Шу йил февраль ойида биринчи босқич суди тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 209-моддаси 2-қисми “а” банди билан айбланган Зикир Озодовни Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан далил-исботлар етарли бўлмагани сабабли жазо ва жавобгарликдан озод қилди. Бироқ З. Озодовнинг айби фақат шунинг ўзидан иборат эмасди.

Аниқроғи, у Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди билан ҳам жавобгарликка тортилган эди. Шу боис суд жараёни давом этди. Суд айбланувчига қилмишига яраша иш ҳақининг 10 фоизини ушлаб қолган ҳолда 1 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинлади.

Шунингдек, Жиноят кодексининг 45-моддасига асосан 1 йил муддатга давлат иштирокидаги корхона, ташкилот ва муассасаларда моддий жавобгарлик юклатилган вазифаларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этди.

Бундай қаралса, тайин­ланган жазо кўпам оғир ва давомли эмас.

Аммо асоссиз тайинланган жазонинг энг ками ҳам кўп ва у аксарият ҳолларда шикоятга сабаб бўлади. Маҳкумнинг суд ҳукмига нисбатан эътирози ана шу аснода юзага келди.

Орадан кўп ўтмай ушбу жиноят иши аппеляция судида кўриб чиқилди.

Маҳкум З. Озодовнинг бевосита иштирокида 2022 йилнинг июнь ойидан 2023 йилнинг февраль ойига қадар содир бўлган воқеа-ҳодисалар мазмун-моҳияти ушбу жараёнда тўлиқ ойдинлашди. Жиноят ишида қайд этилишича, айбланувчи З. Озодов “Хоразмэлектрқишлоққурилиш” махсус монтаж ташкилотида цех устаси вазифасида ишлаган даврда 190,9 миллион сўмлик жуда кўп миқдордаги камомад юзага келган.

Яъни ушбу миқдордаги моддий бойликлар судланувчи З. Озодов ва унинг жиноий шериклари тарафидан ўзлаштириш ҳамда растрата йўли билан талон-торож қилинган. Дастлабки босқич судида тергов органининг ушбу айбловини рад этиш учун етарлича асослар топилмаган. Энг таажжубланарли томони шундаки, биринчи босқич суди ташкилот бош ҳисобчиси Ж. Ортиқовнинг З. Озодовнинг гарданига юклатилган камомад аслида анча муқаддам содир бўлгани, 133,1 миллион сўмлик бетон симёғоч ва 60 миллион сўмлик бошқа мол-мулклар ўша кездаёқ омборга масъул бўлган шахслар тарафидан талон-торож қилингани, бунга айбланувчининг дахли йўқлиги ҳақидаги баёнотини инобатга олмаган.

Қисқаси, аппеляция инстанцияси судида бу ҳолатларнинг барига тўлиқ аниқлик киритилди. Факт ва далилларнинг мақбуллиги алоҳида ўрганилди.

Маълум бўлишича, З. Озодов цех устаси вазифасида бор-йўғи 8 ой ишлаган. Цехдаги мавжуд буюм, жиҳоз ва ускуналарни хатлов асосида қабул қилиб олаётганда корхона омборига кирим қилинган ва цех масъуллари назоратида сақланиши зарур бўлган 86 та бетон симёғоч ва бошқа бир қанча моддий қимматликлар бўйича камомад мавжудлиги аниқланган. Аммо корхонанинг ўша пайтдаги раҳбари А. Сатторов З. Озодовнинг эътирозига лоқайдлик билан қараб, “корхона фаолиятни бошласа, бари ўз ўрнига тушади, ҳаммасини тўғрилаб қўямиз, ишни қабул қилиб олавер”, деган.

Орадан кўп ўтмай З. Озодов зиммасига қўшимча омбор мудирлиги вазифаси ҳам юклатилган. Аммо бу ҳақда тегишли тартибда буйруқ қабул қилинмаган. Албатта, З. Озодов раҳбарнинг сўзини рад этолмаган. Лекин омбор фаолияти билан боғлиқ ҳужжатларни имзоламаган, мулкка доир ҳисботларни ўз қўли билан расмийлаштирмаган. Буларнинг бари ўша пайтдаги корхона раҳбари А. Сатторов томонидан амалга оширилган.

Омборнинг собиқ мудири С. Нурманов эса, амалдаги талаб бўйича ўзининг жавобгарлигидаги мулкни хатлов асосида топшириш борасидаги мажбуриятини бажармаган ҳолда ишдан бўшаб кетган. Натижада омборга янги мудир тайинлаш масаласи ора йўлда қолган. Бунга идора масъулларининг лоқайдлиги ҳам сабаб бўлган. Судланувчи З. Озодовнинг кўрсатмасига қараганда, бир гал омбор қулфи аллакимлар томонидан бузилган.

Албатта, корхона масъулларининг бундай лоқайдлиги изсиз кетмаган.

Аниқроғи, 190 миллион сўмлик камомад ана шу қилмиш оқибатида содир бўлган. Аммо юқорида қайд этилганидек, бошқа шахслар томонидан содир этилган камомад цех устаси вазифасини бажаришга эндигина киришган З. Озодовнинг қилмиши сифатида талқин этилган. Жиноятга далил сифатида 2022 йилнинг 29 июнида ҳам омбор, ҳам ишлаб чиқариш цехига тегишли мол-мулкларни ишлаб чиқариш майдончасининг аввалги бошлиғи И. Раҳимовнинг зиммасидан соқит қилиш ва уни З. Озодовга топшириш юзасидан расмийлаштирилган далолатномани тақдим этишган. Бироқ З. Озодовнинг таъкидлашича, у бу ҳужжатга моддий жавобгар шахс сифатида имзо чекмаган, омбордаги мулкни қабул қилиб олмаган.

Далолатномада унинг имзоси эмас, фақат исм-шарифи қайд этилган, холос. Ҳужжатга ҳатто ишлаб чиқариш майдончасига тааллуқли мулкларни топширувчи шахс – цех бошлиғи лавозимидан озод этилаётган И. Раҳимовнинг ўзи ҳам имзо чекмаган.

З. Озодов суд ва тергов жараёнида ушбу шубҳали ҳолатга аниқлик киритиш ва 2022 йил 29 июнда расмийлаштирилган далолатнома юзасидан хатшунослик экспертизаси тайинлашни сўраган. Афсуски, унинг бу талаби қаноатлантирилмаган. Дастлабки суд жараёнида корхонанинг собиқ бош ҳисобчиси Ж. Ортиқов ҳам кўрсатма берган. Гувоҳ омборнинг собиқ мудири С. Нурмановга 847 миллион сўмлик товар-моддий бойликлар хатлов асосида топширилгани, у ишдан бўшагач, омборга оғзаки буйруқ асосида З. Озодов масъул қилиб тайинланганини баён этди.

Унинг гувоҳлик беришича, З. Озодов омбордаги мол-мулкларнинг биронтасини ҳам хатлов асосида қабул қилиб олмаган. Корхона омборидаги жиддий камомад З. Озодов ишга келишига қадар ўтказилган хатлов жараёнида маълум бўлган.

Корхона бош ҳисобчисининг кўрсатмасини ҳисобчи вазифасида ишлайдиган Г. Ниёзматова ҳам тасдиқлади. У З. Озодовни омбор мудири қилиб тайинлаш тўғрисида буйруқ мавжуд бўлмагани сабаб унга ушбу лавозим бўйича маош тўланланмаганини баён этди, ҳисоботлар бошқа шахслар томонидан тайёрлангани, айбланувчи бу ҳужжатларга имзо қўймаганини алоҳида таъкидлади.

