Ўтган йил 27 сентябрь куни Фарғона шаҳридаги “Оқариқ” маҳалла фуқаролар йиғини профилактика инспекторининг уяли телефонига нотаниш киши қўнғироқ қилиб, маҳалладаги новвойхона ёнида бир одамнинг пичоқлаб кетилгани ҳақида хабар беради. Профилактика инспектори ички ишлар бўлими навбатчилик қисмини содир этилган жиноятдан хабардор қилиб, зудлик билан воқеа жойига етиб боради.

Шу ўринда гапни узоқдан бошласак, Фарғона шаҳрида яшовчи Лутфулла Мамадалиев (исм-шарифлар ўзгартирилган) андижонлик Зокир Қобилов билан техникумда бирга ўқишган эди. Л. Мамадалиев З. Қобиловнинг ошпазлигу новвойлик қўлидан келишини яхши биларди. Шу боис у курсдошини ўтган йилнинг май ойида ҳовлисида қурган новвойхонани юритишга таклиф этади. Шундан сўнг З. Қобилов танишлари Элбек Юнусов ва Мақсуд Ғофуров билан бирга нон ёпа бошлайди. Йигитлар ўз ишининг устаси бўлгани сабабли нонвойхонада савдо юришиб кетади.

Аммо орадан кўп вақт ўтмасдан Мақсуд Ғофуров уйига кетиб қолади.

Ўша куни икки шерик ишни тугатишгач, Э. Юнусов новвойхона яқинидаги спиртли ичимликлар сотиладиган дўконга йўл олади.

– Менга ҳам бир шиша ароқ олиб кел, – дея илтимос қилади унга З. Қобилов.

Э. Юнусов дўконга бориб, 300 грамм спиртли ичимлик истеъмол қилади.

Қайтаётганда З. Қобиловнинг “буюртмаси”ни олиб келади.

Бироздан сўнг З. Қобилов ҳам сархуш бўлиб қолади. Шу боис иккаласи кўрпачада ёнбошлаганча суҳбатлашади.

– Мен ишдан жуда чарчадим. Шунинг учун уйга бориб, бир ҳафта дам олиб келаман, – дейди Э. Юнусов гап орасида.

– Йўқ, ҳозир кетмай тур, – дея эътироз билдиради З. Қобилов. – Аввал ўрнингга ишчи топай, сўнг уйингга кетарсан. Агар ҳозир кетсанг, иш тўхтаб қолади.

– Ўзим хоҳлаган пайтда кетаман, сендан сўраб ўтирмайман, – деб қайсарлик қилади Э. Юнусов.

Шу зайлда шериклар аввал гап талашиб қолишади. Сўнгра З. Қобилов қўлига илинган буюм билан Э. Юнусовнинг дуч келган жойига ура бошлайди. Бундан қаттиқ жаҳли чиққан Э. Юнусов стол устидаги пичоқни қўлига олиб, З. Қобиловнинг қорин ва кўкрак қисмига санчади. З. Қобилов жон аччиғида новвойхонадан қочиб чиққан бўлса-да, оғир жароҳатлари туфайли узоққа боролмай, йиқилади.

Буни қарангки, ўша пайтда новвойхона ёнидаги дорихона сотувчиси бақир-чақирни эшитиб, кўчага чиқади. У оғир жароҳатланган З. Қобиловга дарҳол биринчи тиббий ёрдам кўрсатади. Шу билан бирга, “Тез ёрдам”га қўнғироқ қилади. Бироқ жабрланувчи шифохонага етиб бормасдан йўлда жон таслим қилади. Шундан сўнг Э. Юнусовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Ушбу жиноят иши жиноят ишлари бўйича Фарғона шаҳар судида кўриб чиқилди. Суд Э. Юнусовни  Жиноят кодексининг 97-моддаси (қасддан одам ўлдириш) 1-қисми билан айбдор деб топиб, 11 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум этиш жазосини тайинлади. Жазо тайинлашда Э. Юнусовнинг муқаддам жиноят ишлари бўйича Балиқчи тумани судининг 2023 йил 9 августдаги ажрими билан алмаштирилган ва ўталмай қолган 9 ой 26 кун озодликдан маҳрум қилиш жазоси ҳам инобатга олинди.

Бир қарашда ушбу қотиллик оддий тортишув оқибатида юз бергандек туюлади. Лекин Э. Юнусовнинг муқаддам 4 маротаба судланганини назарда тутсак, кўп нарса ўз-ўзидан ойдинлашади. Унинг суд томонидан белгиланган ахлоқ тузатиш жазосини ўташдан бўйин товлаб келгани ҳам бунинг исботидир. Жиноят ишлари бўйича Балиқчи тумани судининг 2021 йил 14 октябрдаги ҳукмига асосан, Э. Юнусов Жиноят кодексининг 226-моддаси (маъмурий назорат қоидаларини бузиш) 2-қисми “а” банди билан айбдор деб топилиб, 2 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган. Жиноят ишлари бўйича Оҳангарон тумани судининг 2022 йил 24 июндаги ажримига биноан ўталмай қолган 1 йил 3 ой 20 кун озодликдан маҳрум қилиш жазоси ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилган. Аммо у яна қонун талабини менсимай, жазони ўташдан бўйин товлашда давом этган. Учинчи маротаба жиноят ишлари бўйича Балиқчи тумани судининг 2023 йил 9 августдаги ажримига кўра, ўталмай қолган 9 ой 26 кун ахлоқ тузатиш ишлари шу муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилган.

Шу тариқа қонунни менсимаслик, қилган хатоларидан тўғри хулоса чиқармаслик, ичкиликбозлик каби қусурлар фожиали якун топди. Агар санаб ўтилган иллатлар ўз вақтида бартараф этилганда бир инсон бевақт ҳаётдан кўз юммаган, иккинчиси умрининг анча қисмини панжара ортида ўтказмаган бўларди. Бу эса, ўз навбатида, бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Тожиддин ВАҲОБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Фарғона шаҳар суди раиси

Жорий йил 1 январдан бошлаб аҳоли ва тадбиркорлик субъектларига ажратилган кредитлар бўйича қарздорликни ундириш бўйича суднинг ҳал қилув қарори чиқарилганда, ушбу кредитлар бўйича фоизлар ва неустойка ҳисобланиши тўхтатилди. Бу янги тартиб давлатимиз раҳбари томонидан 2023 йил 4 сентябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан 2023 йилдаги очиқ мулоқотида белгиланган вазифаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорда назарда тутилган.

Қарорда белгиланган вазифалар бугунги кунда изчиллик билан амалга оширилмоқда. Бу ҳақда фикр юритганда, жорий йил 27 февралда “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига кредит мажбуриятларини бажариш тартибини такомиллаштириш ҳамда аҳолининг микромолия хизматларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимча киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Бунга қадар кредит ташкилотларидан кредит олган аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари томонидан айрим объектив сабабларга кўра, кредит тўловларини тўлаш кечиктирилган ёки улар қисман тўланган ҳолларда, кредит қарздорлигини узишнинг амалдаги тартибини такомиллаштириш зарурати юзага келганди. Шу сабабли янги қонун Фуқаролик кодексининг 744-моддасига кредит қарздорлигига нисбатан фоиз ва пенялар ҳисоблаш бўйича янги тартибни белгилашга қаратилган.

Эндиликда кредит бўйича қарздорликни ундириш тўғрисида суднинг ҳал қилув қарори чиқарилганда суд қарорида кўрсатилган кредит бўйича ундириладиган суммага нисбатан ушбу Кодекснинг 327-моддаси биринчи ва иккинчи қисмлари ҳамда 734-модданинг биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар, шунингдек, неустойка ҳисобланиши тўхтатилади.

Амалдаги тартибга кўра, кредит ташкилоти кредит олувчи томонидан кредитни қайтариш интизоми бузилганда – шартнома ёки қонунда кўрсатилган ҳолатларда – кредит қарздорлигини муддатидан олдин ундиришга ҳақлидир. Кредит ташкилоти кредит қарздорлиги суд қарори билан ундирилгандан сўнг ҳам кредит амалда қайтарилгунгача бўлган даврлар учун фоиз ва неустойка ундириш ҳуқуқига эга бўлган.

Эндиликда қонунчиликка киритилган қўшимчага кўра, суд қарори билан ундирилган кредит қарздорлигига нисбатан кредит шартномасида кўрсатилган фоизлар, пул мажбуриятини бажармаганлик учун ҳисобланадиган фоиз ва неустойка ҳисобланиши тўхтатилмоқда.

Янги қонун нормаси шу йил 27 февралда қабул қилинган бўлса-да, унда қонуннинг орқага қайтиш кучи ҳам назарда тутилган. Гап шундаки, суд қарори билан ундирилган асосий кредит қарзига нисбатан фоиз ва неустойка ундириш 2024 йил 1 январидан эътиборан юзага келган муносабатларга нисбатан ҳам тадбиқ қилинади.

Фуқаролик кодексининг 4-моддасида қонуннинг вақт бўйича амал қилиш қоидалари белгиланган бўлиб, унга кўра, фуқаролик қонун ҳужжатлари орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилади. Ушбу модданинг иккинчи қисмида қонун у амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатларга нисбатан қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилиши белгиланган.

Шу маънода суд қарори билан ундирилган кредитнинг асосий қарзига нисбатан 2024 йил 1 январдан бошлаб фоиз, неустойка ҳамда бошқа шахсларнинг пул маблағларини ғайриқонуний ушлаб қолиш, уларни қайтариб беришдан бош тортиш, уларни тўлашни бошқача тарзда кечиктириш ёхуд бошқа шахс ҳисобидан асоссиз олиш ёки жамғариш натижасида улардан фойдаланганлик учун ушбу маблағлар суммасига фоиз ҳисобланиши тўхтатилади.

Айни чоғда суд қарори билан ундирилган суммага нисбатан фоиз ва неустойка ҳисобланмаслиги микроқарз муносабатларига нисбатан татбиқ қилиниши назарда тутилмаганини ҳам эслатиб ўтиш лозим.

Гулруҳ Мамараимова,

фуқаролик ишлари бўйича

Шайхонтоҳур туманлараро суди судьяси

Ҳаётда адолатнинг йўли ҳамиша ҳам равон кечавермайди. Ўтган йили Кадастр агентлиги Гурлан тумани бўлими судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, унда “Янгиобод” маҳалласи ҳудудидаги 68-контурда жойлашган 120 квадрат метр ер майдонини Умрбек Йўлдошбоев (исм-шарифи ўзгартирилган) ноқонуний равишда ўзбошимчалик билан эгаллаб олгани сабабли уни давлат захирасига қайтариш, ушбу ерда чала қурилган бинони унинг ҳисобидан буздириб ташлаш, ҳудудни асл ҳолига келтиришни сўради.

Фуқаролик ишлари бўйича Шовот туманлараро суди шу йил 8 январ куни даъвони қаноатлантириш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилди. Бундан норози бўлган У. Йўлдошбоев дастлабки босқич суди ишдаги далил-исботларга етарлича аҳамият бермагани, низо сабабларини чуқур ўрганмаганини асос сифатида келтириб, Хоразм вилояти судининг фуқаролик ишлари бўйича апелляция ҳайъатига мурожаат қилди.

Ишни мазкур босқичда кўриш асносида жавобгар мақомидаги Чамангул Йўлдошбоева ва унинг 5 нафар фарзанди судга ариза ёзиб, ишни ўзларининг иштирокисиз кўриб чиқишни сўради.

Амалдаги Фуқаролик-процессуал кодекснинг 220-моддаси 4-қисмига мувофиқ, тарафлар ишни ўзининг иштирокисиз кўриш ва ўзларига суднинг ҳал қилув қарори кўчирма нусхасини юборишни илтимос қилишга ҳақли.

Шу боис суд ишни жавобгарларнинг иштирокисиз кўриб чиқди.

Суд муҳокамасида Гурлан тумани ҳокимининг 1998 йил 31 декабрдаги 370-сонли қарорига мувофиқ Қурбонбой Давлатёровга якка тартибда турар жой қуриш учун “Янгиобод” маҳалласи ҳудудидан 118,5 квадрат метрдан иборат ер майдони ажратиб берилгани, аммо унга нисбатан кадастр ҳужжатлари расмийлаштирилмагани маълум бўлди. Бундан ташқари Қ. Давлатёров 2020 йил 4 апрелда вафот этган ва у ўзига тегишли ер майдонининг 120 квадрат метрини ўлимидан олдин У. Йўлдошбоевга сотган. Лекин бу бўйича эришилган битим нотариал идорада расмийлаштирилмаган. Бунга ер майдони кадастр идорасида Қ. Давлатёровнинг номига ўз вақтида расмийлаштирилмагани сабаб бўлган.

Ушбу хатолик унинг ўлимидан сўнг яқин қариндошлари тарафидан бартараф этилиб, шу йилнинг 17 январида марҳумнинг ерга нисбатан эгалик ҳуқуқи расман тикланган. Харидор У. Йўлдошбоев ўзи сотиб олган ерда марҳум томонидан чала тикланган бино қурилишини давом эттирган.

Ўз навбатида, ушбу ҳолат У. Йўлдошбоевнинг 120 квадрат метр ер майдонини ноқонуний равишда ўзбошимчалик билан эгаллаб олмаганини кўрсатади. Чунки Қ. Давлатёров томонидан низоли 120 квадрат метр ер майдонида қурилган бино унинг ҳуқуқий ворислари — умр йўлдоши Чамангул Йўлдошбоева ва фарзандларига тегишлидир.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 20-моддасига кўра, фуқаролар билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган барча зиддият ва ноаниқликлар инсон фойдасига ҳал этилиши зарур.

Қолаверса, Фуқаролик-процессуал кодекснинг 72-моддаси биринчи қисмига асосан, судда ҳар бир тараф ўзининг талаб ва эътирозларини исботлаши шарт. Бироқ судда Кадастр агентлиги Гурлан тумани бўлими ўз даъвосини исботлай олмади. Бўлим мутасаддилари низоли ернинг бирламчи ҳужжатлари бор ёки йўқлигини аниқламасдан шошма-шошарлик билан иш тутиб, судга даъво аризаси киритган.

Ана шу асосларга таянган апелляция ҳайъати биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини бекор қилди. Адолат тикланиб, мулкдорлар ҳуқуқи ҳимоя қилинди.

Халқимиз “Етти ўйлаб, бир кес”, деб бежизга айтмаган. Афсуски, Кадастр агентлиги Гурлан тумани бўлими мутасаддилари бунга амал қилмагани оқибатида ортиқча оворагарчилик юзага келиб, мулкдорларнинг ҳаловати бузилди. Бу эса, ўз навбатида, ҳар бир идора масъулллари, айниқса, юридик хизмат ходимларининг ўз вазифасига масъулият билан ёндашиши зарурлигини кўрсатади. Ана шунда асоссиз низо ва оворагарчиликка ўрин қолмайди.

Мавсума Йўлдошева,

Хоразм вилояти

суди судьяси

ТАЛАБ

– Агар 15 миллион сўмни 3 кунда топиб келмасанг, менга юборган сурат, ёзишма, овозли ва видеохабарларингни интернетга қўйиб, овоза қиламан…

Рашиддан бу гапни эшитган Баҳора дастлаб қулоқларига ишонмади (исм-шарифлар ўзгартирилган). Кўзларини катта-катта очиб, савол назари билан қаради:

– А?

– Ҳа, интернетга қўйвораман.

– Ахир, биз оила қурмоқчимиз-ку?!

– Қанақа турмуш? – дея қизнинг сўзини шарт кесди Рашид. – Мен аҳмоқманми сенга уйланиб, ким билади яна кимларга суратларингни юборгансан?

– Мен фақат сизга… яхши кўрганим учун, айтганингизни қилиш учун юборгандим. Бошқа ҳеч ким билан гаплашмаганман.

– Хуллас, гап шу – ё айтилган вақтда пулни берасан, ё сени ҳаммаёққа овоза қиламан!

– Ҳеч қаерда ишламасам, пулни қаердан топаман?

– Ана, хорижда ишлаётган онангга айт, сенинг шаънингни ўйласа, юборади…

Бу гапларни эшитиб, совуқда шундоғам дилдираб ўтирган Баҳора музлади-қолди: энди нима бўлади?..

ВИРТУАЛ ТАНИШУВ

Ҳа, уларнинг танишуви мана шундай бошланганди. Аввал “Одноклассники”да дўстлашишди, салом-аликлар бўлди, сўнгра телефон рақамлар алмашилди. Энди “Телеграм” орқали меҳр-муҳаббат кўрсатилар, изҳорлардан иборат суҳбатлар узоқ давом этарди. Хоҳ ишонинг, хоҳ ишонманг, икки ёш бирор марта юзма-юз кўришмаган бўлса-да, кўп йиллик қадрдонлардек эди. Рашид бисотидаги бор сўзлар билан қизни сийлар, Баҳора орзусидагидек йигитни топганидан боши осмонга етганди. У билан бирор дақиқа суҳбатлашмаса, юраги ҳаприқиб, безовта бўларди. Буни сезган Рашид устамонлик билан ғараз мақсадини амалга ошира бошлади. Изҳорларни ёзишга вақт камлик қилганидан овозли тарзда алмашиладиган бўлишди. Кейинчалик бу ҳам камлик қилди, суратлар улашилди. Ундан кейин… суратлар сўралди. Баҳора дастлаб бу таклифни рад этса-да, талабни бажармаса, йигит ишонмаслик белгиси деб тушуниши ва муносабатлари барҳам топишини эшитгач, кўнди-қўйди.

Рашиднинг айтишича, ҳозирги замонавий ёшлар тўйгача бир-бирлари ҳақида “ҳар томонлама” маълумотга эга бўлиши керак ва бу ҳолат ўзаро ишончни мустаҳкамлар экан. Хуллас, суратли мулоқотлар ҳам оддий ҳолга айланибгина қолмай, видеолавҳага уланди. Нафси ҳакалак отган Рашидга бу ҳам камлик қилди, у ўз мобил телефонида яна бир “Телеграм” аккаунти очиб, унга Баҳоранинг рақамини киритди. Тегишли компаниядан келган тилсим рақамни киритса бўлди, олам гулистон – қизнинг барча ёзишмаларини ўқиб ўтиради.

– Баҳора, компаниядан келган кодни айтиб юбор?

– Нима учун?

– Жами ёзишмаларингни кўриб турмасам бўлмайди, сени ҳаммадан қизғонаман…

– Истасангиз, қасам ичаман.

– Унда нега юбормаяпсан, айтганимни қилсанг, эртагаёқ кўришамиз, бўлмаса, яхши қол, мени безовта қилма…

Баҳорага усиз ҳаёти ҳозирданоқ зимистон кўриниб кетди, маънисиз кунларга дош беролмаслиги, буни уддалолмаслигини билди. Ўша ондаёқ калит рақамни жўнатди… Шу билан “ишонч” мустаҳкамланди шекилли, эртасигаёқ дийдорлашишди. Туман марказида кўришишгач, аҳду паймонлар янада қатъийлашди — Рашид дам олиш куни совчи юборишини, баҳорга тўй бўлишини айтди. Илк учрашув тағин ажойиб кунга тўғри келибди – Рашиднинг туғилган кунида. Буни эшитган Баҳора йигитни қўярда-қўймай савдо дўконлари сари бошлади, таваллуд кун соҳиби ҳам “зўрға” рози бўлди, унга қимматбаҳо қўлсоат ва юракчали тақинчоқ ҳадя этди. Навбатдаги учрашувда Рашиднинг юпунлигига раҳми келиб, куртка ва кўйлак олиб берди. “Ошиқ” ҳадемай катта ишга ўтса, қизнинг харажатларини қайтаришини айтиб, миннатдорлик билдирди. Қиз ундан кейингисида телефон аппарати совға қилди. Рашид иш бошлагунча суҳбатлари узилиб қолмаслиги учун пайнет тўловлари ҳам қизнинг ҳисобидан бўлди. Хуллас, қиз йигитга қаттиқ боғланиб қолди. Бу итоаткорлик йигитнинг анчадан бери ўйлаб юрган ҳамда бирин-кетин амалга ошаётган ғаразли режасининг энг сўнггисини рўёбга чиқариш муддати келганидан далолат берарди. Барча зарур маълумотлар йиғиб бўлинган, шармсиз суратлару ундан кам бўлмаган суҳбатлар, аудио ва видеолавҳалар… Энди арқонни тез тортиб олмаса бўлмайди, вақтни чўзишдан фойда йўқ. Қизни қўрқитиб, ундан яхшигина пул ундира олишига кўзи етди ва юқоридаги қарорини билдирди: “Шарманда бўлишни истамасанг, пулни олиб кел!”.

ТУЗОҚ

Маълумот ўрнида айтиш керакки, жабрланувчи ёки унинг яқин кишиларига зўрлик ишлатиш, мулкка шикаст етказиш ёки уни нобуд қилиш ёхуд жабрланувчи учун сир сақланиши лозим бўлган маълумотларни ошкор қилиш билан қўрқитиб ўзгадан мулкни ёки мулкий ҳуқуқни топширишни, мулкий манфаатлар беришни ёхуд мулкий йўсиндаги ҳаракатлар содир этишни талаб қилиш ёхуд жабрланувчини ўз мулки ёки мулкка бўлган ҳуқуқини беришга мажбур қиладиган шароитга солиб қўйиш товламачиликдир (бундай жиноятни содир этиш уч йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилдан беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади).

Воқеалар ривожига эътибор берган бўлсангиз, Рашиднинг асосий мақсади Баҳорадан мулкий манфаат кўриш бўлган ва бунинг учун босқичма-босқич равишда унинг ишончига кириб, сир сақланиши лозим бўлган маълумотларни йиққан. Сўнгра далилларни ошкор қилиш билан қўрқитиб, қиздан мулкий манфаатлар беришни талаб қилади ва уни бунга мажбурлайдиган шароитга солиб қўяди. Баҳоранинг хатти-ҳаракатларини ҳам оқлашдан йироқмиз, унинг миллий менталитетимизга мутлақо мос бўлмаган одобсизлиги, кўнгил майлига қуллиги боис ҳаё ва ибони бир четга йиғиштириб қўйиши, оиладек муқаддас қўрғонга эгри йўллар орқали кирмоқчи бўлганини асло кечириб бўлмайди. Ўз вақтида янгаси ҳам уни бу йўлдан қайтаришга уринган, аммо унинг сўзлари кор қилмаган эди. Бироқ Рашиднинг сўнгги таҳдидидан сўнг руҳий изтиробга тушиб қолган Баҳора минг пушаймонда эканини айтиб, янгасидан мадад сўрайди. Кундай аёнки, айтилган маблағни бир амаллаб топиб-тутгани билан ҳаммаси якун топмайди, товламачи товламачилигини давом эттираверади. Бунга ҳаётда мисоллар жуда кўп. Уч кун ичида бирор-бир чора топмаса, ҳаммаси остин-устун бўлиб кетади. Уйқусиз кечган тунларда янгаси ўйлаб топган режа унинг зимистон кўнглига оз бўлса-да, ёруғлик олиб киргандек бўлди: “Дастлаб Рашиднинг таҳдидини овозли тарзда ёзиб олиш ва уни асос қилиб ички ишларга ариза бериш керак!” Баҳора дарҳол телефонига овоз ёзиш дастурини ўрнатди ва Рашидга қўнғироқ қилиб, фикридан қайтишни, маълумотларни йўқ қилишни илтимос қилди. Аммо йигитнинг дағдағаси унинг умидларини пучга чиқарди: пичинг ва ҳақоратга тўла жавоб (ҳозирча пулнинг камида ярми – 600 АҚШ долларини етказиши шартлиги) қўрқувини ошириши баробарида тегишли органга кечиктирмасдан мурожаат қилиш жоизлигини англатди. Шу ондаёқ туман ички ишлар бўлимига бориб, вазият ҳақида хабар берди.

ЎЗИ ҚАЗГАН ЧОҲ

Кўп такрорланадиган ибратли мақолимиз бор: “Бировга чоҳ қазима, унга ўзинг тушасан”. Рашид ҳам шундай бўлди. Туман ички ишлар бўлими ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбир давомида дорихона ёнида сўралган маблағнинг бир қисми, яъни 600 АҚШ доллари микдоридаги махсус кимёвий ишлов берилган пулларни Баҳорадан олган вақтда Рашид қўлга олинди. Қизнинг фотосуратлари, аудио ва видеоёзувлари сақланаётган мобил телефони далилий ашё сифатида ҳужжатлаштирилди.

Жиноят ишлари бўйича Пастдарғом тумани судининг ҳукмига асосан судланувчи Рашид Абдукаримов Жиноят кодексининг 165-моддаси (товламачилик) 1-қисми билан айбдор деб топилди ва унга 4 йил муддатга озодликдан чеклаш жазоси тайинланди. Жазо талабига кирадиган қўшимча чек­ловларга мувофиқ у бу муддатда яшаш жойидан ҳар куни кеч соат 22:00 дан эрталаб соат 07:00 гача чиқмайди, назорат қилувчи органнинг розилигисиз яшаш ва иш жойини ўзгартирмайди, алкогол ва спиртли ичимликлар истеъмол қилмайди, кафе, бар ва ресторанларга бормайди. Энг муҳими, интернетдан фойдаланмайди!

Хулоса

Бугунги кунда ахборот технологиялари жадал суръатда ривожланиб бормоқда. Ижтимоий тармоқларда турли фойдали маълумотлар билан бирга зарарли ғоялар ҳам тарқатилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, доимий ҳушёр бўлишни, аслни қалбакисидан фарқлашни, бир сўз билан айтганда, ахборот технологияларидан тўғри фойдаланиш малакасини эгаллашни тақозо этмоқда. Бунга билим, маданият ва маърифат орқали эришиш мумкин. Демак, ҳаётга теран кўз билан боқиб, яхшини ёмондан ажратиб олиш энг долзарб вазифадир.

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА,

журналист

Сўнгги йилларда маъмурий судларда фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоя қилиниши баробарида ерга оид оммавий низолар кўрилиб, ҳал этилмоқда. Яъни, ерга оид низоларнинг аксарияти маъмурий органнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг қарорларни ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда мансабдор шахснинг хатти-ҳаракати (ҳаракатсизлиги)ни қонунга хилоф деб топиш масалаларидир.

Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, тегишли органларнинг ваколатига тааллуқли масалалар судлар томонидан ҳал қилинмайди. Айтайлик, Ер кодексининг 23-моддасига асосан ер участкасини бериш (реализация қилиш) бўйича ваколатли органлар белгиланган. Хусусан, Давлат кадастрлари палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш ваколатига эга. Бу ваколатларни фақат шу органнинг ўзигина бажаради. Борди-ю, ваколатли давлат органи тегишли тартиб-таомилга риоя қилмаса ёки қонунга зид равишда ҳаракатланса, ушбу ҳаракат(ҳаракатсизлик) ёхуд ноқонуний қарор устидан маъмурий судларга мурожаат қилиниши мумкин.

Бундан ташқари, маъмурий органнинг объектни танлов ёки аукционга чиқаришга қадар амалга оширган ҳаракати (ҳаракатсизлиги) ёхуд қарори билан боғлиқ оммавий-ҳуқуқий низолар маъмурий судларда кўриб чиқилиб, ҳал этилса, аукцион ёки танлов натижаси юзасидан вужудга келган низолар эса (масалан, битим, ким ошди савдосини ёки танловни ҳақиқий эмас деб топиш, битимни бекор қилиш, ўзгартириш) тегишинча фуқаролик ишлари бўйича судлар ёинки иқтисодий судларда кўриб чиқилади. 

Ерга оид низо билан судга мурожаат этишда Ер кодексининг 31- ва 33-моддаларига асосан ерга бўлган ҳуқуқнинг вужудга келганлиги ва ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эканлиги муҳим аҳамият касб этади.

Президентимизнинг 2021 йил 8 июндаги “Ер муносабатларида тенг­лик ва шаффофликни таъминлаш, ерга бўлган ҳуқуқларни ишонч­ли ҳимоя қилиш ва уларни бозор активига айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ер муносабатларига оид қарор, фармойиш ёки бошқа турдаги ҳужжат қабул қилиш, шу жумладан, туман ва шаҳар маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни белгилаш, эътироф этиш, ўзгартириш, бекор қилиш ҳуқуқи 2021 йил 1 августдан бекор қилинган. Шунинг­дек, Қорақалпоғис­тон Республикаси Вазирлар кенгаши, вилоятлар, Тошкент шаҳар, туманлар ва шаҳарлар маҳаллий вакиллик ҳамда ижро ҳокимияти органлари томонидан мазкур фармонда назарда тутилганидан бошқача тартибда ер участкаларини ажратиш қатъиян тўхтатилган. Гарчи 2021 йил 16 августда Ер кодексининг 23-моддасига ўзгартишлар киритилган бўлса-да, 2021 йил 9 июндан бош­лаб туман (шаҳар) ҳокимларининг ер участкаларини эгалик қилиш ва фойдаланиш учун ажратиш(реализация қилиш) ваколати чекланган.

Фуқаролар ва юридик шахслар ерга оид ўзларининг ҳуқуқларини бузаётган қарор ёки хатти-ҳаракат(ҳаракатсизлик) маъмурий органнинг ваколати доирасида амалга оширганлигига аҳамият қаратишлари лозим.

Зеро, айрим маъмурий органларда ҳуқуқий билим ва салоҳияти етарли бўлмаган кадрлар ўзлари билмаган ҳолда фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг ҳуқуқларни бузишга сабаб бўлган қарор чиқариш­лари, хатти-ҳаракат(ҳаракатсизлик) содир этиш ҳолатлари учраб туради.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 186-моддасига асосан маъмурий органннинг фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг улар мансабдор шахс­ларининг қарори, ҳаракати(ҳаракатсизлиги) устидан манфаатдор шахсга ўзининг ҳуқуқлари, эркинлик­лари ва қонуний манфаатлари бузилганлиги тўғрисида маълум бўлган пайт­дан эътиборан олти ой ичида ариза(шикоят) билан маъмурий суд­га мурожаат қилишлари талаб этилади. Узрсиз сабабларга кўра муддатни ўтказиб юбориш эса манфаатдор шахснинг бузилган ҳуқуқлари тикланмаслигига олиб келади. 

Қонунларимиздаги мазкур қоидаларни билиш, уларга амал қилиш ҳар бир фуқаронинг бурчи бўлиб, эркин ва фаровон ҳаётнинг гарови ҳисобланади.

Зайнабхон ЎРИНОВА,

Судьялар олий мактаби тингловчиси

“ҚАРМОҚ”

Бекорчининг хаёлига нималар келмайди, дейсиз. Айниқса, у пешона тери тўкмай мўмай даромад топиш, ҳамиша оғирни остидан, енгилни устидан юриш пайида бўлса, табиийки, ғайриқонуний қилмишга қўл уради.

Содиқ Диёров (исм-шарифлар ўзгартирилган) бекорчиликдан уззу-кун уйда ётавериб зерикди, шекилли, ўзича қандайдир “янгилик” қилишни ўйлади. Шу мақсадда у телефонини титкилади, турли сайтларга кирди.

“Olx.uz!” Шу сайтга кўзи тушиши билан бирдан жонланиб қолди. Ва шу ондаёқ хаёлига келган мақсад сари илк қадам ташлади. Ушбу сайт орқали ўзига тегишли буюмларни сотиш ниятида эълон берган шахслардан бирининг телефон рақамини терди. Нариги томондан “лаббай”, деган жавоб эшитилгач, гап бошлади:

– Тикув машиналарингизни сотмоқчимисиз?

– Ҳа, худди шундай, турли русумдаги 15 та машинам бор, пул зарур эди, ҳаммасини кўтарасига олган кишига арзон нархда сотаман, – деди Сирдарё вилоятининг Ширин шаҳрида истиқомат қилувчи Дилобар Ниёзова.

– Яқинда тикув цехи очгандим, агар уларни Тошкент шаҳрига олиб келсангиз, ҳаммасини сотиб олардим, — деди С. Диёров.

Таклиф сотувчига маъқул келди. Эртаси куниёқ товарларини автомашинасига юклаб, пойтахтга олиб келди.

– Синглим, минг бор узр, олдингизда хижолатдаман, сизниям овора қилдим, – деди С. Диёров хижолатомуз оҳангда. – Бир танишимда анчагина пулларим бор эди, сал муаммоси чиқиб қолибди, шунга…

Аёл тикув машиналарининг ҳаммасини кўтарасига сотаман, деган ниятда шунча йўл босиб келган эди. Аммо харидорнинг сўзларини эшитиб, бирдан ҳафсаласи пир бўлди. Бунинг устига тикув машиналарини яна уйга қайтариб олиб кетиш ҳам харажат талаб қилади.

У шуларни хаёлидан ўтказаркан, нима қилишни билмай қолди. Шу чоғ харидор С. Диёров ғалати таклифни айтди.

– Агар рози бўлсангиз, пулларни бир ҳафтада етказаман. Ҳатто тилхат ҳам ёзиб беришим мумкин, — деди у.

Аёл унинг таклифига ноилож рози бўлди. У 41,5 миллион сўмлик тикув машиналарини қолдириб, тилхатни олганча уйига қайтди.

Фирибгар тикув машиналарини уйига олиб қайтаркан, буларни сотиб, қанча фойда олиш ҳақида ҳузурланиб хаёл сурарди.

ХАЙРИЯ НИҚОБИ ОСТИДА…

Орадан кўп вақт ўтмай у яна “Olx.uz”да бир эълонга кўзи тушиб, дарҳол қўнғироқ қилди. Ўзаро суҳбатдан сўнг Юнусобод тумани, “Отчопар” маҳалласи, Бўзсув бўйи кўчасидаги хонадонлардан бирига йўл олади.

– Опажон, мен новвосингизни яхши ниятда сотиб оламан, уни сўйиб, етимларга хайрия тариқасида тарқатаман, – деди у уй бекасига. – Новвосни сиз айтган нархда сотиб оламан, фақат битта илтимос, пулини 10 кундан сўнг бераман. Савоб ишга сиз ҳам шерик бўлинг, дуода қоласиз.

Аввалига аёл унинг таклифини рад этмоқчи бўлди, аммо савоб сўзини эшитгач, индамай розилик билдирди. Қисқаси, аёл фирибгар қўлига тутқазган паспорт нусхаси ва тилхат эвазига 14 миллион сўмлик бир бош қорамолини бериб юборди.

Ишлари юришиб кетганидан ҳаволанган С. Диёров эълонлар сайтидан чиқолмай қолди. У содда ва ишонувчан мижозларни излар, савдолашар, телефонда сўзлаша туриб, уларнинг соддаликларига ишонгач, ғараз мақсадини амалга оширишга киришарди.

Бахтиёр Мўминов ҳам фирибгар С. Диёров усталик билан қўйган тузоққа қандай тушганини билмай қолди. Фирибгар унинг 6 миллион сўмга сотмоқчи бўлгани 2 та “Redmi note 9 t” телефон аппарати учун олдиндан 800 минг сўм, қолганини 4 ой давомида ҳар ойда 1 300 000 сўмдан бериб боришини айтиб, охири кўндирди.

Фирибгарнинг ўлжасига айланганлардан яна бири Юнусобод туманида яшовчи Ҳусан Раҳимовдир. У пулини бир ҳафта ичида олишига ишониб, 36 миллион сўмлик 2 бош ҳўкизини “хайрия”чининг қўлига қандай қўшқўллаб топширганини ўзи ҳам билмай қолди.

Қисқаси, фирибгар С. Диёров ўзининг жиноий ҳаракатларини давом эттириб, ўзганинг мол-мулкини алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қўлга киритиш мақсадида яна кўплаб содда ва ишонувчан кишиларни қармоғига илинтирган. Хусусан, у паркентлик Э. Раимовнинг турли русумдаги 8 та тикув машинасини 10 кунда пулини беришга ишонтириб, тилхат ёзиб бериб, 18 934 038 сўмга чув туширган. Бу ҳали ҳаммаси эмас. Фирибгар В. Зулфиқорованинг 2 та (9 475 000 сўмлик), Д. Ўтанованинг 12 та (33 760 481 сўмлик), Х. Асфандиёровнинг 1 та (6 839 095 сўмлик), Р. Собиржоновнинг 2 та (8 345 436 сўмлик), Д. Маликовнинг 10 та (60 миллион сўмлик), М. Тўраеванинг 1 та (6 миллион сўмлик), М. Мирзаеванинг 1 та (3 миллион сўмлик), Д. Собировнинг 1 та (8 миллион сўмлик), Д. Солиеванинг 4 та (2 100 АҚШ долларилик), Н. Туропованинг 1 та (3,5 миллион сўмлик), С. Тоштемировнинг 7 та (2 250 АҚШ долларилик) тикув машинасини фирибгарлик йўли билан ўзлаштирган. Шунингдек, у яна ушбу сайтдаги эълонлар орқали кўплаб кишиларнинг мобил телефонлари, компьютер жамланмаси ва бошқа ашёларини шу тахлит қўлга киритган.

“ТОТАЛИЗАТОРГА ЮТҚАЗИБ ҚЎЙГАНДИМ”

Судда Содиқ Диёров айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. Буёғини сўрасангиз, унинг фирибгарлик қилмишини содир этишида илгари айни шундай товарларнинг олди-сотдиси билан шуғуллангани қўл келган. Яна унинг айтишига қараганда, 2021 йил тотализатор ўйинида катта миқдорда пул ютқазиб қўйгани сабабли бу қилмишларга қўл уришга мажбур бўлган…

Албатта, суд унинг қилмишларига қонуний баҳо берди. У Жиноят кодексининг 168-моддаси (фирибгарлик) 3-қисми б бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилди. Жиноят ишлари бўйича Янгиҳаёт тумани суди томонидан С. Диёровга узил-кесил ўташ учун 7 йил 2 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Суд ҳукмида фирибгар томонидан етказилган моддий зарарнинг бир қисми қоплангани эътироф этилган ҳолда яна 20 нафар жабрланувчи ҳисобига 225 609 906 сўм ундириш қайд этилди.

Хулоса ўрнида

Албатта, жиноятчи қилмишига яраша жазо олди, адолат қарор топди.

Аммо шу ўринда айрим фикр-мулоҳазалар туғилади. Гап шундаки, ўта соддалик ва қонун талабларини яхши билмаслик оқибатида 24 нафар киши фирибгарга чув тушган. Бу кичкина рақам эмас! У шунча хонадонда хотиржамлик йўқолгани, асаббузарлик юзага келганини англатади. Демак, жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, қонунчилик тарғиботини кучайтиришга катта эҳтиёж бор. Бу эса, ўз навбатида, мутасаддилардан бу борада самарали чора-тадбирлар кўришни тақоза этади. Ана шунда доно халқимизнинг “Ўзингни маҳкам тут, қўшнингни ўғирликда айблама”, деган ҳикматли нақлнинг амалдаги ифодаси намоён бўлади.

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА,

журналист

ОММАВИЙ АХБОРОТ ВОСИТАЛАРИ ВА БЛОГЕРЛАР ДИҚҚАТИГА!

2024 йил 20 февраль куни соат 11.00 да Ўзбекистон Республикаси Олий судида (Тошкент шаҳри, Шайхонтоҳур тумани, Абдулла Қодирий кўчаси, 1 уй) республика судларининг 2023 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолияти ҳамда суд тизимини янада такомиллаштириш бўйича келгусидаги вазифалар юзасидан матбуот анжумани ўтказилади.

Маълумот учун телефон: (71) 239-02-43.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

Мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, одил судлов сифатини ошириш борасида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бундан кўзланган асосий мақсад — адолатли суд тизимини ривожлантириш ҳамда унинг фаолиятини халқ манфаати ва инсон қадр-қимматини самарали ҳимоя қилишга йўналтиришдан иборат.

Суд-ҳуқуқ тизими учун малакали мутахассисларни мақсадли тайёрлаш ва олий маълумотли кадрларнинг етишмовчилиги муаммосига концептуал жиҳатдан ёндашилаётгани янги ишга қабул қилинган ходимларнинг хизмат фаолиятига мослашиши учун талаб этиладиган вақтни тежаш ва иш сифатини янги босқичга олиб чиқиш имконини бермоқда.

Ўтган йили Олий суд ҳузурида ташкил этилган “Бўлажак суд ходимлари клуби” келгусида муносиб кадрларни танлаб олишга хизмат қилади.

Шу ўринда айтиш керакки, жамиятда суд тизими ходимларининг ижтимоий мавқеи ва обрў-эътиборини ошириш ҳамда меритократия тамойили асосида юқори малакали кадрлар корпусини шакллантириш Олий суд раҳбарияти олдида турган долзарб вазифа саналади. Чунки “меритократия” тушунчаси касбга оид сифатлари, алоҳида хизматларини одилона ҳамда объектив баҳолаш асосида энг муносиб ва қобилиятли шахсларни танлаб олиш, деган маънони англатиши бежиз эмас Бу жараёнда ишдаги сифат ва натижа, энг аввало, фаолият юритаётган кадрларга бевосита боғлиқ эканини унутмаслик даркор.

Албатта, жамоаларда ишчанлик муҳитини яратиш билан бир қаторда соҳа ходимларининг дунёқараши, маънавияти, касбий одоб-ахлоқи ҳам муҳим аҳамият касб этади. Бу борада суд органлари “устоз-шогирд” анъаналарига қатъий амал қилиб келмоқда.

Олий суд раҳбариятининг ушбу йўналишдаги асосий мақсади олий таълим ташкилотларининг “юриспруденция” таълим йўналишида таҳсил олаётган талабаларни суд органлари фаолияти ва судьялик касбига оид қонунчиликда белгиланган талаблар билан таништириш, назарий билимлардан келиб чиққан ҳолда қонунни амалда қўллаш кўникмаларини шакллантириш ҳамда мустаҳкамлаш, назария ва амалиётнинг узвийлигини таъминлаш, талабаларни касбий фаолиятига мос равишда виждонли, ҳалол, очиқ кўнгил, фидойи ҳамда муносиб мутахассис сифатида тарбиялашдир. Бундай эзгу мақсадга эришишда “Бўлажак суд ходимлари клуби” яқиндан ёрдам бермоқда.

Талабалар билан учрашувларда уларга суд тизимида амалга оширилаётган очиқ кадрлар сиёсати, бўш иш ўринлари ҳамда судларда яратилган шарт-шароитлар яқиндан таништирилмоқда. Бундай ёндашув ва услуб судлардаги кадрлар сиёсати самарадорлигини оширмоқда.

Суд органларида кадрлар билан ишлаш жараёнига замонавий HR-менежмент элементларининг кириб келаётганини ҳам таъкидлаш зарур.

Хусусан, “хедхантинг”, яъни давлат органлари, ташкилотлар ҳамда хусусий секторда муваффақиятли фаолият юритаётган малакали мутахассисларни ишга жалб қилиш, шунингдек, “рекрутинг” – юқори малакали ва амалий тажрибага эга мутахассисларни қидириш, танлаш ҳамда ишга фаол жалб қилиш жараёни каби янги унсурлар шулар жумласидандир.

Суд органлари вакиллари талабалар билан учрашувлар билан бир қаторда иш берувчилар учун ташкил этилаётган “Карьера кунлари”да ҳам фаол иштирок этмоқда. Бундай ҳамкорлик нафақат кадрларни тайёрлаш, балки илмий тадқиқотлар ва изланишлар учун ҳам янгича муҳитни яратмоқда.

2022-2023 йилларда Тошкент давлат юридик университети, Самарқанд, Наманган ва Термиз давлат университетлари билан юридик кадрларни тайёрлаш соҳасидаги ўзаро ҳамкорлик тўғрисида меморандумлар имзоланди.

Ахборот технологиялари соҳасида кадрларни тайёрловчи “Alfraganus university” нодавлат олий таълим ташкилоти билан ҳам ҳамкорлик йўлга қўйилди.

Олий суд ташаббуси билан Ёшлар ишлари агентлиги ҳамда бошқа вазирлик ва идоралар билан ҳамкорликда 14 ёшдан 30 ёшгача бўлган юртдошларимиз ўртасида “Ёшлар ва қонун” ҳуқуқий танлови мунтазам ўтказиб келинаётгани жамиятда амалдаги қонунларга ҳурмат, судларга нисбатан ишончнинг шаклланишида муҳим омил бўлмоқда. Бунда ёшлар танлов шартларини бажариш учун ҳудудлардаги очиқ суд жараёнларида қатнашиб, тажрибали судьялардан ҳуқуқий-амалий маслаҳатлар олиш орқали ўз билимларини янада бойитишга муваффақ бўлишмоқда.

Бундай кенг кўламли чора-тадбирлар ёшларимизнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини ошириш билан бирга, уларда суд ҳокимиятига бўлган ишонч ва келажакда шу соҳада меҳнат қилишга бўлган қизиқишни кучайтирмоқда. Бу келгусида суд тизими салоҳиятли кадрлар билан тўлдирилишидан далолатдир.

Музаффар Муҳитдинов,

Олий суд Кадрлар бошқармаси

бошлиғи

Мамлакатимизда оилани асраш ва мустаҳкамлаш, бола ҳуқуқларини таъминлаш, хотин-қизларнинг қонуний манфаатларини рўёбга чиқариш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналиши сифатида белгиланган.

Бинобарин, янги таҳрирдаги Конституциямизда оила жамиятнинг асосий бўғини экани, давлат оиланинг тўлиқ ривожланиши учун ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва бошқа шарт-шароитларни яратиши, оналик, оталик ва болалик давлат томонидан муҳофаза қилиниши қатъий белгилаб қўйилган.

Давлатимиз раҳбарининг бир қатор фармон ва қарорларида ҳам бу йўналишда амалга оширилаётган ишларни изчил давом эттириш талаби ўз ифодасини топган. Жумладан, Президентимизнинг 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган “Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорига асосан 2030 йилга қадар ижро этувчи ҳокимият, суд тизими ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда бошқарув ходимлари орасида хотин-қизларнинг улуши 30 фоизга етказилади. Ушбу талаб директорлар кенгаши ва кузатув кенгашларини шакллантиришга ҳам татбиқ этилади.

Шунингдек, ушбу қарорнинг 9-бандида Олий суд, Судьялар олий кенгашининг илғор хорижий тажриба асосида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантириш ҳақидаги таклифига розилик берилди.

Шу асосда жорий йил 1 февралдан мавжуд штат бирликлари доирасида тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларининг икки нафардан судьясини оилавий низоларни кўриш бўйича ихтисослаштирган ҳолда, ушбу судларда “Оила судьялари” ташкил этиш белгиланди.

Президентимиз қарори ижросини таъминлаш мақсадида Олий суд Раёсатининг 2024 йил 23 январда “Фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларида оилавий низоларни кўришга ихтисослашган “Оила судьялари” ташкил этиш тўғрисида”ги қарори қабул қилганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Раёсат қарорида “Оила судьялари” томонидан кўриладиган оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган ишлар ва уни кўрадиган судьялар рўйхати, судьялар таркибига ўзгартириш киритиш, улар фаолиятини самарали ташкил этиш учун амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар тўғрисида батафсил тушунтиришлар берилган.

Суд соҳасида янги институт, яъни “Оила судьялари”ни ташкил қилиш масаласи замирида бир қатор мақсадлар ўз ифодасини топган. Бунда, хусусан:

биринчидан, судьяларнинг оилавий низоларни кўришга ихтисослашуви ушбу йўналиш бўйича малакали мутахассис бўлиб шаклланишига замин яратади, бу тоифа низоларни ижобий ҳал қилишда бой амалий тажриба тўпланади.

иккинчидан, судьялар алоҳида эътибор қаратган ҳолда ҳар бир оилавий низони чуқур ўрганиш, унинг юзага келиш сабаблари, моҳиятини тўлиқ тушуниб етиш, мухтасар айтганда, фуқаролик ишини атрофлича ўрганиш имконига эга бўлади;

учинчидан, оилавий низоларнинг ўзига хос томони шундаки, ушбу тоифадаги низонинг юзага келиши бошқа низо турларини ҳам бевосита келтириб чиқаради. Масалан, оилавий жанжал сабаб судга берилган никоҳдан ажратиш ҳақидаги ариза, кейинчалик томонлар ўртасида алимент ундириш, бола уч ёшга тўлгунга қадар таъминот ундириш, алимент миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш, бола билан кўришиш тартибини белгилаш, ҳатто ота-оналик ҳуқуқини чеклаш ёхуд маҳрум қилиш каби “занжирли низолар” юзага келиши мумкин.

Шундай экан, судьялар ушбу тоифадаги ишларни кўриб чиқишда тарафларни имкон қадар яраштириш чораларини кўриши, медиация институтини кўпроқ қўллаши талаб этилади. Бу, ўз навбатида, оилавий низолар камайиши, тинч ва аҳил оилалар сонининг кўпайишига хизмат қилади;

тўртинчидан, судьялар оилавий ишларни кўриб чиқишда юзага келаётган муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф қилиш баробарида, уларнинг олдини олиш борасида ҳокимликлар, оила ва хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш, маҳалла еттилиги ва фаоллари, диний уламолар, бандликка кўмаклашиш, соғлиқни сақлаш каби соҳа мутасаддилари билан ҳамкорлик механизмларини ҳам йўлга қўйиши зарур.

Бунда оилавий низо келиб чиқишига сабаб бўлаётган омиллар: томонлардан бирининг оила қуришга тайёр эмаслиги, эр ва хотин бир-бирини тушунмаслиги, учинчи шахсларнинг аралашуви, фарзандсизлик, ишсизлик, моддий етишмовчилик каби ҳолатларни бартараф этиш юзасидан масъуллар билан ҳамкорликда муайян чоралар кўрилади. Зарур ҳолатларда тарғибот-ташвиқот ишлари, турли ижтимоий роликлар орқали профилактик ишлар доимий равишда ўтказилиб борилади.

Бугунги кунда дунёнинг бир қатор ривожланган давлатлари, хусусан, Америка Қўшма Штатлари, Германия, Япония, Хитой, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Австралия каби мамлакатларда оила судлари муваффақиятли фаолият юритмоқда.

Хусусан, АҚШнинг Шимолий Каролина штатида ташкил қилинган оила судида вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятлар, гиёҳвандлик, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш, оиладаги зўравонлик, болага васийлик қилиш ҳуқуқи, болани қўллаб-қувватлаш, алимент ундириш, эр-хотин ўртасидаги мулкни тақсимлаш каби ишлар кўриб чиқилади. Эътиборли жиҳати шундаки, оилавий суд судьялари оилавий муаммоларни ҳал этишда катта тажрибага эга бўлиши ва махсус тайёргарликдан ўтишлари талаб этилади.

Австралияда Оила суди никоҳдан ажратиш, ота-она ўртасидаги мулкни тақсимлаш каби оилавий-ҳуқуқий масалалар билан шуғулланади.

Ҳиндистонда оила судлари 1984 йилдаги қонун асосида фаолият олиб боради. Оила судлари аҳоли бир миллиондан ортиқ бўлган ҳудудларда ташкил этилади. Ушбу судлар никоҳ, эр-хотиннинг ҳуқуқларини тиклаш, васийлик, мулкий ва никоҳ мақоми билан боғлиқ низоларни кўриб чиқади.

Японияда оила судлари 1947-1948 йиллар оралиғида ташкил қилинган бўлиб, ушбу судлар туман суд тизимидан алоҳида тарзда фаолият кўрсатади. Уларнинг ваколати 14 ёшдан 20 ёшгача бўлган вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш каби ишларни қамраб олади.

Мамлакатимизда янги ташкил қилинган “Оила судьялари”да оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 32 турдаги фуқаролик ишлари кўриб чиқилмоқда. Бу ўринда, жумладан, алимент ундириш, ота-оналик ҳуқуқини чеклаш ёки ундан маҳрум этиш, бола билан кўришиш тартибини белгилаш, оталикни белгилаш, фарзандликка олиш, никоҳдан ажратиш, никоҳни ҳақиқий эмас, деб топиш, никоҳ шартномасини бекор қилиш ёки ўзгартириш каби оилавий-ҳуқуқий муносабатлар ҳақида сўз бормоқда.

Хулоса қилиб айтганда, “Оила судьялари” ўзининг ижобий самарасини бериши жамиятимизда тинч ва мустаҳкам оилалар сони кўпайишига хизмат қилади. Қолаверса, мазкур янги институт хотин-қизларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда, ёш авлодни соғлом оилавий муҳитда камол топишида муҳим аҳамият касб этади.

Умидбек Умурзақов,

Олий суд катта консультанти

Ёлғон. Бу сўз нақадар хунук эшитилади. Чунки ёлғон инсонларнинг бир-бирига бўлган ишончини сўндирувчи, аниқроғи, йўққа чиқарувчи, турли низо, можаро, ҳатто оғир жиноятларни ҳам юзага келтирувчи иллатдир. Масалан, бугунги кунда эпидемия сингари кенг тарқалган фирибгарлик жиноятининг асосини ёлғон ваъдалар бериб ишонтириш, алдаш ташкил қилади.

Пахтаободлик Ғолибжон Нурматов (судланувчининг исм-шарифлари ўзгартирилган) ҳам аввалига фирибгарликка қўл уриб, сўнгра жиноятини хаспўшлаш ҳамда жиноий жавобгарликдан қутилиб қолиш мақсадида иккинчи ва учинчи жиноятларни содир этди.

Аввало шуни таъкидлаш лозимки, Ғолибжон бундан икки-уч йил олдин автомашина олди-сотдиси билан шуғуллана бош­лади. Аммо мазкур йўналишда сўнгги йилларда пайдо бўлган насия савдо муҳити унинг феълини айнитди. Акс ҳолда оила, бола-чақа боқаман, деб яхши ният билан бошлаган савдосига ёлғон аралаштирмаган бўларди.

Гап шундаки, Ғ. Нурматов 2022 йил апрель ойида туманнинг “Нодирабегим” маҳалласида яшовчи Азизбек Абдураҳимовнинг “Labo” русумли автомашинасини 7 000 АҚШ долларига насияга сотиб олади.

Яъни, пулини 2022 йил 10 август кунига қадар тўлаб беришини айтиб, “Labo”ни олиб кетади. Бироқ келишилган муддат қарзини бермай,  автомашина соҳибига 7 000 АҚШ долларининг ўша кунларда миллий валютамиздаги қиймати – 79 537 570 сўм миқдорида моддий зарар етказади.

Бундан ташқари, у 2022 йил сентябрь ойида Пахтаобод тумани “Файзиобод” маҳалласида истиқомат қилувчи Раънохон Мамадалиеванинг “Nexia” автомобилига харидор бўлади.

– Тўрт минг долларга берсангиз, оламан, – дейди у Раъно опа билан телефон орқали савдолашиб.

Аслида Р. Мамадалиева фойда кўриш мақсадида “Nexia”ни фуқаро Фароғатхон Раззоқовадан сотиб олганди. Ғолибжон айт­ган пул сотиб олган нархидан ортиқроқ бўлгани боис дарҳол рози бўлади аёл. Шу боис Ғ. Нурматов автомобилни осонликча олиб кетади. Сўнг ўзиники эканлигини айтиб, машинани Азизбек Абдураҳимовга тенг ярим баҳоси – 2 000 АҚШ долларига сотиб юборади. Олган пулининг 1 000 АҚШ долларини Раъно опадан қарзи эвазига бериб, қолган 1 000 АҚШ долларини ўзининг шахсий эҳтиёжларига сарфлайди. Шу тарзда Р. Мамадалиевага 32 992 830 сўмга тенг 3 000 АҚШ доллар миқдорида зарар келтиради. 

Аниқланишича, Фароғат Раззоқова 2022 йил февраль ойида тилга олинган “Nexia” автомашинасини Пахтаобод туманининг Ўртақўрғон маҳалласида яшовчи Ж. Ҳасановдан сотиб олган. Орадан 3 ой ўтиб – май ойида эса транспорт воситасини Раъно Мамадалиевага 3 500 АҚШ долларига сотган. Р. Мамадалиева савдолашган заҳотиёқ 500 АҚШ доллари берган. Келишувга кўра, 2022 йил июль ойида 500 АҚШ доллари, ноябрда эса қолган 2 500 АҚШ долларини бериши лозим бўлган. Шунинг учун харидор июль ойида 500 АҚШ долларини берган.

Лекин ноябрь ойидан ўтиб кетса ҳам қарзини узмаган. Сабаби, Ғолибжон Нурматов унга қолган 3 000 АҚШ доллар қарзини бермай кетади.

– Мен машинани бир танишимга сотгандим. У эса самарқандлик Воҳиджон исмли йигитга пуллаган. Аммо Воҳид пулини бермай, Россияга қочиб кетибди, – дея тушунтиради Ғ. Нурматов Раъно опага.

Буни қарангки, “Ўғрини қароқчи урибди” деганларидек, Самарқанд вилоятида истиқомат қилувчи Воҳиджон исмли йигит сўраб-суриштириб, автомашина Жасур Ҳасановнинг номида эканлигини аниқлайди. Сўнг­ра Жасурни алдаб, машинанинг пулларини тўлиқ берганини айтади.

Оқибатда Балиқчи тумани марказида жойлашган нотариал идорада олди-сотди шартномаси тасдиқланиб, автомашина Воҳиджоннинг номига расмийлаштирилади.

Бу гап-сўзлардан хабар топган Фароғат Раззоқова дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга мурожаат қилади. Бинобарин, мазкур ҳолат юзасидан олиб борилган терговга қадар текширув мобайнида Ғолибжон яна бир жиноятга қўл уради. Яъни, у жиноий жавобгарликдан қутилиб қолиш мақсадида Азизбек Абдураҳимовни аврашга тушади.

 – Мабодо сизни терговчи чақирса, “Nexia”ни Раъно опанинг укаси Ҳусанбойдан олганман, минг доллар пулни ҳам унга берганман, денг. Шунда опа-ука Фароғат Раззоқованинг олдида қарздор бўлиб қолишади. Сиз ва мен ўйиндан чиқиб кетамиз. Агар тўғрисини айтсангиз, терговчи мени жавобгарликка тортиши мумкин. Мен қамалиб кетсам, “Labo” машинангизни пулини беролмайман. Бекорга пулга куйганингиз қолади, – дейди Ғ. Нурматов ваҳима қилиб.

У шундай деб А. Абдураҳимовни терговга қадар текширув жараёнида ёлғон кўрсатув беришга мажбур қилади. Қолаверса, ўзи ҳам терговчи чақиртирган пайтда Азизбек Абдураҳимов “Nexia” автомашинасини опа-ука Мамадалиевлардан олганини айтиб, Ҳусан Мамадалиевга туҳмат қилади.

Шундан сўнг Ғолибжон Нурматовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Жиноят ишлари бўйича Балиқчи туман суди эса уни Жиноят кодексининг 168-моддаси (фирибгарлик) 3-қисми “б” банди, 139-моддаси (туҳмат) 3-қисми “г” банди ва 238-моддаси (ёлғон гувоҳлик бериш) 2-қисми билан айбдор деб топиб, озодликдан маҳрум қилиш жазосига маҳкум этди.

Шунингдек, судланувчи томонидан дастлабки тергов мобайнида банкка топширилган жами 122 000 000 сўм пулдан жабрланувчи Ф. Раззоқова фойдасига 2 500 АҚШ доллари (1 АҚШ долларининг 2023 йил 27 декабрь кунги сўмга нисбатан қиймати 12 354 сўм) 30 885 020 сўм, жабрланувчи А. Абдураҳимов фойдасига 4 500 АҚШ доллари ҳисобидан 55 593 037 сўм ўтказилди. Қолган 35 521 943 сўм пул айбдорнинг ўзига қайтарилди.

Ҳамюртларимизга сир эмаски, автомашина бозорида ёки олди-сотдисида фирибгарлик тез-тез учрайди. Бунга ҳаётий мисоллар жуда кўп. Шундай экан, ҳар бир харидор автомашина ҳужжатларини синчиклаб текшириб, у билан боғлиқ ҳеч қандай муаммо йўқлигига ишонч ҳосил қилгандан кейин савдолашса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Фурқатжон СОБИРОВ,

жиноят ишлари бўйича 

Балиқчи туман суди раиси