Аввало шуни айтиш керакки, жиноят процессида инсон ҳуқуқларига энг кучли таъсир кўрсатадиган босқичлардан бири — судга қадар иш юритиш босқичидир. Чунки айнан шу босқичда шахс ушланиши, унга нисбатан гумон билдирилиши, айблов эълон қилиниши, процессуал мажбурлов чоралари қўлланиши ёки унинг конституциявий ҳуқуқларига дахл қилувчи айрим ҳаракатлар амалга оширилиши мумкин.

Шу маънода, жиноят иши судга етиб борганидан сўнг адолатни таъминлаш қанчалик муҳим бўлса, иш судга қадар юритилаётган пайтда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳам шунчалик муҳимдир. Зеро, шахс эркинлигига дахл қиладиган ҳар қандай қарор қонунга, етарли асосларга ва холис назоратга таяниши керак.

Миллий қонунчилигимизда ҳозирга қадар ҳам жиноят процессининг судга қадар босқичида суд назоратига оид муайян ҳуқуқий механизмлар мавжуд эди. Хусусан, амалдаги жиноят-процессуал қонунчиликда тергов судьяси томонидан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини қирқ саккиз соатгача узайтириш, айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, тинтув ўтказиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, телефон ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш ҳамда мол-мулкни хатлаш каби масалалар суд тартибида кўриб чиқилиши белгиланган.

Давлатимиз раҳбари томонидан тасдиқланган “Одил судлов – 2030” стратегияси ушбу мавжуд механизмларни янада такомиллаштириш, суд назоратини фақат санкция бериш билан чекламасдан, шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун етарли асослар мавжудлигини ҳам текшириш даражасига олиб чиқиши билан ғоятда аҳамиятлидир. Яъни янги ёндашув суд назоратини сифат жиҳатидан юқори босқичга кўтармоқда.

«Одил судлов – 2030» стратегиясида жиноят процессининг судга қадар иш юритиш босқичида суд назоратини кучайтириш алоҳида йўналиш сифатида белгилангани ҳам айнан шу эҳтиёждан келиб чиқади.

Стратегиянинг асосий мақсади — Янги Ўзбекистонда инсон қадрини улуғлаш, ҳуқуқ ва қонуний манфаатларни суд орқали ҳимоя қилишни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш, суд процессига замонавий ҳуқуқий механизмларни жорий этишдан иборат.

Кўпчилик суд назорати деганда, фақат суд мажлисида ишни кўришни тушунади. Аслида эса, жиноят процессида суд назорати фақат ҳукм чиқариш билан чекланмайди. Суд назорати — инсон ҳуқуқларига дахл қиладиган процессуал қарорлар қонунга мувофиқ қабул қилинаётганини текшириш механизмидир.

Судга қадар босқичда тергов органлари иш учун муҳим далилларни тўплайди, гумон қилинувчи ёки айбланувчининг процессуал мақоми белгиланади, айрим ҳолларда шахс эркинлиги чекланади. Агар бу босқичда етарли назорат бўлмаса, кейин суд муҳокамасида хатоларни тузатиш қийинлашади. Чунки асоссиз ушлаш, етарли далилсиз гумон ёки шошмашошарлик билан қўлланган мажбурлов чораси инсон тақдирига жиддий таъсир кўрсатиши аниқ.

Шунинг учун жиноят процессида ҳақиқатни аниқлаш билан бирга, шахснинг ҳуқуқлари бузилмаслигини таъминлаш ҳам асосий мақсад бўлиши керак. Бу вазифани амалга оширишда тергов судьяси институтининг роли тобора ортиб бормоқда.

“Асосли гумон” стандарти — шубҳа эмас, далилга таянган ёндашув саналади. Фармонда 2027 йил 1 июлдан бошлаб, “асосли гумон” — Prima Facie халқаро стандартига мувофиқ тергов судьясига янги ваколатлар бериш таклифи маъқулланган. Унга кўра, тергов судьяси процессуал мажбурлов чораларини қўллаш, яъни санкция бериш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқишда шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асослар етарлилигини текшириши мумкин бўлади.

Бу ерда асосий эътибор “Гумон борми?” деган умумий саволга эмас, балки “Гумон етарли маълумот ва асослар билан тасдиқланганми?” деган ҳуқуқий мезонга қаратилади.

“Асосли гумон” дегани — шахсга нисбатан фақат тахмин, фараз ёки умумий маълумот асосида эмас, балки дастлабки далиллар ва иш ҳолатлари билан боғланган ҳолда процессуал чора кўрилиши лозимлигини англатади.

Бошқача айтганда, шахснинг эркинлигига дахл қилувчи қарор “эҳтимол шундай бўлгандир” деган қарашга эмас, балки судьяни ишонтириши мумкин бўлган дастлабки ҳуқуқий асосларга таяниши керак.

Фармонда белгиланган янги ёндашув тергов судьясининг ролини янада кучайтиради. У процессуал мажбурлов чоралари бўйича илтимосномаларни кўриб чиқар экан, фақат ҳужжат келтирилганини қайд этиб қўймасдан, балки шахсни ушлаб туриш қонуний бўлганми, ушлаш учун асослар етарлими, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун далиллар борми, деган саволларга эътибор қаратади.

Шубҳа туғилган тақдирда, тергов сирини таъминлаган ҳолда қўшимча ҳужжатлар талаб қилади. Бу судьяга қарор қабул қилишдан аввал иш материалларини янада чуқурроқ текшириш имконини беради.

Мазкур механизм, бир томондан, терговнинг самарали юритилишига халақит бермаслиги; иккинчи томондан, инсон ҳуқуқларини асоссиз чеклашнинг олдини олиши лозим. Яъни суд назорати қонунга хилоф қарорларнинг олдини олишга қаратилган ҳуқуқий мувозанат воситасидир.

Жиноят процессида процессуал мажбурлов чоралари зарур бўлиши мумкин. Аммо улар ҳар доим қонуний, асосли ва мутаносиб бўлиши шарт.

Шахсни ушлаб туриш ёки унга нисбатан бошқа мажбурлов чорасини қўллашда давлат органи фақат жиноятни очиш манфаатини эмас, инсон ҳуқуқларини ҳам ҳисобга олиши керак.

Фармондаги суд назоратини кучайтиришга оид қоидалар амалга киритилишининг зарурияти шундаки, тергов судьяси шахс эркинлигига дахл қиладиган илтимосномани кўриб чиқар экан, унинг ортида инсон тақдири турганини албатта, инобатга олиши лозим бўлади. Бу ўзгаришлар амалиётда учта муҳим кафолатни кучайтиради.

Биринчидан, шахс асоссиз ушлаб турилишининг олдини олишга хизмат қилади.

Иккинчидан, гумон ёки айблов етарли асосларга таяниши талабини кучайтиради.

Учинчидан, тергов органларининг процессуал қарорлари устидан холис суд назоратини мустаҳкамлайди.

Фармонда амалдаги “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги қонун талабларидан келиб чиқиб, шахснинг конституциявий ҳуқуқларини бевосита чеклаш билан боғлиқ тадбирларни ўтказишга санкция судлар томонидан берилишини белгилаш назарда тутилган. Ушбу норма ҳуқуқий давлат учун жуда муҳим.

Чунки тезкор-қидирув тадбирлари айрим ҳолларда шахснинг шахсий ҳаёти, алоқа сирлари, турар жой дахлсизлиги ёки бошқа конституциявий ҳуқуқларига таъсир кўрсатиши мумкин.

Бундай ҳолларда санкцияни суд томонидан бериш амалиёти ҳуқуқларни чеклашда мустақил назорат мавжуд бўлишини таъминлайди.

Бу ўринда асосий ғоя шундай: инсоннинг конституциявий ҳуқуқлари чекланадиган ҳар қандай ҳолатда қонунга асосланган, мустақил ва холис назорат бўлиши шарт. Тергов ёки тезкор-қидирув мақсади қанчалик муҳим бўлмасин, у инсон ҳуқуқларини асоссиз чеклашга сабаб бўлмаслиги керак.

Фармонда ушбу вазифаларни амалга ошириш учун тегишли қонун лойиҳаларини ишлаб чиқиш белгиланган. Жумладан, Олий суд Бош прокуратура ва бошқа манфаатдор идоралар билан биргаликда тергов судьяларига юқоридаги ваколатларни бериш бўйича ўзгартиш ва қўшимчалар юзасидан қонун лойиҳаларини ишлаб чиқиши лозим.

Шунингдек, Президент ҳузуридаги Қонунчилик ва ҳуқуқий сиёсат институти Олий суд, Бош прокуратура, Давлат хавфсизлик хизмати, Ички ишлар вазирлиги ва бошқа манфаатдор идоралар билан биргаликда тезкор-қидирув фаолиятида конституциявий ҳуқуқларни чекловчи тадбирларга суд санкциясини жорий этиш бўйича қонунчиликка ўзгартиш киритиш вазифасини бажаради.

Фармонда судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш билан бир қаторда, янги таҳрирдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс лойиҳасини ишлаб чиқиш доирасида илғор хорижий тажриба асосида айрим маъмурий ҳуқуқбузарликларни кўриб чиқиш ваколатларини маъмурий органларга ўтказиш масаласи ҳам белгиланган.

Албатта, маъмурий органларга ўтказиладиган ваколатлар инсон ҳуқуқларини кафолатловчи процессуал механизмлар билан бирга ишлаб чиқилиши лозим.

