Тун. Шаҳар шовқини аста-секин сўниб, одамлар уй-уйларига отланган маҳал. Кимдир ишдан кейин ҳордиқ чиқаришга ошиққан, яна кимдир эртанги кун режаларини тузиш билан банд. Аммо ўша тун кимнингдир ҳаётини алғов-далғов қилиб юборган аламли хотирага айланди.

Суд ҳужжатларида баён этилган воқеаларга назар ташласак, яққол бир ҳақиқат ойдинлашади: жиноят аввал инсон онгида туғилади, кейин ғаразли фикрга айланади. Сўнг бадбин режага ўтилади ва ниҳоят, қонун тақиқлаган амалга кўчади. Яъни 2024 йил 30 сентябридан – 1 октябрига ўтар кечаси Ангрен шаҳри ва Янгиобод маҳалласи орасидаги манзилда содир бўлган воқеа ана шундай тунги жиноятлардан бири бўлди.

Аввалига ҳаммаси оддий кўринган эди. Ёш қиз таниши Санжар Ҳамидовдан (исм-шарифлар ўзгартирилди) контракт пули учун ёрдам сўраб юрарди. С. Ҳамидов унга аввал ҳам бир неча бор қарз берган, кўмаклашган. Ўша кеча ҳам қиз учрашувга чақириб, биратўла кабоб олиб келишини илтимос қилди. Кейин эса, Ангрен шаҳрининг Янгиобод маҳалласи ҳудудида икки кунга ижарага олган хонадонга элтиб қўйишни сўради. С. Ҳамидов бундан ҳеч қандай шубҳага бормади.

Ярим тунда улар уч қаватли уйнинг учинчи қаватидаги хонадонга киришади. Қиз ичкарига ўтади. Санжар қўлидаги пакетларни қўйиб, чиқиб кетишга чоғланади. Шу пайт подъезддан оёқ товушлари эшитилади.

Орадан сониялар ўтиб, ниқобланган шахслар хонадонга бостириб киради.

Судда аниқланган ҳолатларга кўра, ниқобли шахсларлар орасида Азим Холбеков ҳам бўлган. Шу заҳотиёқ улар жабрланувчи С. Ҳамидовга ҳужум қилишади: унинг юзига, бошига, танасининг турли қисмларига устма-уст қаттиқ зарба беришади, аёвсиз тепкилашади.

Ҳатто улардан бири қўлидаги оғир темирга ўхшаш буюм билан ҳам кетма-кет уради. Кейинчалик суд-тиббий экспертизаси жабрланувчи С. Ҳамидов бош мия чайқалиши, оёқ суяги синиши ва соғлиқнинг узоқ муддат бузилишига сабаб бўлган ўрта оғир тан жароҳати олганини тасдиқлади.

Бу энди баъзан одам асабини жиловлай олмаганда рўй берадиган оддий жанжал эмас эди. Бу — ҳаёт ва соғлиқ учун хавфли зўрлик ишлатган ҳолда мулкни талон-торож қилишга қаратилган, Жиноят кодексининг 164-моддасида назарда тутилган босқинчилик жинояти эди.

Аммо ушбу воқеадаги энг муҳим нуқта бошқа ерда: жабрланувчининг чўнтагида атиги 8,5 миллион сўм қолганди. Автомашинасида эса, 50 миллион сўм нақд пул сақланаётган эди.

Ўша пулларни С. Ҳамидов бир кун аввал отасидан олганди. Улар уй қуриш ишларини бошлаган бўлиб, шунга керакли қурилиш материаллари харид қилишни режалаштирган эдилар. Яъни бу маблағ ортида бир оиланинг меҳнати, режаси ва келажакка бўлган умиди мужассам эди.

Суд материалларига кўра, босқинчилар С. Ҳамидовга ҳужум қилгандан сўнг айнан шу 50 миллион сўм, «IPhone 15 Pro Max» телефони ва «Ўзбекистон темир йўллари» акциядорлик жамияти томонидан берилган хизмат гувоҳномасини тортиб оладилар.

Шу ўринда савол туғилади: нега ҳужум айнан шу кеча содир бўлди? Нега жабрланувчи айнан ўша хонадонга чақирилди? Босқинчилар унинг қаерга бориши, қайси машинада келиши ва ёнида ким бўлиши ҳақида қандай қилиб олдиндан хабар топган?

Аслида, С. Ҳамидов ўша хонадон эшигини бузиб кирмаган. Уни бу ерга ўзи ҳурмат қилган бир неча йиллик таниш инсонга бўлган ишонч туйғуси бошлаб келган.

Суд йиғилган далиллар, телефон алоқалари таҳлили, гувоҳлар кўрсатмалари ҳамда бошқа ашёвий далилларни батафсил таҳлил қилиб, бу жиноят олдиндан режалаштирилган ҳолда содир этилган деган хулосага келди. Ҳукмда ҳатто вояга етмаган шахснинг жиноятга жалб қилингани ҳам алоҳида қайд этилди.

Суд ўз сўзини айтди — жиноятга ҳуқуқий баҳо берди, айбдорлар жазоланди.

Бу воқеа ёшларга шундай огоҳлик беради: мўмай пул ҳеч қачон осон йўл билан келмайди. Унинг ортида катта меҳнат туради. Ота-оналарга эса, яна бир ҳақиқатни эслатади: фарзанднинг биргина қалтис қадами баъзан бутун оила тақдирига салбий таъсир қилиши мумкин.

Аниқланган ҳолатлардан кўринишича, воқеа тасодифан юз бермаган: ижарага хонадон қидирилган, қулай манзил танланган, алдамчи қўнғироқлар қилинган, қисқача айтганда, барча ғаразли мақсад ва ҳаракатлар мувофиқлаштирилган. Суд бу ҳолатларни олдиндан тузилган жиноий режа сифатида баҳолади.

Албатта, ҳар қандай жиноят ишида жабрланувчи бўлади. Лекин баъзи жиноятларда энг катта жабр икки ўртадаги ишонч зиммасига тушади. Ўша кеча ҳам бир инсон яқин танишига молиявий ёрдам бериш мақсадида, ички ишонч билан йўлга чиққан. У қаршисидаги одамни душман эмас, аввалдан таниш, демакки, ўзаро синашта инсон деб билган. Шунинг учун ҳам, у ҳеч нарсадан шубҳаланмаган.

Ҳеч кимга сир эмаски, 50 миллион сўм — оддий рақам ёки кичкина пул эмас. Зеро, ҳар бир рақамнинг ортида инсон умри, унинг бир неча йиллик меҳнати, оиласининг орзу-умидлари туради. С. Ҳамидов учун бу маблағ келажакда қурилаётган уйнинг деворлари, томи ва оила режаларининг бир қисми эди.

Ўша кеча С. Ҳамидовни ниқоб таққан одамлар ўраб олган эди. Аммо ҳаётнинг қизиқ қонуни бор: ниқоб инсоннинг юзини яшириши мумкин, қилмишини яшира олмайди.

Судда ўрганилган ҳолатлар занжирига назар ташласангиз, баъзи воқеаларнинг ташқи кўриниши билан ички мантиғи ўртасида қанчалар катта фарқ бўлиши мумкинлигини англайсиз. Ўша кеча ҳам ҳаммаси оддий илтимосдан бошланганди. Қиз аввал Санжарга телефон қилади, кейин учрашув тайинлайди. Ижарага олинган хонадон манзилини айтади, йўлни ҳам ўзи кўрсатиб боради. Ҳеч нарсадан шубҳаланмаган Санжар эса, бу чақирувни яхшиликка йўяди. Унинг хаёлида қарз сўраган танишига кўмак беришдан бошқа ўй йўқ эди.

Ҳукмда қайд этилганидек, хонадонга биринчи бўлиб қиз кирган. Орадан кўп ўтмай, ҳодиса бошланиши арафасида у ҳожатхонага кириб кетган.

Айни шу лаҳзаларда эса, эшик ортида бошқа бир сценарий ҳаракатга келаётган эди. Ниқобли шахслар бостириб кирганидан кейин қиз кўринмай қолади.

Буларнинг бари олдиндан ўйланган жиноий режа эди.

