Ҳаётда қонун талабига риоя этмаслик охир-оқибат турли муаммо ва низоларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Чунки қонунларда барча ҳуқуқ ва мажбуриятлар ўзининг аниқ ифодасини топган.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, пойтахтимизнинг Миробод туманида яшовчи Нурбек Жумаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) Анатолий ва Дмитрий Сергеевларга нисбатан 2018 йилда тузилган хонаки олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топиш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Миробод туманлараро судининг 2023 йил 5 декабрдаги ҳал қилув қарорига асосан даъво талабини қаноатлантириш рад этилган. Тошкент шаҳар суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 28 мартдаги ажрими билан суднинг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган. Бундан норози бўлган даъвогар Н. Жумаев кассация шикояти билан мурожаат қилган.

Суд муҳокамаларида аниқланишича, низога сабаб бўлган Миробод тумани, Фарғона йўли кўчасидаги 52-уйнинг 29-хонадони 1993 йил 12 февралдаги 03-21/75-сонли Давлат далолатномасига асосан Пётр Сергеевга тегишли бўлган. Тақдим этилган тилхат нусхасида П. Сергеев ушбу хонадонни Н. Жумаевга 5 000 АҚШ долларига сотгани, пулни тўлиқ олгани, хонадонни расмийлаштириб бериши қайд этилган.

Аммо 2016 йил 17 апрелда П. Сергеев вафот этган. 2018 йил 13 декабрда Миробод тумани 5-сонли давлат нотариал идорасида расмийлаштирилган “Қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ ҳақида”ги гувоҳномага асосан ушбу хонадонга ака-ука Сергеевлар меросхўр деб топилган ва 2018 йил 29 декабрда у давлат рўйхатидан ўтказилган.

Тошкент шаҳар ҳокимининг 2012 йил 12 ноябрдаги 894-сонли “Фарғона йўли кўчасида қайта таъмирлаш, кенгайтириш ва ободонлаштириш ишларини олиб бориш ҳақида”ги қарорига асосан низоли 29-хонадон бузиб ташланган.

Амалдаги Фуқаролик кодексининг 112-моддасига кўра, агар тарафлардан бири нотариал тасдиқлаш орқали талаб қилинадиган битимни тўлиқ ёки қисман бажарган бўлса, иккинчи тараф битимни нотариал расмийлаштиришдан бош тортса, суд битимни бажарган тарафнинг талаби бўйича уни ҳақиқий деб ҳисоблашга ҳақлидир. Бу ҳолатда битимни кейинчалик нотариал расмийлаштириш талаб қилинмайди.

Агар давлат рўйхатидан ўтказиш талаб қилинадиган битим керакли шаклда тузилган бўлиб, аммо тарафлардан бири уни рўйхатдан ўтказишдан бош тортса, суд бошқа тарафнинг талаби билан битимни рўйхатдан ўтказиш тўғрисида қарор чиқаришга ҳақли. Бундай ҳолатда битим суд қарорига мувофиқ рўйхатдан ўтказилади.

Ҳозирги пайтда низоли 29-хонадон бузиб ташлангани сабабли амалда мавжуд эмас. Бундай вазиятда ҳақиқатда фактик жиҳатдан мавжуд бўлмаган хонадон бўйича иккинчи томон битимни нотариал расмийлаштиришдан бош тортмоқда, деб бўлмайди ва суд тартибида битимни ҳақиқий эмас, деб топиш учун қонуний асослар мавжуд эмас.

Қолаверса, суд тартибида ҳақиқий эмас, деб топиладиган битим кейинчалик шу қарор асосида давлат рўйхатидан ўтказилиши мумкин бўлиши лозим. Мазкур ҳолатда эса, кўчмас мулкнинг ўзи мавжуд эмаслиги сабабли хонадоннинг олди-сотдисини ҳақиқий эмас, деб топиш учун ҳам, давлат рўйхатидан ўтказиш учун ҳам қонуний асослар мавжуд эмас.

Бундан ташқари даъво аризасида Н. Жумаев ўзи билан А. Сергеев ва Д. Сергеевлар ўртасида 2018 йилда тузилган хонаки олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраган бўлса-да, судга уй-жойни олди-сотди қилиш юзасидан тузилган ёзма далиллар ҳамда тегишли ҳужжатларни тақдим этмаган. Ўз навбатида, суд муҳокамалари жараёнида ака-ука Сергеевлар бу ҳолатни инкор этишган.

Марҳум П. Сергеев сотгани тўғрисидаги тилхат ёзиб берган хонадон мерос тариқасида бошқа мулкдорлар эгалигига ўтгани туфайли судлар даъвогарга марҳумнинг ворисларига нисбатан уй-жой учун тўланган пулни ундириш ҳақида даъволашиши мумкинлигини тушунтирган. Бинобарин, судлар ишда аниқланган ҳолатлар ва қонун талабларидан келиб чиқиб, даъвони рад қилиш ҳақида қонуний ва асосли хулосага келишган.

Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати ҳам даъвогарнинг шикоятда келтирган важлари қонуний ва асосли бўлган суд ҳужжатларини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўла олмайди деб ҳисоблади ва суд ҳужжатларини ўзгаришсиз қолдирди.

Кўриниб турганидек, даъвогарнинг қонуний олди-сотди шартномасини тузмагани ва уни давлат рўйхатидан ўтказмагани ўзига қимматга тушди.

Шу боис ҳар бир ишда қонун талабларига қатъий риоя этиш зарур. Зеро, қонун барчага баробар бўлиб, унда ҳуқуқ ва мажбуриятлар аниқ белгилаб қўйилган.

Икром Алманов,

Тошкент шаҳар

суди судьяси

 

Бугунги кунда юксак даражада ривожланган илм-фан ва замонавий технология воситалари инсоният камолотига хизмат қилмоқда. Шу билан бирга айрим ғараз ниятли кимсалар бу қулайликлардан ўзларининг чиркин мақсади йўлида фойдаланаётгани ғоятда афсусланарлидир. Қуйидаги воқеа тафсилотлари ана шу ҳақида.

Қўшкўпир туманида яшовчи Акбар Иброҳимов (исм-шарифлар ўзгартирилган) электрон технологиялари имкониятларидан ғараз ниятда фойдаланиб, ўзгаларнинг жуда кўп миқдордаги пули, мол-мулкини ўзлаштиришдек тубан қилмишни содир этди.

Ўтган йилнинг бошида у тумандаги “Ўрта ёп” маҳалласида яшовчи Ғайрат Тожиевга имтиёзли кредит маблағи эвазига кичик мототранспорт воситасини сотиб олишни таклиф қилади. Бу ниятини амалга оширишда у ҳоким ёрдамчиси Бобур Қаландаров ва “Хоразм сити” масъулияти чекланган жамиятининг норасмий раҳбари Сардор Матёқубов билан ўзаро тил бириктирди. Шундан сўнг Ғ. Тожиевнинг номига www.e-imzo.uz веб-сайти орқали муқаддам очилган электрон имзони тақдим этган ҳолда банкдан 33 миллион сўм миқдорида кредит маблағи ажратилишига эришади. Ўзаро жиноий келишувга кўра, ушбу маблағ “Хоразм сити” корхонаси ҳисоб рақамига ўтказилади. Сўнгра нақдлаштирилиб, шахсий эҳтиёжлар учун сарфланади.

Орадан кўп вақт ўтмай “Ғалаба” қишлоғида яшовчи Э. Хўжамуродов ҳам А. Иброҳимовнинг фириб тўрига илинади. У ҳам имтиёзли кредит асосида мотокултиватор ускунасини сотиб олиш учун А. Иброҳимовдан ёрдам сўрайди. “Ҳожатбарор” дарҳол ишга киришади. Э. Хўжамуродовнинг банкдаги электрон рақамли имзо калитини қўлга киритган “ҳожатбарор” унинг номига 33 миллион сўмлик имтиёзли кредит расмийлаштиради ва ҳамтовоқлари Б. Қаландаров ва С. Матёқубов ёрдамида қалбаки электрон ҳисобварақ-фактураси орқали сотиб олинган техника воситасини бошқа бировга пуллайди.

Фирибгарлик қилмишлари бароридан келаётганидан руҳланган А. Иброҳимов Қўшкўпир туманидаги хусусий савдо корхонаси ҳисобчиси Бекзод Саиджоновга “Агробанк”нинг туман филиалидан турмуш ўртоғи Шарофат Ибодуллаева номига Хонқа туманидаги таъминотчи корхонадан аравачали юк мотоцикли сотиб олиш учун 22 миллион сўм миқдорида кредит маблағи ажратилганини маълум қилади. Фирибгар ўзини банк ходими деб таништиргач, ушбу савдо шартномаси нотўғри тузилгани учун уни бекор қилиш ва банк томонидан мототранспорт воситасини сотиб олиш учун ажратилаётган имтиёзли кредит маблағини Қўшкўпир туманидаги “Triton Mega Lyuks” масъулияти чекланган жамияти ҳисобига ўтказиш учун Ш. Ибодуллаеванинг банкдаги электрон рақамли имзоси зарурлигини тушунтиради. Бу гапга ишонган Ш. Ибодуллаева электрон имзосини А. Иброҳимовга тақдим этади. Ўз навбатида, А. Иброҳимов ушбу электрон имзо билан мотоциклни дўкондан олиб кетади ва уни бошқа кишига сотиб юборади.