Шунингдек, айбланувчи З. Озодов ва корхона раҳбари А. Сатторов ўртасидаги аудио­ёзув ҳам эътиборга молик. Аппеляция судида ушбу аудиоёзув муҳим далил сифатида эътироф этилди. Корхона раҳбарининг омбордаги мол-мулклар судланувчининг ихтиёрига топширилмасдан қолиб кетгани хақидаги иқрори ва жамоа мулкига етказилган зарарни ўз ҳисобидан қоплашга қаратилган баёноти З. Озодовнинг айбдорлигига оид шубҳа-гумонларни бартараф этиб, унинг айбсиз эканини тасдиқлади.

Суд муқаддам эътибордан четда қолган 2022 йил 29 июнда расмийлаштирилган ва пировардида З. Озодовни Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айблаш учун асосий далилга айланган далолатнома ва ундаги имзо юзасидан хатшунослик экспертизасини тайинлади. Экспертиза хулосасига кўра, далолатномадаги имзо сохта деб топилди.

Қисқаси, апелляция инстанцияси суди ушбу жиноят ишини батафсил кўриб чиқди. Шу тариқа адолат ва ҳақиқат қарор топди. 2022-2023 йиллар оралиғида “Хоразмэлектрқишлоққурилиш”­ махсус монтаж ташкилотида рўй берган жиноий кирдикорларда З. Озодовнинг айби йўқ экани тўлиқ ўз исботини топди.

Суд шу муносабат билан З. Озодовни бошқа шахс билан олдиндан жиноий тил бириктириб, гуруҳ бўлиб, ўзига ишониб топширилган ва ихтиёрида бўлган жамоа мулкини ўзлаштириш ва растрата қилиш йўли билан талон-торож қилиш жиноятини содир этганликда айбдор деб топиш учун асослар етарли эмаслигини қайд қилди. Шу юзадан чиқарилган ажримга мувофиқ биринчи босқич судининг З. Озодовга нисбатан чиқарган ҳукми бекор қилинди. Бир сўз билан айтганда, З. Озодов айбсиз деб топилиб, оқланди.

З. Озодов томонидан зиённи қоплаш учун топширилган 190,1 миллион сўм маблағ унга тегишли тарзда қайтариб бериладиган бўлди. Бундан ташқари З. Озодовга ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зарарларни қоплаш учун фуқаролик тартибида судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Шу билан бирга апелляция суди корхонада ўзганинг мулкини ўзлаштириш ва талон-торож этиш ҳолати рўй берганини қайд этиб, айбдорларни жавобгарликка тортиш масаласини ҳал этиш учун тегишли ҳужжатларни прокуратурага юборди.

Шу тариқа эндигина катта ҳаётга қадам қўйиб келаётган З. Озодовнинг юзи ёруғ бўлди. Айни кунларда у Хоразм автомобилсозлик заводида сидқидилдан меҳнат қилмоқда. Қонун унга эркин ҳаёт ва фидокорона меҳнат қилиш имконини берди. Бундай ҳаётнинг қадри-қимматини англамоқ ва қадрламоққа не етсин!

Ойбек МАҲМУДОВ,

Хоразм вилояти

суди судьяси

Пойтахтимиздаги университетларнинг бирида таҳсил оладиган Лола Зайниева (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўтган йилнинг бошларида интернетдаги Telegram-канали орқали россиялик “Зина” исмли аёл билан танишиб қолади, улар тез орада апоқ-чапоқ бўлиб кетишади. Орадан кўп вақт ўтмай Зина унга мўмай даромад келтирувчи иш билан шуғулланишни таклиф этади.

– Қандай иш экан, сир бўлмаса? – деб сўрайди Л. Зайниева.

– Жуда масъулиятли, аммо сердаромад иш, – дейди Зина. – Агар хоҳишинг бўлса, йўл-йўриқ кўрсатаман…

Қисқаси, Зина “сердаромад иш”нинг номини ёзади ва уни Telegramдан “излов” буйруғи орқали ўзи топиб олишини айтади. Л. Зайниева ижтимоий тармоқдаги профилда рўйхатдан ўтиб, вазифаси, ишлаш тартиби, вақти, хизмат ҳақи ҳақида тўлиқ маълумот олади. Сўнгра профилдаги сирли раҳбарнинг кўрсатмалари асосида иш бошлайди.

Л. Зайниева “наркокурьерлик” — гиёҳванд моддаларини ташиш ва етказиш ишларини бажариши учун зарур бўлган заҳри қотил яширилган жойни аниқлаб берадиган, яшириш жойини белгилайдиган, бир неча суратни битта жойда жамлайдиган, электрон ҳамён каби иловаларни телефони хотирасига юклаб олади. Шундан сўнг сирли раҳбар топшириғига асосан бир хонадонни ижарага олиб, заҳри қотилни қадоқлаш учун керак бўладиган жиҳозларни ҳам харид қилади.

Тайёрлов босқичидан ўтгач, раҳбаридан хабар келади: “Сенинг асосий вазифанг – Telegramдан юборилган манзилларга бориб, яшириб қўйилган “маҳсулот”ни топиш, сўнгра уни турли оғирлик ва ҳажмдаги бўлакларга бўлиб, қайта қадоқлаш ва келгусида интернет тармоғи орқали сотиш учун кўрсатмамиз бўйича белгиланган ҳудудларга қайта яшириб чиқишдан иборат”.

Л. Зайниева бу нопок ишнинг ўта қалтислигини ўйлаб, синглиси Комила ва таниши Даврон Аҳадовни ҳам бу қилмишга жалб этади. Улар мўмай даромад дарагини эшитиб, унинг таклифига дарров рози бўлишади.

Шундан сўнг ҳамтовоқлар “ҳамкасблари” томонидан яшириб кетилган заҳри қотилни топиб, уни ижарадаги уйига олиб келиб, қайта қадоқлашади. Кейин эса, топшириқ асосида заҳри қотилни янги манзилга яшириб келишади.

Кундан-кунга жўнатмалар вазни ҳам, унга тўланадиган ҳақ миқдори ҳам ошиб боради.

Ҳамтовоқлар ишлари бароридан келаётган ва мўмайгина даромад топишаётганидан жуда хурсанд эди. Қиш фасли бошланиши арафасида уларга яна бир топшириқ келади: Тошкент туманида жойлашган қурилиши тугалланмаган бинонинг орқа тарафидаги майдонга кўмиб қўйилган 3,9 килограмм миқдордаги синтетик гиёҳвандлик воситаларини олиш керак!

Ҳамтовоқлар белгиланган жойга етиб бориб, заҳри қотилни қазиб олишаётганда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан қўлга олинади. Табиийки, нопок ишга қўл урган ҳамтовоқларга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд Л. Зайниевага 11 йил 6 ой, К. Зайниевага 6 йил, Д. Аҳадовга 10 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Хулоса ўрнида шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, аср вабоси бўлмиш гиёҳвандлик иллати одам соғлиғи ва руҳиятига путур етказиб, охир-оқибат инсон ҳаётини издан чиқаради. Бу эса, ўз навбатида, оилаларни пароканда қилиб, жамиятда жиноятчилик, турли оғир касалликларнинг кўпайишига сабаб бўлади. Юқоридаги воқеа тафсилоти ҳам бунинг исботидир.