Хулоса қилиб айтганда, мазкур жиноят иши нафақат бир шахсга нисбатан содир этилган босқинчилик ҳолати, балки жамият учун муҳим маънавий-маърифий ва ҳуқуқий сабоқ ҳамдир. Чунки ҳар қандай жиноий хатти-ҳаракат, аввало, қонунга, ҳалолликка ва виждонга нисбатан ҳурмат сусайган жойда пайдо бўлади.

Нафс ва осон йўл билан бойиш истаги ақл ва инсофдан устун келган пайтда эса, инсон нафақат бошқаларнинг мулкига, балки ўз тақдирига ҳам тажовуз қила бошлайди. Бу воқеа яна бир бор шуни кўрсатдики, бир лаҳзалик манфаат деб қилинган ноқонуний ҳаракат оқибатида йиллар давомида тўпланган обрў, эркинлик ва келажак имкониятлари йўқотилиши мумкин.

Шу боис ҳар бир фуқаро қонунга итоат қилиш нафақат ҳуқуқий мажбурият, балки маънавий масъулият эканини теран англаши лозим. Зеро, халқимизда: «Ҳалол меҳнат — давлат, ҳалоллик — саодат», деган ҳикмат бор. Ҳаёт тажрибаси ҳам шуни кўрсатадики, йўқотилган мол-мулкни қайта топиш мумкин, аммо бир марта доғ тушган виждон ва ишончни тиклаш учун баъзан бутун умр ҳам камлик қилади.

Адолат ҲАМРОЕВА,

жиноят ишлари бўйича

Ангрен шаҳар суди судьяси

Таъкидлаш жоизки, Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш, судларни ҳақиқий адолат қўрғонига айлантиришга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирлар амалда кутилган самараларни бермоқда. Буни судлар томонидан 2025 йилда 422 нафар шахс оқлангани мисолида ҳам яққол кўриш мумкин.

Ана шу оқланган шахслар орасида фарғоналик Ҳусниддин Пазилов ҳам бор.

Хўш, Ҳ. Пазилов нега ноҳақ жавобгарликка тортилганди?

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Ҳ. Пазиловга нисбатан жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2017 йил 19 июндаги ҳукми билан айблов эълон қилинган. Суд ҳукмида қайд этилишича, Фарғона вилояти прокуратураси иш юритувида бўлган жиноят иши доирасида вилоят ички ишлар бошқармасининг хўжалик бўлими бошлиғи Ҳусниддин Пазиловга нисбатан хизмат текшируви тайинланган.

Бинобарин, бўлим бошлиғи хизмат текшируви натижасидан келиб чиқиб, ўз лавозимида қолдириш масаласини ижобий ҳал қилиш эвазига Миллий хавфсизлик хизмати Фарғона вилояти бошқармаси тезкор ходими Б. Ҳакимов ҳамда вилоят ИИБ тезкор вакили С. Карабаевга 20 000 АҚШ долларини пора сифатида берганликда айбланган. Оқибатда суднинг юқоридаги ҳукмига асосан, Жиноят кодексининг 211-моддаси 2-қисми “б” банди билан айбдор деб топилган ва Олий Мажлис Сенатининг 2014 йил 14 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг йигирма икки йиллиги муносабати билан амнистия тўғрисида”ги қарори 2-банди татбиқ этилган ҳолда Жиноят-процессуал кодексининг 463-моддаси 3-қисмига асосан жазо тайинланмасдан озод қилинган. Аммо…

Аммо суднинг бу ҳукми Ҳусниддин Пазиловни қониқтирмайди. Чунки у ўзини айбсиз деб биларди.

Буни қарангки, кейинчалик Янги Ўзбекистонда кечаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари унга умид бағишлайди. Шу боис Ҳ. Пазилов ҳимоячиси билан бирга Фарғона вилояти судига кассация шикояти билан мурожаат қилиб, ўзининг айбсизлигини исботловчи бир қатор далилларни тақдим этди.

Ҳақиқатан ҳам, кассация инстанцияси судида Ҳусниддин Пазиловнинг айбсизлиги ўз исботини топди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди, Бош прокуратураси, Миллий хавфсизлик хизмати ва Ички ишлар вазирлиги томонидан 2014 йил 23 июнда тасдиқланган “Порахўрлик жиноятлари ҳақидаги ариза ва хабарларни кўриб чиқиш, бу тоифадаги жиноят ишларини тергов қилиш ва судда кўришда қонун талабларига қатъий риоя қилинишини таъминлаш бўйича Қўшма кўрсатма”нинг 8.1-бандида, ўзига нисбатан пора сўраб товламачилик қилинган ёки олиш-беришда воситачилик қилган шахснинг аризаси ҳар бир ҳолатда Жиноят-процессуал кодексининг 22, 95-моддаларига асосан, синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилиши, аризачининг кўрсатмаларидан ташқари бошқа объектив далиллар аниқланмаганида жиноят иши қўзғатилишига, шахс қамоққа олинишига, жиноий жавобгарликка тортилишига йўл қўйилмаслиги, жиноят-процессуал қонуни талабларига риоя қилинмаган ҳолда олинган номақбул далиллар асосида жиноят иши қўзғатиш ҳақида қарор қабул қилинишига йўл қўйилмаслиги, 8.2-бандида эса, шахсни айблаш учун пора предметининг олиниши, қонунлар билан белгиланган тартибда почта-телеграф ва электрон жўнатмалари, аудио ёки видеоёзувлар, телефон ёки бошқа мосламалар орқали амалга оширилган сўзлашувлар аниқланиши каби мезонлар билан асослантириш шартлиги қатъий белгиланган.

Шундан келиб чиқиб айтганда, Ҳусниддин Пазилов пора бериш вақтида ушланмаган, пора предмети ҳисобланган пуллар ашёвий далил сифатида олинмаган, жиноят ишида унинг пора берганлигини тасдиқловчи видео ёки аудио ёзувлар, телефон сўзлашувлари мавжуд эмас.

Бундан ташқари Б. Ҳакимовнинг пора олганлиги ўз тасдиғини топмаганлиги сабабли Ўзбекистон Республикаси Олий суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2022 йил 22 августдаги ажрими билан у Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “а” банди, 28,210-моддаси 3-қисми “а” банди ва 28, 211-моддаси 3-қисми “а” бандлари бўйича Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 1-бандига асосан, оқланган. С. Карабаев эса Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 9 октябрдаги ажрими асосида Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “а” банди (эски таҳрирдаги) ва 28,211-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича реабилитация қилиниб, оқланган.

Албатта, ушбу суд қарорлари ҳозир қонуний кучда. Шундай экан, Ҳусниддин Пазиловнинг 20 000 АҚШ долларини айнан кимга пора сифатида берганлиги очиқ қолган. Қолаверса, жиноят ишини кассация инстанцияси судида кўриш давомида ҳам ушбу айбловни тасдиқловчи далиллар аниқланмади.

Бу эса, тергов органининг Ҳ. Пазилов 20 000 АҚШ долларини С. Карабаев ва Б. Ҳакимовга пора тариқасида берганлиги ҳақидаги хулосаси тўлиқ тахминларга асосланганлигини, бу хулоса ишончга сазовор эмаслигини тасдиқлаб турибди. Энг муҳими, жиноят ишини кассация инстанциясида кўриш жараёнида Ҳ. Пазиловнинг айбдорлигига оид шубҳаларни бартараф этиш имконияти тугаган. Ҳолат юзасидан бошқа далиллар тўплаш имкониятлари ҳам мавжуд эмас.

Бош Қомусимизнинг 28-моддасида “Жиноят содир этганликда айбланаётган шахс унинг айби қонунда назарда тутилган тартибда ошкора суд муҳокамаси йўли билан исботланмагунча ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча айбсиз деб ҳисобланади. Айбланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун барча имкониятлар таъминланади. Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак.” дея қайд этилган. Ана шу ҳуқуқий асосларга таянган Фарғона вилояти суди жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2017 йил 19 июндаги ҳукмининг Ҳусниддин Пазиловга оид қисмини бекор қилиб, уни айбсиз деб топди ва оқлади. Суд ҳукмида оқланувчига ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зиён оқибатларини Жиноят-процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида бартараф қилиш ҳуқуқи ҳам тушунтирилди.