Янги ваколат бериш билан бирга, бу ваколатларни амалга оширадиган судьяларнинг иш юкламасини ҳам ҳисобга олиш зарур. Фармонда Олий суд ва Судьялар олий кенгашига 2027 йил 1 июнга қадар тергов судьяларининг амалдаги иш юкламаси ва янги берилаётган ваколатлардан келиб чиқиб, уларнинг штат бирликларини қайта кўриб чиқиш бўйича асослантирилган таклифлар киритиш вазифаси юклатилган.

Бу ўта муҳим амалий масала. Агар тергов судьясига катта ваколат берилса-ю, унинг иш юкламаси ҳаддан ташқари оғир бўлса, суд назоратининг сифати пасайиши мумкин. Шу сабабли, ислоҳот фақат ваколатни кенгайтириш билан эмас, балки уни амалга ошириш учун ташкилий имкониятларни яратиш билан ҳам боғлиқ.

Судга қадар иш юритиш босқичида суд назорати кучайса, ҳимоя ҳуқуқи ҳам мустаҳкамланади. Чунки ҳимоячи шахсни ушлаб туриш, гумон ёки айблов асослари, процессуал мажбурлов чоралари бўйича судда ўз важларини илгари суриш имкониятига эга бўлади.

Натижада айблов ва ҳимоя ўртасидаги мувозанат тенглашади. Тергов органи ўз илтимосномасини асослайди, ҳимоя томони унга муносабат билдиради, судья эса, қонун ва далиллар асосида қарор қабул қилади.

Бундай тизимда процессуал қарорлар фақат бир томоннинг қарашига таянмасдан, суд назорати остида шаклланади. Бу, ўз навбатида, жиноят процессида тарафлар тенглиги ва тортишув принципининг амалий аҳамиятини оширади.

Шу ўринда асосли бир фикр: айримлар суд назоратининг кучайиши тергов жараёнини қийинлаштиради, деб ўйлашлари мумкин.

Аслида эса, қонуний ва асосли тергов учун суд назорати тўсиқ эмас, балки унинг сифатини оширадиган омил. Чунки процессуал қарорлар суд назоратидан ўтса, тергов органлари ҳам илтимосномаларни пухтароқ тайёрлайди, далилларни аниқроқ асослайди, инсон ҳуқуқларига дахл қилувчи чораларни қўллашда эҳтиёткор бўлади.

Бунинг натижасида кейинчалик судда далиллар ва процессуал ҳаракатлар бўйича баҳслар камайиши мумкин. Шу маънода, суд назорати терговни заифлаштирмайди, аксинча, уни қонуний, асосли ва ишончли қилади.

Президентимиз Фармонида белгиланган судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш чораларининг асосий мазмунини қуйидагича ифодалаш мумкин, деган фикрдамиз:

биринчидан, шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилиги судья томонидан текширилади;

иккинчидан, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асослар етарлилигига эътибор қаратилади;

учинчидан, шубҳа туғилса, тергов сирини сақлаган ҳолда, қўшимча ҳужжатлар талаб қилиниши мумкин;

тўртинчидан, конституциявий ҳуқуқларни чекловчи тезкор-қидирув тадбирларига суд санкцияси жорий этилиши назарда тутилади;

бешинчидан, тергов судьяларининг иш юкламаси ва штат бирликлари янги ваколатларга мос равишда қайта кўриб чиқилади.

Дилшод РАЖАБОВ,

Самарқанд вилояти суди раиси

Суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги, одил судловнинг сифат ва самарадорлиги, аввало, судьянинг касбий салоҳияти, ҳуқуқий тафаккури, ҳалоллиги, холислиги ва маънавий-ахлоқий фазилатлари билан белгиланади.

Шу маънода, суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири — суд тизими учун замонавий билим ва амалий кўникмаларга эга, мустақил фикрлайдиган, инсон ҳуқуқлари ва қонун устуворлигини ҳаётининг асосий мезони деб биладиган профессионал кадрларни тайёрлашдир.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар айнан шу мақсадга хизмат қилмоқда.

Судларнинг мустақиллигини кучайтириш, фуқароларнинг одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш, суд қарорларининг сифати ва барқарорлигини таъминлаш, суд жараёнларига рақамли технологияларни жорий этиш, инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш билан бир қаторда судьялар ва суд аппарати ходимларини тайёрлаш тизимини ҳам янги босқичга олиб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бу борадаги муҳим қадамлардан бири Ўзбекистон Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонидир. Мазкур ҳужжат асосида Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар олий мактаби негизида Ўзбекистон Республикаси Одил судлов академияси ташкил этилди.

Бу оддий ташкилий ўзгариш эмас. Академиянинг ташкил этилиши суд тизими учун кадрлар тайёрлашда таълим, илм-фан ва суд амалиётини ягона тизимга бирлаштиришга қаратилган янги институционал моделнинг шаклланаётганини англатади.

Академиянинг бугунги вазифаси фақат судьяликка номзодларни ўқитиш билан чекланмайди. У судьяликка номзодларни касбий қайта тайёрлаш, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг малакасини ошириш, суд-ҳуқуқ соҳасида илмий-тадқиқот ва услубий ишларни ривожлантириш, илғор хорижий тажрибани ўрганиш ҳамда уни миллий суд амалиётига тадбиқ этиш каби бир-бири билан узвий боғлиқ вазифаларни қамраб олади.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Президентимизнинг 2026 йил 14 августда қабул қилинган “Одил судлов — 2030”: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги Фармони бу жараёнларни янада янги босқичга олиб чиқди. Стратегияда ислоҳотларни амалга оширишнинг олтита устувор йўналиши белгиланган.

Ушбу йўналишлар орасида “Адолат посбонлари” йўналиши алоҳида аҳамиятга эга. Чунки суд тизимидаги барча институционал, ташкилий ва технологик янгиланишларни ҳаётга татбиқ этадиган асосий куч — инсон, яъни судья ва суд аппарати ходимидир.

Замонавий судьядан фақат қонун нормаларини билишнинг ўзи талаб этилмайди. У мураккаб ҳуқуқий муносабатларни таҳлил қила олиши, электрон далиллар билан ишлаши, рақамли технологияларни тушуниши, инсон психологияси ва мулоқот маданиятига эга бўлиши, стресс вазиятларида холис қарор қабул қилиши, коррупциявий хавфларга нисбатан муросасиз бўлиши лозим.

Стратегиядаги одил судлов тизими учун узлуксиз кадрлар тайёрлаш занжири бир марталик таълим жараёни эмас, балки инсоннинг суд тизимига киришидан тортиб, унинг бутун касбий фаолияти давомидаги ривожланишини қамраб олувчи узлуксиз жараён сифатида кўришни назарда тутади. Унинг асосий босқичлари: магистратура → касбий қайта тайёрлаш → амалий стажировка → баҳолаш → судьялик лавозимига тавсия этиш → доимий малака ошириш → олий таълимдан кейинги таълимни қамраб олади.

Бундай ёндашувнинг муҳим жиҳати шундаки, судьяликка номзоднинг салоҳияти фақат имтиҳонда олган балли билан эмас, балки унинг назарий билими, амалий кўникмаси, касбий компетенцияси ва шахсий фазилатлари уйғунлиги асосида баҳоланади.

Стратегияда судьяликка номзодлар, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг касбий компетенциялар профилини шакллантириш вазифаси белгиланган. Бундай ёндашув судьяликка танловни “билим синови”дан “касбий ва шахсий компетенциялар баҳоси”га айлантиради.

Чунки судьянинг биргина қарори инсоннинг эркинлиги, мулки, оиласи, бизнеси ёки шаъни билан боғлиқ масалани ҳал қилиши мумкин. Шу боис судья юксак ҳуқуқий билим билан бир қаторда холислик, виждон, масъулият ва психологик барқарорлик каби фазилатларга эга бўлиши шарт.

Бугунги кунда замонавий ҳуқуқий муносабатлар тобора мураккаблашиб бормоқда. Кибержиноятлар, рақамли активлар, электрон далиллар, сунъий интеллектдан фойдаланиш билан боғлиқ низолар, коррупцияга қарши курашиш, халқаро арбитраж ва трансчегаравий ҳуқуқий муносабатлар судьядан анъанавий ҳуқуқий билимлардан ташқари янги соҳаларни ҳам чуқур билишни талаб қилмоқда.

Шу нуқтаи назардан, Стратегияда судьялар ва суд аппарати ходимларини мураккаб тоифадаги ишлар бўйича ихтисослаштириш, уларни чуқурлаштирилган тайёргарлик ва сертификация тизимига жалб этиш масаласига алоҳида эътибор берилган. Бу амалиёт суд ишларини судьяларнинг ихтисослашуви ва касбий компетенцияларига мос равишда тақсимлаш имконини беради.

“Одил судлов — 2030” стратегияси Академиянинг келажакдаги ривожланишини фақат таълим билан чекламайди. Хусусан, Академия битирувчиларини бирлаштирувчи Alumni Association, суд-ҳуқуқ тизимидаги келгуси тенденцияларни илмий асосда ўрганувчи Форсайт маркази, таълим ва илмий-инновацион лойиҳаларни қўллаб-қувватловчи Endowment Fund каби институтларни ташкил этиш режалаштирилган.

Ушбу марказларнинг ташкил этилиши жуда муҳим. Зеро, суд тизими бугунги муаммоларни ҳал қилиш билан чекланиб қолмаслиги, балки эртанги ҳуқуқий чақириқларни ҳам олдиндан кўра билиши керак.