Бинобарин, гиёҳвандликка қарши курашиш ҳар биримизнинг бурчимиз ҳисобланади. Чунки бу келажак авлод тақдирига бевосита дахлдор масаладир.

Ғафур ОМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Нурафшон шаҳар суди раиси,

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА, журналист

Мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар натижасида фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг ишончли ҳуқуқий механизми яратилди.

Ислоҳотлар самараси ўлароқ жамиятимизда маъмурий судларнинг мавқеи ортиб, тадбиркорлик субъектларининг ҳақиқий ҳимоячисига айланди.

Масалан, “Elektrokimyozavod” қўшма корхонаси акциядорлик жамияти Навоий вилояти давлат солиқ бошқармаси ва Давлат кадастрлари палатаси Навоий вилояти бошқармасининг ҳаракатларини қонунга хилоф деб топиб, жавобгарлар зиммасига 21:03:06:12:03:3545 кадастр рақамини қўшма корхона номидан чиқариш мажбуриятини юклаш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилган.

Суд муҳокамасида аризада кўрсатилган масалага ойдинлик киритилди.

Давлат кадастрлари палатаси Навоий вилояти бошқармаси Кармана туман филиали бошлиғининг 2024 йил 24 февралдаги хатида 21:03:06:12:03:3545 кадастр рақамли умумий ер майдони 1 174 619,2 квадрат метр, умумий фойдали майдони 5 177,35 квадрат метр, қурилиш ости майдони 1 749 25 квадрат метр бўлган бино ва иншоотлар маълумотлар базасида техник хатолик сабабли “Elektrokimyozavod” қўшма корхонаси номига бириктирилгани қайд этилган.

Бунинг оқибатида қўшма корхонага тегишли бўлмаган бино ва иншоотлар учун асоссиз равишда мол-мулк ва ер солиғи ҳисобланган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 27-моддаси 2-бандига кўра, маъмурий судлар маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат бошқаруви органлари, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органлар, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ва улар мансабдор шахсларининг қонунчиликка мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишларни ҳал қилади.

Навоий туманлараро маъмурий судининг 2024 йил 24 февралдаги ҳал қилув қарорига кўра, “Elektrokimyozavod” қўшма корхонаси акциядорлик жамиятининг даъво аризаси қаноатлантирилди. Шу тариқа тадбиркорлик субъектининг бузилган ҳуқуқи қонуний асосда тикланди.

Мухтасар қилиб айтганда, суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини кафолатли ҳимоя қилишга хизмат қилмоқда. Бу уларнинг одил судловга бўлган ишончини ошириши баробарида маъмурий органлар мансабдор шахсларининг қарорларни қабул қилишда қонун ҳужжатларига қатъий риоя этиш борасидаги масъулиятини янада кучайтирмоқда.

Давлат Бобоноров,

Навоий вилояти

маъмурий суди судьяси

Навоий шаҳрида яшовчи Дурдона Қиёмова 2019 йил 25 апрелдан Навоий вилояти Транспорт бошқармасига иш юритувчи вазифасига ишга қабул қилиниб, кейинчалик автомобиль ташувлари хавфсизлигини таъминлашни назорат қилиш бўлими инспектори, мурожаатлар ва хатлар билан ишлаш сектори бошлиғи вазифасида фаолият юритиб келган.

Ўтган йил 22 майда иш берувчи томонидан корхона касаба уюшмасига ходим билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик бериш тўғрисида тақдимнома киритилади. Ўз навбатида, касаба уюшмасининг 29 майдаги йиғилиши қарорига асосан Д. Қиёмова билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик берилади. Иш берувчининг 2023 йил 8 июндаги 51-сонли буйруғига асосан Д. Қиёмова билан тузилган меҳнат шартномаси Меҳнат кодексининг 161-моддаси иккинчи қисми 2-бандига асосан бекор қилинади.

Хўш, ушбу буйруқ қонун талабларига мос эдими?

Бу саволга бир сўз билан йўқ деб жавоб бериш мумкин. Шу боис Д. Қиёмова ушбу буйруқни ғайриқонуний деб топиш, ишга тиклаш, мажбурий бекор юрган кунлари учун иш ҳақи ва маънавий зарарни ундириш, шунингдек, мажбурий бекор юрган кунларини иш стажига қўшиб ҳисоблаш, касаба уюшмаси розилик хати ва баённомаларнинг бир қисмини ғайриқонуний деб топиш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилади. Аммо биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво талаблари рад этилди. Шундан сўнг Д. Қиёмова апелляция шикояти билан мурожаат қилади.

Апелляция судлов ҳайъати ишдаги ҳужжатларни ўрганиб чиққанда, иш берувчи томонидан касаба уюшмасига 2023 йил 22 май куни Д. Қиёмова билан меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик олиш юзасидан тақдимнома киритилгани, аммо касаба уюшмасининг 2023 йил 29 майдаги йиғилиши баённомасига йиғилиш котиби имзо қўймагани маълум бўлди.

Бундан ташқари иш берувчи 2023 йил 8 июндаги алоқа хати орқали касаба уюшмаси қўмитасининг ушбу баённомасини Д. Қиёмова билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик бериш юзасидан овозлар сони тўғри ёки нотўғри саналганига аниқлик киритиш ва баённомани имзолаш учун қайтарган.

Шундан сўнг касаба уюшмаси қўмитаси 2023 йил 8 июнда йиғилиш ўтказиб, ўз қарорида 2023 йил 29 майдаги йиғилиш баённомасидаги овозлар қайта ҳисоб-китоб қилингани ва иш берувчининг 2023 йил 22 майдаги тақдимномасига розилик берилганини расмийлаштирган.

Суд мажлисида Д. Қиёмова касаба уюшмаси қўмитасининг 2023 йил 29 майдаги йиғилиш қарори тегишли тартибда расмийлаштирилмагани, 2023 йил 8 июндаги йиғилишда ўзи қатнашмагани, йиғилиш амалда бўлмаганини маълум қилди.

Судлов ҳайъати ушбу ҳолатга аниқлик киритиш учун корхона касаба уюшмаси аъзоларини ишга гувоҳ сифатида жалб этди. Улар 2023 йил 8 июнда йиғилиш бўлгани, унда 2023 йил 29 майдаги йиғилиш баёни асосида овозлар қайта ҳисоб-китоб қилингани, аммо Д. Қиёмова иштирок этмагани ҳақида кўрсатма беришди.

Бу эса, иш берувчи Д. Қиёмова билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилишда касаба уюшмаси қўмитасининг розилигини қонунчиликда белгиланган тартибда олмаганини кўрсатади.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмасига қарашли 4-сонли оилавий поликлиниканинг меҳнатга лаёқатсизлик варақасида Д. Қиёмова 2023 йил 6 июндан 13 июнга қадар “сурункали бронхит” касаллиги билан даволангани қайд этилган.

Навоий вилояти соғлиқни сақлаш бошқармасининг 2024 йил 19 январдаги хатида Д. Қиёмовага берилган меҳнатга лаёқатсизлик варақаси белгиланган талаблар асосида расмийлаштирилгани, унга нисбатан текширув ва даволаш муолажалари тўғри бажарилгани маълум қилинган.