Эътироф этиш керакки, сўнгги йилларда мамлакатимизда давлатимиз раҳбари ташаббуси билан амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари ҳамда “Инсон қадри учун” тамойили натижасида инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг асосий вазифаси сифатида белгиланиб, фуқароларнинг одил судловдан фойдаланиш имкониятлари кенгайтирилди. Бу эса халқни рози қилишдек эзгу мақсадлар рўёбини таъминлайди.

Бурҳонжон МАМАЖОНОВ,

Фарғона вилояти суди судьяси

2025 йил 15 июль куни, ярим тун, одамлар ором олаётган пайт, соат 02.46. Бутун шаҳар уйқуга чўмган, кўчаларда ҳам сокинлик ҳукм сураётган маҳалда ҳеч ким кутмаган ғалати бир воқеа рўй берди. Аниқроқ айтганда, айнан шу сокинлик пардаси ортида режалаштирилган жиноят амалга оширилди. Илгари ҳам ўғирлик жиноятини содир этгани учун судланган, ҳали судланганлик ҳолати тугалланмаган Мирза Хурсандов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўзининг қилмишларидан хулоса чиқариб, ҳаётда тўғри йўлни топиш ўрнига яна жиноятга қўл урди. Бу гал у ёлғиз эмас, балки Инъом Арзиев ва Дўстмат Жасуров деган танишлари билан ўзаро жиноий тил бириктирган ҳолда ҳаракат қилади.

Жиноий шериклар бу қабиҳ қилмишни содир этиш учун олдиндан пухта жиноий режа тузишади: ижарага автомашина олиб, давлат рақамини яширган ҳолда юзларига ниқоб тақиб, ярим тунда ўғриликка қўл уришади.

Қисқаси, жиноятчилар ярим тунда оқ рангли “Каптива” русумли автомашинада Паркент тумани, Сайид ота маҳалласи, Амир Темур кўчасида жойлашган «FLESH MARKET» савдо дўкони олдига етиб келишади. М. Хурсандов дўкон эшиги олдида автомашина юкхонасини очади. И. Арзиев ҳамда Д. Жасуров эса, дўкон олдида турган “MULTIPAY” акционерлик жамиятига тегишли, баҳоси 28 600 000 сўмлик “ID 19912063” рақамли инфокиоск пайнет шохобчасини автомашинанинг юкхонасига юклаб, воқеа жойидан ғойиб бўлишади.

Ҳамтовоқларнинг назарида, ҳаммаси хамирдан қил суғургандек, осон кечган, содир этган жиноий қилмишларини ҳеч ким сезмай қолганди.

Шунинг учун ҳам, ҳамтовоқлар хурсанд ҳолда ўғирлик молни Юқори Чирчиқ тумани, Жумабозор қўрғонида жойлашган М. Хурсандов ишлаб келаётган корхонанинг хизмат хонасига олиб келишади. Инфокиоск ичидаги 4 314 000 сўм пулни қўлга киритишади.

Бу жиноий қилмишнинг бошланиши, асосийси ҳали олдинда эди. Аниқроқ айтганда, жиноий шериклар қўлга киритган 4 314 000 сўм пулнинг орасидан 200 000 сўм купюрадаги пулни бир неча марта инфокиоск пайнет хизмати орқали “айлантириб” ўтказиш йўли билан фуқаро Фаррух Боқиев номига очилган банк пластик картасига дастлаб 200 000 сўм, кейин эса саккиз маротаба 14 550 000 сўмдан, жами 116 400 000 сўмни ўтказишади. Кейинчалик эса, бошқа банкомат орқали бу маблағни нақдлаштириб олишади.

Аммо жиноий шериклар хомтаъма бўлганидек, қилмишлари ошкор бўлмай қолмади.

Хавфли рецидивист саналган М. Хурсандов бошқа шахслар билан бир гуруҳ бўлиб, олдиндан ўзаро жиноий тил бириктириб, ўзганинг 149 314 000 сўмлик мулкини яширин равишда талон-торож қилиш орқали қасддан ўғрилик жиноятига қўл урган. Унинг худди киноларда тасвирлангандек, пухта ниқобланишга оид сафсаталарига ишонган И. Арзиев ва Д. Жасуровлар бу жиноятга бош қўшишган.

Бу оддий ўғирлик эмас, балки иқтисодий тизимга қарши қаратилган жиноят эди. Зеро, инфокиоск ичидаги нақд пулларни қўлга киритгач, ҳамтовоқлар замонавий технологиялардан фойдаланиб, пул маблағларини “айлантириш” орқали янада катта миқдордаги маблағни ноқонуний равишда ўзлаштиришга ҳаракат қилишади. Бу эса, жиноятнинг янада мураккаб ва хавфли тус олганини кўрсатади.

Қисқача айтганда, жиноятчилар тубан қилмиши билан давлатга жами 149 миллион сўмдан ортиқ миқдорда моддий зарар етказишди.

Энг ачинарлиси шундаки, М. Хурсандов илгари ҳам жиноят содир этган бўлса-да, бу унга сабоқ бўлмаган. Аксинча, у янада оғирроқ жиноий қилмишга қўл урган. Бу, ўз навбатида, бошқа бир ҳақиқатни аён қилади, яъни ҳар жиноий қилмиш фақат қонунбузарлик эмас, балки инсоннинг маънавий таназзулидир.

Ажабланарлиси эса, дуппа-дуруст ҳаёт кечираётган И. Арзиев ва Д. Жасуров М. Хурсандовнинг алдови ва қутқусига учиб, бу жиноятга қўл уришган. Демак, бу ерда фақат бир шахс эмас, балки уюшган гуруҳ жавобгарлиги масаласи ҳам ўртага чиқади. Олдиндан ўзаро тил бириктириш — бу жиноятни янада оғирлаштирувчи ҳолатдир.

Буларнинг бари суд жараёнида батафсил муҳокама қилинди ва қонуний баҳо берилди. Суд ҳукми билан Мирза Хурсандов оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилган ўғирлик жинояти учун — 6 йилга, жиноятлар мажмуи бўйича эса, узил-кесил 6 йилу 6 ойга озодликдан маҳрум этилди.

Шунингдек, суд уни “хавфли рецидивист” деб топиб, жазони қаттиқ тартибли колонияда ўташини белгилади.

Инъом Арзиев ва Дўстмат Жасуровлар эса, 5 йилдан озодликдан маҳрум этилди.

Хулоса шуки, ҳар бир инсон — ўз тақдирининг меъмори. Қандай бўлмасин, у танлаган йўл — унинг эртанги кунини белгилайди. Агар бу йўл ҳалоллик ва виждондан бошланса, у саодат манзилига олиб боради. Агар у жиноятдан бошланса, унинг борар жойи, афсуски, озодлик эмас, жазо бўлади. Шундай экан, ҳалоллик, тоза виждон ва қонунга ҳурмат — ана шу қадриятларгина жамиятни ҳам, унинг аъзоларини ҳам барқарорлиги ва хавфсизлигини таъминлайди. Аммо кимдир қоронғуликдан фойдаланиб, жиноятга қўл урса, албатта, қонуннинг адолатли нури уни фош этади.

Фарҳод ҲАЙИТОВ,

жиноят ишлари бўйича

Паркент тумани суди раиси

Бугунги кунда жаҳонда суд тизими ортиқча юклама, ишларни кўриш муддатларининг чўзилиб кетиши ва қарорларни ижро этиш муаммоларига дуч келаётгани ҳақидаги илмий тадқиқотлар кенг ёритилмоқда. Бундай вазият­да низоларни ҳал этишнинг муқобил усуллари, айниқса, медиация институти замонавий ҳуқуқий тизимнинг муҳим элементи сифатида шаклланаётгани жуда муҳим.

Медиация – низолашувчи тарафларнинг холис воситачи (медиатор) иштирокида ўзаро мақбул келишувга эришиш орқали низони ҳал этиш жараёнидир. Суд жараёнидан фарқли равишда у ихтиёрийлик, махфийлик, процессуал соддалик, тарафлар муносабатини сақлаб қолиш тамойилларига асосланади.