Қолаверса, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, электрон шартномалар, криптоактивлар, кибержиноятлар, трансчегаравий маълумотлар алмашинуви каби жараёнлар ҳуқуқ тизими олдига янги саволларни қўймоқда. Бундай шароитда суд амалиётида пайдо бўладиган муаммоларни олдиндан тадқиқ этиш ва илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқиш стратегик аҳамият касб этади. Шу маънода Академиянинг илмий-тадқиқот функциясини кучайтириш унинг суд тизимидаги ролини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади.

Стратегияда 2030 йилга қадар Академия фаолиятига бевосита дахлдор қатор мақсадли кўрсаткичлар белгиланган. Бу ўринда, жумладан:

• Академиянинг камида иккита хал­қаро рейтингда дунёнинг энг яхши 1 мингта таълим муассасаси қаторига кириши;

• таълим жараёнига қамраб олинган контингентни 500 нафарга етказиш;

• битирувчиларни Alumni Association атрофида бирлаштириш;

• судьяликка номзодлар, судьялар ва суд аппарати ходимларини касбий компетенциялар профили билан қамраб олиш;

• судья ва суд аппарати ходимларининг камида 10 фоизини хорижда малака ошириш дастурларига жалб этиш каби вазифалар ҳақида сўз бормоқда.

Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимларини коррупциявий хавф-хатарларни бошқариш ҳамда коррупцияга қарши курашиш масалалари бўйича ўқитиш билан тўлиқ қамраб олиш вазифаси ҳам суд тизимида ҳалоллик ва комплаенс маданиятини шакллантириш нуқтаи назаридан муҳимдир.

Янгиланаётган суд тизими учун янги авлод судьялари сув ва ҳаводек зарур. Бунинг учун янги давр судьяси барча янгиликлардан хабардор, рақамли муҳитга мослашувчан бўлиши лозим.

Бундай судьяни тайёрлаш эса, анъанавий таълим билан чекланиши мумкин эмас. Суд тизимидаги ҳар қандай ислоҳотнинг якуний баҳоси унинг инсон ҳаётида қандай натижа бериши билан ўлчанади. Шу маънода судьянинг касбий ва шахсий фазилатлари жамиятнинг суд ҳокимиятига бўлган ишончига бевосита таъсир қилади.

Одил судлов академиясининг стратегик аҳамияти ҳам айнан шунда. У бугун судьяликка номзодни тайёрлаётган бўлса, эртага суд амалиётининг ривожланиш тенденцияларини ўрганадиган, судьяларнинг малакасини узлуксиз оширадиган, илмий тадқиқотлар асосида суд тизими учун янги таклифлар ишлаб чиқадиган, халқаро тажрибани миллий амалиёт билан уйғунлаштирадиган марказга айланиши кўзда тутилмоқда.

Академиянинг ташкил этилгани ва унинг олдига қўйилаётган кенг қамровли вазифалар мамлакатимиз суд тизимида кадрлар сиёсатига муносабат тубдан ўзгараётганидан далолат беради. Бу ўринда асосий мақсад шунчаки судьялар сонини кўпайтириш эмас, балки янги авлод судьясининг профессионал қиёфасини шакллантиришдир.

Энг муҳими, бу жараён судьялик касбининг мазмун-моҳиятига янгича ёндашувни қарор топтиради. Бинобарин, судья — шунчаки қонунни қўлловчи мансабдор шахс эмас, балки инсон ҳуқуқларининг ҳимоячиси, қонун устуворлигининг кафили ва жамиятда адолат мезонларини қарор топтиришга масъул шахсдир.

Бугун Одил судлов академияси ана шу катта мақсаднинг илмий-таълимий пойдеворини яратмоқда. Унинг 2030 йилгача белгиланган аниқ кўрсаткичларга эришиши эса, нафақат Академия фаолияти самарадорлигининг, балки Янги Ўзбекистонда одил судловнинг янги сифат босқичига кўтарилаётганининг муҳим кўрсаткичларидан бири бўлади.

Шерзод АБДУҚОДИРОВ,

Одил судлов академияси ректори,

юридик фанлар доктори

Мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада демократлаштириш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш механизмини кучайтириш борасида муҳим чора-тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.

Жумладан, 2026 йил 14 август куни қабул қилинган қонун билан Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга қатор принципиал ўзгартишлар киритилди. Булар орасида энг муҳим янгиликлардан бири — маъмурий судларда дастлабки эшитув институтининг жорий этилишидир.

Мазкур янгилик Ўзбекистон маъмурий судлов тизимини халқаро амалиётда шаклланган замонавий процессуал стандартларга яқинлаштириш йўлидаги муҳим қадам бўлди. Зеро, дастлабки эшитув институти дунёнинг тараққий этган давлатлари қонунчилигида аллақачон мавжуд бўлиб, ушбу босқич ишни мазмунан кўришдан олдин унинг процессуал ва ташкилий жиҳатларини тартибга солишга хизмат қилади.

Кодексга киритилаётган янги ўзгартишга кўра, дастлабки эшитув маъмурий ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида ўтказилади.

Судья дастлабки эшитувни ариза судга келиб тушган кундан эътиборан 20 кундан кечиктирмай ўтказилиши белгиланган. Ушбу босқичда:

– аризачининг талаблари ва жавобгарнинг эътирозлари аниқлаштирилади;

– аризадаги камчиликларни бартараф этиш чоралари кўрилади;

– аризачига талабларини тасдиқловчи зарур далилларни тақдим этиш бўйича тушунтириш берилади;

– жавобгарга ўз фикрини ёзма равишда тақдим этиш тушунтирилади;

– аризадаги талаблар ва ишдаги далилларга дастлабки ҳуқуқий баҳо берилади.

Дастлабки эшитув якунига кўра, аризани кўрмасдан қолдириш, келишув битимини тасдиқлаш ёки ишни суд муҳокамасига тайинлаш ҳақида ажрим чиқарилиши мумкин. Шу жиҳатдан, дастлабки эшитувни оддий “қўшимча суд мажлиси” деб эмас, балки ишни мазмунан кўришга тайёрлаш, процессуал тўсиқларни бартараф этиш ва суд муҳокамасининг предметини аниқ белгилашга қаратилган мустақил процессуал босқич сифатида баҳолаш лозим.

Дастлабки эшитув жорий этилгунга қадар маъмурий судларда айрим масалаларни ишни мазмунан кўриш жараёнида ҳал қилишга тўғри келарди. Бу эса, ишнинг сунъий равишда чўзилиши, тарафларнинг қўшимча суд мажлисларига жалб қилиниши ва процессуал ҳаракатларнинг такрорланишига сабаб бўларди.

Агар дастлабки эшитув орқали ишларнинг муайян қисми суд муҳокамасининг тўлиқ босқичига етмасдан процессуал жиҳатдан ҳал этилса, судьянинг вақти, тарафларнинг харажатлари ва суд тизимининг ресурслари тежалади.

Хусусан, аризадаги талаблар ва ишдаги далилларга дастлабки ҳуқуқий баҳо берилганда, аризачи ўзининг талаби асоссиз эканлигини ёки жавобгар аризачининг талаби асосли эканлигини тушуниши, тарафлар низо юзасидан ўзларининг ҳуқуқий позицияларига эга бўлишлари ҳамда йиллар давомида ортиқча вақтларини йўқотмасдан, низони бартараф этиш чораларини кўришлари мумкин бўлади.

Дастлабки эшитув институти фуқаролар ва тадбиркорлар учун қуйидаги ижобий натижаларни беради.

Биринчидан, суд ишлари тезлашади. Дастлабки эшитувда талаблар, эътирозлар, далиллар ва процессуал камчиликлар олдиндан аниқланади.

Шу боис асосий суд мажлисига келиб, “талаб нотўғри қўйилган”, “далил етишмайди” ёки “ишда зарур шахс иштирок этмаяпти” каби масалалар билан вақт йўқотиш эҳтимоли камаяди. Натижада суд муҳокамасига тайёр бўлган ишгина мазмунан кўриб чиқилади.

Иккинчидан, судга мурожаат қилувчининг ҳуқуқий имкониятлари кенгаяди.

Фуқаро ёки тадбиркор кўп ҳолларда маъмурий орган билан низода процессуал жиҳатдан кучсизроқ ҳолатда бўлади.

Дастлабки эшитувда судья аризачига қайси далилларни тақдим этиш зарурлигини тушунтиради, талабларни аниқлаштиришга ёрдам беради. Бу маъмурий судловнинг фақат формал тортишув эмас, балки шахснинг давлат органи билан муносабатида ҳуқуқий ҳимояни таъминлашга қаратилган механизм сифатидаги аҳамиятини оширади.

Учинчидан, давлат органларининг процессуал масъулияти кучаяди. Янги тартибга кўра, низолашилаётган қарор, ҳаракат ёки ҳаракатсизликка алоқадор давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакилининг суд мажлисида иштироки мажбурий этиб белгиланган.

Узрли сабабсиз судга келмаслик ҳолатида муҳокама кейинга қолдирилиши ва суд жаримаси қўлланилиши мумкин. Бу қоида давлат органларини ўз қарорларини судда асослашга жиддийроқ тайёрланишга ундайди.

Бошқача айтганда, давлат органи қабул қилган маъмурий қарорнинг судда ҳимоя қилиниши эҳтимоли уни қабул қилиш жараёнининг ўзида қонунийлик ва асосланганликка бўлган талабни кучайтиради.

Тўртинчидан, ортиқча процессуал ҳаракатлар қисқаради. Дастлабки эшитувда аризадаги камчиликларни бартараф этиш, тарафларнинг процессуал мақомини аниқлаш ва зарур далилларни белгилаш имкони мавжуд.