Ана шу асосга таянган судлов ҳайъати иш берувчи томонидан Д. Қиёмова билан тузилган меҳнат шартномаси унинг вақтинча меҳнатга қобилиятсизлиги даврида бекор қилинган, деган хулосага келди.

Биринчи инстанция суди иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳақиқий ҳолатларини аниқламасдан, тўлиқ ва холисона текширмасдан, моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллаб, даъво талабларини рад қилиш ҳақида асоссиз хулосага келган. Шу боис апелляция инстанцияси иш берувчининг 2023 йил 8 июндаги буйруғини ноқонуний деб топиб, Д. Қиёмовани ўз вазифасига ишга тиклади. Бундан ташқари Навоий вилояти Транспорт бошқармаси ҳисобидан Д. Қиёмованинг фойдасига мажбурий бекор юрган кунлари учун 71 389 606 сўм иш ҳақи ва 9 000 000 сўм маънавий зарар ундириб берилди.

Мамлакатимиз Конституциясида ҳар бир кишининг меҳнат ҳуқуқи кафолатланган. Аммо айрим иш берувчиларнинг Конституция ва меҳнат қонунчилиги талабларига эътиборсиз қараши ишчи-ходимларнинг овора бўлишига сабаб бўлмоқда. Қолаверса, бундай ноқонуний хатти-ҳаракат иш берувчиларнинг ўзига ҳам қимматга тушмоқда. Бу эса, ўз навбатида, Конституция ва қонун талабларига қатъий риоя этиш қонунийликни таъминлашнинг муҳим шарти эканини кўрсатади. Зеро, қонун устувор бўлган жойда ортиқча оворагарчиликка ўрин қолмайди.

Беҳзод Шерматов,

Навоий вилояти

суди судьяси

Маълумки, буйруқ тартибида иш юритиш фуқаролик судларида иш юритишнинг энг содда тури ҳисобланади. Бунда даъво аризаси суд томонидан тарафлар иштирокисиз кўриб чиқилиб, ижро ҳужжати кучига эга бўлган суд қарори қабул қилинади. Фуқаролик процессуал кодексининг 171-моддасида суд буйруғи тартибида иш юритиш асослари белгиланган. Хусусан, талаб нотариал тасдиқланган битим ёки ёзма битимга асосланган ва қарздор томонидан тан олинган бўлса, коммунал хизматлар ёки алоқа хизматлари тўлови бўйича қарздорлик ва вояга етмаган болалар учун алимент ундириш, шунингдек, оталикни белгилаш билан ёки учинчи шахсларни жалб этиш зарурати билан боғлиқ бўлмаган талаблар бўйича суд буйруғи берилади.

Арз қилинган талабнинг мазмуни бўйича суд буйруғи ариза судга келиб тушган кундан эътиборан 3 кун ичида судья томонидан берилади. Суд буйруғи судья томонидан ундирувчи ва қарздорни судга чақирмасдан, уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан якка тартибда, суд муҳокамасисиз қабул қилинади. Агар белгиланган муддатда қарздордан судга эътироз келиб тушмаса, судья ундирувчига суднинг муҳри ёки электрон имзоси билан тасдиқланган буйруқнинг кўчирма нусхасини ижрога тақдим этиш учун беради. Ундирувчининг илтимосига мувофиқ суд буйруғи ижро этиш учун бевосита суд томонидан юборилиши ҳам мумкин.

Суд буйруғи ўн кунлик муддат ўтгач, қонуний кучга киради.

Амалиётда барча фуқаролик судларида коммунал қарздорлик юзасидан суд буйруғи электрон тарзда чиқарилаётгани ортиқча оворагарчиликнинг олдини олмоқда. Бироқ коммунал қарздорлик юзасидан суд буйруғи чиқаришда айрим муаммоли жиҳатлар ҳам йўқ эмас.

Гап шундаки, айрим коммунал ташкилотлар базавий ҳисоблаш миқдорининг бир баробар миқдорига етмаган қарздорлик суммаси мавжуд бўлса ҳам судга даъво аризаси билан мурожаат қилмоқда. Ўз навбатида, суд томонидан ундирувчи фойдасига қарздорлик ундирилиши билан бирга давлат фойдасига давлат божи тўғрисидаги қонун талабидан келиб чиққан ҳолда базавий ҳисоблаш миқдорининг бир баробари миқдорида давлат божи ҳам ундирилмоқда. Бу эса, фуқароларнинг ҳақли эътирозига сабаб бўлмоқда.

Мисол учун айтадиган бўлсак, истеъмолчининг табиий газдан икки юз минг сўм қарздорлиги юзага келган. Ушбу ҳолат бўйича қарздор истеъмолчи (абонент) огоҳлантирилган. Аммо қарздор қарзини ўз вақтида тўламаган.

Шу сабабли ҳудудий газ корхонаси қарздорлик юзасидан суд буйруғи чиқариш учун фуқаролик судига даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Суд икки юз минг сўмлик қарздорлик юзасидан суд буйруғи чиқариб, қарздордан қарздан ташқари базавий ҳисоблаш миқдорининг бир баробари миқдорида давлат божи ундирилишини ҳам белгилайди.

Табиийки, бундан норози бўлган қарздор суд буйруғини бекор қилиш тўғрисида ариза беради.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади; қарздорликни бошқа йўл билан ундириб олиш имконияти борми?

Бу саволга жавобан шуни айтиш жоизки, “Нотариат тўғрисида”ги қонуннинг 76-моддасида “қарздордан пул суммаларини ундириш ёки мол-мулкни талаб қилиб олиш учун нотариус қарздорликни белгиловчи ҳужжатларга ижро хатларини ёзади” дея қайд этилган. Бундан ташқари “Давлат божи тўғрисида”ги қонуннинг 6-моддасида илова қилинган давлат божи ставкалари “ф” кичик бандида ижро хатларини ёзиб берганлик учун ундириладиган сумманинг 1 фоизи, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 бараваридан ортиқ бўлмаган миқдорида давлат божи ундирилиши белгиланган.

Юқорида қайд этилганлардан келиб чиқиб, қонунчиликка кичик миқдордаги коммунал хизматлар учун қарздорликни нотариал идора орқали ижро этиш ҳақида ўзгартиш киритилса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Ҳолбуки, нотариус ижро хати ижро ҳужжатига тенглаштирилгани сабабли мажбурий ижро бюроси томонидан мажбурий ижро қилинади. Чунки “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 5-моддасида белгиланган ижро этилиши лозим бўлган суд ҳужжатлари ва бошқа органларнинг ҳужжатлари рўйхатида нотариусларнинг ижро хатлари ҳам давлат ижрочиси томонидан мажбурий ижро қилиниши белгиланган.

Бундан ташқари судга коммунал қарздорлик юзасидан суд буйруғи чиқариш учун ариза беришда қарздорликнинг энг кам миқдорини белгилаб қўйиш зарур.

Ушбу таклиф амалиётга жорий этилиб, кичик миқдордаги коммунал қарздорликни ундириш нотариус ижро хати асосида амалга оширилса, истеъмолчилардан ортиқча маблағ ундирилишининг олди олинади. Бу истеъмолчилар ҳуқуқларини таъминлаш баробарида судлардаги иш юкламасининг камайишига ёрдам бериши шубҳасиз.