Ўзбекистонда “Медиация тўғрисида”ги қонун 2018 йил 3 июлда қабул қилиниб, 2019 йилдан амалга жорий этилган. Қонун медиацияни:

— фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар;

— тадбиркорлик ва банк-кредит муносабатлари;

— суғурта низолари;

— меҳнат ва оилавий низолар каби соҳаларда қўллашни назарда тутади.

Медиациянинг энг муҳим устунлиги — “win-win” (икки тараф ҳам ютади) моделига асосланишидир. Яъни судда бир томон ютса, иккинчи томон, албатта, ютқазади. Медиацияда эса, ҳар икки томон ўз манфаатини сақлаб қолиш имкониятига эга бўлади. Шу сабабли медиатив келишувларнинг қарийб 90 фоизи ихтиёрий равишда ижро этилади.

Халқаро статистик маълумотларга кўра, медиация орқали ҳал этилган ишларнинг 70-85 фоизи муваффақиятли якунланади. Бундай ишлар суд муҳокамасига қараганда ўртача 3-5 баробар тез ҳал этилади, шунингдек, давлат бюджети ва иштирокчилар харажатлари сезиларли даражада қисқаради.

Тадқиқотларда қайд этилишича, суд тизимига тушаётган ишлар сонининг 20-30 фоизини медиацияга йўналтириш орқали судлардаги навбат ва кечикишларни бартараф этиш мумкин.

Бугунги кунда дунёда Италия, Туркия, Буюк Британия, Сингапур, Хитой ва Америка Қўшма Штатлари медиация институционал ривожланган давлатлар ҳисобланади.

Масалан, Сингапурда тижорат низоларининг 80 фоиздан ортиғи медиация орқали ҳал этилади, Буюк Британияда эса, медиация тижорат соҳасида бир йилда миллиардлаб фунт стерлинг иқтисодий самара келтиради.

Японияда судга келган ишлардан катта қисми аввал медиация орқали кўрилади.

Энг муҳими, бугунги кунда медиация жараёнлари халқаро миқёсда кенг қўллаб-қувватланмоқда. Хусусан, 2019 йилда Сингапур Конвенцияси қабул қилингани халқаро медиатив келишувларнинг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлади. Шу негизда медиация глобал ҳуқуқий механизм сифатида эътироф этилди.

Айтиш керакки, медиациянинг аҳамияти суд тизимидаги ортиқча юкламани камайтириш билан чекланиб қолмайди. Бу институт жамиятда низоларни инсонпарварлик йўли билан конструктив ҳал этиш маданиятини шакллантиради, шахсларни ўзаро мулоқотга, муросага ва ҳуқуқий масъулиятга ўргатади. Бу эса, ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим ижтимоий-психологик асосини ташкил этади.

Илмий-социологик тадқиқотларда медиациянинг ҳуқуқий маданиятни шакллантиришдаги кучли таъсири алоҳида таъкидланади. Шунингдек, медиация шахсларни мулоқотга, муросага келишга, ҳуқуқ ва мажбуриятларни англашга ўргатиши ҳамда низоларни зўравонликсиз ҳал қилиш маданиятини шакллантириши алоҳида қайд этилади.

Бу жараён жамиятда ҳуқуқий онгни оширади ва давлатга нисбатан ишончни мустаҳкамлайди. Тикловчи адолат (restorative justice) концепциясига кўра, медиация нафақат ҳуқуқий, балки маънавий тикланиш воситаси ҳисобланади.

Таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда 2021 йилда 4,8 минг та иш медиация орқали ҳал қилинган бўлса, 2024 йилда бу кўрсаткич 7,2 мингтага етган ва ўсиш 50 фоизни ташкил этган.

Бугунги кунда Тошкент шаҳрининг Яккасарой туманида ҳуқуқбузарликларнинг барвақт олдини олиш ва низоларни инсонпарварлик йўли билан ҳал этишга қаратилган “Ҳуқуқий эксперимент” лойиҳаси амалга оширилмоқда. Мазкур лойиҳа низоларни судгача медиация орқали ҳал этишни, жумладан:

— жиноят ва маъмурий ишларда — тикловчи медиация;

— фуқаро ва давлат органлари ўртасидаги низоларни ҳал этиш;

— ижтимоий аҳамиятга эга ишларда бепул (про боно) медиация;

— медиатив келишувлар ижросини тизимли мониторинг қилишни назарда тутади.

Тошкент шаҳрида 2023 – 2025 йилларда иқтисодий ишлар бўйича 3 214 та медиация келишувига эришилган. Бу рақам, ўз навбатида, медиациянинг равнақ топаётгани ва самарадорлиги ошаётганини кўрсатади.

Медиация жараёни, одатда, 60 кундан ошмайди. Кўп ҳолларда эса, бир неча кун ёки муайян соатлар ичида якунланади.

Шу маънода, медиация институтининг истиқболларига доир қуйидаги 5 та амалий таклифимизни билдиришни лозим топдик:

биринчидан, қонунчиликда судлар томонидан муайян тоифадаги ишларни кўриб чиқишда медиация тартиб-таомилини қўллашнинг мажбурийлигини жорий қилиш;

иккинчидан, вазирлик ва идораларда, шунингдек, судларда медиация хоналарини ташкил қилиш;

учинчидан, Италия ва Буюк Британия тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, апелляция ва кассация босқичларида ишларни фақат ҳуқуқий баҳс нуқтаи назаридан эмас, балки тарафларни яраштириш имконияти нуқтаи назаридан ҳам кўриб чиқиш амалиётини йўлга қўйиш, хусусан, апелляция инстанциясида медиатив тартиб-таомилни мажбурий таклиф қилиш (mandatory mediation offer), кассация босқичида эса, тарафлар розилиги асосида ихтиёрий медиацияни қўллаш суд юкламасини камайтириш ва ишларни тезроқ ҳал этиш имконини беради;

тўртинчидан, тарафларни судда “ютқазиш-ютиш” моделига кўра, “келишувга келиш” моделини рағбатлантириш мақсадида апелляция ва кассация босқичларида медиатив келишувга эришилган тақдирда, давлат божи (суд йиғими)нинг бир қисмини қайтариш, иш юритишни тугатишни процессуал жиҳатдан соддалаштириш ҳамда медиатив келишувни ижро варақасига тенг ҳужжат сифатида тан олиш механизмларини кенгайтириш;

бешинчидан, Сингапур ва Хитойда онлайн медиация орқали ҳал қилинган ишларнинг 60-70 фоизи муваффақиятли якунланганлигини инобатга олган ҳолда, мамлакатимизда “Рақамли суд” концепцияси доирасида онлайн медиация платформасини ишлаб чиқиш ва уни:

• апелляция шикоятлари қабул қилиниши билан автоматик равишда таклиф этиладиган босқич сифатида жорий қилиш;

• видеоконференция орқали медиатив учрашувларни ўтказиш;

• электрон медиатив келишувларни суд томонидан тезкор тасдиқлаш механизмини жорий этиш.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, медиация институти янги Ўзбекистон ҳуқуқий тизимида муҳим ўрин эгалламоқда ҳамда келажакда медиацияни кенг тарғиб қилиш ва қўллаш орқали суд тизимида юклама камайтирилади, давлат харажатлари қисқартирилади, фуқароларнинг ҳуқуқий маданияти юксалади ҳамда жамиятда тинчлик ва ижтимоий барқарорлик мустаҳкамланади.

Келгусида онлайн медиация, мактаб ва оилавий медиация, давлат органлари иштирокидаги медиация механизмларини ривожлантириш орқали медиация институти ҳуқуқий адолатни таъминлаш ва жамиятда муроса маданиятини шакллантиришда стратегик аҳамият касб этади.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раисининг ўринбосари –

иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси

 

Маълумки, кредит ташкилотлари кредит таъминоти сифатида қарз олувчи ёки бошқа субъектнинг мол-мулкини гаровга қўйиш орқали кредит ажратилишини тавсия қиладилар. Қонун талаби ҳам шуни тақозо этади. Аммо кейинги пайтда айрим фуқаро ёки тадбиркорлик субъектлари кафиллик масъулиятини ҳис қилмаган ҳолда кафиллик шартномаларини имзолаётган ҳолатлар ҳам кузатилмоқда.