Бу кейинги суд мажлисларида бир масалани бир неча марта муҳокама қилиш эҳтимолини камайтиради.

Шу маънода янги институт “суд мажлислари сонини кўпайтириш” эмас, балки асосий суд мажлисининг сифатини ошириш воситаси бўлиши керак.

Бешинчидан, одил судловга бўлган ишонч мустаҳкамланади. Дастлабки эшитувда судья тарафларнинг позициясини эрта босқичда эшитади ва ишнинг ҳуқуқий ҳамда процессуал чегараларини белгилаб боради.

Агар ушбу институт амалиётда тўғри қўлланилса, унинг энг муҳим натижаси суд мажлислари сонининг шунчаки камайиши эмас, балки фуқаро ёки тадбиркорнинг бузилган ҳуқуқини янада қисқа муддатда ва самарали тиклаш мумкин бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, маъмурий судларга дастлабки эшитув институтининг жорий этилиши — суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқини янада содда, тезкор ва адолатли ташкил этиш йўлидаги муҳим қадамдир. Бу ўзгариш судьяларнинг ҳам, давлат органларининг ҳам, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳам вақти ва ресурсларини тежаб, кучли ва адолатли фуқаролик жамиятини барпо этишга хизмат қилади.

Акмал Муродов,

Олий суд судьяси

Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан «Одил судлов – 2030»: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида» 2026 йил 14 августдагиги Фармоннинг қабул қилиниши мамлакатда суд-ҳуқуқ ислоҳотларини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга қаратилган муҳим қадам бўлди.

Мазкур ҳужжатнинг асосий мақсади – инсон ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали самарали ҳимоя қилиш, одил судловга эришиш имкониятини кенгайтириш, судларнинг мустақиллиги ва холислигини янада мустаҳкамлаш, суд хизматларини аҳолига яқинлаштириш, суд иш юритувини рақамлаштириш ҳамда ягона суд амалиётини таъминлашдан иборат.

Фармон билан тасдиқланган Стратегияда суд тизимини ривожлантиришнинг узвий ва ўзаро боғлиқ 6 та устуни белгилаб берилган.

Булар:

1. Халқчил суд – бюрок­ратиядан холи, шаффоф ва очиқ тизим.

2. Адолат қўрғони – ҳар қандай аралашувлардан холи, мустақил суд ҳокимияти.

3. Кафолатланган адолат – фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини судда тиклаш кафолатларини кучайтириш.

4. Адолат посбонлари – юксак маънавий ва профессионал фазилатларга эга судьялар корпуси.

5. Рақамли одил судлов – сунъий интеллект ва замонавий технологиялар ёрдамида тезкор суд муҳокамаси.

6. Халқаро эътироф – илғор халқаро стандартларни миллий амалиётга имплементация қилиш.

Ушбу устунлар суд ҳокимияти фаолиятини нафақат ташкилий жиҳатдан такомиллаштириш, балки суднинг жамият ва инсон ҳаётидаги ўрнини янада кучайтиришга қаратилган.

Қайд этиш лозимки, Стратегия кенг жамоатчилик билан муҳокамалар, аҳолининг таклифлари, ҳуқуқшунос олимлар, амалиётчи юристлар, адвокатлар билан ўтказилган учрашувларда берилган таклифлар, илғор халқаро тажрибани ўрганиш асосида ишлаб чиқилди.

Стратегия ва уни амалга оширишга қаратилган 2026-2028 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар дастури тасдиқланди. У 160 та аниқ чора-тадбирни қамраб олди. Шунингдек, 2030 йилгача эришиладиган 33 та асосий мақсадлар белгиланди.

Стратегияни қабул қилиш зарурати

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш, судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш ва суд қарорларининг адолатлилиги ҳамда қонунийлигини таъминлаш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди.

Шу билан бирга, амалиёт таҳлили суд ҳимоясини янада такомиллаштиришни талаб этаётган бир қатор тизимли муаммолар мавжудлигини кўрсатди. Хусусан, Халқ қабулхоналарига келиб тушган судлар фаолиятига оид 14,5 мингта мурожаат ва таклиф таҳлил қилиниб, аҳолини қийнаётган бир қатор масалалар аниқланди.

Жорий йилнинг ўтган даврида Олий судга қуйи судлар қарорлари устидан 12 мингга яқин шикоят берилган, 27 мингдан ортиқ фуқаро бевосита Олий судга мурожаат қилган. Бундай мурожаатлар сонининг йилдан-йилга ортиб бораётгани суд қарорларини қайта кўриб чиқиш механизмларини янада такомиллаштириш зарурлигини кўрсатмоқда.

Шунингдек, амалдаги тартибда вилоят даражасидаги судларда апелляция, кассация ва тафтиш инстанцияларининг жамланиши қарорларни қайта кўриб чиқишнинг холислигига нисбатан жамоатчилик ишончига таъсир қилувчи омиллардан бири сифатида намоён бўлмоқда.

Судга мурожаат қилишдаги айрим процессуал талаблар ҳам фуқаролар учун ортиқча бюрократик тўсиқларни юзага келтирмоқда. Жорий йилнинг биринчи ярмида қарийб 166 мингта мурожаат, яъни жами мурожаатларнинг тахминан 12 фоизи процессуал ёки судловга тааллуқли масалалар билан боғлиқ асосларга кўра қайтарилган.

Бундан ташқари мамлакатда фуқаролик ишлари бўйича судларнинг ҳудудий жойлашуви аҳолининг судга мурожаат қилиш имкониятини бир хил даражада таъминлаш учун етарли эмаслиги аниқланган. Айни пайтда 80 та туманлараро, туман ва шаҳар фуқаролик судлари билан бир қаторда 128 та туман ва шаҳарда алоҳида фуқаролик судлари мавжуд эмас.

Мазкур ҳолатлар судни халққа янада яқинлаштириш, судга мурожаат қилиш тартибини соддалаштириш ва суд назоратининг самарадорлигини оширишни талаб этмоқда.

Халқчил суд — суд хизматларини аҳолига яқинлаштириш

Стратегиянинг биринчи устуни – «Халқчил суд» концепцияси бўлиб, унинг асосий мазмуни судларни аҳоли учун очиқ, шаффоф, қулай ва тушунарли институтга айлантиришдан иборат. Шу мақсадда барча судларда босқичма-босқич «Ягона дарча» тамойили асосида фронт-офислар ташкил этилади. Улар орқали фуқаролар:

– судга мурожаат қилиш тартиби ҳақида зарур ахборот олади;

– процессуал ҳужжатларни рас­мий­лаштириш бўйича амалий кўмакка эга бўлади;

– суд ишининг ҳолати ҳақида маълумот олади;

– суд ҳужжатлари нусхаларини олиш имкониятига эга бўлади;

– электрон суд хизматларидан фойдаланиш бўйича ёрдам олади.

Шу тариқа фуқароларнинг турли хоналар ва хизматларга қайта-қайта мурожаат қилишига эҳтиёж камаяди.

Стратегияга кўра, суд тизимида «Суд хизмат кўрсатади» тамойилини қарор топтириш муҳим вазифа сифатида белгиланмоқда. Бу ёндашув судни фақат низоларни ҳал қилувчи орган сифатида эмас, балки инсоннинг ҳуқуқий муаммосини қонуний ва самарали ҳал этишга кўмаклашувчи давлат институти сифатида шакллантиришни назарда тутади.

Хусусан, 2030 йилга қадар судларни очиқлик индексида илғор позицияларга олиб чиқиш, фронт-офислар ташкил этиш ва хизматларни 100 фоиз «Ягона дарча» тамойили асосида кўрсатиш мақсад қилинган.

Бундан ташқари Стратегия фуқароларнинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини амалга оширишдаги процессуал тўсиқларни бартараф этишга ҳам қаратилган. Шу мақсадда иш судловга тегишли эмаслиги сабабли даъво аризасини қайтариш амалиётидан воз кечиш назарда тутилмоқда.

Бунда ариза қабул қилиниб, «Ягона дарча» тамойили асосида тегишли судга ўтказилади.

Шунингдек, даъво аризасида жузъий камчиликлар мавжуд бўлган тақдирда уни қайтариш ўрнига, камчиликларни суднинг фаол кўмаги асосида бартараф этиш механизми жорий этилади. Бу ўзгаришларнинг асосий мақсади – фуқаронинг ҳуқуқий масаласини ҳал қиладиган судни излаб сарсон бўлишининг олдини олишдан иборат.

Адолат қўрғони – ҳар қандай аралашувлардан холи, мустақил суд ҳокимияти

Фармондаги муҳим янгиликлардан бири – 2027 йил 1 июлдан ҳудудлараро судларни ташкил этиш масаласидир. Дастлаб Қорақалпоғистон Республикаси, Қашқадарё, Самарқанд, Тошкент ва Фарғона ҳудудларида 5 та ҳудудлараро суд ташкил этиш назарда тутилмоқда. Ушбу судлар вилоят судлари томонидан апелляция ёки кассация тартибида кўрилган ишлар бўйича қарорларни тафтиш инстанциясида қайта кўриб чиқади.

Янги тизимнинг асосий афзаллиги — бир суднинг ўзида турли инстанция ваколатларининг жамланишига чек қўйилишидадир. Бунда вилоят судининг қарори алоҳида ҳудудлараро судда бошқа суд таркиби томонидан қайта текширилади. Бу қарорларни қайта кўриб чиқишда холислик ва мустақилликка бўлган ишончни кучайтиради.

