ОИЛА – МЕҲР-ОҚИБАТ МАСКАНИ
Жамиятдаги ялпи тотувлик, баҳамжиҳатлик, меҳр-оқибат намуналари даставвал оиладан бошланади. Чиндан ҳам, оила — инсонийлик неъматлари қўрғони, шу каби фазилатларининг бари ана шу масканда шаклланади. Табиийки, бунда ота–онанинг ўрни беқиёсдир.
Оиладаги аҳиллик муҳитига дарз етса, унинг асорати бутун элга, жамият тараққиётига зиён етказади. Юртимизда оилавий зўравонликка қарши кураш давлат ҳамда жамият аҳамиятига молик энг муҳим ва долзарб масалалар даражасига кўтарилгани боисини ҳам шунда кўрамиз.
Амалдаги қонунларимизда мададга муҳтож шахсни зўравон ёки тажовузкор кимсанинг хуружи, таҳдид ва тазйиқидан муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асослари белгиланган. Кўпчиликка яхши аёнки, бу сингари қилмишлардан, асосан, аёллар ва болалар азият чекади.
Бунга шу йил бошида Урганч шаҳрида яшовчи Муродовлар (исм-шарифлар ўзгартирилган) оиласида рўй берган можаро мисол бўла олади. Эр-хотин Ж. Муродов ва С. Тожиева ўртасидаги гап талашувлар қўл жангига уланди. Одатда, бундай вазиятда хонадондаги ёши улуғ кайвони инсонларнинг аралашуви, панд-насиҳатлари асносида можаро барҳам топади. Афсуски, бу гал бунинг акси юз берди.
Эр-хотиннинг уруши хонадоннинг кекса ёшли соҳиби М. Муродовнинг ножоиз аралашуви: тилию қўлига эрк бергани боис авжига чиқди. Ўртадаги даҳанаки жанжал келин С. Тожиевага етказилган тан жароҳати билан якун топди. Унинг соғлиғига путур етди, вақтинчалик меҳнат қобилиятини йўқотди, қадр-қиммати камситилди.
Тавба-тазарруга етаклаган ҳолатлар эса, таассуфки, иш маъмурий тартибда кўриб чиқиш учун судга ҳавола қилинганидан сўнг рўй берди.
Ота-ўғил Муродовлар қасддан содир қилинган зўравонлик учун суд ва жабрланувчидан кечирим сўрашди, қилмишига иқрорлик билдиришди.
Бу каби қилмишдан пушаймонлик ҳолати шу пайтгача ўз турмуш ўртоғи Н. Олланиёзовани такрор-такрор камситиш ва ҳақоратлаш билан чекланмай, калтаклаб, жароҳат етказиб келган урганчлик М. Матниёзовнинг иқрорлик кўрсатмасида ҳам кузатилди. У бундай кирдикорга шу йил март ойида ҳам қўл урди. Хотини Н. Олланиёзовани куракда турмас сўзлар билан ҳақоратлади, унга қўл кўтарди.
Бунинг оқибатида аёлга шикаст етди. Бироқ аёл шу оғир вазиятда ҳам одамийлик намуналаридан воз кечмади. Судда кўрсатма берар экан, у ўз турмуш ўртоғига нисбатан даъвосидан воз кечганлигини билдирди.
Суд жараёнларида ҳимоя ордерига эга бўлган инсонларга қарши куч ишлатишдан тап тортмаган урганчлик Р. Бобониёзов ва Т. Солиев ҳам шу тариқа ўз қилмишига иқрорлик ва пушаймонлик билдирди. Улар турмуш ўртоқлари бўлмиш С. Рўзиматова ва Л. Комиловадан астойдил кечирим сўрашди.
Шу ўринда зўравонлик, тазйиқ ва таҳдидлардан азият чеккан шахслар, хусусан, аёллар учун Президентимиз ташаббусига биноан, бир қатор енгилликлар, яъни ҳимоя ордери жорий этилгани ва қонунчилигимизга тегишли ўзгартиш ҳамда қўшимчалар киритилганини алоҳида таъкидлаш зарур. Бунда фавқулодда вазиятлар юзага келган пайтларда жабрланувчиларга алоҳида алоқа воситалари орқали тегишли органларга зудлик билан хабар йўллаш ва шу асосда тезкор ҳуқуқий ёрдам уюштириш; тажовузкор шахслар зиммасига эса, муайян мажбуриятларни юклаш асносида уларни эҳтимол тутилган ножўя хатти-ҳаракатлардан тийиб туриш чоралари кўзда тутилган.
Аммо Р. Бобониёзов ва Т. Солиев ҳимоя ордерида назарда тутилган ана шу талабларга беписандлик билан қарашди. Улар ўз жуфти ҳалоллари – ожиз аҳволдаги аёлларига яна қўл кўтардилар. Маъмурий ҳуқуқбузар Р. Бобониёзов бу қилмишни жазони оғирлаштирувчи ҳолат, яъни мастлик асносида содир қилган бўлса, Т. Солиев ҳимоя ордери талабларини мутлақо менсимаслигини очиқдан-очиқ намоён этди.
Қонунга кўра, оилавий зўравонлик – хонадон аъзоларидан бирининг бошқасига нисбатан жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки жинсий тазйиқ ўтказиши, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаши ҳамда қадр-қимматини камситиши билан боғлиқ ҳаракатларда ифодаланади. Мамлакатимиз қонунчилиги ва халқимиз бу ҳолни инсонийликка ҳам, миллий қадриятларимизга ҳам ёт иллат, деб билади.
Оилада ўзаро ҳурмат, меҳр-муҳаббат ва ишонч муҳити устувор бўлиши лозим. Шундагина юқорида қайд этилгани каби можаро ва зўравонлик ҳолатлари юз бермайди. Бинобарин, Конституциямизда қайд этилганидек, ҳар бир фуқаро яшаш, соғлиғини муҳофаза қилиш, қадр-қиммати ҳурмат қилиниши ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга.
Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили бундай зўравонлик қурбонлари аёллар ва болалар бўлиб қолаётганлигини кўрсатмоқда. Жорий йилнинг ўтган ойлари мобайнида Урганч шаҳрида 10 дан ортиқ оилавий зўравонлик ҳолатлари юз берди.
Бу қилмишларнинг айбдорлари қонун олдида жавоб бердилар. Хусусан, Ж. Муродов, М. Матниёзов, Р. Бобониёзов, Т. Солиев Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-, 187-, 206-1-моддалари тегишли бандлари бўйича маъмурий қамоқ жазосини ўтаган бўлса, келини билан можарода ўғлига фаол кўмаклашган М. Муродов ушбу кодекснинг 41-моддасига асосан жарима жазосига тортилди.
Мухтасар айтганда, оилавий зўравонлик – фақат бир хонадоннинг қисмати эмас. У жамиятнинг маънавий салоҳиятига қаратилган таҳдид ҳамдир. Шу маънода, бундай салбий ҳолатларга бефарқ бўлмаслигимиз шарт. Агар зўравонликка гувоҳ бўлсак, тегишли органларга албатта, хабар бериш даркор.
Хурсанд Хожаев,
жиноят ишлари бўйича
Урганч шаҳар суди
тергов судьяси