Хўш, аслида кафиллик нима?

Бунга жавобан шуни айтиш керакки, кафиллик — учинчи шахснинг бошқа шахс кредитори олдидаги мазкур шахснинг кредит шартномасидан келиб чиқадиган мажбуриятлари бўйича тўлиқ ёки қисман жавобгар бўлиш мажбуриятидир.

Айтиш керакки, кафиллик шартномаси бошқа шахснинг кредитори ва кафил ўртасида тузилади. Кафиллик шартномаси бўйича мажбуриятнинг мазмуни қарздор асосий мажбуриятни бажармаган ёки лозим даражада бажармаганда кафилнинг қарздор билан бирга кредитор олдида жавоб бериш мажбурияти ҳисобланади.

Қонунга мувофиқ, қарздор кафиллик билан таъминланган мажбуриятни бажармаган ёки лозим даражада бажармаган тақдирда, кафил ва қарздор кредитор олдида солидар жавоб беради. Фақат қонун ёки кафиллик шартномасида кафилнинг субсидиар жавобгар бўлиши назарда тутилган бўлмасагина бундай жавобгарлик келиб чиқади.

Агар кафиллик шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, кафил кредитор олдида қарздор билан баравар ҳажмда жавоб беради.

Жумладан, у фоизлар, қарзни ундириб олиш бўйича суд чиқимлари ва қарздор мажбуриятини бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги туфайли кредитор кўрган бошқа зарарларни тўлайди.

Албатта, кафил кредиторнинг талабларига қарши ўз эътирозларини билдиришга ҳақли. Банкнинг қарз олувчи ва кафилларга нисбатан кредит ҳамда фоизларни ундириш ҳақидаги даъво аризаси юзасидан иқтисодий иш кўрилиб, кафилни хабардор қилмасдан шартнома шартлари ўзгартирилгани ва белгиланган муддат ўтганидан кейин даъво қўзғатилганлиги сабабли даъвонинг мазкур кафилга оид қисмини қаноатлантириш рад этилади.

Бу борада статистик маълумотларга назар ташлайдиган бўлсак, 2025 йилда Андижон вилояти иқтисодий судлари томонидан кредит, кафиллик ва гаров шартномалари юзасидан келиб чиққан низоларга доир жами 940 та иқтисодий иш кўрилган. Шундан 709 таси қаноатлантирилган, 50 тасини қаноатлантириш рад этилган, 177 таси кўрмасдан қолдирилган ва 2 таси бўйича иш юритиш тугатилган.

Суд амалиётида кредит ундириш билан боғлиқ низолар кўрилганда, тўланмаган кредит ва фоизлар кредит олувчи билан бирга кафил бўлган фуқаролардан, аксарият ҳолатларда, ўқитувчилар ва тиббиёт ходимларидан ундирилиши уларни ноқулай аҳволга солиб қўймоқда.

Бундан ташқари суд амалиётида белгиланган муддатларда тўланмаган кредит ёки фоиз қарздорликлар гаровга қўйилган мулклар ҳисобидан ҳам ундириб келинмоқда.

Бир шахснинг бошқа шахсга мол-мулкни ёки унга бўлган ҳуқуқни мажбуриятларни таъминлаш учун бериши гаров ҳисобланади.

Қарздорнинг ўзи ҳам, учинчи шахс ҳам гаровга қўювчи бўлиши мумкин.

Масалан, “С. И.” фермер хўжалиги иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар – тижорат банкига нисбатан даъвогарга тегишли нотурар бино-иншоотга қўйилган тақиқни олиш мажбуриятини юклашни сўраган.

Андижон туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан даъво талаблари қаноатлантирилиб, жавобгар зиммасига даъвогарга тегишли нотурар бино-иншоотга қўйилган тақиқини олиш мажбурияти юклатилган.

Ўз навбатида, жавобгар – банк мазкур ҳал қилув қароридан норози бўлиб, апелляция шикояти билан судга мурожаат қилган.

Апелляция инстанция судида ушбу ҳал қилув қарорида кўрсатилган 750 000 000 сўмлик гаровга қўйилган бино-иншоотлар учун фермер хўжалиги томонидан жавобгар – банк ҳисоб-рақамига 750 000 000 сўм маблағ тўлаб берилгани ва шу билан даъвогар, фермер хўжалигинниг гаров шартномасига асосан, ўзига олган мажбуриятлар тўлиқ бажарганлиги аниқланди.

Шу боис банкнинг апелляция шикоятини қаноатлантириш рад этилиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилди.

Чунки Фуқаролик кодексининг 283-моддаси биринчи қисми биринчи бандида гаров билан таъминланган мажбурият бекор бўлганида, гаров бекор бўлиши белгиланган.

Хулоса қилиб айтганда, ҳар бир шартнома мажбуриятдир. Кредит шартномаси, кафиллик шартномаси ёки гаров шартномасини имзолашдан аввал келгусида юзага келиши мумкин бўлган жавобгарликни, яъни қарздор билан бирга солидар (шерик) жавобгар бўлиши, гаровга қўйган мулклар ундирувга қа­ратилиб, сотилиб кетиши каби ҳолатларни пухта ўйлаб, шартнома тузилиши мақсадга мувофиқ бўлади.

Зеро, шартнома тарафларнинг ихтиёрий розилиги асосида тузилади.

Қонунга зид равишда тузилган битимлар манфаатдор шахснинг даъво аризаси асосида ҳақиқий эмас, деб топилади. Агар битимнинг қонунга хилоф тузилганлиги исботланмаса, бундай даъвони қаноатлантириш рад этилиши мумкин.

Алишер Мадаминов,

Андижон вилояти

суди судьяси

Бугунги глобал рақамли маконда жамият ҳаётининг барча соҳалари чуқур трансформация жараёнини бошдан кечираётгани — давр талаби. Чунки замонавий ахборот-коммуникация технологиялари ҳаётимизга фақат қулайлик эмас, балки янги тафаккур, янги бошқарув ва янги адолат мезонларини тақдим этмоқда.

Бу жараён суд-ҳуқуқ тизимини ҳам четлаб ўтгани йўқ. Аксинча, одил судловни таъминлашда рақамли ечимлар жорий этилиши бугунги кунда объектив заруратга айланди.

Янги Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш, суд мустақиллигини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида белгилангани бежиз эмас. Шунинг учун ҳам давлатимиз раҳбари томонидан бу соҳада қабул қилинаётган фармон ва қарорлар судларнинг очиқ, шаффоф ва халққа яқин институт сифатида шаклланишига хизмат қилмоқда.

Сўнгги йилларда суд тизимида очиқлик ва тезкорликни таъминлаш, бюрократик тўсиқлар ва инсон омилини камайтириш, коррупцияга қарши самарали курашишга қаратилган ўндан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилинди. Мазкур ҳуқуқий асослар суд ишларини юритишда замонавий бошқарув механизмларини жорий этиш, суд фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга замин яратди.

Натижада барча суд инстанцияларида ишлар ўз вақтида ва қонуний кўриб чиқилишини таъминловчи самарали назорат тизими шаклланди. Судлов жараёнларида автоматлаштириш даражаси ошди, судьялар фаолиятига оид маълумотларни йиғиш ва таҳлил қилиш тизимли равишда йўлга қўйилди. Бу эса, қарор қабул қилишда энг муҳим мезон — холислик ва қонунийликни янада мустаҳкамламоқда.