А. Иброҳимов фирибгарлик йўли билан яна уч нафар кишини чув туширади.

Охир-оқибат жабрланувчилар А. Иброҳимовга қонуний чора кўришни сўраб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга ариза билан мурожаат этишди. Суриштирув ва тергов чоғида А. Иброҳимов аввал ҳам фирибгарлик жиноятини содир этгани учун Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди ва 228-моддаси 2-қисми “а” бандига асосан айбдор деб топилиб, 3 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига маҳкум этилгани, ҳозирда ана шу жазони ўтаётгани, қилмишидан тегишли хулоса чиқармагани маълум бўлди.

Шунингдек, айрим фуқароларга ажратилган кредит маблағи ва унинг эвазига сотиб олинган техника воситалари уларнинг ихтиёрига берилмагани учун масъулиятни ўз зиммасига олган “Ўртаёп” маҳалласи фуқаролар йиғини бўйича ҳоким ёрдамчи Б. Қаландаров ва “Хоразм сити” масъулияти чекланган жамиятининг норасмий раҳбари С. Матёқубов банкка етказилган молиявий зарарни ўз ҳисобидан қоплашди. Суд А. Иброҳимовни Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди ва 228-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари бўйича айбдор деб топди ва унга 5 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади. Бундан ташқари унинг зиммасига фуқаровий даъвогар мақомидаги Ш. Жуманиёзов, Х. Ниматов, Б. Ражабов ҳамда “Triton Mega Lyuks” жамиятига етказилган 129,7 миллион сўмлик молиявий зиённи қоплаш мажбурияти юклатилди.

Ушбу иш аппеляция инстанцияси судида ҳам муҳокама этилди ва биринчи босқич судининг ҳукми ўз кучида қолдирилди.

Шахсий манфаат йўлида ўзгаларнинг пули ва мол-мулкига тажовуз қилишнинг оқибати шундай тарзда якун топди. Бу бошқалар учун ҳам сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Зафар Ёқубов,

Хоразм вилояти

суди судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Фуқаролик ишларини тафтиш тартибида судларда қайта кўриш амалиётининг жорий этилгани биринчи ва апелляция инстанцияси судлари ҳужжатларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текширишда ниҳоятда муҳим ўрин тутмоқда. Ушбу тартиб моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилиши ҳамда процессуал қонун талабларига риоя этилишини таъминлаш, қонун устуворлиги ва одил судловга эришишда ҳуқуқий инс­титутнинг муҳим қисми сифатида қисқа вақт ичида ўзининг қулай ва афзаллиги билан ижобий натижа бера бошлади. Қуйидаги фуқаролик иши ҳам фикримизнинг ёрқин исботидир.

Фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2023 йил 27 февралдаги ажримлари билан К. Урдушев, О. Тўраев, Н. Файзуллаев, Д. Турдимурадова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаевнинг “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятига нисбатан мукофот пуллари ва маънавий зарар ундириш ҳақидаги ўн тўртта фуқаролик иши даъвогар О. Маматқуловнинг жавобгар — “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятига нисбатан шу тоифадаги фуқаролик ишига бирлаштирилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2023 йил 2 мартдаги ҳал қилув қарори ҳамда Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2023 йил 3 майдаги ажрими билан даъвогарларнинг акциядорлик жамиятига нисбатан мукофот пуллари ва маънавий зарар ундириш ҳақидаги даъво талабларини қаноатлантириш рад қилинган.

Шундан сўнг суднинг ушбу ажрими устидан даъвогар Б. Юсупов ва бошқалар томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятда суд қарорларини бекор қилиб, даъвони қаноатлантириш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилиш сўралган.

Шу ўринда даъво моҳиятига тўхталадиган бўлсак, О. Маматқулов, К. Урдушев, О. Тўраев, Н. Файзуллаев, Д. Турдимуродова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаев “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятида турли лавозимларда фаолият юритиб келишган.

Аммо иш берувчи томонидан тузилган меҳнат шартномаси Б. Юсупов пенсия ёшига етгани ва қолганлар билан тузилган меҳнат шартномаси ишлаб чиқаришдаги штат бирликлари қисқарганлиги муносабати билан бекор қилинган.

Айтиш керакки, фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2022 йилнинг 6 октябрь, 10, 25 ва 29 ноябрь ҳамда 6 декабрдаги ҳал қилув қарорларига асосан О. Маматқулов, К. Урдушев, О. Тўраев, Д. Турдимуродова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаев ишга тикланган.

“Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамияти бошқарув раисининг 2022 йил 18 августдаги 6-сонли буйруғига кўра, жамиятдаги барча доимий ишчи ва ходимлар энг кам базавий ҳисоблашнинг икки баравари миқдорида пул мукофоти билан рағбатлантирилган.

Ушбу буйруқнинг 3-бандида корхонада ишлаган, 2022 йил 6 майдаги 27-сонли буйруқ бўйича, шунингдек, “Ички меҳнат тартиб қоидалари”нинг 3.8-банди талабларига асосан меҳнат шартномаси бир тарафлама – иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар суд томонидан қайта тикланган тақдирда, уларга мазкур буйруқда белгиланган моддий рағбатлантириш маблағлари ажратилмаслиги белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари акциядорлик жамияти бошқарув раисининг 2022 йил 20 октябрдаги 61-сонли буйруғига кўра, 2022 йил тўққиз ойлик молиявий-хўжалик фаолиятидан келиб чиққан ҳолда иловада кўрсатилган корхона ишчи — ходимларини ижтимоий-моддий қўллаб-қувватлаб, жорий йил қиш мавсуми учун қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари харид қилиш учун меҳнатга ҳақ тўлашнинг тўрт баравари миқдорида, яъни 3 миллион 680 минг сўмдан моддий ёрдам пули бериш белгиланган.

Ушбу буйруқда, аниқроғи, унинг 4-бандида яна ўша ҳолат такрорланган.

Ушбу корхонада ишлаган ҳамда 2022 йил 6 майдаги 27-сонли буйруқ ижроси бўйича меҳнат шартномаси бир тарафлама — иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар ва “Ички меҳнат тартиб қоидалари”нинг 3.8-банди талабларига асосан меҳнат шартномаси бир тарафлама — иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар суд томонидан қайта тикланган тақдирда, ушбу ходимларга мазкур буйруқда белгиланган моддий ёрдам ажратилмаси алоҳида кўрсатилган.

Биринчи босқич суди даъво талабларини қаноатлантиришни рад қилиш ҳақида хулосага келган.

Апелляция босқич суди жавобгар — иш берувчи раҳбари даъвогарлар, яъни ишчи ва ходимларга буйруқ асосида моддий рағбатлантириш бериш ёки моддий ёрдам ажратиш ваколатига эга экани, раҳбарнинг ушбу маблағлар берилиши ҳақидаги буйруқларига илова қилинган рўйхатда даъвогарларнинг фамилияси ва исми кўрсатилмагани, айнан қайси ходимларга рағбатлантириш ва моддий ёрдам берилиши аниқ кўрсатилгани, мазкур буйруқлар юзасидан тарафлар низолашмагани ва улар ўз кучида эканини инобатга олган ва биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Даъвогарлар томонидан келтирилган тафтиш тартибидаги шикоятда судлар иш ҳолатларини тўлиқ ўрганмасдан қарор қабул қилгани, Жиззах шаҳар прокуратурасининг 2023 йил 9 январдаги тақдимномаси инобатга олинмагани, Б. Юсупов буйруқ чиқарилишидан олдин, яъни 2022 йил 6 октябрда ишга тиклангани, иш берувчини мукофот пулларини бермаслик ҳақидаги буйруғи қонунга хилофлиги ва ўз-ўзидан ҳақиқий эмаслиги ҳақида важлар таъкидланган.

Амалдаги Фуқаролик-процессуал кодексининг 419-моддасига кўра, тафтиш инстанция суди суд ҳужжатини тўлиқ ҳажмда текшириб чиқиши шарт. Шунингдек, судлов ҳайъати суд қарорларига нисбатан барча даъвогарлар шикоят бермаган бўлса-да, уларнинг қонунийлигини ҳам тўлиқ ҳажмда текшириши лозим.

Аниқланишича, “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятининг жамоа шартномасида барча ходимлар байрамлар, қишки мавсумда мукофот ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини харид қилиш учун моддий ёрдам олишга ҳақли экани белгиланган. Шу боис Жиззах шаҳар прокуратураси 2023 йилнинг 9 январида мазкур акциядорлик жамияти раиси номига мукофот пулларини тўлаб бериш ҳақида тақдимнома киритган. Бироқ прокуратуранинг қонуний талаби корхона томонидан рад этилган.

Шунингдек, даъвогар Б. Юсупов пенсия ёшига етгани, қолган даъвогарлар билан тузилган меҳнат шартномаси штат бирликлари қисқаргани муносабати билан бекор қилинган.

Яъни улар томонидан айбли хатти-ҳаракатлар содир этилмаган. 2022 йил 20 октябрдаги буйруқ чиқарилгунга қадар Б. Юсупов ишга тикланган бўлса-да, иш берувчи 2022 йил 18 августдаги 6-сонли буйруғининг 2-банди ва 2022 йил 20 октябрдаги 61-сонли буйруғининг 3-бандида мазкур буйруқнинг 3 ва 4-бандида назарда тутилганлардан ташқари барча ишчи — ходимларга моддий ёрдам берилишини таъминлаш жамият масъул ходимлари зиммасига юклатилган.