Шерзод Холхўжаев,

Судьялар олий мактаби тингловчиси

Агар ҳаётда инсоннинг бўйни меҳнатга ёр бермаса, у бировнинг ҳақига кўз олайтира бошлайди. Яъни, осон пул топишга уринади. Оқибатда ўғирлик, талончилик, фирибгарлик ёки товламачилик сингари оғир ва ўта оғир жиноятларга қўл уради.

Риштонлик Улуғбек Маликов (исм-шарифлари ўзгартирилган) 30 ёшдан ошса ҳам уйланиб, оила қурмади. Боз устига бирор жойда ёлчитиб ишламади. Унинг феъл-атворидаги қусурлари бизга номаълум. Аммо ҳалолу ҳаромнинг фарқига бормагани аниқ. Акс ҳолда товламачилик қилиб, юзи шувит бўлмас эди.

Гап шундаки, Фарғона вилояти ИИБ ЙҲХБ инспектори А. Алиев дислокацияга асосан Бувайда туманининг А. Навоий кўчасида хизмат олиб бораётган пайтда қарздорлиги ва ҳужжатларини текшириш учун фуқаро Ш. Юлдашев бошқарувидаги “Спарк” русумли автомашинани тўхтатади. Машина тўхтагач, у фуқародан ҳайдовчилик гувоҳномасини тақдим қилишини сўрайди.

– Узр, командир, “права” ва бошқа ҳужжатларим уйда қолиб кетибди, – дейди Ш. Юлдашев транспорт воситасини қайд этиш гувоҳномасини инспекторга узатиб.

Қонун талабига асосан ҳолат бўйича маъмурий баённома расмийлаштириб, транспорт воситаси вақтинчалик жарима майдончасига қўйилиши керак. А. Алиев ҳайдовчига шуни тушунтиради.

Бироқ Ш. Юлдашев онаси касаллиги сабабли машина жуда зарурлигини, жарима тўлашга ҳам имкони йўқлигини билдириб, инспекторга пора таклиф қилади. Яъни, у чўнтагидан бир даста пул чиқариб, санай бош­лайди. 

– Бу ишингиз жиноят эканлигини билмайсизми? Жаримани эса менга эмас, банкка тўлайсиз, – деб хизмат автомашинаси томон кетади ходим.

Аслида бунақа вазиятда инспектор ҳайдовчининг ноқонуний таклифи юзасидан ИИБ бош­лиғи номига билдирги билан мурожаат қилиши лозим эди. Лекин Ш. Юлдашев онаси касаллигини айтгани боис унинг оилавий шароитини инобатга олиб, инспектор билдирги ёзмайди. Ана шу кўнгилчанлиги эса ўзига панд беради. 

Буни қарангки, ҳайдовчи Ш. Юлдашев инс­пектор билан суҳбати ва ўзининг чўнтагидан пул чиқариб санаётганини гўёки ходим пора сўрагандек ҳолатда уяли телефони орқали видеотасвирга тушириб олган экан. Воқеанинг эртасига “қаҳрамон”имиз Улуғбек Маликов Бувайда туман ИИБ йўл ҳаракати хавфсизлиги гуруҳи бошлиғи Д. Юлдашевнинг хизмат хонасига кириб боради.

– Ҳамкасбингиз менинг бир танишимдан пора олибди, – дейди меҳмон баландпарвоз оҳангда.

– Бўлиши мумкин эмас, мен ишонмайман, – дея унинг сўзларини рад этади бошлиқ.

– Мана, мен сизга ёлғон гапирармидим, – деб уяли телефонидан ўша видеотасвирни очиб кўрсатади У. Маликов.

Шундан сўнг Улуғбек асл мақсадга ўтади.

– Ўша инспекторингиз ёш, тизимга яқинда ишга кирган ходим экан. Тағин куйиб қолмасин, деб сизнинг олдингизга келдим.

У шундай дея видеотасвирларни ижтимоий тармоқларда тарқатмаслик ёки блогерларга юбормаслик ҳамда юқори турувчи идораларга шикоят қилмаслик эвазига А. Алиев 15 000 АҚШ доллари бериши лозимлигини таъкидлайди. Қолаверса, видеотасвирни бошлиқнинг телефонига телеграмм орқали жўнатиб қўяди. Кейин эртага яна келишини айтиб чиқиб кетади. 

Албатта, сохта блогер У. Маликовнинг товламачилигига нисбатан қонуний йўл тутилади. Аниқроғи, инс­пектор вилоят ИИБ бошлиғи номига билдирги киритади. Икки кундан сўнг эса мазкур ҳолат бўйича ўтказилган тезкор тадбир жараёнида Улуғбек Маликов Бувайда туман ИИБ ЙҲХ гуруҳи биносида А. Алиевдан талаб қилинган 15 000 АҚШ долларидан 10 000 АҚШ долларини олаётган вақтида ушланади. Оқибатда унга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Афсуски, тилга олинган товламачилик У. Маликовнинг ягона жинояти эмас экан. Негаки, жиноят ишини тергов қилиш мобайнида унинг Олтиариқ туманидаги “Водий авто ўргатувчи” МЧЖ раҳбари Ғуломжон Эрназаров, жияни Асалхон Қодирова ҳамда жиноят ишининг унга нисбатан қисми алоҳида иш юритувига ажратилган фуқаро А. Раҳмонов билан бирга ҳам жиноят содир этгани аниқланади. Маълум бўлишича, улар аслида “Водий авто ўргатувчи” МЧЖда ҳайдовчилик гувоҳномаси олиш учун ўқимаган А. Қодированинг 2018 йил 20 апрелдан 2018 йил 21 июлгача “В” тоифадаги ҳайдовчилик гувоҳномасини олиш учун ўқиб, амалий машғулотларни топширганлиги ҳақидаги расмий ҳужжатларни сохталаштиришади. Натижада Асалхон “Ҳайдовчининг шахсий имтиҳон варақаси” ва тегишли рақамдаги гувоҳномани Фарғона вилоят ИИБ ЙҲХБ Риштон тумани 2-сонли рўйхатга олиш ва имтиҳон олиш бўлимига тақдим этиб, “В” тоифадаги ҳайдовчилик гувоҳномаси олишга эришади.

Шу аснода Ғ. Эрназаровнинг ҳам муқаддам содир этган жинояти фош бўлади. Аниқланишича, Ғуломжон 2021 йил май ойидан буён 1 йил мобайнида Олтиариқ туманидаги “Шарофатхон интенсив боғи” фермер хўжалигига ҳам раҳбарлик қилиб келган. Ўша пайтда – 2021 йил 25 майда туман ҳокимининг 496-сонли қарорига асосан “Шарофатхон интенсив боғи” фермер хўжалигига интенсив лимонария ташкил қилиш учун 1 гектар ер майдони ажратиб берилади. Аммо хўжалик раҳбари ўзбошимчалик билан ўша ернинг 0,24 гектар қисмига автомобилларга техник хизмат кўрсатиш лабораториясини қуриб олади. Натижада суғориладиган ернинг унумдор қатлами йўқолишига сабабчи бўлиб, давлат манфаатларига 120 миллион 54 минг сўм зарар етказади.

Бундан ташқари, Ғуломжон Эрназаров 2022 йил март ойида таниши Жаҳонгир Махсит­алиев ва дастлабки тергов давомида шахсини аниқлаш имкони бўлмаган номаълум шахс билан жиноий тил бириктириб, қурилган бино-иншоотларга кадастр ҳужжатларини қалбакилаштириб тайёрлайди. Сўнгра қалбаки ҳужжатдан фойдаланган ҳолда давлат ташкилотларига тақдим этиб келган. Бинобарин, мазкур ҳолатлар бўйича ҳам жиноят иши қўзғатилиб, юқоридаги жиноятга бирлаштирилади.