Айниқса, Президентимизнинг 2025 йил 21 августда қабул қилинган ПФ-140-сонли Фармони суд тизимида рақамли трансформацияни мутлақо янги босқичга олиб чиқди. Унга мувофиқ, суд ишларини юритишда қоғоз шаклидан босқичма-босқич воз кечиш ва “Рақамли суд” концепцияси асосида ишларни тўлиқ электрон форматда юритиш белгиланди. Бу ёндашув ортиқча қоғозбозликни бартараф этиш, одил судловда инсон омилини камайтириш ва коррупциявий хавфларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Шундай қулайликлар асосида бугунги кунда фуқаролар ўзларини қизиқтирган суд ишлари билан электрон тарзда танишиши, суд мажлиси санаси ва вақти ҳақида онлайн тарзда маълумот олиши, судларга электрон мурожаат йўллаши ҳамда видеоконференцалоқа орқали масофадан туриб, суд жараёнларида иштирок этиши мумкин. Бу имкониятлар аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун суд хизматларидан фойдаланишда шу пайтгача мисли кўрилмаган қулайлик ва ошкораликни таъминлаётгани айни муддао бўлди.

Эътироф этиш ўринлики, ушбу ислоҳотлар Тошкент шаҳар судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати фаолиятида ҳам ўз ифодасини топди. Хусусан, 2025 йилда Тошкент шаҳар фуқаролик ишлари бўйича судларида биринчи инстанцияда 517 мингдан ортиқ иш кўрилгани ва бу кўрсаткич 2024 йилга нисбатан икки баробардан зиёд ўсгани билан янада аҳамиятлидир.

Албатта, ишлар сонининг йилдан-йилга ортиб бориши, аввало, фуқароларнинг ҳуқуқий онги ва суд тизимига бўлган ишончи юксалиб бораётганидан далолат беради. Шу билан бирга, судлар зиммасидаги юклама юқори эканига қарамай, ишлар белгиланган муддатларда ва қонун талабларига мувофиқ ҳал этилаётгани тизим самарадорлигини кўрсатади.

Шунингдек, юқори инстанция судлари томонидан амалга оширилаётган апелляция, кассация ва тафтиш ишлари ҳам қонунийликни таъминлашда муҳим назорат механизми сифатида хизмат қилмоқда. Қабул қилинаётган хусусий ажримлар эса, қонунбузилиши ҳолатларининг олдини олиш, масъул органлар эътиборини ишда йўл қўйилган муаммоларга қаратишга хизмат қилмоқда.

Мисол учун 2025 йилда Тошкент шаҳри фуқаролик ишлари бўйича судлар фаолияти суд-ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотлар, рақамли трансформация ва замонавий бошқарув механизмлари билан уйғун ҳолда изчил ривожлангани — мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизими тубдан ислоҳ қилинишининг амалий ифодасидир. Шу билан бирга, суд амалиёти таҳлили давомида аниқланган қонунбузилиши ҳолатларига нисбатан процессуал чоралар кўрилмоқда.

Таҳлиллар шуни кўрсатдики, мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган рақамли трансформация жараёнлари жамиятимиз ҳаётида ҳам изчил ва тизимли характер касб этмоқда. Чунки “Рақамли суд” концепциясининг жорий этилиши суд ишларини юритишда шаффофликни таъминлаш, одил судлов жараёнларида инсон омилини камайтириш, бюрократик тўсиқларни бартараф этиш ва коррупция хавфларини пасайтиришда муҳим аҳамиятга эга.

Шу боис “Рақамли суд” концепциясининг босқичма-босқич жорий этилиши суд тизими янада очиқ, тезкор ва самарадор бўлишига хизмат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу жараёнлар фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, судга мурожаат қилишда ортиқча оворагарчиликларни бартараф этиш, адолат ва холислик принципларини ҳаётга татбиқ этишга қаратилганлиги билан улкан аҳамият касб этади. Янги Ўзбекистонда рақамли адолат сари қўйилаётган бу қадамлар келгусида ҳам суд-ҳуқуқ тизимини модернизация қилиш, одил судлов сифати ва самарадорлигини янада оширишга хизмат қилиши шубҳасиз.

Бобир ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати раиси

 

Одил судловнинг одатий йўриғи шу: суд жараёнида даъвогар аризада келтирган важларини исботлашга ҳаракат қилади. Гарчи у тақдим этган далиллар инобатга олиниб, даъвоси қаноатлантирилса ҳам, олдинда суд қарорининг ижроси кўндаланг бўлиб туради. Зеро, суд ҳужжатининг аҳамияти унинг ижроси билан чамарчас боғлиқ.

Фарғона вилояти маъмурий судлари томонидан 2025 йилда амалга оширилган одил судловни таъминлаш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жисмоний ҳамда юридик шахсларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, бузилган ҳуқуқларини тиклаш, мурожаатларни ҳал этиш борасидаги ишлар таҳлил қилинди. Шу аснода, кўрилган ишларнинг салмоқли қисми маъмурий органлар қарорларини ҳақиқий эмас, деб топиш ва мансабдор шахсларининг ҳаракати ёки ҳаракатсизлигини қонунга хилоф деб топишга оид эканлиги аён бўлди.

Шунингдек, айрим масъул ва мансабдор шахсларнинг суд қарори ижросига нисбатан масъулиятсиз муносабатда бўлгани ҳам ойдинлашди.

Бинобарин, 15 та ҳолатда давлат органларининг суд қарорларини ўз вақтида ижро этмаган масъул ходимларига нисбатан 15 миллион 486 минг сўмлик жарималар қўлланилди.

Шу ўринда ҳаётий мисолга эътибор қаратсак, Фарғона вилояти фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши “Roshidon davroni” фермер хўжалиги манфаатини кўзлаб, судга киритган даъво аризасида Фарғона вилояти солиқ бошқармасининг 2024 йил 4 сентябрдаги 30-78318-сонли, 2024 йил 4 сентябрдаги 30-738311-сонли ва 2024 йил 11 сентябрдаги 17-80290-сонли аниқлаштирилган солиқ ҳисоботларини қабул қилмасликда ифодаланган хатти-ҳаракатларини қонунга хилоф деб топишни сўраган. Фарғона туманлараро маъмурий судининг 2024 йил 20 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан ариза тўлиқ қаноатлантирилган.

Аммо вилоят маъмурий судининг 2025 йил 27 январдаги апелляция қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорига ўзгартириш киритилган: ариза қисман қаноатлантирилиб, вилоят солиқ бошқармасининг 2024 йил 11 сентябрдаги алоқа хатида ифодаланган “Roshidon davroni” фермер хўжалигининг 2022 йил сентябрь ойи учун қўшилган қиймат солиғи ҳисоботини қабул қилмасликдаги ҳаракати қонунга хилоф деб топилган. Ариза талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Бироқ суднинг ушбу қарори ижроси таъминланмаган.

Аниқланишича, Фарғона вилояти солиқ бошқармаси томонидан 2025 йил 13 февраль куни судга алоқа хати юборилган. Унда суд қарори ижросини таъминлаш бўйича вилоят солиқ бошқармасида ваколат ва техник имконият мавжуд бўлмаганлиги сабабли 2025 йил 7 февраль куни бу борада амалий ёрдам сўраб, Республика Солиқ қўмитасига хат юборилганлиги маълум қилинган. Лекин қўмита бош инспектори Мирҳаёт Эргашев (исм-шарифлар ўзгартирилган) томонидан ушбу мурожаатга рад жавоби берилган.

Шундан сўнг вилоят фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши Фарғона вилояти маъмурий судининг 2025 йил 27 январдаги қарори ижросини таъминламаган мансабдор шахсларга нисбатан тегишли чора кўришни сўраб, мурожаат қилган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 122-моддасида маъмурий органлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва бошқа органлар, шунингдек, ташкилотлар томонидан суд ҳужжати ижро этилмаган тақдирда, уларнинг мансабдор шахсларига базавий ҳисоблаш миқдорининг беш бараваригача миқдорда суд жаримаси тайинлаш белгиланган. Суд ҳужжати такроран ижро этилмаган тақдирда эса, дастлабки жариманинг ўн баравари миқдорида суд жаримаси тайинланади.

Суд томонидан давлат органлари, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ва бошқа органлар, шунингдек, ташкилотларнинг мансабдор шахсларига солинган суд жарималари уларнинг шахсий маблағларидан республика бюджети даромадига ундирилади.

Шу ҳуқуқий асосларга таянган вилоят маъмурий суди Фарғона вилояти солиқ бошқармаси бош инспектори Р. Мамадалиевга базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 баравари миқдорида, Республика солиқ қўмитаси бош инспектори М. Эргашевга эса, базавий ҳисоблаш миқдорининг 3 баравари миқдорида суд жаримаси солиш ва давлат бюджети даромадига ундириш тўғрисида ажрим чиқарди.

Бундан ташқари суд жараёнларида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари юзасидан 301 та хусусий ажрим чиқарилган. Мазкур ажримларнинг салмоқли қисми маҳаллий ҳокимликлар, Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси, Кадастр идоралари, солиқ органлари ва мажбурий ижро бўлимлари масъул ходимларига нисбатан қабул қилинган.

Жумладан, фуқаро Мўътабар Ҳошимова 2025 йил 5 август куни Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасининг Ўзбекистон тумани бўлимига ёшга доир пенсия тайинлашни сўраб мурожаат қилган. Лекин бўлимнинг 2025 йил 18 августдаги қарори билан М. Ҳошимованинг 2023-2024 йилларда якка тартибда ўзини ўзи банд қилган даврда базавий ҳисоблаш миқдорининг бир бараварида солиқ тўловини амалга оширгани инобатга олинмай, ёшга доир пенсия тайинлаш рад этилган. Ваҳоланки, аризачи туман давлат солиқ инспекцияси орқали 2021 йилда 245 000 сўм, 2022 йилда 300 000 сўм, 2023 йил учун 330 000 сўм, 2024 йилда эса, 340 000 сўм маблағни ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида ижтимоий солиқ тўловларини амалга оширган.

Ўз навбатида, бу тўловлар Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасига йўналтирилган. Шу боис Мўътабар Ҳошимова юқоридаги қарорни ҳақиқий эмас, деб топишни сўраб, Фарғона туманлараро маъмурий судига мурожаат қилган.

Айтиш керакки, Солиқ кодексининг 408-моддасида меҳнат стажини ҳисоблаб чиқариш учун ўзини ўзи банд қилган шахслар томонидан ҳисобот йилининг 1 декабригача йилига базавий ҳисоблаш миқдорининг камида бир баравари миқдорида тўловлар амалга оширилиши белгиланган. Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган “Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 43-бандига кўра, якка тартибдаги тадбиркор ва якка тартибдаги тадбиркор билан меҳнат муносабатларида бўлган жисмоний шахс томонидан Солиқ кодексининг 408-моддасида белгиланган тартибда ижтимоий солиқ тўланган давр пенсия тайинлашда иш стажи ҳисобида инобатга олинади. Шунга кўра, суднинг 2025 йил 25 сентябрдаги ҳал қилув қарори билан ариза қаноатлантирилган.

“Маъмурий тартиб-таомиллар тўғрисида”ги қонуннинг 12-моддасига биноан, манфаатдор шахсларга мажбуриятлар орқали қийинчилик туғдириш, фақат расмий қоидалар ва талабларга риоя этилиши мақсадидагина уларга ҳуқуқлар беришни рад этиш ёки уларнинг ҳуқуқларини бошқача тарзда чеклаш маъмурий органларга тақиқланади.

Ана шу ҳуқуқий асосга таянган суд Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасининг Ўзбекистон туман бўлимига қонунбузилиш ҳолатларининг олдини олиш юзасидан хусусий ажрим чиқарди.

Яна бир ҳолат. Фарғона вилояти маъмурий судлари томонидан айрим ишларни кўриш жараёнида жиноят аломатлари ҳам аниқланди. Жиноят иши қўзғатиш масаласини ҳал этиш учун прокуратура органларига 89 та хабарнома юборилди.

Конституциямизнинг 138-моддасида “Суд ҳокимиятининг ҳужжатлари барча давлат органлари ва бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар ҳамда фуқаролар учун мажбурийдир” дея қайд этилган. Шундай экан, суд қарорини бажармаслик қонуний жавобгарликка сабаб бўлишини унутмаслик керак.

Шерзод МИРЗАҲАКИМОВ,

Фарғона вилояти

маъмурий суди раиси

Коррупция жамиятимиз тараққиётига, халқимизнинг фаровон турмуши ва давлатимиз нуфузига жиддий хавф соладиган хавфли иллатдир. Шу боис, унга қарши курашиш нафақат давлат органларининг, балки ҳар бир фуқаронинг ҳам масъулиятли бурчи ҳисобланади.

Давлат органлари ва ташкилотларида коррупцияга қарши курашишнинг замонавий механизмлари кенг жорий этилди. Уларнинг фаолиятида очиқликни таъминлаш, жамоатчилик олдида ҳисобдорликни ошириш бўйича зарур чоралар кўрилмоқда.

Шу билан бирга, “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида коррупциявий омилларни бартараф этиш тизимининг самарадорлигини ошириш, жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришга қаратилган мақсадли кўрсаткичлар белгиланди.

Бундан ташқари коррупцияга қарши курашишга оид қонунчилик базаси такомиллаштирилди, парламент палаталарида ушбу йўналишга масъул бўлган қўмиталар, Коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгаш, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги фаолияти ташкил этилгани қисқа вақт ичида ўзининг ижобий натижасини берди.

Таҳлилларга кўра, Ўзбекистоннинг очиқлик бўйича халқаро рейтинглардаги ўрни яхшиланди.

Бугун жуда кўп давлат хизматлари рақамлаштирилиб, юзлаб ортиқча маълумотларни сўраш амалиётига барҳам берилди.

Суд ходимлари томонидан сансалорлик, бюрократизм ва турли суиистеъмолчиликларга барҳам бериш, судларда ишларнинг ўз вақтида кўрилишини назорат қилишнинг самарали тизимини яратиш мақсадида, соҳани рақамлаштиришга эътибор қаратилиб, коррупциявий хавф-хатарларни камайтириш ва инсон омилини сезиларли даражада қисқартиришга эришилмоқда.

Шу мақсадда Наманган вилоят судлари томонидан коррупция билан боғлиқ жиноят ишлар қонун талаби асосида кўриб чиқилиб, жазонинг муқаррарлиги таъминланмоқда. Жумладан, 2025 йилда коррупция билан боғлиқ 549 нафар шахсга нисбатан 349 та жиноят иши кўриб, тамомланган.

Шу билан бирга, янги жиноятлар содир этилишининг олдини олишда қўшимча жазо чораларининг катта аҳамиятга эга эканлигидан келиб чиқиб, 273 нафар судланувчиларга нисбатан муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш қўшимча жазоси қўлланилган.

2025 йилда судларда кўрилган коррупция билан боғлиқ ишлар бўйича соҳа ходимлари таҳлили шуни кўрсатдики, энг кўп коррупциявий ҳолатлар мактабгача ва мактаб таълими, қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги ва соғлиқни сақлаш тизимида содир этилган.

Мазкур тоифадаги ишлар бўйича жойларга суднинг 204 та хусусий ажрими юборилган, 135 та жиноят иши сайёр суд мажлисларида кўриб чиқилган.

Масалан, Наманган шаҳридаги 45-умумтаълим мактаби директори Муҳайё Самадова (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2024 йил август ойи ўрталарида инглиз тили муаллимаси Замира Аҳмадалиевани ҳузурига чақиради-да, 200 АҚШ доллар берса, ўтган йилги дарс соатини сақлаб қолишига ишора қилади. Буни эшитиб, ўқитувчи ўта ноқулай вазиятга тушади: раҳбарнинг талабига кўнмаса, маоши пасаяди, унинг талабини бажарай деса, бу маблағни қаердан олишни билмасди. Бундан ёмони шундаки, М. Самадова яна икки нафар инглиз тили ўқитувчисига нисбатан шундай таъмагирлик қилади… Охир-оқибат ўқитувчилар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилгач, жиноят фош этилади.

Жиноят ишлари бўйича Наманган шаҳар судида эса, Давлатобод тумани давлат солиқ инспекцияси инспектори Шариф Расуловнинг таъмагирлик билан боғлиқ қилмишлари кўриб чиқилди. Бу кимса 2024 йил май ойидан маҳаллаларга бириктирилган солиқ инспекторлари шўъбаси инспектори лавозимида фаолият юритиб, учта маҳалла ҳудудида фаолият юритувчи тадбиркорлардан “улуш” олиб келган. У фаолияти давомида “Ғирвон” савдо мажмуасида Акмал Жамолов белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтмай савдо қилаётганини аниқлайди. Бундай ҳолат уддабурон солиқчи учун айни муддао бўлади. Яъни у ҳуқуқбузар тадбиркорга нисбатан далолатнома тузмаслик эвазига уч миллион сўм талаб қилади.

Шунингдек, судланувчи Ўрта Ғирвон маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида фаолият юритадиган тадбиркорлардан даромад солиғини нақд беришса, шахсий ҳисоб варақларига тўлаб қўйишни айтиб, уларни алдайди.

Натижада тадбиркорларнинг 12 миллион 347 минг сўм маблағини шахсий эҳтиёжларига сарфлаб юборади.

Суд томонидан юқорида баён этилган икки ҳолат юзасидан судланувчилар тегишли жазо тайинланди.

Хулоса ўрнида айтганда, ҳар бир ташкилот коррупциявий ҳолатларни чуқур таҳлил қилиши, бунга имкон берган иллатларни бартараф этиш юзасидан зарур чора-тадбирларни белгилаши шарт.

Зафаржон Расулов,

Наманган вилояти

суди судьяси

Бугун Олий судда Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари ташкил этилганининг 34 йиллиги ҳамда Ватан ҳимоячилари куни муносабати билан тантанали байрам тадбири бўлиб ўтди.

Олий суд раиси Бахтиёр Исломов судья ва суд ходимларини самимий қутлар экан, кейинги йилларда “Ўзбекистон – 2030” стратегияси доирасида ортга қайтмас ислоҳотларнинг мустаҳкам кафолатларидан бирига айланиб бораётган Қуролли Кучларимизнинг ҳарбий қудратини ошириш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилаётганини таъкидлади.

Қайд қилинганидек, буни Қуролли Кучларимизнинг жанговар салоҳиятини ошириш, ҳарбий қурилиш соҳасини тубдан модернизация қилиш бўйича олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида миллий армиямизда чуқур ўзгаришлар юз бераётгани, унинг сафларида хизмат қилиш том маънода шон-шараф ишига айланиб бораётгани мисолида яққол кўриш мумкин.

Бугунги кунда Ўзбекистон Республикаси Олий Бош қўмондони Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида Ватанимиз мустақиллиги, халқимизнинг тинчлиги, эркин ва фаровон ҳаётининг мустаҳкам кафолати бўлган миллий армиямиз олиб борилаётган туб ислоҳотлар натижасида ҳар қандай хавф-хатардан ватанни ҳимоя қила оладиган қудратли, тезкор ва самарали кучга айлангани алоҳида эътироф этилди.

Давлатимиз раҳбари томонидан байрам санаси муносабати билан ҳарбий хизматчилар ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларидан бир гуруҳи давлат мукофотига муносиб деб топилиб, уларнинг орасида судья ҳам бор.

Хусусан, Олий суд судьяси Санобар Мамадалиева “Содиқ хизматлари учун” медалига сазовор бўлиб, бугун унга давлат мукофоти тантанали равишда топширилди.

Шунингдек, байрам тадбирида суд фахрийси, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судининг бир гуруҳ судья ва ходимлари “Бенуқсон хизмати учун” кўкрак нишони ҳамда Олий суд раисининг ташаккурномаси билан тақдирланди.

 

Мамлакатимиз судлари томонидан 2025 йилда 422 нафар шахс оқлангани судьялар мустақил қарор қабул қилаётганидан далолатдир. Ўтган йили оқланган шахслар орасида Фарғона вилояти божхона бошқармасининг “Фарғона” божхона пости инспектори вазифасида ишлаган Алишер Абдуллаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳам бор. Гап шундаки, А. Абдуллаев 2008 йил 18 декабрдан 2010 йил июль ойига қадар ушбу лавозимда фаолият юритган.

Аммо шундан сўнг А. Абдуллаевнинг бошига жиддий ташвиш тушади.

Яъни инспектор пора олиш жинояти бўйича эҳтиёт чораси сифатида қамоққа олинган.

Аниқланишича, А. Абдуллаев божхона постидаги ҳамкасблари билан бирга 2009 йил апрель ойидан 2010 йилнинг январь ойига қадар “Форд” ва “Мерседес” русумли автомашиналарда картошка ҳамда олма маҳсулотларини Қирғизистондан Ўзбекистонга ноқонуний равишда, божхона назоратидан ўтказмасдан, ҳеч қандай тўсиқларсиз олиб кириш эвазига пост ҳудудида хизмат олиб борувчи Фарғона тумани ДСЭНМ врачи ёрдамчилари М. Темиров ва Т. Турдиматов орқали К. Ҳабиловдан ҳар гал 10 000 сўмдан, жами 720 000 сўм, А. Турдалиевдан эса, 200 000 сўмни пора тариқасида олганликда айбланган.

Шунингдек, А. Абдуллаевга Ш. Султоновдан “Зил” русумли автомашинада мева маҳсулотларини Ўзбекистондан Қирғизистонга божхона назоратидан ўтказмасдан, ҳеч қандай тўсқинликсиз олиб чиқиб кетиш эвазига М. Темиров ва Т. Турдиматов орқали 160 000 сўм, 2010 йил февраль-апрель ойларида Х. Содиқовдан “Форд” автомашинасида Қирғизистондан Ўзбекистонга картошка ва олма, Ўзбекистондан Қирғизистонга эса, сабзи маҳсулотларини ноқонуний равишда олиб ўтиш учун ҳар сафар 5 000 сўмдан, жами 120 000 сўмни пора тариқасида олганлик айблови ҳам эълон қилинган.

Оқибатда А. Абдуллаев жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2010 йил 5 ноябрдаги ҳукмига мувофиқ, Жиноят кодексининг 210-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топилган. У ушбу кодекснинг 45 ва 57-моддалари тартибида 3 йил муддатга божхона органларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда, 4 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосига маҳкум этилган.

Айтиш керакки, Президентимиз ташаббуси билан Янги Ўзбекистонда кечаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари Алишер Абдуллаевга ҳам умид бағишлади. Шу боис у Фарғона вилояти судига кассация шикояти билан мурожаат қилиб, ўзининг айбсизлигини исботловчи бир қатор далилларни тақдим этди.

Чиндан ҳам, кассация инстанцияси судида собиқ инспекторнинг айбсизлиги ўз исботини топди.

— Тергов давомида тазйиқ ва қийноқлар туфайли менга қўйилган айбловларни бўйнимга олишга мажбур бўлганман. Бироқ ҳеч кимдан пора олмаганман, — дея кўрсатма берди А. Абдуллаев кассация инстанцияси судида.

А. Абдуллаевнинг фикрларини гувоҳлар А. Турдалиев, М. Темиров, Т. Турдиматов, Ш. Султонов ва Х. Содиқовнинг кўрсатмалари ҳам тасдиқлади.

Маълум бўлишича, А. Абдуллаев “Фарғона” божхона постида 2009 йил 1 июндан бошлаб хизмат қилган. Яъни 2009 йил апрель-май ойларида у ушбу постда ишламаган. Бу ҳолат ҳам айбловнинг ноқонуний эканлигини кўрсатади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 28-моддасида “Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак”, дея қайд этилган.

Ана шу ва бошқа ҳуқуқий асосларга таянган Фарғона вилояти суди жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2010 йил 5 ноябрдаги ҳукмини бекор қилиб, Алишер Абдуллаевни айбсиз деб топди ва оқлади.

Суд ҳукмида оқланувчига ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зиён оқибатларини Жиноят процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида бартараф қилиш ҳуқуқи ҳам тушунтирилди.

Хулоса қилиб айтиш мумкинки, А. Абдуллаев сингари муқаддам ноҳақ айбланган шахсларнинг оқланиши давлатимиз раҳбари ташаббуси билан амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг самарасидир.

Пировардида “Янги Ўзбекистон – янги суд” тамойили ҳаётда ўз ифодасини топиб, ҳамюртларимизнинг одил судловга бўлган ишончи ортиб бормоқда.

Феруза СИДДИҚОВА,

Фарғона вилояти суди судьяси