилган йиғилишда Олий Мажлис Сенати аъзолари ва Қонунчилик палатаси депутатлари, Олий суд ва қуйи судларнинг судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд, Судьялар олий кенгаши, Оила ва хотин-қизлар қўмитаси, Судьялар ассоциацияси ва Адвокатлар палатаси раислари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакиллари, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар ҳамда оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирок этди.

Р. Махмудова мажлисни очар экан, “бугун амалга оширилаётган ислоҳотлар натижасида одил судлов изчил рақамлаштирилмоқда, суд жараёнлари очиқ, шаффоф ва назоратли бўлиб бормоқда. Президентимиз қайта-қайта таъкидлаганларидек, одамлар судга охирги умид сифатида келади ва суд остонасига қадам қўйган ҳар бир инсон Янги Ўзбекистонда адолат ҳукм сураётганига ишонч ҳосил қилиши керак. Бундай ишончни қозониш учун суд амалиётини тўғри йўлга қўйиш ҳамда қонуний, адолатли ва асослантирилган қарор қабул қилинишини таъминлаш талаб этилади. Шу сабабли, Олий суд Пленуми томонидан бериладиган тушунтиришлар катта аҳамиятга эга”, деди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш билан боғлиқ ишларни кўриб чиқиш амалиёти тўғрисида”, “Фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий судлар томонидан даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришнинг айрим масалалари тўғрисида” ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Олий суд Пленумининг бугун қабул қилинган “Судлар томонидан фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш билан боғлиқ ишларни кўриб чиқиш амалиёти тўғрисида”ги Қарори бу тоифадаги ишларни кўришда судлар томонидан қонунчилик ҳужжатларини бир хил ва тўғри қўллашни таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилди. Конституциямизда инсон ҳуқуқлари олий қадрият сифатида эътироф этилган бўлиб, ҳеч ким инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини суд қарорисиз чеклашга ёки улардан маҳрум этишга ҳақли эмас. Мазкур конституциявий кафолатлар, айниқса, руҳий ҳолати туфайли ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англай олмайдиган ёки уларни бошқара олмайдиган шахсларнинг ҳуқуқларини муҳофаза қилишда алоҳида аҳамиятга эга. Зеро, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш ёки унинг муомала лаёқатини чеклаш инсоннинг энг муҳим ҳуқуқ ва эркинликларига бевосита дахл қилувчи масаладир. Шу маънода, қабул қилинган Пленум қарори инсон ҳуқуқларига бевосита дахл қилувчи ушбу тоифадаги ишларни кўриб чиқишда судлар учун ягона ва аниқ ҳуқуқий ёндашувларни белгилашга қаратилган. Бу эса фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим кафолатидир. Хусусан, Пленум қарорида субъектлар доираси ва судга мурожаат қилиш тартиби, фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш асослари, вояга етмаганларнинг муомала лаёқати масаласи, шахснинг шикоят қилиш ҳуқуқи ва кафолатлари ҳамда прокурор ва васийлик органи иштироки юзасидан тушунтиришлар берилмоқда.

Маълумки, суд қарори қонуний ва адолатли бўлиши билан бирга унинг ижроси таъминланиши, шунингдек суд ҳужжати қабул қилингунига қадар жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилиши хавфини бартараф этилиши ҳам одил судловга эришилишининг мақсадларидан биридир. Шу нуқтаи назардан, даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) институти ҳуқуқий муносабатларда қонун устуворлиги ҳамда ҳуқуқлар ва қонуний манфаатларни таъминланишини, суд ҳужжатларининг самарали ва ўз вақтида ижросини кафолатловчи муҳим процессуал восита сифатида алоҳида аҳамият касб этади. Шу боис, “Фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий судлар томонидан даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Пленум қарори қабул қилинди. Пленум қарорида қайд этилганидек, ушбу чоралар жавобгар томонидан мол-мулкни яшириш, бошқа шахсларга ўтказиш ёки бошқача тарзда тасарруф этиш хавфи мавжуд бўлган ҳолларда қўлланилади. Маъмурий судлов соҳасида эса дастлабки ҳимоя чоралари суд қарори қабул қилингунига қадар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатлари бузилишининг олдини олишга хизмат қилади. Процессуал қонунчиликка биноан даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришга суд ишларини юритишнинг ҳар қандай босқичида йўл қўйилади. Суд ҳимоясининг самарадорлигини таъминлаш ва процесснинг муайян босқичида юзага келиши мумкин бўлган турлича ёндошувларни бартараф этиш мақсадида қарорда бундай чораларини кўришга иш юритиш тўхтатилганда ҳам йўл қўйилиши, бунда процессуал қонунчиликда белгиланган тартиб ва муддатларда ариза (илтимоснома) тарафларни хабардор қилмасдан, иш юритиш тикланмаган ҳолда ҳал қилиниши ҳақида тушунтириш берилмоқда. Шунингдек, қонунчиликда белгиланган соддалаштирилган иш юритиш шакли тарафларнинг даъвони таъминлаш чораларидан фойдаланиш ҳуқуқини чекламаганлиги боис қарор лойиҳасида соддалаштирилган тартибда кўрилаётган ишларда ҳам даъвони таъминлаш чораларини қўллаш мумкинлиги алоҳида таъкидланмоқда.

Олий суд Пленумининг “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қароридаги ўзгартиришлар тўртта йўналишни қамраб олади: атроф-муҳитни муҳофаза қилиш  ва табиатдан фойдаланиш, болалар тарбияси билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш, кредит шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш ҳамда судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўриш. Ушбу Пленум қарори қонунчиликка киритилган қўшимча ва ўзгартишларни инобатга олган ҳолда амалдаги Пленум қарорлари тушунтиришлари бойитилиши самараси ўлароқ қонунларни тўғри ва бир хилда қўллаш, ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилади.

Қабул қилинган қарорлардаги тушунтиришлар келгусида қонунчилик нормаларини тўғри ва бир хилда қўллашга хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш, қонуний ва адолатли қарорлар қабул қилиниши билан бир қаторда судлар томонидан қонун нормалари бир хилда талқин қилиниши ва ягона суд амалиётини яратишга қаратилганлиги билан аҳамиятлидир.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч – адолатда” газетасида эълон қилинади.