Судлов ҳайъати мажлисида жавобгар вакиллари корхона собиқ раиси даъвогарларга мукофот пули тўлашни лозим деб топмагани, қолган барча ходимларга бундай пуллар тўлаб берилгани, даъвогарлар билан иш берувчи ўртасида иш ҳақи тўлаш ва судга ишга тиклаш ҳақида даъво қўзғатгани учун низо келиб чиққанини маълум қилишди.

Шу ўринда амалдаги Меҳнат кодексининг 17-моддаси, ушбу кодекс 13-моддасининг иккинчи қисми, 14-моддасининг биринчи, иккинчи ва тўртинчи қисмлари ҳамда 15-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган талабларга риоя қилмаслик ходимнинг ҳолатини ёмонлаштиришга сабаб бўлишини алоҳида таъкидлаш даркор.

Ушбу кодекснинг 16-моддаси иккинчи қисмида назарда тутилган талабларга риоя этмаслик ходимнинг ҳолатини ёмонлаштирадиган меҳнат шартномаси шартларининг ҳақиқий эмаслигига сабаб бўлади. Ҳақиқий бўлмаган меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларнинг қоидалари, шунингдек, меҳнат шартномасининг шартлари қўлланилмайди. Бундай қоида ва шартлар қабул қилинган пайтдан эътиборан ҳақиқий эмас деб ҳисобланади.

Тафтиш босқич судлов ҳайъати иш берувчининг юқоридаги буйруқлари ходимларнинг аҳволини ёмонлаштиргани, ходимларнинг тенг ҳуқуқлилиги тамойилини бузганини эътироф этди. Қолаверса, бундай ҳолатда буйруқларнинг ҳақиқий эмаслиги юзасидан алоҳида низолашилмайди.

Бундай қонунга хилоф қабул қилинган буйруқлар қабул қилинган пайтдан бошлаб ўз-ўзидан ҳақиқий эмас ҳисобланади.

Биринчи ва апелляция босқич судлари юқоридаги ҳолатларга етарлича ҳуқуқий баҳо бермасдан, даъвони қаноатлантиришни рад этиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Меҳнат кодексининг 565-моддасида, ходимнинг меҳнат ҳуқуқлари бузилиши унга маънавий ёки жисмоний азоб-уқубат етказилишига сабаб бўлган ҳолларда, суд ходимнинг талабига кўра, иш берувчи томонидан ходимга етказилган маънавий зиённи компенсация қилиш тўғрисида қарор чиқаришга ҳақлилиги белгилаб қўйилган. Маънавий зиённинг миқдори суд томонидан белгиланади.

Судлов ҳайъати иш берувчи қонунга хилоф буйруқлар чиқариб, даъвогарларнинг ҳуқуқларини чеклаган, улар ҳуқуқларини тиклаш учун узоқ йиллар овора бўлиб, маънавий азият чеккани учун компенсация миқдорини ҳар бир даъвогар учун 1 миллион сўмдан товон сифатида белгилашни ва корхона ҳисобидан ундиришни лозим деб топди.

Бундан ташқари даъвогарлар О. Маматқулов, Х. Мансуров ва М. Қаюмов судлов ҳайъатига ариза билан мурожаат қилиб, арз қилган даъво талабларидан воз кечгани, шу сабабли фуқаролик ишини уларга бўлган қисмини иш юритувдан тугатишни сўраган. Суд фуқаролик ишининг уларга тегишли қисмини амалдаги Фуқаролик-процессуал кодексининг 124-моддаси 1-қисми 3-бандига асосан иш юритувидан тугатди.

Судлов ҳайъати биринчи ва апелляция судларининг хулосаси иш ҳолатларига мувофиқ келмагани, тафтиш тартибида берилган шикоятдаги важлар асосли эканини инобатга олди. Мазкур иш юзасидан қабул қилинган фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг ҳал қилув қарори ҳамда Жиззах вилоят суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг ажримини бекор қилди. Фуқаролик ишлари бўйича тафтиш инстанцияси судлов ҳайъатининг янги ҳал қилув қарори чиқарилди.

Ажримга кўра, даъвогарлар Қ. Урдушев, О. Тўраев, Д. Турдимурадова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, А. Пирматов, Ҳ. Очилов, Ф. Холбўтаевнинг ҳар бири фойдасига акциядорлик жамиятидан 4 миллион 200 минг сўмдан, Н. Файзуллаев фойдасига 3 миллион 680 минг сўм мукофот пули ундириладиган бўлди. Шунингдек, судлов ҳайъати ажрими билан юқорида номлари зикр этилган даъвогарларнинг ҳар бири фойдасига жавобгардан маънавий зарар учун компенсация сифатида 1 миллион сўмдан товон пули ундирилди.

Тафтиш тартибидаги шикоятнинг қаноатлантирилгани йиллар давомида чўзилган ва одамларнинг оворагарчилигига сабаб бўлган низога барҳам берди. Табиийки, бу мамлакатимизда қонун ҳамиша устувор эканини исботлаши баробарида одил судловга нисбатан бўлган ишончнинг янада ошишига хизмат қилади.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди раиси

ўринбосари — фуқаролик ишлари

бўйича судлов ҳайъати раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

Ота-онани эъзозлаш, айниқса, кексалик чоғида уларга ғамхўрлик кўрсатиш халқимиз томонидан юксак қадрият сифатида эътироф этилади. Бу қадрият ўз навбатида, жамиятда эзгулик, аҳил-иноқлик ва инсонпарварлик муҳитининг барқарорлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.

Албатта, ҳаётда фарзандлик  бурчини адо этиб, кекса ота-она дуосини олаётган фарзандлар жуда кўп. Афсуски, баъзида ана шу эзгу одатга амал қилмаётган кишилар ҳам учраб туради. Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Каттақўрғон шаҳрида яшовчи Шариф Умрзоқов (исм-шарифлар ўзгартирилган) Эътибор Умрзоқова билан қонуний никоҳдан ўтиб, уч нафар фарзандли бўлган. 2023 йилда эр-хотин ўртасидаги никоҳ қонуний тарзда бекор қилинган. Ш. Умрзоқов сурункали касалликка чалингани сабабли даволаниши учун моддий ёрдамга эҳтиёж туғилади. Аммо фарзандлари ўз ташвишлари билан бўлиб, унга ёрдам беришмайди.

Муҳтожлик туфайли Ш. Умрзоқов вояга етган уч фарзанди – қизи Зулхумор, ўғиллари Аслиддин ва Фахриддиндан қонунда белгиланган тартибда алимент ундириб бериш ҳақида судга даъво аризаси билан мурожаат қилади.

Амалдаги Оила кодексининг 109-моддасига кўра, вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалар меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож ўз ота-онасига таъминот бериши ва улар тўғрисида ғамхўрлик қилиши шарт. Бундан ташқари ушбу кодекснинг 110-моддасида вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалар ўз ота-онасига ихтиёрий равишда моддий ёрдам беришдан бўйин товласа, таъминот миқдори болаларнинг оилавий ва моддий аҳволини ҳисобга олган ҳолда суднинг ҳал қилув қарорига асосан белгиланиши қайд этилган. Бундай ҳолатда ота-она алимент ундириш ҳақидаги талабни ўз болаларининг бири ёки бир нечтасига нисбатан қўйганидан қатъи назар, суд алимент миқдорини белгилашда вояга етган, меҳнатга лаёқатли болаларнинг барчасини ҳисобга олади.

Суд ана шу қонун талабларига таянган ҳолда З. Умрзоқова, А. Умрзоқов ва Ф. Умрзоқовнинг ҳар биридан даъвогар Ш. Умрзоқовнинг фойдасига меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг ўзгаришига мутаносиб равишда ҳар ойда меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг учдан бир қисми миқдорида алимент ундириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, қонунчиликда ўз ифодасини топган инсонпарварлик тамойиллари ёлғиз, кекса ва ёрдамга муҳтож кишиларнинг манфаатини ҳимоя қилишга қаратилган. Баён этилган воқеа тафсилоти мамлакатимизда ҳар бир инсон қонун ҳимоясида экани, ҳеч ким эътибордан четда эмаслигидан далолатдир. Зеро, жамиятимизда инсон шаъни улуғ қадрият бўлиб, унинг манфаатлари барча нарсадан устун ҳисобланади.

Суҳроб ТУРСУНОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Каттақўрғон туманлараро

суди судьяси

Маълумки, Жиноят кодексининг “Ўзгалар мулкини талон-торож қилиш” деб номланган Х-бобида ўз ифодасини топган қилмишлардан бири товламачилик деб аталади. Аниқроғи, ушбу кодекснинг 165-моддасида товламачилик жинояти учун тайинланадиган жазолар аниқ кўрсатилган.

Бу ҳақда фикр юритишдан кўзланган мақсад шуки, кейинги пайтларда айнан товламачилик жинояти тез-тез содир этилаётганига гувоҳ бўлиш мумкин. Албатта, бунинг ҳам ўзига хос сабаблари бор. Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Учкўприк туманида яшовчи Беҳруз Жуманазаров (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳам айнан шундай қилмишни содир этди.

Аниқроғи, Б. Жуманазаров 2019 йилда Фарғона политехника институтининг “Кимё­технология” факультетига ўқишга киради. Аммо орадан 7 ой ўтгач, бутун дунёда бошланган пандемия туфайли ўқишга боролмай қолади. Карантин жорий этилгани боис дарслар ҳам онлайн режимга ўтказилади. Шу тариқа 1-босқичнинг қолган ойлари ва 2-босқич деярли онлайн тартибда ўқиш билан ўтиб кетади. Фақат 3-босқичга ўтгач, эпидемиологик вазият барқарорлашиб, талабалар яна одатдаги тартибда ўқишга қайтишади.

Ўқув йили бошланган пайтда Б. Жуманазаров ҳам курсдошлари қатори олийгоҳ ётоқхонасига жойлашади. Ётоқхонада у 2-босқич талабаси, Данғара туманида яшовчи Комила Абдураҳимова билан танишади.

Орадан кўп вақт ўтмай уларнинг кўнглида бир-бирига нисбатан илиқлик уйғонади. Бора-бора йигит билан қиз бирга дарс қиладиган бўлишади.

Улар тез-тез шаҳар айланиб, бирга суратга тушиб, ёшликнинг гўзал дамларини бирга ўтказишади. Бироқ орадан олти ой ўтгач, ошиқ талабанинг асл мақсади ойдинлашади.

Январь ойининг бошларида нимадир бўлади-ю, иккала ёш ўзаро тортишиб қолади. Шу боис йигит қизнинг телефон рақамини “қора рўйхат”га киритиб, кириш қўнғироқларини чеклаб қўяди. Сўнгра К. Абдураҳимовага ўзи билан бирга тушган суратларини “Телеграм” ижтимоий тармоғи орқали жўнатиб, товламачилик қилади.

– Эртагача икки юз доллар олиб келмасанг, суратларингни “Телеграм” канали орқали тарқатиб юбораман. Шунда ота-онанг ва қариндошларинг олдида шарманда бўласан, – дея таҳдид қилади Б. Жуманазаров.

– Нега бундай қиляпсиз? Бир маротаба аразлашиб қолганимизга аламингизни оляпсизми? – дейди қиз йиғлаган кўйи.

Лекин сохта ошиқ муросага келмайди ва 200 АҚШ долларини олиб келишни талаб қилади.

Шундан сўнг К. Абдураҳимова Б. Жуманазаровга қонуний чора кўришни сўраб, Қўқон шаҳар ички ишлар бошқармасига ариза билан мурожаат қилади. Ушбу ариза асосида Б. Жуманазаровга нисбатан тезкор тадбир ўтказилади.

Эртаси куни Б. Жуманазаров белгиланган манзилга “Дамас” русумли автомашинада келади. Шу боис қиз автомашинанинг ўрта ўриндиғига чиқиб ўтиради.

– Пулни олиб келдингми?, – ўдағайлайди Б. Жуманазаров қизга.

– Ҳа, мана, – дея К. Абдураҳимова кимёвий ишлов берилган 200 АҚШ долларини ҳайдовчи ёнидаги ўриндиқ устига қўяди.

Шунда ошиқ ниқобидаги товламачининг чеҳраси ёришади. Аммо пулни чўнтагига солаётган вақтда қонун ҳимоячилари томонидан қўлга олинади.

Ушбу ҳолат юзасидан Б. Жуманазаровга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Қўқон шаҳар суди уни Жиноят кодексининг 165-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, қонуний жазо тайинлади.

Қонунчилик талабига кўра, жабрланувчига ёки унинг яқин кишиларига зўрлик ишлатиш, мулкига шикаст етказиш ёки уни нобуд қилиш ёхуд жабрланувчининг ахборот ресурсини йўқ қилиш, ўзгартириш, эгаллаб олиш ёки тўсиб қўйиш ёки жабрланувчи учун сир сақланиши лозим бўлган маълумотларни ошкор қилиш, уни шарманда қиладиган уйдирмалар тарқатиш билан қўрқитиб ўзгадан мулкни ёки мулкий ҳуқуқни топширишни, мулкий манфаатлар беришни ёхуд мулкий йўсиндаги ҳаракатлар содир этишни талаб қилиш ёхуд жабрланувчини ўзининг мулкини ёки мулкка бўлган ҳуқуқини беришга мажбур қиладиган шароитга солиб қўйиш товламачилик ҳисобланади. Товламачилик оғир ва ўта оғир жиноятлар тоифасига киради. У қандай усул ва вазиятда содир этилмасин, ҳеч қандай омил билан оқлаб бўлмайди. Шу маънода Б. Жуманазаровнинг жиноий қилмиши бошқалар учун ҳам сабоқ вазифасини ўташи шубҳасиз.

Қобилжон АБДУЛЛАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўқон шаҳар суди судьяси

Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, хусусий мулкнинг бир қатор шакли ва турлари юзага келди. Хусусан, давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш институти амалиётга жорий этилди, давлат мол-мулкини хусусийлаштириш асосида фуқароларнинг мулк ҳуқуқини қўлга киритиш асослари белгиланди.

Шу ўринда айтиш керакки, давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш борасидаги ҳуқуқий муносабатлар Уй-жой кодекси, “Давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш ҳақида”ги қонун ва бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатлар билан тартибга солиб келинмоқда.

Жумладан, Уй-жой кодексининг 32-моддасида хусусийлаштирилган квартира ёки уй мулкдорининг вояга етган оила аъзолари ва уй-жойнинг хусусийлаштирилишига розилик берган шахслар ҳам уларнинг умумий мулки бўлмиш хусусийлаштирилган квартира ёки уйга нисбатан қонунда белгиланган тартибда тенг ҳуқуқларга эга бўлиши ҳамда тенг мажбуриятларни бажариши белгиланган.

Бундан ташқари хусусийлаштирилган квартирани ёки уйни сотиш, айирбошлаш, ҳадя қилиш ёки ижарага бериш квартира ёки уй мулкдорининг вояга етган оила аъзолари ва квартирани ёки уйни хусусийлаштириш учун розилик берган шахсларнинг розилиги билан амалга оширилади. Уй-жойни хусусийлаштиришга розилик берган шахснинг турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқи унинг вафотидан кейин очиладиган мерос таркибига кирмайди. Хусусийлаштирилган уй-жой мулкдорининг вояга етмаган оила аъзолари манфаатларини уларнинг ота-онаси, улар бўлмаган тақдирда васийлик ва ҳомийлик органлари ҳимоя қилади.

Хусусийлаштирилган квартира ёки уйда турар жой мулк­дорлари бирга яшай олмаса, суднинг қарорига биноан мулкдорлардан бири кўчирилиб, бошқасининг зиммасига квартира ёки уйнинг тегишли қисми учун кўчирилган мулк­дорга суд ишни кўриб чиққан кундаги бозор баҳосида пулини тўлаш ёки унинг умумий мулкдаги улушига мос келадиган бошқа турар жойни сотиб олиб бериш мажбурияти юкланиши мумкин.

“Давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш тўғрисида”ги қонуннинг 13-моддасига мувофиқ, давлат уй-жой фонди таркибидаги уйларда ижара шартномаси асосида турар жойни эгаллаб турган фуқаролар биргаликда яшаб турган барча балоғат ёшидаги оила аъзолари ва турар жой майдонида ҳақи бўлган бошқа шахсларнинг розилиги билан шу турар жойни ушбу қонунда кўзда тутилган шартларда ўз мулки қилиб, шу жумладан, биргаликда ёки улушбай асосида эгалик қилиш учун сотиб олишга ҳақлидир.

Хусусийлаштирилган турар жой эгасининг оила аъзолари ҳамда турар жой майдонига ҳақли бўлиб, уни хусусийлаштиришга розилик берган шахслар шу турар жой майдонидан фойдаланиш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Хусусийлаштирилган уй-жойни сотиш ёки ижарага бериш уларнинг розилиги билан амалга оширилади.

Юқорида баён этилганлардан кўринадики, турар жойни хусусийлаштиришда розилик берган шахслар ва уй ижарачисининг вояга етмаган оила аъзолари шу мулкка нисбатан умумий мулк иштирокчиси бўлиб қолади. Бироқ бу ҳолат қонунда тўғридан-тўғри белгилаб қўйилмаган. Бошқача айтганда, хусусийлаштирилган турар жойга нисбатан битимлар тузишда хусусийлаштиришга розилик берган шахсларнинг розилиги олиниши билвосита тартибда шартлиги қайд этилган, холос.

Бундан ташқари фуқаролик ҳуқуқининг умумий қоидасида мулк умумий, биргаликдаги ва улушли бўлиши мумкинлиги эътироф этилган бўлса-да, хусусийлаштирилган турар жой қайси тоифага кириши белгиланмаган.

Олий суд Пленумининг 1997 йил 2 майдаги “Хусусийлаштирилган турар жойларга эгалик қилиш, улардан фойдаланиш ва уларни тасарруф қилиш билан боғлиқ ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қарорида бу борада қуйидагича тушунтириш берилган: «Давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш тўғрисида»ги қонуннинг 13-моддасига мувофиқ, хусусийлаштирилган турар жойда уни хусусийлаштирилишига розилик берган уй эгасининг бошқа оила аъзолари яшаётган бўлса, уларнинг ҳаммаси шу турар жойнинг эгаси ҳисобланади, эгаллаб келинаётган турар жой эса хусусийлаштириш натижасида умумий мулкка айланади. Бу қоида турар жой эгасининг вақтинча бу ерда яшамаётган оила аъзоларига нисбатан ҳам татбиқ қилинади.

Ижарачи билан бирга яшаётган ва унинг оила аъзоси ёки собиқ оила аъзоси бўлиб ҳисобланган вояга етмаган шахслар ижарага олиш шартномасидан келиб чиқадиган барча ҳуқуқлардан тенг фойдаланиши сабабли улар эгаллаб турган турар жой хусусийлаштирилган тақдирда вояга етган фойдаланувчилар билан тенг равишда шу турар жойга нисбатан умумий эгалик ҳуқуқига эга бўлади.

Турар жой оила аъзоларининг бири томонидан бепул хусусийлаштирилган тақдирда ҳам юқорида кўрсатилган шахслар шу асосларга кўра, умумий мулкнинг тенг ҳуқуқли иштирокчилари бўлиб қолади”.

Таъкидлаш жоизки, Олий суд Пленумининг ушбу қарори норматив-ҳуқуқий хужжатлар тоифасига киритилмаган бўлса-да, у фактик жиҳатдан янги қонун талабини белгилаб берган. Чунки хусусийлаштирилган турар жойларга оид низолар бўйича суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, фуқаролар юқорида қайд этилган асосларга мувофиқ қўлга киритилган мулкни тасарруф қилишда ёки мулк ҳуқуқи универсал-ҳуқуқий ворислик асосида бошқа шахсга ўтаётганида нотариал идоралар турар жойдаги улушлар белгиланмаганини рўкач қилган ҳолда нотариал ҳаракатни амалга оширишни рад этган. Бунинг оқибатида судларга турар жойни хусусийлаштириш натижасида улушли мулк деб топиш ҳақидаги кўплаб даъво аризалари киритилган. Эътиборлиси, судлар ушбу аризаларни кўриб чиқишда аксарият ҳолларда юқорида кўрсатилган Пленум қарори талабларига таянган.

Ушбу чалкашликни бартараф этиш ва ягона суд амалиётини шакллантириш учун қонунчиликка хусусийлаштирилган уй-жойнинг мақомини аниқ белгилайдиган қоидаларни киритиш зарур. Бу қонунчиликдаги ҳуқуқий бўшлиқни тўлдириши баробарида хусусийлаштирилган уй-жойларга оид низоларни ҳал этишнинг аниқ механизмини жорий этишга қонуний асос яратади.

Аброр Раҳматов,

фуқаролик ишлари бўйича

Учтепа туманлараро

суди судьяси

Маълумки, ҳаётда муайян сабабларга кўра, оиласидан қонуний тартибда ажрашган ва фарзандларига алимент тўлаётган шахсларнинг хорижга чиқишига таъқиқ қўйилгани ёки йўқлиги ҳақидаги гап-сўзларни тез-тез эшитиш мумкин. Қуйида айни шу мавзуга оид қонунчилик талаблари ҳақида маълумот берамиз.

Айтиш керакки, “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 42-1-моддасига мувофиқ, ҳужжат асосида берилган ижро ҳужжатидаги ёки ижро ҳужжати бўлган суд ҳужжатидаги талаблар белгиланган муддатда қарздор жисмоний шахс томонидан узрсиз сабабларга кўра, ижро этилмаганда, давлат ижрочиси ундирувчининг аризаси бўйича ёки ўз ташаббуси билан қарздор жисмоний шахснинг мамлакатимиздан чиқишини вақтинча чеклаш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин.

Давлат ижрочисининг қарори катта давлат ижрочиси томонидан тасдиқланади.

Мазкур қарорнинг кўчирма нусхалари қарздор жисмоний шахсга (агар унинг турган жойи маълум бўлса), ички ишлар органларининг миграция ва фуқароликни расмийлаштириш бўлимига (бошқармасига) ҳамда Давлат чегарасини қўриқлаш органларига юборилади.

Агар ижро ҳужжати суд ҳужжати бўлмаса ва суд ҳужжати асосида берилмаган бўлса, ундирувчи қарздор жисмоний шахснинг мамлакатимиздан чиқишини вақтинча чеклашни белгилаш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилишга ҳақли.

Давлат ижрочисининг қарори устидан шикоят қилиниши ёки протест келтирилиши мумкин.

Қарздор жисмоний шахснинг хорижга чиқишини вақтинча чеклашга асос бўлган ижро ҳужжатининг талаблари амалда ижро этилганда ёхуд у бўйича ижро иши юритиш ушбу қонунда белгиланган асосларга кўра, тугатилганда ёки тамомланганда, давлат ижрочиси кейинги кундан кечиктирмасдан қарздор жисмоний шахсни, ички ишлар органларини ва Давлат чегарасини қўриқлаш органларини қарздор жисмоний шахснинг мамлакатимиздан чиқишини чеклаш олиб ташланганлиги тўғрисида ёзма ёки электрон шаклда хабардор қилади.

Вояга етмаган болалар таъминоти учун алиментлар олдиндан тўланган ёки алимент тўлаш мажбуриятини таъминлаш учун гаров шартномаси тузилган бўлса, давлат ижрочиси тўлов ёки гаров шартномаси тўғрисидаги тегишли ҳужжат олинган куннинг эртасидан кечиктирмасдан манфаатдор шахслар, ички ишлар органлари ва Давлат чегарасини қўриқлаш органларини қарздор жисмоний шахснинг мамлакатимиздан чиқишини чеклаш олиб ташлангани тўғрисида ёзма ёки электрон шаклда хабардор қилади. Бунда гаров қиймати қонунчиликда белгиланган базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз эллик бараваридан кам бўлмаслиги лозим.

Алиментларни олдиндан тўлаш, шунингдек, чиқиб кетишга чеклашни олиб ташлаш учун алимент тўлаш мажбуриятини таъминлаш бўйича гаров шартномасини тузиш тартиби Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.

Қарздор жисмоний шахснинг хорижга чиқишини вақтинча чеклашни таъминлаш юзасидан давлат ижрочилари, ички ишлар органлари ва Давлат чегарасини қўриқлаш органларининг ҳамкорлиги тартиби Бош прокуратура, Ички ишлар вазирлиги ва Давлат хавфсизлик хизмати томонидан белгиланади.

“Алиментларни олдиндан тўлаш, шунингдек, алимент тўлаш мажбуриятини таъминлаш бўйича гаров шартномасини тузиш тартиби тўғрисида”ги Низом талабига мувофиқ алиментлар олдиндан тўланган ёки бу бўйича гаров шартномаси тузилган бўлса, хорижга чиқишга оид чеклов олиб ташланади.

Шунингдек, қонун талабига кўра, алиментларни олдиндан тўлаш 5 йилдан кам бўлмаган муддатга амалга оширилиши лозим. Болалар вояга етгунигача бўлган давр 5 йилдан кам бўлса, алиментларни олдиндан тўлаш қолган давр учун амалга оширилади. Алиментни тўлашни гаров билан таъминлаш учун судга ариза тақдим қилинади. Гаров қиймати базавий ҳисоблаш миқдорининг 250 бараваридан кам бўлмаслиги лозим.

Ҳар қандай мол-мулк (автомобил, дўкон, уй-жой, квартира) гаров бўлиши мумкин.

Кўриниб турганидек, қонунчилигимизда нафақат болалар манфаати, балки алимент тўловчиларнинг ҳуқуқлари ҳам инобатга олинган. Шундай экан, бу борада қонун талабларига қатъий риоя этилса, ҳеч қандай муаммога ўрин йўқ.

Ш. МУЛЛАЖОНОВ,

Жиззах вилояти суди судьяси

Конституциямизда белгилаб қўйилган бошқарувнинг республика шаклига эга суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат бўлган мамлакатимизда ҳар бир иш қонуний ва асосли бўлиши, ҳеч кимнинг манфаатига зарар етказилмаслиги керак. Акс ҳолда, турли низо ва келишмовчиликлар келиб чиқади. Ўз навбатида, бундай низолар судда қонуний ечимини топади.

Шу ўринда бевосита ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Алишер Бегмаматов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ва Жамила Саидбоева ўзларининг қонуний манфаатлари бузилганидан норози бўлиб, судга даъво аризаси билан мурожаат қилишди.

Маълум бўлишича, Ж. Саидбоева билан Ю. Бегмаматов 1984 йилда қонуний асосда оила қуришган. Оилада 1985 йилда Алишер Бегмаматов туғилган.

Аммо Юнус Бегмаматов оиланинг қадрига етмай Саломат Ғаффорова билан ҳам шаръий никоҳ асосида яшаб келган. Уларнинг турмушидан 1987 йилда Қаландар, 1988 йилда Самандар, 1993 йилда Бекзод, 2001 йилда Элзод туғилган. 2020 йилнинг 15 август куни Юнус Бегмаматов вафот этган.

Шу ўринда судга тақдим этилган даъво аризасига эътибор қаратадиган бўлсак, даъвогар Ж. Саидбоева марҳум эри Ю. Бегмаматов билан ўрталаридаги қонуний никоҳ бекор қилинмагани, унинг вафотидан сўнг мерос қолган автомашинага нисбатан Нарпай туманида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус Ш. Пирназаров уларни хабардор қилмай туриб, мерос мулкига нисбатан мерос ҳуқуқи тўғрисида гувоҳнома расмийлаштиргани, бунинг оқибатида ўзи ҳамда ўғлининг манфаатлари бузилганини қайд этган.

Шу боис қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномани ҳақиқий эмас, деб топишни сўраган.

Иш ҳужжатларида қайд этилишича, Ж. Саидбоева марҳум Ю. Бегмаматов билан 1984 йил 23 июль куни қонуний ниқоҳдан ўтган. Ўрталаридаги турмушларидан 1985 йил 24 март куни туғилган Алишер Бегмаматов исм-шарифли фарзанди бор. Марҳум Ю. Бегмаматов С. Ғаффорова билан қонуний никоҳдан ўтмасдан яшаб келган, тўрт нафар фарзанди бор.

Нарпай тумани Фуқаролик ҳолатлари далолатномалари ёзуви бўлимининг 2020 йил 15 октябрь кунидаги 4-1401-20-00821-сонли ўлим ҳақидаги гувоҳномасида Ю. Бегмаматовнинг 2020 йил 15 августда 57 ёшида вафот этгани қайд қилинган.

Марҳумнинг ҳаётлик пайтида 2009 йилда ишлаб чиқарилган, “Lacetti” русумли енгил автомашинаси бўлган. Самарқанд вилояти ички ишлар бошқармаси Йўл ҳаракати хавфсизлиги бошқармаси томонидан 2016 йилнинг 17 декабрида Ю. Бегмаматовга берилган ААС 6907410-сонли транспорт воситасини қайд этиш гувоҳномаси автомашинанинг унга тегишли эканлигини тасдиқлайди.

Аммо тумандаги хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус Ш. Пирназаров 2021 йил 5 июнда 202102291000659-сонли реестр рақами билан қайд қилинган қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномани рамийлаштирган ва марҳум Ю. Бегмаматовга тегишли ана шу автомашинага нисбатан жавобгар Э. Юсупов меросхўр деб топилган.

Бу ўринда қонун талабларига, хусусан, Оила кодексининг 23-моддасига эътибор қаратиш лозим бўлади. Чунки кодекснинг ушбу моддасига мувофиқ, эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган мол-мулклари, шунингдек, никоҳ қайд этилгунга қадар бўлажак эр-хотиннинг умумий маблағлари ҳисобига олинган мол-мулклари, агар қонун ёки никоҳ шартномасида бошқача ҳолат кўрсатилмаган бўлса, уларнинг биргаликдаги умумий мулки ҳисобланади. Эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган мол-мулклари жумласига (эр ва хотиннинг умумий мол-мулкига) эр ва хотин ҳар бирининг меҳнат фаолияти, тадбиркорлик фаолияти ва интеллектуал фаолият натижаларидан орттирган даромадлари, улар томонидан олинган пенсиялар, нафақалар, шунингдек, махсус мақсадга мўлжалланмаган бошқа пул тўловлари (моддий ёрдам суммаси, майиб бўлиш ёки саломатлигига бошқача зарар етказиш оқибатида меҳнат қобилиятини йўқотганлик муносабати билан етказилган зарарни қоплаш тарзида тўланган суммалар ва бошқалар) киради. Эр ва хотиннинг умумий даромадлари ҳисобига олинган кўчар ва кўчмас ашёлар, қимматли қоғозлари, пайлари, омонатлари, кредит муассасаларига ёки бошқа тижорат ташкилотларига киритилган капиталдаги улушлари ҳамда эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган бошқа ҳар қандай мол-мулклари, улар эр ёки хотиндан бирининг номига расмийлаштирилган ёхуд пул маблағлари кимнинг номига ёки эр ва хотиннинг қайси бири томонидан киритилган бўлишидан қатъи назар, улар ҳам умумий мол-мулк ҳисобланади.

Бундан ташқари ушбу кодекснинг 24-моддаси 1-қисмига кўра, эр ва хотин уларнинг биргаликдаги умумий мулки бўлган мол-мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этишда тенг ҳуқуқларга эга.

Шу ўринда кимлар меросхўр деб топилиши ҳақида ҳам тўхталиб ўтиш жоиз. Жумладан, Фуқаролик кодексининг 1118-моддаси 1-қисмига асосан мерос очилган пайтда ҳаёт бўлган фуқаролар, мерос қолдирувчининг ҳаётлик пайтида ҳомила ҳолида бўлган ва мерос очилгандан кейин тирик туғилган болалари васият ва қонун бўйича меросхўр бўлиши мумкин.

Шунингдек, ушбу кодекснинг 1135-моддасига кўра, мерос қолдирувчининг болалари (шу жумладан, фарзандликка олинган болалари), эри (хотини) ва ота-онаси (фарзандликка олувчилар) тенг улушларда қонун бўйича биринчи навбатдаги ворислик ҳуқуқига эга бўлади. Мерос қолдирувчининг вафотидан сўнг туғилган болалари ҳам биринчи навбатдаги ворислар жумласига киради.

Шу ўринда юқорида баён этилган низо ҳақида фикр юритадиган бўлсак, Э. Юсупов марҳум отасининг қонуний никоҳида бўлган турмуш ўртоғи ва фарзанди борлигини билса-да, буни нотариусдан яширган.

Олий суд Пленумининг 2011 йил 20 июлдаги “Судлар томонидан мерос ҳуқуқига оид қонунчиликнинг қўлланилиши тўғрисида”ги қарори 3-бандида Фуқаролик кодексининг 1113-моддасида мерос таркибига мерос очилган пайтда мерос қолдирувчига тегишли бўлган кўчар ва кўчмас мулк, ашёлар, шу жумладан, унинг ўлимидан кейин ҳам бекор бўлмайдиган барча мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятлар, чунончи, хусусий мулк ҳуқуқи, кредит муассасаларида сақланаётган омонатларга бўлган ҳуқуқ, деҳқон хўжалиги ер участкасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи ва бошқалар кириши ҳақида тушунтириш берилган.

Фуқаролик кодексининг 115,116-моддаларига кўра, битимнинг қонун талаб қиладиган шаклига риоя этмаслик қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилган ҳолдагина унинг ҳақиқий эмаслигига сабаб бўлади. Қонунчилик талабларига мувофиқ келмайдиган мазмундаги битим, шунингдек, ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган битим ўз-ўзидан ҳақиқий эмас.

Бинобарин, Э. Юсупов номига нотариус томонидан берилган қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномада Фуқаролик кодексининг 1118, 1135-моддаларида назарда тутилган меросхўрлар меросхўр деб эътироф этилиши керак. Лекин Э. Юсупов меросхўрларни мерос ҳуқуқидан маҳрум этган, қайд қилинган қонун талабларини қўпол равишда бузиб, низоли мерос автомашинани ўз номига давлат рўйхатидан ўтказган ва бошқа фуқарога сотиб юборган.

Суд амалдаги қонунчилик ва Олий суд Пленумининг қарори талабларига таянган ҳолда А. Бегмаматов ва Ж. Саидбоеванинг даъво аризасини қаноатлантириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди. Хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус Ш. Пирназаров томонидан 2021 йил 5 июнь куни 202102291000659-сонли реестр рақами билан қайд қилинган қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳнома ҳақиқий эмас, деб топилди. Э. Юсуповдан давлат фойдасига 2 миллион 983 минг 122,4 сўм давлат божи ундирилди.

Шу тариқа ғайриқонуний ҳаракатга барҳам берилди. Қонуний ва асосли даъво судда адолатли ечим топди. Бу ҳар қандай ишда қонунга риоя этиш зарурлигини яна бир бор исботлади.

Зафар Равшанов,

фуқаролик ишлари бўйича

Каттақўрғон туманлараро суди раиси,

Абдуҳамид Худойбердиев,

журналист

Яқинда 12 та жиноят иши бўйича 205 нафар шахсга нисбатан Олий суднинг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг оқлов ҳукми чиқарилди. Хўш, мустабид тузум даврида қатағон қилинган бу ватандошларимиз ким бўлган? Уларнинг айби нима эди? Суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини, фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли ҳимоя­сини таъминлаш, шунингдек, одил судловга эришиш даражасини ошириш борасида қилинаётган ишлар ва истиқболдаги вазифалар хусусида, шунингдек, юқоридаги каби саволларга жавоб олиш мақсадида Олий суд раисининг ўринбосари Икром МУСЛИМОВ билан суҳбатлашдик.

– Аввало, Олий суд томонидан яқинда кўриб чиқилган ишлар тафсилотларига тўхталсак. Биринчи жиноят иши ҳужжатларида қайд этилишича, эски маҳаллий бойлар ҳисобланган Дадабой Умаралиев ва бошқалар Носирхон тўра Камолхонтўра ишига алоқадор шахслар сифатида 1929-1930 йилларда Наманган туманида аксилинқилобий ҳаракати аъзоларини қўллаб келган. Улар совет ҳудудида қуролли қўзғолон ёки аксилинқилобий мақсаддаги ҳаракатларни амалга оширганликда айбланган ва отувга ҳукм қилинган.

Иккинчи жиноят ишида эса, Хоразм вилоятида Эрниёз Жуманиёзов ва бошқалар босмачилик аксилинқилобий ҳаракати аъзолари билан доимий алоқа ўрнатганликда айбланган. Улар гўёки босмачилик гуруҳларини уйларида қабул қилиб, озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаб, совет ҳокимияти томонидан амалга оширилаётган чора-тадбирларга ўзларида сақланган қуролларни топширмаслик ҳамда коллективлаштиришга қарши тарғибот қилиш орқали қаршилик кўрсатган.

Учинчи жиноят иши бўйича Матчонбек Матмуродов ва бошқалар 1931 йил февраль ойи бошларида совет ҳокимиятини ағдариш, унга қарши қуролланган босмачилик-исёнчилик курашини ташкил этиш ҳамда олдинги хонлик бошқаруви тартибини тиклаш мақсадида Афғонистондан Хива ҳудудига ўтган Жунаидхоннинг ўғли Эшимхоннинг қуролланган гуруҳларини кучайтириш учун янги кадрлар билан таъминлаш мақсадида алоқа ўрнатганликда айбланган.

Тўртинчи жиноят ишида Исмоил Юсупов (Казаков) ва бошқалар 1937 йилда Хива тумани, Жундиён қишлоғида жойлашган “Хон Исмоил ота” масжидида йиғилишлар ўтказиб, аксилинқилобий режалар тузган ҳамда “Жунаидхон”ни таниган эски бойлар сифатида қуролли тўда шакллантириб, совет ҳудудида қуролли қўзғолон ёки аксилинқилобий ҳаракатлар содир этишида айбланган. Уларнинг аксариятига ўлим жазоси берилган, баъзилари ўзга юртларга сургун қилинган.

– Кўриб чиқилган жиноят ишлари ичида Саъдулла Қосимовга тегишли иш алоҳида ажралиб туради. Шу ҳақда батафсил тўхталсангиз?

– Суд С. Қосимовни 1924 йилдан 1925 йилга қадар Тошкент вилояти суди раиси ҳамда 1925 йил 23 декабрдан 1929 йил 3 мартга қадар Ўзбекистон ССР Олий суди раиси лавозимида ишлаб, шахсий бойлик орттириш мақсадида талон-торожлик, порахўрлик, тизимли равишда таъмагирлик жиноятларини содир этганликда ҳамда миллий озодлик ҳаракати (“босмачилик”), “Миллий иттиҳод” аксилинқилобий ташкилотининг фаол аъзоларини қўллаб-қувватлашда айбли деб топган.

Бироқ С. Қосимовга тегишли жиноят иши ҳужжатлари ўрганилганда, унинг айбдорлиги суд муҳокамаси давомида исботини топмасдан, жиноий жавобгарликка тортилгани аниқланди. Ўшанда ушбу жиноят иши бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилмаган. Судланувчини пора олиш эпизоди бўйича ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек, унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатларни аниқлаб, уларни ҳисобга олиш чоралари кўрилмаган.

С. Қосимов дастлабки тергов ва биринчи инстанция судида қўйилган айбловни инкор қилган. Шундай бўлса-да, уни айблаш учун фақатгина гувоҳларнинг дастлабки терговдаги кўрсатмалари асос қилиб олинган, холос.

Суд мажлисидаги текширув натижасида С. Қосимов келтирилган жиноятларни содир этганлигини тасдиқловчи, ҳақиқатга мувофиқ мақбул ва ишончли далиллар аниқланмади. Қолаверса, унинг мазкур жиноятларни содир этганликда айбли деб топиш учун асос қилинган далиллар етарли эмас ва ҳозирги кунда қўшимча далилларни тўплаш имконияти қолмаган.

Ишчи гуруҳ аъзолари ҳамда олимларимизнинг илмий ўрганишлари натижалари, шунингдек, жиноят иши материаллари С. Қосимовга нисбатан юритилган жиноят иши “марказ”нинг қатъий назорати ҳамда топшириғи асосида, бирор объектив далилларсиз, қандай бўлмасин жиноий жавобгарликка тортиб, унга нисбатан энг оғир жазони тайинлаш ҳамда шу орқали мустабид тузум сиёсатига қарши шахсларнинг иродасини синдириш мақсадини кўзлаганини тасдиқлайди.

Бу борада тадқиқ этилган иш материаллари, тарихий-илмий ҳужжат ва мақолалар шуни кўрсатадики, ўша даврда ҳар қандай миллий озодлик ҳаракатини шафқатсизлик билан бостирилиб, бошқаларга ўрнак бўлиши учун ҳаракат иштирокчиларига отув ёки бошқа энг оғир жазолар тайинлаш Ўрта Осиёга нисбатан “марказ” сиёсатининг асосий мақсадларидан бири бўлган. Бундай вазиятда, табиийки, ишларни холис кўриб, эълон қилинган айбни инкор этадиган ёки енгиллаштирадиган судьяларнинг кераги бўлмаган.

С. Қосимов эса, нафақат унга эълон қилинган айб эпизодлари, балки бошқа ҳолатлар бўйича ҳам судланувчиларга нисбатан инсонпарварлик тамойилларини қўллаб келган.

Бунга биргина мисол.

Ўзбекистон жумҳурияти Олий суди жиноят ишлари ҳайъатининг 1926 йил 16 июндаги ҳукмига кўра, РСФСР Жиноят кодекси асосида 2 йил озодликдан маҳрум қилинган буюк адиб, ўзбек романчилиги асосчиси Абдулла Қодирий ҳам С. Қосимов томонидан 1926 йил 17 июнь куни киритилган тақдимномага асосан, жазо муддатини ўтамасдан қамоқдан озод этилган. Пировардида Олий суд апелляция инстанциясининг 2023 йил 1 декабрдаги ҳукми билан Абдулла Қодирий оқлангани ҳам С. Қосимовнинг ўз даврида ҳақиқатни тиклашда изчил бўлганини кўрсатади.

Бундан ташқари, Жиноят-процессуал кодексининг қонунсиз қийноқ ва қатағонларга чек қўйишга йўналтирилган суд-ҳуқуқ тизимида қонунийлик ва адолатни ўрнатиш учун прокурор ва судларга кенгроқ имконият бериш назарда тутилган ислоҳоти ҳақидаги саволларга жавоб беришни сўраб С. Қосимов 1928 йил 20 июнда Москвага мурожаат юборади. Ушбу мурожаат шусиз ҳам С. Қосимовнинг ҳаракатлари билан муроса қила олмаётган “марказ”нинг тоқатини тоқ қилади ҳамда 1929 йил бошларида унинг фаолияти устидан текшириш ўтказиш учун комиссия юборилади.

Комиссиянинг 1929 йил 3 мартдаги қарори асосида С. Қосимов лавозимидан озод қилиниб, қамоққа олинади. Бироқ 3 ой давом этган текширув ва тергов натижаларига кўра, унга қўйилган айбловларнинг бирортаси исботини топмагани сабабли қамоқдан озод қилинади.

Ҳақиқатни аниқлашдан кўра, С.Қосимовни қандай бўлмасин жазолашни мақсад қилган “марказ” томонидан комиссиянинг текширув ва тергов фаолияти қаттиқ танқидга олиниб, С. Қосимовга нисбатан қайтадан жиноят иши очилади. Мазкур жиноят иши доирасида, бирор-бир ишончли ва холис далилсиз судсиз ва терговсиз “босмачилар” ниқоби остида ўн нафар айбсиз деҳқонни отиб ташлаганлик, “босмачилар”ни қурол ва ўқ-дорилар билан таъминлаганлик, пора олиш, турли моддий бойликлар эвазига фирибгарлик ва мансаб сохтакорлиги жиноятларини содир этиш каби ўйлаб топилган айбловлар эълон қилинган. Шу орқали мазкур жиноят ишига сиёсий тус берилиб, “Қосимовчилар иши” сифатида бўрттириб кўрсатилган.

Ўзбекистон Олий судида ташкил этилган ишчи гуруҳи томонидан барча айбланувчиларга нисбатан жиноят ишлари ҳужжатлари ўрганилганда, ушбу ватандошларимизнинг айби суд ҳукми билан аниқланмасдан туриб, судсиз жиноий жавобгарликка тортилгани аниқ бўлди. Иш ҳужжатлари улар ўз даврида ватан ҳимояси, юрт мустақиллиги, дини, эътиқоди, маданияти ва миллат ғурури учун курашганини тўлиқ тасдиқлайди.

Афсусланарлиси шундаки, уларнинг эзгу интилишлари мустабид тузум томонидан топталган, ўзлари эса энг оғир жазоларга мустаҳиқ этилган.

Дастлабки тергов даврида жиноят ишида айбланувчи тариқасида ўтган барча шахслар аввалбошда айбловни инкор қилиб келган бўлса-да, кейинчалик қийноқлар остида иқрорлик кўрсатмасини беришга мажбур бўлганини сўроқ баённомасида ҳам кўриш мумкин.

Бундан ташқари, уларни айбдор деб топишда – ишга тааллуқли бўлган ҳолатлар атрофлича ўрганилмай, текшириб чиқилмай ва баҳоланмай, биргина иқрорлик кўрсатмаларига асосланган ҳолда ҳукм чиқарилган. Иш ҳужжатларида айрим айбдор шахслар фақат ўзбек ёки бошқа тилни билиб, ўз кўрсатмаларини араб алифбосида ёзган. Шундай бўлса-да, тергов ҳаракатлари рус тилида юритилиб, гўёки уларнинг кўрсатмалари ўзбек тилига таржима қилингани қайд этилган.

Ҳолбуки, жиноят ишини тергов қилган шахслар араб алифбосида ёзишни ҳамда ўзбек тилини билганлигини ҳам тасдиқловчи бирор далил мавжуд эмас. Жиноят иши бўйича тергов ҳаракатларини юритишга масъул шахслар томонидан ишга таржимон (тилмоч) жалб қилинмаган. Бундай ҳолатда чиқарилган қарорларни қонуний ва асосли деб бўлмайди.

— Мустабид тузум томонидан шафқатсиз қатағон қилинган давлат ва жамоат арбоблари, илм-фан, маданият ва санъат, адабиёт намояндалари, оддий касб эгаси бўлган минглаб юртдошларимиз номини абадийлаштириш, уларнинг жасорати, матонати мисолида ёш авлодни ватанга муҳаббат руҳида тарбиялаш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.

— Жуда тўғри. Буни мустабид тузум даврида ноҳақ айбланган, мол-мулки мусодара этилиб, ўзлари қатағону қувғинга дучор этилган аждодларимизнинг пок номи оқланиб, тарихий адолат тикланаётгани мисолида ҳам яққол кўриш мумкин. Бу ҳақда гап борганда, Олий судда 31 та жиноят иши доирасида қатағон қурбони бўлган 1 031 ватандошимизга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилиб, тарихий адолат тикланганини таъкидлаш жоиз.

Шу ўринда халқимизнинг миллий ўзликни англаш, янги Ўзбекистонни бунёд этиш йўлида қўяётган қутлуғ қадамлари мукаррам инсон зотига ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш, инсон хотирасига нисбатан адолат ва ҳақиқатни қарор топтиришдек эзгу амаллар билан узвий боғлиқ эканини алоҳида қайд этиш зарур.

Бу эзгу ташаббуснинг туб моҳиятига эътибор қаратадиган бўлсак, ўтган аср бошларида юртпарвар, миллатпарвар боболаримиз янгиланиш ва эркинлик, адолат ва тенглик, илм-маърифат ва миллий ўзликни англаш ғояларига таяниб, озодлик учун мардонавор кураш майдонига чиққанини кўрамиз. Бу фаолият жадидчилик ҳаракати номи билан машҳур бўлган.

Аслида, ушбу улуғ зотларнинг мақсади жаҳолат ва қолоқлик гирдобида қолган халқни дунёвий илм-фан, илғор касб-ҳунарлар билан қуроллантириб, умумбашарий ривожланиш йўлига, янги тараққиёт манзилига олиб чиқишдан иборат эди. Маърифатпарвар боболаримиз саъй-ҳаракати билан ташкил этилган янги усулдаги мактаблар, театр, кутубхона ва музейлар, газета ва журналлар, юрт фарзандларини чет элларга ўқишга юбориш мақсадида тузилган хайрия жамиятлари халқимизни неча асрлик ғафлат уйқусидан уйғотиб, миллий озодлик ҳаракати учун беқиёс куч берган.

Аммо юртимизда большевиклар диктатураси ўрнатилгач, чор мустамлакачилик сиёсати янгича шаклда давом эттирилди. Бу эса маърифатпарвар боболаримизга ўз мақсад-муддаоларини тўлиқ амалга ошириш имконини бермади.

Энг ачинарлиси, маърифатпарвар аждодларимиз шаъни “босмачи” деган ноҳақ тавқи лаънат билан топталди. Уларнинг аксарияти ноҳақ айблов, сохта далиллар билан қатағон қилинди. Бундан ҳам даҳшатлиси, маърифатпарвар боболаримизнинг кўпчилиги “учлик” деган тузилма буйруғи билан суд-сўроқсиз ўлим жазосига ҳукм қилинган.

Шукрки, бу аждодларнинг эзгу орзу-ниятлари халқимизнинг қон-қонида, тарихий хотирасида сақланиб қолди ва ҳануз яшамоқда. Бугунги кунда бутун элимиз қалбидан чуқур жой олган, умуммиллий ҳаракатга айланиб бораётган янги Ўзбекистон ғояси замирида уларнинг орзу-интилишлари ва армонлари мужассам.

Шу маънода, Ватанимиз истиқлоли, халқимизнинг озодлиги ва эркинлиги, келажак авлодларнинг тинч ва фаровон ҳаётини таъминлаш йўлида мардона курашган, азиз жонларини фидо қилган, мустабид тузум даврида қатағон қилинган аждодларимиз хотирасини абадийлаштириш, фаолияти ва меросини ўрганиш ҳамда тарғиб этиш борасида изчил чора-тадбирлар амалга оширилаётгани — тарихий адолат тикланаётгани ҳар қанча таҳсинга сазовор.

Бу бежиз эмас. Чунки айни мавзудаги тарихий маълумотларни холис ва ҳаққоний ўрганиш мустақиллик қандай оғир ҳамда машаққатли курашлар билан қўлга киритилганини янада чуқур англашга хизмат қилади. Шу билан бирга, бугунги эркин, озод ва обод ҳаётимизни асраб-авайлаб, қадрлаб яшаш кераклигидан сабоқ беради. Буларнинг барчаси, ўз навбатида, халқимизнинг фидойи фарзандлари, маърифатпарвар аждодларимиз ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ ҳақиқатни тўлиқ юзага чиқариш, уларга нисбатан тарихий адолатни тиклаш, бу борадаги ишларнинг кўлами ва самарасини оширишни тақозо этади.

Мустабид тузум даврида ноҳақ айбланган, мол-мулки мусодара этилиб, ўзи қувғину қатағонга дучор этилган аждодларимиз жуда кўп. Улар орасида пок номлари ҳамон қора рўйхатларда қолиб кетган, яъни оқланмаганлари бор. Ноҳақ айбланган бундай одамларни оқлаш, хотирасига ҳурмат кўрсатиш, авлодларига таскин ва умид бериш мақсадида уларга тегишли ҳужжатлар синчковлик билан ўрганилди ва ўрганилмоқда.

— Бугун жамиятнинг барча соҳаларида кенг татбиқ этилаётган “Инсон қадри учун” эзгу тамойили суд-ҳуқуқ тизими фаолиятига қанчалик чуқур кириб бормоқда?

— “Ўзбекистон — 2030” стратегияси тизимли ва кенг қамровли ислоҳотларимизнинг мантиқий давоми бўлди. Мазкур дастуриламал ҳужжатнинг “Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш” деб номланган йўналишида биз фикр юритаётган соҳага тааллуқли муҳим вазифалар белгилаб берилган.

Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотлар ҳақида сўз борганда, бу борадаги асосий мақсадлардан бири давлат органлари ва мансабдор шахслар фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш ҳамда маъмурий адлия тизимини янада ривожлантиришдан иборат. Ушбу мақсадга эришиш учун 2030 йилгача маъмурий судларга бевосита мурожаат этишга тўсқинлик қилаётган омилларни тўлиқ бартараф этиш, судга қадар босқичда низоларни ҳал қилиш самарадорлигини 50 фоиз ошириш, судга қадар ҳал этилиши мумкин бўлган низолар юзасидан судларга келиб тушадиган ишлар сонини 50 фоиз камайтириш каби вазифалар белгиланган.

Ана шу устувор вазифалар ўз вақтида, тўлиқ ва сифатли бажарилиши суднинг ҳақиқий мустақиллигини таъминлаш, унга нисбатан ишончни ошириш ва фуқароларнинг судга мурожаат қилиш имкониятини янада кенгайтиришга хизмат қилади.

Бу эзгу амалларнинг амалиётга изчил татбиқ этилаётгани янги Ўзбекистон ғояси негизида, аввало, инсон омили мужассамлигининг яна бир ёрқин ифодасидир. Инсон шаъни, қадр-қиммати ва хотирасини ҳар қандай тажовузлардан кўз қорачиғидек асраш вазифаси ҳар доим устувор бўлиб қолаверади.

Суҳбатни Лутфулла СУВОНОВ ёзиб олди.

(“Янги Ўзбекистон” газетаси,
2024 йил 25 май)

Маълумки, тергов ва суд жараёнида адвокат иштироки муҳим аҳамиятга эга. Чунки ушбу ҳуқуқий институт тарафларнинг тенглиги, тортишув ва ҳимоя ҳуқуқини таъминлашнинг энг самарали воситаси ҳисобланади. Шу боис мамлакатимизда адвокатура институти такомиллаштириб, янги таҳрирдаги Конституциямизда унга алоҳида боб ажратилди. Бу орқали адвокатуранинг ҳуқуқий мақоми том маънода кафолатланди.

Суд жараёнида адвокатнинг иштироки ҳақида гап кетганда, амалдаги Жиноят-процессуал кодексининг 51-моддасида бир қатор тоифадаги шахслар ва ишларда ҳимоячи иштирок этиши шартлиги қайд этилган.

Бироқ тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан боғлиқ ҳуқуқий нормаларда бундай талаб белгиланмаган. Бу эса, ўз навбатида, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини тўлақонли таъминлашга тўсқинлик қилмоқда.

Чунки амалиётда тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ содир этиладиган жиноятлар мураккаб тоифадаги жиноятлар ҳисобланади.

Тергов ва суд муҳокамасида турли соҳа мутахассисларини жалб этиш, уларнинг билим ва хулосаларига таянишга тўғри келади. Қонунчиликдаги ушбу бўшлиқни бартараф этиш учун Жиноят-процессуал кодексининг 51-моддасига “тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ жиноят ишлари бўйича ҳимоячи ёки жамоат ҳимоячиси иштирок этиши шарт”, деган бандни киритиш мақсадга мувофиқдир.

Ушбу таклиф “Ўзбекистон — 2030” стратегиясида белгиланган устувор мақсадларга ҳам тўлиқ мос келади ва келгусида тадбиркорлик субъектларининг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш имкониятларини янада кенгайтиради.

Жасур Норқобилов,

жиноят ишлари бўйича

Ўртачирчиқ тумани суди судьяси