Суд қарорларини қайта кўриш тизимини вилоятлар чегарасидан чиқариб, экстерриториал, яъни ҳудудлараро моделга ўтказиш амалиёти дунёда синалган ва самарали натижа берган. Масалан, АҚШ, Германия, Франция, Россия ва Қозоғистонда шу каби судлар ташкил этилган.

Шу билан бирга, Стратегияда фуқаролик ишлари бўйича судларнинг ҳудудий қамровини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратилган. Чунончи, 2030 йилга қадар 208 та туман ва шаҳарда фуқаролик судлари фаолиятини босқичма-босқич йўлга қўйиш назарда тутилмоқда.

Бундан кўзланган асосий мақсад – судни фуқаронинг яшаш жойига яқинлаштиришдир. Масалан, чекка ҳудудларда истиқомат қилувчи фуқаролар айрим ҳолларда суд мажлисида иштирок этиш учун ўнлаб, ҳатто юзлаб километр масофани босиб ўтишга мажбур бўлмоқда.

Масалан, бугунги кунда Мўйноқ туманидан Қўнғирот туманидаги туманлараро судгача масофа ўртача 95 километрни, бориш-келиш эса 190 километрни ташкил этади.

Яъни Мўйноқдаги фуқаро бир марта суд мажлисида иштирок этиш учун 190 километр йўл босишга мажбур. Агар оилавий келишмовчиликлар ёки оддий меҳнат низолари юзасидан суд мажлиси 3-4 марта қўшимча далилларни йиғиш учун қолдирилса, бир фуқаро ёки тадбиркор адолат излаб 600-800 километр йўл босишга, йўлкира, овқатланиш ва ишдан қолиш ҳисобига катта маблағ йўқотишга мажбур бўлмоқда.

Ривожланган давлатларда аҳолига кундалик турмушда энг кўп керак бўладиган фуқаролик судларини максимал даражада яқинлаштириш (“Суд масофаси – инсон қадамида” принципи) устувор ҳисобланади.

Фуқаро кундалик ҳаётий муаммоси (оилавий масалалар, мерос, қарз) учун қўшни туманга ёки шаҳарга бормаслиги муҳим.

Ҳар бир туманда фуқаролик судининг ташкил этилиши судни аҳолига яқинлаштиради, вақт ва йўл харажатларини камайтиради ҳамда энг муҳими, суд ҳимоясидан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради.

Шунингдек, Стратегия доирасида судга қадар иш юритиш босқичида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати сифатида «асосли гумон» институтини кучайтириш назарда тутилмоқда. Бунда тергов судьяси:

– шахсни жиноий таъқиб қилишнинг қонунийлиги ва асослилигини;

– шахсни ушлаб туриш учун асосларни;

– гумон ёки айблов эълон қилиш учун далилларнинг етарлилигини;

– эҳтиёт чорасини қўллаш заруратини чуқур текшириш имкониятига эга бўлади.

Зарур ҳолларда судья қўшимча ҳужжат ва материалларни талаб қилиши мумкин. Бу ёндашувнинг моҳияти шундаки, суд қамоққа олиш ҳақидаги илтимосномани фақат расмий ҳужжат сифатида эмас, балки шахс эркинлигини чеклаш учун етарли ҳуқуқий ва фактик асослар мавжудлигини текширган ҳолда кўриб чиқади.

Агар қамоққа олиш учун етарли асос бўлмаса, тилхат, гаров, кафиллик ва бошқа муқобил эҳтиёт чораларини қўллаш имконияти кенгаяди. Албатта, бундай ҳолат фуқароларнинг шахсий эркинлиги ва дахлсизлигини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтиради.

Бундан ташқари Стратегияда судьяларни одил судлов билан бевосита боғлиқ бўлмаган ташкилий вазифалардан озод қилиш мақсадида 2028 йилдан «суд маъмурчилиги» институтини жорий этиш белгиланмоқда.

Янги тизим судларнинг ташкилий, моддий-техник, молиявий, ахборот-технологик таъминотини профессионал бошқаришга ихтисослашади.

Бунинг натижасида судьялар бино таъмири, харидлар, молиявий ва маъмурий масалаларга эмас, балки асосий вазифаси – одил судловни амалга ошириш ва қонуний ҳамда асослантирилган суд қарорларини қабул қилишга кўпроқ вақт ажратади. Шу тариқа суд маъмурчилиги институти суд ҳокимиятининг ташкилий самарадорлиги ва судьяларнинг процессуал мустақиллигини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Бундай бошқарув тизими АҚШ, Буюк Британия, Финляндия, Россия Федерацияси ва Қозоғистонда жорий этилган. Хусусан, АҚШ федерал суд тизимида АҚШ судларнинг маъмурий бошқармаси судларга молиявий, технологик, бошқарув ва бошқа маъмурий хизматларни кўрсатади.

Финляндияда 2020 йилдан буён Миллий судларнинг маъмурияти барча судларнинг марказлаштирилган маъмурий функцияларини амалга оширади.

Ушбу институт судьяларни одил судлов билан боғлиқ бўлмаган вазифалардан озод этади, суд аппарати бошқарувини ихчамлаштиради ва ташкилий самарадорликни оширади, ресурсларни бошқариш ва хизмат кўрсатиш сифатини яхшилаш учун мақбул шароит яратди. Масалан, бинони таъмирлаш, харидлар, молия, ахборот тизимлари ёки аппарат ходимларини бошқариш масалаларини профессионал маъмурият ҳал қилади. Судья эса, ўз вақти ва эътиборини ишларни кўриб чиқиш ҳамда асослантирилган қарор қабул қилишга қаратади.

Кафолатланган адолат — бузилган ҳуқуқларни самарали тиклаш

Стратегиянинг яна бир муҳим йўналиши “Кафолатланган адолат”, деб номланади. Бу йўналиш суд қарорларининг қонуний, адолатли ва асослантирилган бўлишини таъминлашга қаратилган. Шу мақсадда:

– ярашув институтидан фойдаланишни кенгайтириш;

– судга қадар келишув механизмларини ривожлантириш;

– фуқаролик ва иқтисодий низоларда медиацияни кенг қўллаш;

– маъмурий органларнинг қонунга зид қарорларини очиқ реестрда акс эттириш каби чоралар белгиланмоқда.

Медиация ва ярашув механизмларининг кенг қўлланилиши тарафларга низони суднинг узоқ давом этадиган муҳокамасисиз ҳал қилиш имконини беради.

Шу билан бирга, маъмурий органларнинг суд томонидан қонунга зид деб топилган қарорларини очиқ реестрга киритиш давлат органлари фаолиятида қонунийликни таъминлаш учун муҳим профилактик механизм бўлиб хизмат қилади. Зеро, суд қарорларининг барқарорлиги ва қонун нормаларининг мамлакат ҳудудида бир хил қўлланилиши — ҳуқуқий давлатнинг муҳим белгиларидан биридир.

Шу мақсадда Олий суд Раёсати томонидан охирги инстанцияда қабул қилинган қарорларни очиқ эълон қилиш ва мунтазам янгилаб боришга асосланган «Прецедентлар реестри»ни жорий этиш таклиф қилинмоқда.

Ушбу механизм:

– айнан ўхшаш ишлар бўйича турлича суд қарорлари қабул қилинишининг олдини олиш;

– судьяларга ҳуқуқий позицияларни тизимлаштирилган шаклда тақдим этиш;

– суд қарорларининг ҳуқуқий асос­ланганлигини кучайтириш;

– фуқаролар ва адвокатларга суд амалиётини олдиндан тушуниш имконини ошириш учун хизмат қилади.

Ягона суд амалиётини шакллантиришда олимлар, ҳуқуқшунослар, амалиётчи мутахассислар ва фуқаролик жамияти вакилларини жалб қилган ҳолда экспертлар кенгашлари фаолиятини йўлга қўйиш назарда тутилмоқда.

Шу билан бирга, Фармонда ижтимоий хавфлилик даражаси юқори бўлмаган ва санкциясида фақат жарима назарда тутилган айрим маъмурий ҳуқуқбузарликларни кўриб чиқиш ваколатини маъмурий органларга ўтказиш масаласи ҳам назарда тутилган.

Амалиётда фуқаро маъмурий ҳуқуқбузарлик бўйича аввал баённома тузиш учун профилактика инспектори ёки масъул органга, иш судга юборилганидан сўнг судга чақирилади. Натижада фуқаро битта ҳуқуқбузарлик бўйича икки марта турли идораларга мурожаат қилиб, ортиқча вақт ва маблағ сарфлайди.

Таҳлилларга кўра, санкциясида фақат жарима назарда тутилган 118 та ҳуқуқбузарлик бўйича шундай ёндашувни жорий этиш имконияти ўрганилмоқда. Судларда эса, маъмурий қамоқ, депортация, мусодара, муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш каби жазо ва таъсир чоралари назарда тутилган ҳуқуқбузарликлар кўриб чиқилади.

Бунда шахснинг судга шикоят қилиш ҳуқуқи сақланиб қолади. Мазкур ёндашув судларнинг иш ҳажмини мақбуллаштириш, тергов судьяларининг асосий эътиборини инсон эркинлиги билан боғлиқ масалаларга қаратиш, фуқароларнинг ортиқча оворагарчилигини камайтириш, давлат ресурсларидан самарали фойдаланиш имконини беради.

«Адолат посбонлари» — судьялар корпусини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш механизми

Суд тизими ислоҳотларининг самарадорлиги, аввало, судьяларнинг профессионаллиги, ҳалоллиги, мустақиллиги ва юксак маънавий фазилатларига боғлиқ. Шу сабабли, Стратегияда «Адолат посбонлари» йўналиши доирасида судьялар ва суд аппарати ходимларининг касбий компетенцияларини ривожлантиришга алоҳида эътибор берилган.

Бинобарин, Одил судлов академиясининг халқаро рейтинглардаги нуфузини ошириш, судьялар ва суд аппарати ходимларининг хорижда малака оширишини кенгайтириш, коррупцияга қарши курашиш бўйича ўқувларни тизимли ташкил этиш назарда тутилмоқда.

Шунингдек, судьяларнинг касбий компетенциялар профилини шакллантириш муҳим вазифа сифатида белгиланган. Бунда фақат назарий ҳуқуқий билим эмас, балки суд мажлисини самарали бошқариш, суд ҳужжатларини сифатли ва асосли тайёрлаш, процесс иштирокчилари билан тўғри мулоқот қилиш, касбий одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш, коррупциявий хавфларни олдиндан аниқлаш каби амалий кўникмалар ҳам баҳоланади.

Рақамли одил судлов — сунъий интеллект ва замонавий технологиялар ёрдамида тезкор суд муҳокамаси

Стратегиянинг муҳим йўналишларидан яна бири — суд тизимини тўлиқ рақамлаштириш. Зотан, «Рақамли суд» концепцияси доирасида судларга электрон мурожаат қилиш, суд мажлисларига электрон рўйхатдан ўтиш, ишнинг ҳолатини масофадан кузатиш, суд ҳужжатларини электрон шаклда қабул қилиш, суд мажлисларини аудиоёзувга олиш, ахборот тизимларини ўзаро интеграция қилиш каби механизмлар ривожлантирилади.

Стратегияга кўра, суд мажлисларини 100 фоиз аудиоёзув орқали қайд этиш, судларга мурожаатларнинг камида 50 фоизини электрон шаклга ўтказиш мақсад қилинган. Бу нафақат суд иштирокчилари учун қулайлик яратади, балки процессуал ҳаракатларнинг шаффофлиги ва назорат қилинишини кучайтиради.

Рақамлаштириш инсон омилини камайтириш, қоғозбозликни қисқартириш ва коррупциявий хавфларни пасайтиришнинг муҳим воситаси сифатида намоён бўлади.

Халқаро эътироф — суд тизимининг халқаро стандартларга уйғунлиги

Стратегия Ўзбекистон суд тизимини халқаро стандартлар билан уйғунлаштиришни ҳам муҳим вазифа сифатида белгилайди. Хусусан, камида 6 та халқаро ташкилот билан ҳамкорликни ривожлантириш, камида 10 та давлат судлари билан халқаро шартномалар тузиш ва хорижий судлар билан амалий ҳамкорликни кенгайтириш мақсад қилинган.

Бундай ҳамкорлик суд топшириқларини юбориш, далилларни олиш, хориждаги шахслар иштирокидаги процессуал ҳаракатларни амалга ошириш, суд қарорларини тан олиш ва ижро этиш билан боғлиқ масалаларни самарали ҳал этишга хизмат қилади. Шу билан бирга, илғор хорижий тажрибаларни миллий суд амалиётига жорий этиш суд тизимининг институционал ривожланишига хизмат қилади.

«Одил судлов – 2030» стратегияси фақат умумий мақсадларни белгилаб қўйиш билан чекланмайди. Хусусан, уни амалга ошириш доирасида вазифалар, аниқ чора-тадбир ҳамда 2030 йилга қадар эришиладиган асосий мақсадлар белгиланган.

Бу ёндашув суд-ҳуқуқ ислоҳотларини аниқ натижа кўрсаткичлари билан боғлаш имконини беради. Шунинг учун ҳам, «Одил судлов – 2030» стратегияси Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳотларини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга қаратилган комплекс ҳуқуқий-институционал ҳужжат сифатида намоён бўлмоқда.

Стратегияда белгиланган олтита устувор устуннинг ўзаро боғлиқлиги суд тизимини бир вақтнинг ўзида ташкилий, процессуал, кадрлар, технологик ва халқаро йўналишларда такомиллаштириш имконини беради. Чунки мазкур ислоҳотларнинг марказида инсон ҳуқуқлари ва одил судловга эришиш имкониятини кенгайтириш ғояси туради.

Айниқса, суднинг аҳолига яқинлашиши, «Ягона дарча» тамойилини жорий этиш, процессуал тўсиқларни камайтириш, суд қарорларини қайта кўриб чиқишнинг холис механизмларини шакллантириш ва судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада мустаҳкамлайди.

Шу билан бирга, суд маъмурчилиги институти, судьяларнинг касбий компетенцияларини ривожлантириш, рақамли технологиялардан фойдаланиш ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш суд ҳокимиятининг институционал салоҳиятини оширади.

Энг муҳими, «Одил судлов – 2030» стратегиясида белгиланган мақсадлар суд тизимининг фақат ички ташкилий самарадорлигини оширишга эмас, балки инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш, судга бўлган жамоатчилик ишончини юксалтириш ва қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган.

Шу нуқтаи назардан, Стратегияда белгиланган вазифаларнинг тўлиқ ва сифатли ижроси Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларига асосланган, мустақил, халқчил, рақамли ва халқаро стандартларга уйғун суд ҳокимияти фалиятининг муҳим ҳуқуқий кафолати бўлиб хизмат қилади.

Шербек НАЗАРОВ,

Олий суднинг

Одил судлов соҳасидаги

қонунчиликни таҳлил қилиш

департаменти бошлиғи

Давлатимиз раҳбари томонидан белгилаб берилган устувор вазифалардан бири — аҳоли билан очиқ ва самарали мулоқотни тизимли равишда йўлга қўйишдан иборат. Мазкур йўналишда суд органлари фуқаролар билан бевосита мулоқотни таъминлаш, аҳоли мурожаатларини атрофлича ўрганиш, келиб тушган ариза ва шикоятларни қонунчилик талаблари асосида ўз вақтида кўриб чиқиш бўйича изчил ишлар амалга оширилмоқда.

Фуқароларнинг мурожаатларини тинглаш ҳамда суд ҳокимияти билан аҳоли ўртасидаги очиқ мулоқотни янада кучайтириш мақсадида Олий суд ва Судьялар олий кенгаши раҳбарияти томонидан Тошкент шаҳри ва Тошкент вилояти аҳолиси учун оммавий сайёр қабул ўтказилди.

Унда Тошкент шаҳар ва Тошкент вилоят судлари раҳбарияти, судьялар ҳамда масъул ходимлар ҳам иштирок этиб, жисмоний ва юридик шахслардан келиб тушган мурожаатларни кўриб чиқиш ва ҳар бир масалага аниқ ҳуқуқий ечим топишга алоҳида эътибор қаратилди.

Сайёр қабул фуқаролар учун қулай шаклда ташкил этилди. Мурожаатчилар суд органлари раҳбарияти билан юзма-юз мулоқот қилиб, ўзларини қийнаётган масалаларни бевосита баён қилиш имкониятига эга бўлди.

Тадбир давомида 854 та иш бўйича 1279 мурожаатчи қабул қилинди.

403 та шикоят (ариза) қонунда белгиланган тартибда кўриб чиқиш учун кабул килиниб, 410 та мурожаат юзасидан ҳуқуқий тушунтириш берилди.
 
Мурожаатларнинг 41 таси қабул жараёнининг ўзида ижобий ҳал этилди.

Сайёр қабуллар аҳоли билан давлат органлари ўртасидаги мулоқотни янада мустаҳкамлаш, фуқароларни қийнаётган муаммоларга қонунний ечим топиш ҳамда суд органлари фаолиятининг очиқлиги ва самарадорлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Бўлиб ўтган «Маърифат соати» ўзининг ғоявий моҳияти ва кўлами билан алоҳида аҳамиятга эга бўлди. Зеро, тадбир бевосита давлатчилигимиз асосларини, маънавиятимизни, юксак ватанпарварлик туйғуларини ҳамда миллий қадриятларимизни янада мустаҳкамлашдек улуғвор мақсадларга қаратилди.

Сабаби, маънавият ва маърифатга бағишланган галдаги мулоқотда Ўзбекистон Республикаси Президентининг маслаҳатчиси — Спичрайтер Хайриддин Султонов иштирок этди.

Ўзбекистон халқ ёзувчиси ва давлат арбоби Х. Султонов ўзининг давлат хизмати йўлидаги кўп йиллик фаолияти ҳамда ижодий хотираларидан сўзлаб, бугунги куннинг долзарб маънавий-маърифий масалалари, миллий давлатчилигимиз ва юртимизда кечаётган ижтимоий-сиёсий жараёнлар ҳақидаги фикр-мулоҳазаларини билдирди.

Маълумки, ижодкорнинг барча асарларида тарихий хотира, инсон қадри ва миллий ғурур мавзулари етакчи бўлиб келмоқда.

Республиканинг барча судлари жамоалари иштирок этган тадбирда муаллифнинг асарлари, уларнинг бадиий, тарихий қиймати ва аҳамияти хусусида батафсил сўз юритилди. Иштирокчилар муаллифнинг ҳаётий йўли ва ижодий фаолияти юзасидан ўзларини қизиқтирган саволларга жавоб олишди.

Ватанимизнинг буюк сиймолари Амир Темур, Захириддин Мухаммад Бобур ҳам тилга олиниб, уларнинг тарихий мероси ҳақида фикр-мулоҳазалар билдирилди.

Шунингдек, судья ва суд ходимлари билан бўлган мулоқот чоғида муҳтарам Президентимиз томонидан илгари сурилаётган “Инсон қадри учун” тамойили, энг аввало, адолатли суд тизими, қонун устуворлиги ва виждонли судьяларни талаб этиши қайд этилди.

Таъкидланганидек, судья ҳам, адиб ҳам – сўз масъулиятини зиммасига олган касб эгалари. Ёзувчининг сўзи қалбга таъсир қилса, судьянинг сўзи тақдирга дахл қилади.

Мулоқот якунида бундай маърифий тадбирларнинг мунтазам ўтказиб борилиши суд тизими ходимларининг касбий билими билан бир қаторда, уларнинг маънавий-маърифий салоҳиятини оширишга, жамиятда адолат ва қонун устуворлигини янада мустаҳкамлашга хизмат қилиши билдирилди.

Бугун Олий суд ва Ёшлар ишлари агентлиги ўртасида ҳамкорлик тўғрисида меморандум имзоланди.

Имзолаш маросимида маълум қилинганидек, суд тизимида 1 905 нафар ёки 42 фоиз ёшлар ўз меҳнат фаолиятини олиб бормоқда.

Тадбирда ёшларнинг манфаатларини таъминлаш ва уларга кенг имкониятлар яратиш ҳурматли Президентимизнинг энг устувор ва доимий эътибордаги сиёсати эканлиги таъкидланиб, бу вазифаларни Олий суд ва Ёшлар ишлари агентлиги ҳамкорлигида амалга оширилиши ҳамда бу борада юқори натижаларга эришишга ишонч билдирилди.

Бугун имзоланган меморандум ёшларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш, ёшлар ўртасида қонун устуворлиги ва одил судлов тамойилларига ҳурматни шакллантириш, суд ҳокимиятининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш, ёшларнинг суд-ҳуқуқ тизимига бўлган қизиқишини ошириш ҳамда уларнинг касбий ривожланишини қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиб, бу борадаги асосий йўналишларни белгилаб бермоқда.

Хусусан, судлар томонидан кўрилаётган ишлар юзасидан амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқ сайёр суд мажлисларини ташкил этиб, уларга ёшларнинг кенг жалб қилишни таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Шу билан бирга ёшларнинг ҳуқуқий онги ва маданияти даражасини юксалтириш, фуқаролик позициясини ривожлантириш, шунингдек, халқаро даражадаги лойиҳаларда иштирок этиш учун тайёрлаш мақсадида барча ҳудудларда “Адолат” дебат гуруҳларини ташкил этиш белгиланди.

Маросим якунида қайд этилганидек, билимли, истеъдодли ва шижоатли ёшлар – мамлакатимизнинг энг катта бойлиги ва ёруғ истиқболи гаровидир. Имзоланган меморандум эса чинакам шериклик белгисига айланиб, ёшларимизнинг ҳуқуқий саводхонлигини оширишга, уларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлашга хизмат қилади.

Меморандумни Олий суд раиси Робахон Махмудова ва Ёшлар ишлари агентлиги директори Алишер Саъдуллаев имзоладилар.

25 июль – Судьялар ва суд аппарати ходимлари фаровонлиги халқаро куни муносабати билан “Заковат” интеллектуал клубида Олий суд ва вилоят судларининг жамоалари ўз билим ва маҳоратини синовдан ўтказди.

Тадбирда Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси раҳбарининг суд тизимини ислоҳ қилиш бўйича ўринбосари Н. Хакимова, Олий суди раиси Р. Махмудова, Судьялар олий кенгаши раиси Х. Ёдгоров судья ва суд аппарати ходимларини байрам билан муборакбод этиб, уларнинг саломатлиги, руҳий хотиржамлиги ҳамда муносиб меҳнат шароитларига эга бўлиши Давлатимиз раҳбарининг эътиборида эканлигини алоҳида таъкидладилар.

Интеллектуал ўйин қатнашчилари вилоят босқичида ўзининг топқирлиги билан ғалаба қозониб, республика босқичидаги беллашувда куч синашди.

Қизғин ва кескин беллашувда юксак билим ва заковат кўрсатиб, 3 та жамоа ғолибликни қўлга киритди:

1-ўрин – Қорақалпоғистон Республикасининг «Арал» жамоаси;

2-ўрин – Навоий вилоятининг «Туркистон» жамоаси;

3-ўрин- Наманган вилоятининг «Триумф» жамоаси.

Интеллектуал беллашув ўйин иштирокчиларига суд залларининг жиддий муҳитидан бир нафас чиқиб, ҳамкасблар билан янада яқинлашиш ва тажриба алмашиш имконини берди.

Инсон шаъни, қадр-қиммати ва обрўси — ҳар қандай ҳуқуқий давлатда энг устувор қадрият саналади. Айниқса, шахсга нисбатан жиноий айблов қўйилаётганда, ҳар бир сўз, ҳар бир ҳужжат, ҳар бир гувоҳ кўрсатмаси ва ҳар бир далил синчковлик билан текширилиши шарт.

Чунки асоссиз айблов нафақат инсоннинг ҳуқуқий мақомига, балки унинг оиласи, иш фаолияти, жамоадаги обрў-эътибори ва руҳий ҳолатига ҳам жиддий салбий таъсир кўрсатади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисол асосида давом эттирадиган бўлсак, Зомин тумани ҳокимлиги молия-иқтисодиёт ва камбағалликни қисқартириш масалалари бўлими бош мутахассиси Муҳаммадали Ибодуллаев кутилмаганда тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 228-моддаси (ҳужжатлар, штамплар, муҳрлар, бланкалар тайёрлаш, уларни қалбакилаштириш, сотиш ёки улардан фойдаланиш) 2-қисми “а” банди ва 3-қисмида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбдор деб топилди ва жиноят иши судга ўтказилди.

Аниқроқ айтсак, М. Ибодуллаев туман ҳокимлиги томонидан “Халқ депутатлари Зомин тумани совети ижроия комитети” номидан расмийлаштирилган 1988 йил 31 мартдаги 68а/3-сонли ҳамда 1991 йил 10 апрелдаги 286 к-сонли қарорлар фуқаролар қўлида қолиб кетган, деган важ билан 2024 йил 8 июль ва 2024 йил 9 августда давлат архивига топшириш тўғрисида қалбаки далолатномалар тайёрлаганликда айбланган.

Далолатномаларда туман ҳокими ўринбосари С. Маҳмадиёров (гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди) номидан сохта имзо қўйган.

Қисқаси, у хизмат мавқеидан фойдаланиб, туман ҳокими муҳрини босган ва қалбаки далолатномаларни Ш. Рашидов тумани давлат архивига топширган.

Тергов органи М. Ибодуллаев ушбу сохта далолатномалар орқали 1988 йил 31 мартдаги 68а/3-сонли ҳамда 1991 йил 10 апрелдаги 286 к-сонли қарорларни давлат архивига киритишга эришган, кейинчалик эса, бу ҳужжатлардан ер майдонига эгалик қилиш ёки архив маълумотларини олиш мақсадида фойдаланишни кўзлаган, деган хулосага келган.

Албатта, тергов органининг бундай тўхтамга келишига бир тарафдан қараганда асос ҳам бор эди. Чунки 1991 йил 10 апрелдаги 286 к-сонли қарорда М. Ибодуллаевнинг отаси А. Маматқулов исм-шарифи қайд этилганди. Шундан келиб чиққанда, айбланувчи келгусида “Дуоба” қишлоқ фуқаролар йиғини ҳудудидаги 8 сотих ер майдонига эгалик қилишни мўлжаллаган. Чунки давлат хизматлари маркази орқали архив маълумотларини олишда ушбу ҳужжатлардан фойдаланиш мақсадида уларни архивга топширишга эришган.

Кўриниб турибдики, М. Ибодуллаевга нисбатан эълон қилинган айблов жиддий. Чунки расмий ҳужжатни қалбакилаштириш ёки ундан била туриб фойдаланиш тегишли жавобгарликка сабаб бўлади. Аммо суд асосий эътиборни айбловнинг оғирлигига эмас, балки унинг ишончли ва мақбул далиллар билан тасдиқланганига қаратди.

Суд мажлисида М. Ибодуллаев ўзига қўйилган айбловни рад этди. У далолатномаларни тайёрламагани, уларни кўрмагани, С. Маҳмадиёровнинг имзосини сохталаштирмаганини таъкидлади. Бунинг устига у далолатномаларни давлат архивига топширмагани, архив ходимларини танимаслигини билдирди.

Судда маълум бўлишича, ҳокимлик муҳри баъзан фуқаролар оворагарчилигининг олдини олиш мақсадида ҳоким ўринбосари ёки бошқа масъул ходимларда вақтинча сақланган. Бироқ муҳр буйруқ асосида айнан М. Ибодуллаевнинг номига сақлаш учун берилмаган. Айбловда қайд этилган ер майдони ёки қарорлар ҳақида у тергов жараёнида хабар топган.

Суд жараёнида Шароф Рашидов тумани давлат архиви директори қарорлар 2024 йилда архивга топширилгани, аммо уларни айнан ким олиб келганини эслай олмаслигини билдирди. У М. Ибодуллаевни олдин кўрмаган, танимайди, ҳужжатларни архивда сақлашни у илтимос қилмаган.

Туман ҳокимлигида ишловчи айрим гувоҳлар далолатномалардаги баъзи имзолар ўзларига тегишли эканини тасдиқлаган бўлса-да, уларнинг ҳеч бири М. Ибодуллаев ҳоким ўринбосари имзосини сохталаштиргани, ҳокимлик муҳрини босгани ёки ҳужжатларни архивга топширганини кўрмаган. Хусусан, ҳоким ўринбосари С. Маҳмадиёров далолатномалардаги имзо ўзига тегишли эмаслигини қайд этаркан, ушбу имзони ким сохталаштирганини билмаслигини таъкидлади. М. Ибодуллаевнинг далолатномаларни расмийлаштиргани ёки олиб юрганини кўрмаган.

Суддаги кўрсатмалар, гувоҳи бўлганингиздек, айбловни тўлиқ тасдиқлаш ўрнига, аксинча, муҳим саволларни очиқ қолдирди: имзони ким қўйган, муҳрни ким босган, далолатномаларни архивга ким топширган? Бу ҳаракатларда М. Ибодуллаевнинг аниқ иштироки нимада кўринади?

Суд иш материалларини таҳлил қилар экан, дастлабки тергов органи айбловни асослашда асосан гувоҳ Б. Саимовнинг кўрсатмаси ва 1991 йилдаги қарорда М. Ибодуллаевнинг отаси номи қайд этилганига таянган, деган қатъий тўхтамга келди. М. Ибодуллаевнинг отаси А. Маматқулов билан боғлиқ тафсилотдан юқорида хабардор бўлгандингиз. Энди туман ҳокимлиги бош мутахассиси Б. Саимовнинг кўрсатмасига тўхталадиган бўлсак, гувоҳнинг айтишича, далолатномалардан бирини унга М. Ибодуллаев имзо қўйдириш учун олиб кирган. Аммо иккинчи далолатномани ким олиб кирганлигини эслай олмайди.

Мазкур ишда тергов органи М. Ибодуллаев келгусида ер майдонидан манфаатдор бўлиш мақсадида ҳужжатларни архивга топширган, деган тахминий хулосага келган. Аммо ушбу мақсадни тасдиқловчи аниқ далил суд муҳокамасида ўз тасдиғини топмади. Ўз навбатида, ҳужжатда айбланувчининг отаси номи борлиги ўз-ўзидан унинг қалбакилаштиришда иштирок этганини билдирмайди. Бу ҳолат қўшимча текширув, ишончли далил ва ҳуқуқий боғлиқлик талаб қилади.

Иш бўйича ўтказилган хатшунослик экспертизаси далолатномалардаги С. Маҳмадиёровнинг имзоси, ҳақиқатан ҳам, бошқа шахс томонидан қўйилганини тасдиқлади. Техник-криминалистик экспертиза эса, далолатномадаги муҳр изи Зомин тумани ҳокимлигининг юмалоқ муҳри изи билан бир хил эканини кўрсатди.

Бироқ бу хулосалар М. Ибодуллаевнинг айбдорлигини исботламайди.

Чунки экспертизада имзо, ҳақиқатан ҳам, С. Маҳмадиёровга тегишли эмаслиги тасдиқланган бўлса-да, уни айнан ким қўйгани аниқланмаган.

Худди шунингдек, муҳрни айнан М. Ибодуллаев босгани исботланмай қолган.

Суд айнан шу нуқтага эътибор қаратди: тергов органи томонидан имзони ким сохталаштирган, далолатномалардаги ёзувлар кимга тегишли экани ва ҳужжатларни архивга ким топширгани аниқланмаган. Жиноят ишида “кимдир сохталаштирган” деган умумий хулоса етарли эмас. Айблов аниқ шахснинг аниқ ҳаракати билан боғланиши лозим. Акс ҳолда, шахсни жиноий жавобгарликка тортиш қонун талабларига зид бўлади.

Ишнинг яна бир муҳим ҳуқуқий жиҳати — 2024 йил 8 июль ва 9 августдаги далолатномалар жиноят қонуни нуқтаи назаридан “расмий ҳужжат” ҳисобланиши ёки ҳисобланмаслиги масаласи бўлди. Негаки, Жиноят кодексининг 228-моддаси бўйича жавобгарлик юзага келиши учун қалбакилаштирилган ҳужжат муайян ҳуқуқ берадиган ёки муайян мажбуриятдан озод қиладиган расмий ҳужжат бўлиши талаб этилади.

Суд ушбу далолатномаларнинг ҳуқуқий табиатини таҳлил қилиб, улар фақат ҳужжатларни давлат архивига топшириш ҳолатини қайд этувчи йўлланма хат ёки ахборот-ҳисобот хусусиятига эга эканини қайд этди.

Улар мустақил равишда шахсга муайян ҳуқуқни бермайди, уни бирор-бир мажбуриятдан озод қилмайди ва бевосита ҳуқуқий оқибат келтириб чиқармайди. Шу сабабли, суд ушбу далолатномалар Жиноят кодексининг 228-моддасида назарда тутилган жиноят предметини ташкил этмайди, деган хулосага келди.

Бу ҳуқуқий хулоса ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. Чунки агар ҳужжат қонун нуқтаи назарида расмий ҳужжат сифатида баҳоланмаса, уни қалбакилаштириш бўйича айблов ҳам тегишли ҳуқуқий асосини йўқотади.

Жиноят ишида 1988 йил 31 мартдаги 68а/3-сонли ва 1991 йил 10 апрелдаги 286 к-сонли қарорлар ҳам тилга олинганидан хабарингиз бор.

Тергов органи улар архивга киритилиши орқали келгусида ер майдонига эгалик қилиш имконияти юзага келиши мумкин, деган фикрни илгари сурган.

Бироқ ушбу қарорларнинг қалбакилаштирилгани М. Ибодуллаевга қўйилган айбловнинг ўзаги сифатида кўрсатилмаган. Қолаверса, ушбу қарорларнинг ҳақиқий ёки қалбаки эканлиги бўйича тегишли экспертиза тайинланмаган, уларнинг қонунийлиги, ҳаққонийлиги ва ҳуқуқий мақоми ҳар томонлама текширилмаган.

Бундан ташқари судда 1991 йил 10 апрелдаги 286 к-сонли қарор асосида бошқа фуқароларга ҳам ер участкалари бўйича кадастр ҳужжатлари расмийлаштирилгани маълум бўлди. Бу эса, айбловнинг “фақат шахсий манфаат учун қилинган” деган хулосасини янада шубҳа остига қўйди.

Ваҳоланки, айблов ҳукми тахминларга асосланиши мумкин эмас. Ҳар қандай шубҳа-гумон бартараф қилиниши, қарама-қаршиликлар текширилиши, фақат ишончли далиллар асосида ҳуқуқий хулоса чиқарилиши лозим.

Суд Жиноят-процессуал кодексининг ушбу муҳим талабларига таянди.

Унга кўра, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилди. Суд айблов материалларини таҳлил қилиб, М. Ибодуллаев далолатномаларга муҳр босгани, имзони сохталаштиргани ёки ҳужжатларни архивга топширганини тасдиқловчи рад этиб бўлмайдиган далиллар мавжуд эмас, деган хулосага келди. Шу билан бирга, айблов хулосасида ишлатилган айрим ибора ва хулосалар айблов йўналишида тузилгани, ҳақиқий ҳолатдан йироқ экани суд томонидан қайд этилди. Натижада М. Ибодуллаев қилмишида жиноят таркиби мавжуд эмаслиги ва жиноий ҳодиса юз бермаганлиги сабабли оқланди.

Оқлов ҳукми — бу шунчаки айбланувчини жазодан озод қилиш эмас, балки инсоннинг айбсизлиги давлат номидан эътироф этилиши, унинг ҳуқуқлари тикланиши ва асоссиз айблов оқибатларини бартараф этиш йўли очилишидир. Зеро, ҳуқуқий давлатда энг муҳим қоида шу: инсон фақат айби қонунда белгиланган тартибда, ишончли далиллар асосида исботланган тақдирдагина жавобгар бўлади. Акс ҳолда, ҳар қандай шубҳа инсон фойдасига ҳал этилиши шарт.

Хулоса қилиб айтганда, ҳақиқат суд залида қарор топди. Оқлов ҳукми инсон ҳуқуқлари ва адолатли судлов кафолати сифатида янгради.

Тўлқин ЭШОНҚУЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Янгиобод тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Душанбе шаҳрида “Аёллар одил судлов тизимида: мулоқот, ривожланиш ва адолат” мавзусида халқаро конференцияси бўлиб ўтди.

Анжуманда Озарбайжон, Беларус, Қозоғистон, Россия, Туркманистон, Қирғиз Республикаси суд органлари ҳамда халқаро ташкилотлар вакиллари қаторида Ўзбекистон Республикаси Олий суди раисининг ўринбосари Малика Каландарова бошчилигидаги делегация иштирок этди.

Конференция доирасида ўтказилган сессияларда гендерга мослашган одил судлов тизимини ривожлантириш, одил судловни рақамлаштириш ва уни одил судловга эришишга таъсири, аёл судьяларнингсалоҳиятини кучайтириш ҳамда дискриминация билан боғлик ишларда одил судловга ишончни ошириш масалалари кенг муҳокама қилинди.

Иштирокчилар аёл судьялар бирлашмаларининг суд тизими жозибадорлигини ошириш, аёлларни суд ҳокимиятига жалб қилиш ҳамда уларни ҳуқуқий ва институционал тарзда қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратдилар.

Шу билан бирга кун тартибидан ўрин олган бошқа масалалар юзасидан ҳам анжуман делегатлари фикр алмашиб, судлар ўртасида ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, алоқаларни янада ривожлантириш муҳимлигини таъкидладилар.

Конструктив ва дўстона муҳитда бўлиб ўтган тадбирда мавжуд масалалар муҳокамаси билан чекланмади. Анжуман якунида мавзуга доир хулоса ва тавсиялар ишлаб чиқишга келишиб олинди.