Жиноят ишлари бўйича Қува туман суди судланувчиларни Жиноят кодексининг тегишли моддалари билан айбдор деб топиб, У. Маликовни озодликдан маҳрум қилиш, Ғ. Эрназаровни озодликни чеклаш, А. Қодирова ва Ж. Махситалиевни эса ахлоқ тузатиш иши жазосига маҳкум этди. Шунингдек, суд ҳукмида Ғуломжон Эрназаровдан давлат фойдасига 120 миллион 54 минг сўм зарарни ундириш ҳам белгиланди.

Иномжон НОРМАТОВ,
жиноят ишлари бўйича
Қува туман судининг судьяси

Андижонлик дугоналар Назира Амирбоева ва Мафтуна Эгамбердиева (судланувчиларнинг исм-шарифлари ўзгартирилган) мушук ишқибозлари. Аниқроғи, улар зотдор мушукларни парвариш­лаш ҳамда кўпайтириб сотиш орқали даромад топишни ўзларига касб қилиб олишганди. Афсуски, охир-оқибат иккала аёл ана шу ишқибозликлари туфайли суднинг қора курсисига ўтиришди.

Гап шундаки, Telegram мессенжерида “Водий мушук бозори” номли гуруҳ мавжуд. Яна бир андижонлик ишқибоз Раъно Қўрғонова 2022 йил январь ойида қизига мушук олиб бериш мақсадида мазкур гуруҳга қўшилади.

Натижада Наманган вилоятида яшовчи нотаниш кимсадан бир дона зотдор мушук сотиб олади. Кейин эса ўз мушугини бош­қа зотдор мушукка қўшиб, кўпайтирмоқчи бўлади. Шу боис 2022 йил март ойида юқоридаги гуруҳга эълон жойлаштиради. 

Эълонга кўзи тушган, Олтинкўл туманида яшовчи Назира Амирбоева Р. Қўрғонова билан алоқага чиқади. 

– Сиз сўраган зотдор эркак мушук менда бор, – дейди у мулоқот чоғида. 

Н. Амирбоева шундай деб мушугининг расмини Раънога юборади ва 50 АҚШ доллари эвазига мушугидан насл олишга рози бўлади. Раъно Қўрғонова урғочи мушугини Назираникига элтиб беради. Хизмат ҳақи сифатида олдиндан 300 000 сўм пул ҳам тўлайди.

Гарчи Р. Қўрғонова 50 АҚШ доллари беришга розилик билдирган бўлса-да, аслида бу нарх унга қимматлик қилади. Шунинг учун у арзонроқ мушук қидириб, olx.uz сайтига киради.

Буни қарангки, olx.uz сайтида нафақат арзон мушуклар, ҳатто бепул бериладиган мушуклар ҳақида ҳам эълонлар жойлаштирилган экан.

Ушбу эълонларни ўқиб, Раъно баъзи мушук­ларни 50-100 минг сўмдан, айримларини эса бепул олиб, яшаш хонадонида парвариш­лай бошлайди. Шу билан бирга, жониворларнинг расмларини “Водий мушук бозори” гуруҳига жойлаштириб, кимгадир арзон нархда сотади, лозим топганларини эса бош­­қа бировларга ҳадя қилиб юборади. Табиийки, унинг бу ҳаракатлари фақат моддий манфаат эвазига иш қиладиган Назира Амирбоевага ёқмайди. Оқибатда Telegram гуруҳида иккала аёл тортишиб қолишади. Уларнинг можаросига Н. Амирбоеванинг дугонаси Мафтуна Эгамбердиева ҳам қўшилади. Бу ҳам етмагандек, Назира Раънони “Водий мушук бозори” Telegram гуруҳидан чиқариб ташлаб, унинг профилини блоклаб қўяди ҳам. Шу боис Р. Қўрғонова ижтимоий тармоқда “Андижон мушук бозори” номли янги гуруҳ яратиб олади. Кўп ўтмай, Н. Амирбоева бундан хабар топиб, янги гуруҳга қўшилиб олади.

Лекин бу ҳолат гуруҳ обуначиларига ёқмайди. Бинобарин, Раъно Назирани ўзи очган гуруҳдан чиқариб, профилини блоклаб қўяди. 

 

Айнан мана шу ҳолатдан кейин Раъно ва Назира ўртасидаги зиддият янада кескинлашади. Келишмовчилик шу даражага етадики, Н. Амирбоева ва М. Эгамбердиева “Водий мушук бозори” гуруҳида Р. Қўрғоновани турли беҳаё сўзлар билан ҳақорат қилишади. Бундан ҳам қаноатланмай, иккала дугона Раънонинг бегона эркаклар билан кўнгилхушлик қилиб юришини айтиб, унга туҳмат қилишади. У ёғини сўрасангиз, Telegram гуруҳига 6 296 нафар обуначи аъзо бўлиб, Назира ва Мафтуна ўзлари отаётган ҳақорат ва туҳмат тошларидан шунча одам хабар топишини яхши билишарди.

Бундан ташқари, Н. Амирбоева 2023 йил 6 февраль куни Раъно истиқомат қиладиган “Саноат” МФЙ раисининг олдига бориб, ёлғондан унинг бегона эркаклар билан дон олишиб юришини айтиб, туҳмат қилиб кетади.

Албатта, бундай ҳақорат ва туҳматга ҳеч ким тоқат қилолмайди. Шунинг учун Р. Қўрғонова ИИБ ходимларига мурожаат қилиб, ижтимоий тармоқдаги ўзига қаратилган ҳақорат ва туҳмат гаплар тасвирини қонун ҳимоя­чиларига тақдим этади. 

Шундан сўнг Назира Амирбоева ва Мафтуна Эгамбердиеваларга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Булоқбоши туман суди эса уларни Жиноят кодексининг 139-моддаси 2-қисми ва 140-моддаси 2-қисми билан айбдор деб топиб, кодекснинг 59-моддаси тартибида озодликни чеклаш жазосига маҳкум этди. 

Бош қомусимизнинг 13-моддасида “Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асос­ланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бош­қа ажралмас ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади” дея қайд этилган. Шундай экан, кўпчилик орасида ўзгаларни беҳурмат қилиб, ҳақорат ва туҳмат тошларини отишга ҳеч ким ҳақли эмас.

Шохруҳ ВАҲОБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Булоқбоши туман суди раиси

Урганч туманида яшовчи Б. Рўзимбоев (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳали 20 ёшга тўлмасдан безорилик жиноятини содир этгани учун унга нисбатан мажбурий жамоат ишлари жазоси тайинланди. Аммо у бундан ўзига тўғри хулоса чиқармади. Аксинча, ўтган йилнинг баҳорида компьютер марказида ишловчи Озод Бобоназаровдан дўстига қўнғироқ қилиши учун қўл телефонини бериб туришни илтимос қилади. О. Бобоназаров унинг гапини ерда қолдирмайди. Аммо Б. Рўзимбоев телефон эгасининг кўзини шамғалат қилиб, жуфтакни ростлайди. “Ови” бароридан келган фирибгар телефон аппаратини 2 миллион сўмга сотиб, пулини ўз эҳтиёжига ишлатади.

Орадан кўп вақт ўтмасдан, Б. Рўзимбоев шаҳардаги қаҳвахоналардан бирида туғилган кунини нишонлаётган таниши Нурали Ҳайитовдан телефони уйида қолиб кетгани сабабли қўнғироқ қилиши учун бериб туришини илтимос қилади. Н. Ҳайитов оқкўнгиллик билан нархи 7 миллион 700 минг сўмлик “IPhone 11” русумли телефон аппаратини Б. Рўзимбоевнинг қўлига тутқазади. Бироқ Б. Рўзимбоев тезлик билан катта кўчага отилиб чиқиб, номаълум тарафга ғойиб бўлади. Сўнг у телефон аппаратини сотиб юборади. Кейинги гап у бозорда ишловчи таниши А. Ваисжоновнинг нархи 1 миллион сўмлик “Huawei” русумли телефон аппаратини ҳам синалган “эски усул”да қўлга киритади.

Фирибгарлик борасида анча “тажриба” тўплаган Б. Рўзимбоев кейинчалик бу ишни бошқанинг қўли билан амалга оширишни режалаштиради. Бунга вояга етмаган Пўлат Ҳожиевни жалб этади. Унинг бевосита йўл-йўриғи ва кўрсатмалари асосида П. Ҳожиев М. Жумабоева, Ш. Солиҳов, И. Матқурбонов, Г. Матёқубова, Д. Жуманиёзов, И. Собированинг умумий қиймати 25 миллион сўмлик телефонларини ўғирлаб, уларни “устози”га олиб келиб беради. Телефон аппарати сотувидан тушган пул ўртада тақсимланади.

“Қинғир ишнинг қийиғи қирқ йилда ҳам чиқади” деганларидек, тез орада фирибгарлик ва ўғирлик жиноятларини содир этган Б. Рўзимбоев ва П. Ҳожиевга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Тергов ва суд жараёнида уларнинг жиноий хатти-ҳаракатлари кузатув-назорат камералари орқали олинган тасвирлар, суратлар ва гувоҳларнинг кўрсатмалари асосида тўлиқ исботланди. Суд Б. Рўзимбоевни Жиноят кодексининг 168, 169, 171 ва 127 моддалари бўйича айбдор деб топди ва унга нисбатан 3 йилу 1 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Ҳакалак отган ҳавойи ҳавас ва нафсни жиловлай олмаслик навқирон ёшдаги Б. Рўзимбоевга қимматга тушди. Бу гал у қилмишларидан тўғри хулоса чиқарса, ажаб эмас. Чунки тўғри сабоқ кишини ҳамиша эзгу амалларга етаклайди. Бинобарин, бахт ва омад эзгу амалларда мужассам эканини асло унутмаслик зарур.

Элёр Бобожонов,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди судьяси

“Агробанк”нинг Нурота филиалида ҳуқуқшунос лавозимида ишлаган Жавоҳир Облоқулов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳудудларда аҳолини тадбиркорликка кенг жалб қилиш ва оилавий тадбиркорликни ривожлантиришга қаратилган эзгу саъй-ҳаракатлардан ўзининг ғаразли мақсадлари йўлида фойдаланишни кўзлайди.

Шу мақсадда у тумандаги “Бўдиқ” маҳалла фуқаролар йиғинида ҳоким ёрдамчиси Илҳом Зоҳидов билан ўзаро жиноий тил бириктиради. Улар 2020 йил июнь ойида Н. Раҳматова, К. Саъдуллаев, А. Юсуфалиев, Н. Бекмуродов, К. Синдаровнинг ишончига кириб, сохта ҳужжатлар асосида уларнинг номига “Ҳунармандчилик” йўналиши учун йиллик 14 фоиз устама тўлаш шарти билан 165 000 000 сўм имтиёзли кредит маблағини ажратилишига эришишади. Шундан сўнг ушбу маблағни “Farina-Nur Kelajagi” хусусий корхонаси ҳисоб рақамига ўтказиб, нақдлаштиришган.

Нақд пулни эса, ўз эҳтиёжлари учун сарфлаб юборишган. Аммо кредит қарздорлигини тўлашни хаёлларига ҳам келтиришмаган. Охир-оқибат уларнинг фирибгарлиги фош этилиб, жиноят иши қўзғатилди.

Суд судланувчилар ўз қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги, содир қилган жиноятининг ҳуқуқий оқибатларини тўлиқ англаб етгани, жабрланувчиларга етказилган зарарлар тўлиқ қопланганини инобатга олди ва адолатли жазо тайинлади.

Ҳаётда ўзганинг ҳақи бировга ҳеч қачон буюрмайди. Бу аллақачон исботини топган ҳақиқат. Фирибгарлик йўли билан бошқаларнинг ҳақини ўзлаштирмоқчи бўлган Ж. Облоқулов ва И. Зоҳидов ҳам ниятларига етолмади. Бу бошқалар учун ҳам сабоқ вазифасини ўташи тайин.

Фурқат Раҳмонов,

жиноят ишлари бўйича

Нурота тумани суди раиси

Президентимизнинг 2018 йил 14 майдаги қарори билан тасдиқланган Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилигини такомиллаштириш Концепциясида миллий хусусият ва шароитлар, илғор халқаро стандартлар ва хорижий амалиётни эътиборга олган ҳолда жиноят қонунчилигига хорижий давлатлар тажрибасини имплементация қилиш, шу жумладан, жазони енгиллаштириш ёки шахсни жиноий жавобгарлик ёхуд жазодан озод қилиш шартларини белгиловчи меъёрларни кенгайтириш зарурлиги назарда тутилган. Жазони енгиллаштирувчи ҳолатларни такомиллаштиришда ривожланган давлатлар тажрибасини ўрганиш, ушбу институтни ривожлантиришнинг янгича методологик асосларини яратиш муҳим аҳамиятга эга.

Шу ўринда айтиш керакки, аксарият хорижий давлатларнинг жиноят қонунчилигида жиноят содир этган шахсга нисбатан жазони енгиллаштирувчи ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда жазо тайинлашда инсонпарварлик тамойилларига амал қилишга устувор аҳамият берилган.

Хорижий давлатлар жиноят қонунчилигидаги жазони енгиллаштирувчи ҳолатларнинг қиёсий таҳлили шуни кўрсатадики, ушбу енгиллаштирувчи ҳолатларни аниқлаш ва қўллаш бўйича жиддий тафовутлар мавжуд эмас.

Хусусан, Беларус Республикаси Жиноят кодексида жазони енгиллаштирувчи 11 та ҳолат назарда тутилган. Беларус Республикасида кекса ёшдаги шахснинг жиноят содир этиши жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири ҳисобланади. Ушбу тартиб Эстония Республикаси Жиноят кодексида ҳам белгиланган.

Миллий қонунчилигимизда жиноят содир этган шахснинг кекса ёшда экани қилмишнинг ижтимоий хавфлилик даражасини камайтирадиган ҳолатлардан бири ҳисобланади.

Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 37-банди учинчи хатбошисига асосан, судланувчининг кекса ёшда экани жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини жиддий камайтирувчи ҳолатлардан биридир. Аммо амалдаги Жиноят кодексининг 55-моддасида кекса ёшдаги шахснинг жиноят содир этиши жазони енгиллаштирувчи ҳолат сифатида эътироф этилмаган. Шу боис қонунчилигимиздаги ушбу ҳуқуқий бўшлиқни бартараф этиш ҳамда инсонпарварлик тамойилларидан келиб чиққан ҳолда Жиноят кодексига кекса ёшдаги шахснинг жиноят содир этгани жазони енгиллаштирувчи ҳолат сифатида киритилса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Амалдаги қонунчилик талабига кўра, жиноят содир этган шахсга нисбатан у ахлоқан тузалиши ва такрор жиноят содир этишининг олдини олиш учун зарур ҳамда етарли бўладиган жазо тайинланиши ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси қўлланилиши керак. Масалага мантиқан ёндашилса, кекса ёшдаги шахснинг содир этган жинояти учун енгилроқ жазо қўлланилиши жазолашдан кўзланган мақсадга эришиш учун етарлидир.

Бундан ташқари аксарият хорижий давлатларнинг Жиноят кодексида жиноят содир этилганидан сўнг жабрланувчига дарҳол тиббий ва бошқа ёрдам кўрсатиш ҳолати ҳам жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири сифатида эътироф этилган. Масалан, Россия Федератив Республикаси, Озарбайжон Республикаси ва бошқа давлатлар қонунчилигида жиноят содир этилганидан кейин айбдорнинг жабрланувчига дарҳол тиббий ва бошқа ёрдам кўрсатиши жазони енгиллаштирувчи ҳолат деб белгиланган.

“Жиноят содир этилганидан сўнг жабрланувчига дарҳол тиббий ва бошқа ёрдам кўрсатиш” деганда, жиноят содир этган шахс томонидан жабрланувчининг ҳаёти ва соғлиғи учун келиб чиққан оқибатлардан қатъи назар кўрсатиладиган турли хил ёрдамлар тушунилади.

Тиббий ёрдам кўрсатилиши жабрланувчининг ҳаёти ва соғлиғи учун, айниқса, жиноят аҳоли пунктларидан узоқда содир этилган бўлса, кўпроқ зарарли оқибатлар келиб чиқишининг олдини олишга хизмат қилади.

Шу сабабли амалдаги Жиноят кодексига жиноят содир этилганидан сўнг жабрланувчига дарҳол тиббий ва бошқа ёрдам кўрсатишни жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири сифатида киритишни таклиф этамиз.

Бу таклиф иккита амалий жиҳатни ўзида ифода этади:

— биринчидан, жиноят қонунчилигини замонавий юриспруденция талаблари асосида халқаро стандартларга мувофиқлаштиришга хизмат қилади;

— иккинчидан, жиноят содир этган шахсга нисбатан жазо тайинлашда жазони енгиллаштирувчи ҳолатларни қўллаш орқали айбдор шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларининг таъсирчан ва ишончли муҳофаза қилинишини таъминлайди.

Жиноят содир этган шахснинг қарамоғида вояга етмаган ёш болалар борлиги ҳам айрим хорижий давлатларда (Россия, Озарбайжон, Беларус, Қозоғистон, Тожикистон, Арманистон) жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири ҳисобланади.

Қонунда назарда тутилмаган бўлса-да, судлар томонидан жазо тайинлашда ҳисобга олиниши мумкин бўлган ҳолатлардан бири судланувчининг қарамоғида ёш боласининг борлигидир. Ушбу ҳолатни енгиллаштирувчи ҳолат сифатида белгилашда айбдорнинг бола тарбиясида тутган ўрни, ёш боланинг айбдор билан бирга яшаши ва шунга ўхшаш бошқа ҳолатларга алоҳида эътибор бериш талаб этилади. Бунда ёш болалар ҳақиқатдан ҳам, айбдор билан бирга яшаши ва унга нисбатан жиноий жазонинг қўлланиши ёрдамга муҳтож бўлган болани оғир аҳволга солиб қўйиши мумкинлиги муҳим аҳамиятга эга.

Шуни ҳам унутмаслик керакки, айбдорнинг ёш боласи билан бирга яшаши ҳар доим ҳам унинг фарзандини тарбиялаш ва моддий таъминлашда иштирок этишидан далолат бермайди. Айбдор улар билан бирга яшамаса-да, лекин моддий жиҳатдан таъминлаб туриши ҳам мумкин. Шунингдек, айбдор ёш болани моддий жиҳатдан таъминламасдан туриб, унинг тарбияси билан шуғулланишига оид ҳаётий мисоллар бор.

Демак, бу ўринда энг муҳим омил айбдорнинг қарамоғида ёш боласининг бўлиши ҳамда уни моддий таъминлаш ёки тарбиялашда иштирок этишидир.

Агар айбдор ёш боласига нисбатан қўпол муносабатда бўлса, уни жиноят ёки бошқа ахлоққа зид хатти-ҳаракатлар содир этишга жалб қилса ёки болага нисбатан жиноят содир этса, бу жазони енгиллаштириш учун асос бўлиши мумкин эмас.

Беларус, Озарбайжон қонунчилигида енгиллаштирувчи ҳолатлар ўн тўрт ёшга тўлмаган боласи бор эркаклар ва аёлларга нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Мамлакатимиз Жиноят кодексида жиноят содир этган шахс қарамоғида вояга етмаган ёш болаларнинг борлиги жазони енгиллаштирувчи ҳолат сифатида назарда тутилмаган. Халқаро тажрибадан келиб чиқиб, жиноят содир этган шахс қарамоғида вояга етмаган ёш болаларнинг мавжудлиги ҳолатини жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири сифатида Жиноят кодексига киритиш мақсадга мувофиқдир.

Бундан ташқари Молдова Республикаси Жиноят кодексининг 76-моддаси ҳамда Латвия Республикаси Жиноят кодексининг 47-моддасига асосан ақли норасо шахс томонидан жиноят содир этиш ҳолати ҳам жазони енгиллаштирувчи ҳолат ҳисобланади.

Мамлакатимиз Жиноят кодексининг 18-моддаси иккинчи қисмида ижтимоий хавфли қилмишни содир этиш вақтида ақли норасо ҳолатда бўлган шахс жавобгарликка тортилмаслиги белгиланган.

Фикримизча, жиноят содир этиш вақтида ақли расо шахсга ҳамда ақли расоликни истисно этмайдиган тарзда руҳий ҳолати бузилган шахсга нисбатан жазо тайинлашда жазо тайинлашнинг умумий асосларига кўра, бир хил ёндашувнинг мавжудлиги адолат ва инсонпарварлик тамойилларига мос эмас. Чунки бу тоифадаги шахс жиноят содир этиш вақтида ўз ҳаракатларининг (ҳаракатсизлигининг) аҳамиятини тўлиқ даражада англамаган (интеллектуал элемент) ёки уларни бошқара (иродавий элемент) олмаган бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда шахс субъектив тарафнинг интеллектуал ва иродавий элементларини назорат қилиш имкониятига эга бўлмайди.

Шу боис Жиноят кодексига ақли расоликни истисно этмайдиган тарзда руҳий ҳолати бузилган шахс томонидан жиноят содир этиш ҳолатини ҳам жазони енгиллаштирувчи ҳолатлардан бири сифатида белгилаб қўйиш лозим.

Юқорида баён этилган таклифлар амалдаги қонунчиликдаги бўшлиқ ва ноаниқликларни бартараф этиб, келгусида инсон ҳуқуқларини таъминлаш ва одил судлов сифатининг ошишига хизмат қилади, деган умиддамиз.

Абдулло Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси