Ҳеч кимга сир эмаски, судда фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий ишларни кўриш жараёнида жиноят аломатлари ҳам аниқланиб қолади. Бундай ҳолатда суд прокурорга хабар қилади. Натижада иш бўйича адолат юзага чиқиб, қонун устуворлиги таъминланади.

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Савдо-саноат палатасининг Фарғона вилояти ҳудудий бошқармаси томонидан акциядорлик тижорат “Халқ банки” манфаатини кўзлаб, Фарғона туманлараро маъмурий судига киритилган ариза-шикоятни кўриш жараёнида ҳам жиноят аломати аниқланди.

Унда Давлат кадастрлар палатаси Фарғона вилояти бошқармаси мансабдор шахсларининг 2024 йил 11 декабрдаги хабарномасида ифодаланган ҳаракатларини қонунга хилоф деб топиб, бошқарма зиммасига 2021 йил 14 сентябрь куни нотариал тасдиқланган ипотека шартномасини давлат рўйхатидан ўтказиш мажбуриятини юклаш сўралган.

Гап шундаки, нотариал тасдиқланган ипотека шартномасига биноан, фуқаро Ҳафизахон Сўпиевага (исм-шарифлар ўзгартирилган) тегишли, Қувасой шаҳар Ю. Муян номидаги маҳаллада жойлашган савдо ва маиший хизмат кўрсатиш бино-иншоотлари ҳамда фуқаро Ҳайитхон Аҳмаджонова эгалигидаги молхона бино-иншоотлари гаровга қўйилган.

Натижада кредит шартномасига асосан, “Халқ банки”нинг Қувасой тумани филиали томонидан “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалигига наслли чорва молларни сотиб олиш мақсадида, йиллик 14 фоиз устама тўлаш шарти билан 84 ой муддатга 856 миллион 800 минг сўм миқдорида имтиёзли кредит ажратилган.

Бироқ мижоз кредитни ўз вақтида қайтармагани сабабли Савдо-саноат палатаси Фарғона вилояти ҳудудий бошқармаси банк манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси киритган. Фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро судининг 2023 йил 7 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, фермер хўжалиги, қўшимча жавобгарлар Ҳафизахон Сўпиева ва Ҳайитхон Аҳмаджоновадан жами 1 миллиард 75 миллион 403 минг сўм кредит қарздорлигини ундириш ҳамда ундирувни гаровдаги мулкларга қаратиш белгиланган.

Шундан сўнг Мажбурий ижро бюроси Қувасой шаҳар бўлими томонидан ушбу ҳал қилув қарори бўйича ижро иши юритилган. Ижро ҳаракатлари давомида эса, нотариал тасдиқланган ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилмагани аниқланган. Бинобарин, банкнинг Фарғона вилояти филиали Давлат кадастрлар палатаси Фарғона вилояти бошқармасига мурожаат қилиб, ипотека шартномасини давлат рўйхатидан ўтказишда амалий ёрдам сўраган.

Маълумки, “Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисида”ги қонуннинг 61-моддасида “Ипотекани давлат рўйхатидан ўтказиш чоғида нотариус ёки банк рўйхатдан ўтказувчи органга ипотекани давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисидаги аризанинг, ипотека тўғрисидаги шартноманинг, кредит шартномасининг ёки қарз шартномасининг электрон кўчирма нусхасини тақдим этади”, деб белгиланган.

Шу боис бошқарманинг 2024 йил 11 декабрдаги жавоб хатида мулкдор ёки унинг ишончли вакили мурожаат қилганидан сўнг ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказиб берилиши маълум қилинган. Албатта, бу жавоб банк филиалини қониқтирмаган. Оқибатда Фарғона туманлараро маъмурий судига юқоридаги ариза шикояти киритилган.

Суд мажлисида нотариал тасдиқланган ипотека шартномасида қайд этилган нотурар бино-иншоотларнинг кадастр ҳужжатлари билан бугунги кунда “UzKAD” платформасидаги ҳужжатларда қарама-қарши ёки бузиб кўрсатилган маълумотлар борлиги аниқланди. Буни судда иштирок этган тарафларнинг ўзлари ҳам инкор этишмади. Ҳозирги кунда ҳужжатлардаги қарама-қаршилик ёки бузиб кўрсатилган маълумотларни тўғрилаш имконияти мавжуд эмаслиги ҳам аён бўлди.

Энг ажабланарлиси, нотариус томонидан ҳужжатнинг барча нусхаларига унинг моҳиятини ўзгартирмайдиган қўшимчаларни киритиш ёки унинг аниқ арифметик хатоларинигина тузатишга мулки гаровга қўйилган, яъни ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилишига қаршилик кўрсатаётган тарафлар монелик қилганлиги аниқланди. Ваҳоланки, ҳужжатлардаги камчиликларни бартараф этмай туриб, ипотека шартномасини қонунда белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказиб бўлмайди.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 174-моддасида “Агар суд низони кўраётганида шахсларнинг хатти-ҳаракатларида жиноят аломатларини аниқласа, у жиноят ишини қўзғатиш тўғрисидаги масалани ҳал этиш учун бу ҳақда тегишли материалларни илова қилган ҳолда прокурорга хабар қилади”, 189-моддасида эса, “Суд агар устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қоидалари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунга мувофиқ эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаётганлигини аниқласа, у арз қилинган талабни қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади” деб белгиланган.

Ана шу асосларга таянган суд шикоят аризасини рад этиш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди. Шу билан бирга, “Халқ банки”нинг Қувасой тумани филиали, Қувасой шаҳар “Ермулккадастр” давлат корхонаси, “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалиги, Ҳафизахон Сўпиева ва Ҳайитхон Аҳмаджоноваларнинг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо бериш, жиноят ёки ҳуқуқбузарлик аниқланган тақдирда, айбдор шахсларнинг жавобгарлик масаласини ҳал этиш учун Қувасой шаҳар прокуратурасига хабарнома юборди.

Буни қарангки, суд хабарномаси юзасидан ўтказилган текширишда “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалиги томонидан ҳужжатларни қалбакилаштириш йўли билан имтиёзли кредит маблағлари талон-торож қилингани аниқланди. Яъни фермер хўжалиги мансабдор шахслари 856 миллион 800 минг сўм эвазига Украина давлатидан 32 бош наслли қорамол олиб келади. Аммо қорамолларни нақд пулга сотиб юборишади.

Улар қорамолларни сотишдан тушган пулларни кредит қарздорлигига йўналтириш ўрнига шахсий эҳтиёжларига сарфлайди. Шунинг учун Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаментининг Қувасой шаҳар бўлими томонидан фермер хўжалиги мансабдор шахсларига нисбатан Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди, 228-моддаси 2-қисми “б” банди ва 3-қисми билан жиноят иши қўзғатилди.

Хулоса қилиб айтганда, бугунги кунда Президентимиз томонидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар олдига фермер ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш, уларни ҳимоя қилиш масаласи энг долзарб вазифалардан бири сифатида қўйилган. Шундай экан, соҳа вакиллари ҳам бу юксак ишончни суиистеъмол қилмасликлари керак.

Солижон ҚУРБОНОВ,

Фарғона вилояти

маъмурий суди судьяси

 

Яккасарой туманидаги бир гуруҳ фаол ёшлар Олий судга ташриф буюришди.

Бундан кўзланган асосий мақсад — ёшларни мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизими фаолияти билан яқиндан таништириш, уларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини юксалтириш, қонунийлик ва адолат тамойилларига ҳурмат руҳида тарбиялашдан иборат бўлди.

Тадбирда Олий суд раҳбарияти, масъул ходимлар ҳамда Яккасарой тумани мутасаддилари иштирок этди.

Дастлаб ёшлар Олий суд биносида самимий кутиб олинди. Шундан сўнг улар суд мажлислари зали билан таништирилди.

Шунингдек, ёшлар Олий суд Пленумининг фаолияти, Пленум залида қабул қилинадиган қарорларнинг аҳамияти ва ҳуқуқий кучига доир батафсил маълумотларга эга бўлдилар.

Ёш волонтёрлар Олий суд музейига ташриф буюриб, мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимининг шаклланиши, тарихий босқичлари ҳамда соҳада хизмат қилган фидойи инсонлар ҳақида муҳим маълумотларга эга бўлдилар.

Айниқса, Олий суд раҳбариятининг Яккасарой тумани фаол ёшлари билан очиқ мулоқоти меҳмонларга унутилмас таассурот бахш этди.

Мулоқот давомида ёшларга Олий суд фаолиятига оид тақдимот ўтказилиб, унинг доирасида ёшларнинг ҳуқуқий билимларини ошириш, адолатли жамият барпо этишда ёшларнинг ўрни ва масъулияти, шунингдек, суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар хусусида атрофлича фикр алмашилди.

Олий суд раҳбарияти билан бўлиб ўтган самимий учрашувда ёш волонтёрлар томонидан берилган саволларга батафсил жавоблар қайтарилди ҳамда келгусида бундай тадбирларни давом эттириш муҳимлиги таъкидланди.

Ташриф сўнгида меҳмонлар ва мезбонлар биргаликда дарахт экдилар. Бу эса нафақат табиатга меҳр, балки келажакка бўлган масъулият ифодасидир.

“Яккасарой ёшлари” волонтёрлар гуруҳи аъзоларининг Олий судга бугун қилган ташрифи уларнинг ҳуқуқий дунёқарашини кенгайтириш, суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашга, қонунга ҳурмат ва адолатга ишонч туйғусини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Инсон қадри ҳамма нарсадан устун. Давлат, жамият ва оила бор экан, энг аввало, инсон ҳаёти, унинг шаъни, қадр-қиммати ва эркинлиги ҳимоя қилиниши шарт. Айниқса, эндигина дунёга келган, ўзини ҳимоя қилишга ожиз, ўз хоҳишини билдиришга қодир бўлмаган чақалоқ тақдири ҳақида гап кетганда, бу масъулият янада ортади. Яқинда судда мазмунан муҳокама қилинган бир жиноят иши юртимизда инсон қадри муқаддас эканлиги ҳақидаги ҳақиқатни яна бир марта кўрсатди.

Аввало, судда кўрилган ушбу жиноят ишига тўхталадиган бўлсак, судланувчи Ҳанифа Остонова (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзининг 13 кунлик набирасини 300 миллион сўмга сотган ва ушбу маблағнинг 1 минг АҚШ долларини олаётган пайтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ушланган.

Бу қилмишни оддий жиноят сифатида баҳолаб бўлмайди, чунки гап мулк, буюм ёки моддий бойлик тўғрисида эмас, балки кечагина дунёга келган, онанинг қайноқ бағри, меҳри ва алласига муҳтож жажжи чақалоқ ҳақида кетмоқда.

Ҳолбуки, юрагида зиғирдек меҳри, инсофи бор кимса ҳеч қачон бундай қабиҳ ва тубан қилмишга қўл урмайди.

Суд ҳукми билан Ҳ. Остонова Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми «б» бандида назарда тутилган хавфли қилмишни содир этганликда айбдор деб топилди ва унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, олти йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Ҳаётда ҳеч қачон олма дарахтининг остига бошқа мева тушганини кўрганмисиз? Бу саволга «йўқ, олманинг остига фақат олма тушади» деб жавоб беришингиз аниқ.

Биз халқимизнинг ушбу ҳикматини бежизга келтираётганимиз йўқ. Чунки юқорида тафсилоти баён этилган жиноий қилмиш ҳам ўз-ўзидан рўй бергани йўқ, аксинча, унинг бир томони оилавий тарбиядаги кемтикларга бориб тақалади.

Аслида, Ҳанифа Остонова ҳам турмушга енгил-елпи қарагани, оила ва никоҳни муқаддас билмаслиги боис аччиқ қисматга рўбарў бўлди. Биринчи турмуш ўртоғи Ш. Хайриев билан узоқ яшамади, ўзаро келишмовчилик сабабли қизи Ҳакимага ҳомиладор бўлган пайтда ажрашиб кетди.

«Халқимиз биринчи бахтинг — ой бахтинг, кейинги бахтинг — сувга оқдинг» деб бежизга айтмаган. Аммо Ҳ. Остонова қизи дунёга келгач, орадан кўп ўтмай яна Х. Тоғаев деган кимсага турмушга чиқади. Афсуски, иккинчи шаръий никоҳ ҳам узоқ давом этмайди.

Шундан сўнг Ҳ. Остонова қизи билан Бухоро вилоятининг Пешку туманига боради ва аёллар ижтимоий ётоқхонасида яшай бошлайди.

Бу пайтда Ҳ. Остонованинг қизи — Ҳакиманинг ҳам бўйи етиб қолганди.

Аслида, онасининг ҳаётда йўл қўйган хатоси қизига аччиқ сабоқ бўлиши, бундан тегишли хулоса чиқариб олиши керак эди. Аммо Ҳакима бу ҳақда ўйлаб ҳам кўрмайди, охир-оқибат эса, унинг тақдири ҳам айнан онасининг қисматидек кечди.

Гап шундаки, Ҳакима 2024 йилнинг декабрь ойида Қорақалпоғистон Республикасининг Тўрткул туманида яшайдиган Зиёдулло исмли йигитга шаръий никоҳ асосида турмушга чиқади. Аммо уларнинг оилавий турмуши бир ойга ҳам етмайди. Зиёдулло Ҳакимани ахлоқсизликда айблаб, онасиникига ташлаб кетади. Маълум бўлишича, у бу орада ҳомиладор бўлиб қолганди. 2025 йилнинг 25 сентябрь куни эса, ўғил фарзанд дунёга келади. Чақалоққа Феруз деб исм қўйишади.

Албатта, янги туғилган чақалоқ, одатда, оилага қувонч, умид, ёруғлик ва меҳр олиб келади. Бироқ бу хонадонда бундай эмас эди, аксинча, гўдакнинг кейинги тақдири ҳақида хавотирли гап-сўзлар айлана бошлайди…

Ҳар сафар қизига сўзини ўтказиб келган Ҳ. Остонова чақалоқни сотишдек ғаразли мақсадни режалаштиради ва бу ҳақда танишларига айтишга ҳам улгуради. Орадан кўп ўтмай чақалоққа Самарқанд вилоятида яшовчи «Малика» исмли аёл харидор бўлади. У чақалоқни эсон-омон дунёга келтириши учун гўёки ёрдам тариқасида аҳён-аҳёнда Ҳакиманинг банк пластик картасига 100 минг сўмдан пул ўтказиб туради. Табиийки, Ҳакима буни беғараз ёрдам деб тушунади. Чунки Ҳакима онаси билан «Малика» ўртасидаги ҳуфёна келишувдан хабарсиз эди.

Аслида, маккор аёл Ҳ. Остонова чақалоқни 300 миллион сўмга сотишини айтган, «шартли харидор» «Малика» эса, бунга рози бўлганди.

Келишувга кўра, 2025 йилнинг 7 октябрь куни кутилмаганда Ҳанифа қизи ва чақалоқ билан бирга автомашинада Навоий шаҳрига йўл олади.

Уларни «Малика» кутиб олади ва йўл ҳақи учун ҳайдовчига 280 минг сўм беради. Шундан сўнг у она-бола ва чақалоқни ўзи келган автомашинага ўтқазади.

Улар ўтирган автомашина Самарқанд вилоятининг Пахтачи туманига етиб келгач, Ҳ. Остонова «Малика»га савол назари билан қарайди. Бунинг сабаби бор эди. Куни кеча қўнғироқлашганда «Малика» Навоий шаҳрини тилган олган, «савдо» шу жойда бўлишини айтганди.

Қисқаси, улар автомашинадан тушиб, «Биллур» номли ошхонага овқатланиш учун киришади. Шу орада «Малика» Ҳакимани ташқарига таклиф қилади. Ичкарида қўлида чақалоқни кўтарган Ҳанифа Остонова билан ўзини «Малика»нинг қайнисинглисиман деб таништирган «Зебо» қолади. Шу пайт «Зебо» сумкасидан 100 АҚШ долларлик купюралардан иборат пулларни чиқаради ва уларни санаб, Ҳ. Остоновага узатади. 1 минг АҚШ долларини олган Ҳ. Остонова уларни чақалоқнинг буюмлари солинган сумкага жойлайди. Афсуски, бу тубан қилмишга қўл урган аёлнинг хурсандчилиги узоққа чўзилмайди: у ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан жиноят устида қўлга олинади.

Маккор аёлнинг ғаразли қилмиши шу тариқа якун топди.

Судда судланувчининг айби фақат унинг иқрорлиги билан эмас, балки гувоҳларнинг кўрсатмалари, тезкор тадбир баённомалари, кимёвий экспертиза хулосаси, аудио ва видеоёзувлар, ашёвий далиллар ва бошқа ҳужжатлар мажмуи билан тўлиқ исботини топди. Шу асосда суд Ҳ. Остонованинг ҳаракатларини одам савдоси, яъни ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсга нисбатан содир этилган жиноят сифатида баҳолаб, қонуний жазо тайинлади.

Сўнгги сўзга тўхталганда, ушбу жиноий ҳодисанинг оғриқли бир нуқтасидан азиз газетхонни хабардор этиш лозим. У ҳам бўлса, ёш она ўз фарзанди тақдири атрофидаги пулли келишувдан хабарсиз бўлган.

Чақалоқ ҳақиқий онасининг иродасисиз хавфли келишув марказига тушиб қолган.

Меҳрсизлик фожиаси, дея эътироф этиш мумкин бўлган бу воқеанинг ҳуқуқий ва маънавий хулосаси битта: инсон, шу жумладан, норасида бола ҳеч қачон савдо предмети бўлиши мумкин эмас. Қонунларимиз худди юқоридаги сингари инсон қадрини қатъий ҳимоя қилади. Бола ҳуқуқлари ҳар қандай баҳона ёки ҳар қандай моддий манфаатдан устун эканлигини ҳеч ким, ҳеч қачон унутмаслиги керак.

Алишер ХОЛБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Пахтачи тумани суди раиси,

 Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Маълумки, амалдаги қонунларда табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик белгиланган. Яъни ерга ва бошқа табиий ресурсларга нисбатан ўзбошимчалик билан муносабатда бўлиши шахснинг ҳуқуқбузарлик содир этганлигидан далолат беради.

Пойтахтимиз ҳудудларида ер майдонларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олган фуқаролар билан бу борада мунтазам тушунтириш ишлари олиб борилмоқда. Шу билан бир қаторда, бундай ҳуқуқбузарликларни содир этган шахсларга нисбатан қонуний чоралар кўрилмоқда.

Масалан, жиноят ишлари бўйича Бектемир тумани суди томонидан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси талабларини бузган бир неча нафар фуқарога нисбатан маъмурий жарималар тайинланди.

Аниқроқ айтганда, Н. Назирова (исм­шарифлар ўзгартирилганган) 2023 йилда 309 квадрат метр ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлиги учун жарима жазосига тортилган бўлишига қарамай, бундан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмаган экан. Нега деганда, 2025 йил 12 ноябрда мутасадди идоралар томонидан ўтказилган текширувда у яна 309 квадрат метр ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олгани ва 50 квадрат метрда иморат қурганлиги ҳолати аниқланди.

Н. Назирова судда Кадастр агентлиги ходимлари фақат ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлик учун жавобгарликка тортганлигини, ҳозирда эгаллаб олинган ер майдони ва қурилмани қонунийлаштириш бўйича ишчи гуруҳига мурожаат қилганлигини, қилмишидан пушаймонлиги, эри иккинчи гуруҳ ногиронлигини, оилада ягона боқувчи эканини баён қилиб, енгиллик беришни сўради.

Н. Назированинг айби ўзининг қилмишига иқрорлик билдириб берган кўрсатмаларидан ташқари иш ҳужжатларидаги маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги баённома, тушунтириш хатлари, далолатнома, фотосурат ва бошқа далиллар билан ўз исботини топди.

Суд Н. Назировани Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этган деб топди. Унга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 33-моддасини қўлланиб, базавий ҳисоблаш миқдорининг 200 баравари миқдорида жарима солинди.

Ҳуқуқбузарга қонун талабига кўра, жарима солиш тўғрисидаги қарорни ижро этишнинг соддалаштирилган тартиби тушунтирилди. Яъни ўн беш кун ичида жарима миқдорининг эллик фоизини ёки ўттиз кун ичида жарима миқдорининг етмиш фоизини ихтиёрий равишда тўлаган тақдирда, у жариманинг қолган қисмини тўлашдан озод қилинади.

Бундан ташқари Кадастр агентлиги ходимлари томонидан Д. Азизов Бектемир тумани 2-уй олдида ўзбошимчалик билан 300 квадрат метр ер майдонини эгаллаб олиб, 30 квадрат метр майдонга бостирма қурганлиги аниқланди. Суд томонидан Д. Азизов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этган, деб топилди.

Суд Д. Азизовга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 33-моддасини қўллаб, базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари миқдорида жарима тайинлади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, ерга ва табиат ресурсларига нисбатан ўзбошимчалик билан муносабатда бўлиш тегишли жавобгарликка сабаб бўлади. Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Фахриёр Пўлатов,

жиноят ишлари бўйича

Бектемир тумани суди тергов судьяси

Афсуски, шундай масъулиятли бир пайтда Гурлан тумани солиқ инспекцияси инспектори Равшан Раҳмонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) бу тизимнинг ривожию эмин-эркин фаолиятига кўмак бериш ўрнига тадбиркорлик йўлига тўсиқ қўйиш пайида бўлди. Шу ниятда Хоразм вилояти солиқ бошқармаси бошлиғи ўринбосари Ж. Ниёзовнинг “Erkatoy center” масъулияти чекланган жамияти фаолиятини солиқ аудити тарзида тафтиш қилиш тўғрисида 2025 йил 11 февралдаги буй­руғини пеш қилган ҳолда мазкур жамият ҳисоботини атрофлича ўрганди.

Кошкийди, солиқ идораси ходими ушбу тафтишни қонун ва ўзига берилган ваколатлар доирасида амалга оширган бўлса? Йўқ, бундай бўлмади.

Атиги бир кунлик тафтиш-текшириш ва тегишли мазмундаги далолатномани расмийлаштириш асносида бир талай ҳуқуқбузарликларга йўл қўйди.

Аниқроқ айтганда, бу солиқ текшируви гарчи юқори турувчи маҳкаманинг қарори мавжуд бўлса-да, ваколатли органни хабардор қилмаган ҳолда амалга оширилди. Тафтиш тадбири қоидага кўра, видеотасвир орқали ёки холислар иштироки таъминланган ҳолда ўтказиш зарур бўлса-да, бу тартибга ҳам риоя этилмади.

Текшириш якунлари бўйича тузилган далолатноманинг бир нусхаси тафтиш этилган тарафга тақдим қилинмагани ҳам чакки иш бўлди. Буниси камлик қилгандек, мазкур ҳужжатни расмийлаштириш муддати кечиктирилди, масъулияти чекланган жамият раҳбари номига маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида 2025 йил 24 мартда битилган баённома ва чиқарилган қарор эса, ўз муддатидан ўн ой кечиктирилган ҳолда, яъни 2026 йилнинг 23 январь куни ахборот тизимига жойлаштирилди.

Хайриятки, бу йўсиндаги бошбошдоқликлар тафтишчининг ўзини тафтиш этиш ва тадбиркорнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш юзасидан амалга оширилган ҳуқуқий тадбирлар асносида тўлиқ барҳам топди.

Тафтишчининг қилмиши суд муҳокамасига қўйилди.

Суд жараёнига маъмурий ҳуқуқбузар сифатида жалб қилинган Р. Раҳмонов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 241-2-моддаси бўйича қўйилган айбга қисман иқрор эканини билдирди. Бу борадаги ҳуқуқбузарлик ҳоллари, ҳақиқатан ҳам, унинг иштирокида рўй берганини тан олди. Бироқ ушбу ҳолатлардан келиб чиқадиган мажбуриятлар ўзининг вазифаси доирасидан ташқарида эканини иддао қилди.

Судда кўрсатма берган тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил Д. Хўжаев жавобгарнинг бу дастаги тамомила ноўрин экани, айни шу мажбурият амалдаги хизмат йўриқномасига кўра, унинг зиммасига юклатилгани, тафтишни шу юзадан чиқарилган буйруқ ахборот тизимида рўйхатга олинганини шахсан аниқлаганидан сўнг ўтказиши зарур бўлгани, аммо бу тартибга риоя қилмаганини баён этди.

Гап масаланинг ҳуқуқий жиҳати хусусида кетар экан, қонуннинг бу борадаги йўриғини албатта, назарда тутиш даркор. Бинобарин, унда солиқ текширувчисининг ҳуқуқи, ваколати ва мажбуриятлари ҳам ўз ифодасини топган. Чунончи, “Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги қонуннинг 39-моддаси 5-қисмига кўра, ягона электрон тизимда рўйхатга олинмаган ҳолда ўтказилган текширувлар қонунга хилофдир.

Солиқ кодексининг 153-моддасида эса, тегишли назоратни амалга оширишга доир ҳаракатларнинг холислиги видеотасвирга олиш қурилмаларидан фойдаланиш йўли билан текширилиши, бундай имконият мавжуд бўлмаган ҳолларда, холисларнинг гувоҳлиги таъминланиши белгиланган. Бу мажбурият текширувчи шахснинг зиммасига юклатилган.

Солиқ идораси масъули ходими Р. Раҳмоновнинг жавобгарлигига оид масала ана шу норма ва тегишли тартиб-таомиллар асосида атрофлича кўриб чиқилди. Унинг айби ўз тасдиғини топди. Жавобгар шахсга базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари, яъни 4 миллион 120 минг сўм миқдорида жарима жазоси тайинланди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 14-моддасига кўра, давлат ўз фаолиятини инсон фаровонлигини ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш мақсадида қонунийлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари асосида амалга оширади. Асосий Қонунимизда ифодасини топган ана шу тамойил бу гал ҳам тантана қилди.

Баҳром Ҳайитбоев,

жиноят ишлари бўйича

Янгибозор тумани суди тергов судьяси

Кейинги йилларда ахборот технологиялари ҳаётимизда чуқур ўрин эгалламоқда. Айниқса, “Face ID”, яъни шахснинг юзини таниш орқали шахсини аниқлаш тизими кўплаб қурилмаларда қўлланила бошлади. Албатта, бу тизим фойдаланувчиларга бир қатор қулайлик яратиб, парол ва кодлардан воз кечиш имконини берди.

Бироқ ҳар қандай қулайлик ортида маълум хавф ҳам яширинган. Буни айнан “Face ID” қурилмасидан ғараз ниятда фойдаланиб, фирибгарлик жиноятлари содир этилаётгани мисолида кўриш мумкин.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, фирибгар кимсалар бу қурилмадан ғаразли ниятда фойдаланишида одамларнинг соддалиги, ишонувчанлиги ва технология ҳақидаги етарли билимга эга эмаслиги қўл келмоқда. “Face ID” бу — оддий қурилма эмас, балки шахсий биометрик калит ҳисобланади. Шу маънода, уни бошқаларга бериш — шахсий ҳужжатингизни ўз қўлингиз билан топшириш билан баробар.

Маълумотларга кўра, бугунги кунда дунё миқёсида биометрик маълумотлар билан боғлиқ кибержиноятлар сони қарийб 40 фоизга ошган.

Айниқса, юзни таниш тизимларидан фойдаланиш орқали амалга оширилаётган фирибгарликлар тез суръатларда кўпайиб бормоқда.

Халқаро киберхавфсизлик ташкилотлари таҳлилларига қараганда, 2024-2025 йилларда онлайн фирибгарлик ҳолатларининг 60 фоиздан ортиғи биометрик ёки шахсий маълумотларни қўлга киритиш билан боғлиқ.

Фойдаланувчиларнинг 70 фоизга яқини номаълум ҳаволалар орқали шахсий маълумотларини ўзлари ошкор қилган. Ёки “Deepfake” технологиялари билан боғлиқ фирибгарликлар сони сўнгги бир йилда уч бараварга кўпайган. Онлайн кредит олишда фирибгарлик ҳолатларининг катта қисми “Face ID” тасдиғи орқали амалга оширилган.

Яқинда судда кўриб чиқилган бир жиноят иши бугунги кунда ахборот хавфсизлиги ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш масаласи нечоғли долзарб эканлигини яна бир марта кўрсатди.

Имрон (исм-шарифлар ўзгартирилди) Гулнисо билан 2024 йилнинг ноябрь ойида кўчада тасодифан танишиб қолади. Аммо бу оддийгина танишув кейинчалик анчайин жиддийлашади, бора-бора ўрталарида илиқ муносабат пайдо бўлади.

Буёғини сўрасангиз, Гулнисонинг ота-онаси ва акалари хорижда ишлаб, унинг номига пул жўнатиб туришарди. Гулнисо банк муассасасига пулларни омонатга қўйиб, ўзининг телефон аппаратига ўрнатилган “Зоомрад” иловаси орқали уни назорат қилиб борарди. Аниқ ёдида, 2025 йилнинг 19 ноябрь куни банкдаги омонатга 2 минг 200 АҚШ доллари қўйгач, маблағнинг жами миқдори 317 миллион сўмга етганди.

Орадан ўн кун ўтиб, телефони орқали омонатдаги пулларни текшириб кўрса, 100 миллион сўм йўқ. Аввал 20 миллион сўм, кейинроқ бўлиб-бўлиб яна 80 миллион, жами 100 миллион сўмни кимдир ечиб олганди.

Гулнисо кутилмаганда бундай катта миқдордаги пулидан айрилиб қолганидан қаттиқ ташвишга тушади. Ҳақиқий ҳолат ойдинлашганида эса, буткул ўзини йўқотиб қўяди…

Юқорида Имрон билан Гулнисо ўртасида илиқ муносабат юзага келганини айтгандик. Кунлардан бир кун улар Тошкент шаҳрига бориб, айланиб келишни режалаштиришади. Имрон билан ўртоғи Шоҳруҳ, Гулнисо билан дугонаси Жасминалар беш кун давомида пойтахтда сайр қилишади.

Имрон ўзига қимматбаҳо кийим-кечак, янги русумдаги телефон аппарати сотиб олади. Гулнисога ҳам янги телефон аппаратидан ташқари кийим-кечаклар сотиб олиб, совға қилади.

Воқеа баёнидан ўқувчида бирон-бир жойда ишламайдиган ёш йигит бунча сарф-харажатлар учун маб­лағни қаердан олди, деган савол туғилиши тайин.

Ҳақиқатан ҳам, судланувчи Имрон Боқиев Гулнисо Имомова билан яқин муносабатларидан фойдаланиб, унинг мобил телефонига ноқонуний равишда кириш имкониятини қўлга киритган. У “Face ID” тизими орқали ўзининг юзи тасвирини қурилмага киритиб, телефондаги иловаларга тўсиқсиз кириш ҳуқуқига эга бўлган. Шу орқали у жабрланувчига тегишли “Зоомрад” банк иловасига кириб, бир неча кун давомида маблағларни ўзлаштирган. Натижада жами 100 миллион сўм маблағни талон-торож қилган.

Судда ушбу жиноий қилмишга ҳуқуқий баҳо берилди. И. Боқиев Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топилди.

Судланувчининг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги, етказилган зарар унинг отаси томонидан тўлиқ қоплангани ва жабрланувчининг даъвоси йўқлиги каби ҳолатлар инобатга олинди.

Судланувчига нисбатан 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Юқорида тафсилоти баён этилган жиноий қилмиш бугунги кунда яна бир бор ахборот хавфсизлиги масаласига жиддий эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатади. Яширишга ҳожат йўқ, бугунги кунда кўпчилик фуқаролар мобиль қурилмалардан фойдаланишда оддий хавфсизлик қоидаларига амал қилмайди. Хусусан, телефонни бошқаларга бериш, паролларни ошкор қилиш ёки биометрик ҳимоя тизимларига бошқа шахсларни киритиш каби ҳолатлар юқорида баён этилгани сингари жиноий қилмишлар рўй беришига сабаб бўлади.

Мутахассислар тавсиясига кўра, мобил қурилмалардан фойдаланишда бир қатор оддий қоидаларга амал қилиш орқали бундай ҳолатларнинг олдини олиш мумкин. Жумладан, биометрик ҳимояга фақат ўзининг маълумотларини киритиш, телефонни назоратсиз қолдирмаслик, банк ва тўлов иловаларида қўшимча ҳимоя воситаларини ёқиш, шунингдек, молиявий операцияларни мунтазам текшириб бориш муҳим.

Хулоса қилиб айтганда, судда кўрилган ушбу жиноят иши барчамиз учун сабоқ бўлиши керак. Масаланинг яна бир муҳим томони, бугунги кунда хавф кўчада эмас, балки қўлимиздаги қурилмада эканлигини унутмаслигимиз даркор. Ҳар биримиз ахборот хавфсизлиги қоидаларига қатъий амал қилиб, ўз шахсий маълумот ва молиявий манфаатларимизни ҳимоя қилсак, шубҳа йўқки, жабрдийда бўлиб, муаммолар гирдобига қолмаймиз.

Зарифа АҲМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Ҳар қандай давлатнинг тараққиёт даражаси, аввало, унинг фуқароларига нисбатан қай даражада адолатли, инсонпарвар ва самарали ҳуқуқий тизимга эга эканлиги билан белгиланади. Шу маънода, мустақиллик йилларида мамлакатимизда жиноят ҳуқуқи, жиноят-процессуал ҳуқуқи ва жиноят-ижроия ҳуқуқи соҳаларида амалга оширилган ислоҳотларни шартли равишда бир нечта даврларга ажратиш мумкин. Аввало, миллий қонунчиликнинг шаклланиши, жиноий жазоларни босқичма-босқич либераллаштириш ва инсонпарварлаштириш йўлида тарихий ўзгаришлар амалга оширилди.

Ўз навбатида, суд ҳокимиятининг мустақиллигини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалиётга тадбиқ этилди. Шу билан бирга, суд-ҳуқуқ тизимини тубдан модернизация қилиш бўйича янги тизимли ислоҳотлар аниқ самаралар берганини қайд этиш лозим.

Энг муҳими, 2016 йилдан бошланган даврни Ўзбекистон суд-ҳуқуқ тизими тарихидаги шиддатли ва натижадор босқич сифатида баҳоласак, тўғри бўлади.

Бу борада эришилган натижалар нафақат норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар сонининг кўплиги, балки уларнинг мазмунан чуқур ислоҳ этувчи характерга эга эканлиги билан ҳам алоҳида ажралиб туради.

Ўзбекистон Президентининг 2016 йил 21 октябрдаги «Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг сифат жиҳатидан янги, юксак босқичини бошлаб берди. Мазкур Фармон судьяларнинг мустақиллиги ва фақат қонунга бўйсуниши ҳақидаги конституциявий норманинг амалда тўлиқ рўёбга чиқарилишига йўл очди ҳамда суд тизимини институционал жиҳатдан қайта қуриш бўйича кенг қамровли ва изчил дастурнинг бошланғич нуқтаси бўлди.

Президентимизнинг 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони билан 2017–2021 йилларга мўлжалланган бешта устувор йўналиш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тасдиқланди. Унинг иккинчи йўналиши — «Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш» деб номланди.

Шу йўналиш доирасида суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш; маъмурий, жиноят, фуқаролик ва хўжалик қонунчилигини такомиллаштириш ва либераллаштириш; алоҳида жиноий қилмишларни декриминаллаштириш; жиноий жазолар ва уларни ижро этиш тартибини инсонпарварлаштириш; жиноят процессида тортишув принципини тўлақонли жорий этиш; адвокатура институтини ривожлантириш каби устувор вазифалар аниқ ва мақсадли тарзда бажарилди.

Шунингдек, 2017 йил 6 апрелда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши тўғрисида»ги қонун билан илгари Президент ҳузурида фаолият юритган ва фақат судьяларни лавозимга тавсия этиш вазифасини бажарган Олий малака комиссияси ўрнига мустақил, конституциявий-ҳуқуқий мақомга эга Судьялар олий кенгаши ташкил этилди. Бу – суд ҳокимияти мустақиллигини институционал жиҳатдан мустаҳкамлашнинг ёрқин намунаси бўлди.

Кенгаш судьялик лавозимларига номзодларни танлов асосида танлаш, уларни лавозимга тайинлаш ва лавозимидан озод қилиш, судьяларнинг интизомий жавобгарлиги масалаларини кўриб чиқиш каби кенг ваколатларга эга бўлди.

Шу билан бирга, «Маъмурий суд иши юритуви тўғрисида»ги ва «Маъмурий тартиб-таомиллар тўғрисида»ги қонунлар лойиҳалари ишлаб чиқилди ва тасдиқланди. Бу ҳужжатлар давлат органлари фаолиятидаги қонунийликни мустаҳкамлаш ва фуқаролар ҳуқуқларини маъмурий суд йўли билан ҳимоя қилишнинг замонавий тартиб-таомилларини жорий этишга хизмат қилмоқда.

Президентимизнинг 2018 йил 14 майдаги «Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори жиноят ва жиноят-процессуал ҳуқуқи соҳасидаги ислоҳотларнинг илмий асосланган концептуал дастури бўлди.

Қарорда 1994 йилда қабул қилинган кодексларнинг замонавий талабларга тўлиқ жавоб бермайдиган жиҳатлари очиб берилиб, жиноят қонунчилиги нормаларини унификация қилиш, жиноий жавобгарлик ва жазо тизимини такомиллаштириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалда ишончли ҳимоя қилишни таъминлайдиган механизмларни жорий этиш каби устувор йўналишлар белгиланди.

Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги «Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги қарори жиноят процессида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим амалий воситасига айланди. Ушбу қарорда суд амалиётида қонунга хилоф равишда, жумладан, қийноқ, зўравонлик ёки бошқа ноқонуний усуллар қўлланилиб олинган маълумотлардан далил сифатида фойдаланишга йўл қўйилмаслиги, бундай ҳолатлар тўғрисидаги мурожаатлар суд-тиббий ёки бошқа экспертиза ўтказилган ҳолда мажбурий тарзда текширилиши лозимлиги мустаҳкамланди.

Янада муҳими, Президентимизнинг 2018 йил 11 ноябрдаги «Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори жиноят-ижроия ҳуқуқи соҳасидаги ислоҳотларга кучли туртки берди. Қарор доирасида жазони ижро этиш муассасаларида маҳкумларни сақлаш шароитларини яхшилаш, уларнинг меҳнат ва таълим олиш ҳуқуқларини таъминлаш, жазони ижро этиш жараёнида инсонпарварлик тамойилини кенг жорий этиш, шунингдек, жазони ўтаб бўлган шахсларни жамиятга ижтимоий мослаштириш тизимини такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирлар белгиланди.

Бу қарор жазони ижро этиш сиёсатида «репрессив-жазоловчи» ёндашувдан «тарбиявий-реинтеграцион» ёндашувга ўтишни мустаҳкамлади. Кейинги йилларда пробация хизматини ташкил этиш, маҳкумларни жамиятга қайтариш бўйича давлат дастурларини ишлаб чиқиш каби амалий қадамларга асос бўлди.

Ушбу даврда Президентимиз томонидан қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида суриштирув ва дастлабки тергов органларининг фаолиятини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармон жиноят процессида тезкор-қидирув ва тергов фаолиятининг шаффофлигини ошириш борасида муҳим қадам бўлди.

Фармонда жиноят процессида судлар томонидан гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчиларга нисбатан «муайян ҳаракатларни тақиқлаш» деб номланган янги, енгилроқ эҳтиёт чорасининг жорий этилиши, шунингдек, кўплаб процессуал ҳаракатларни холислар иштирокисиз, лекин мажбурий тарзда видеоёзув воситаларидан фойдаланган ҳолда қайд этиш тартибининг йўлга қўйилиши назарда тутилди. Бу ислоҳотлар терговнинг дастлабки босқичидан бошлаб шахс ҳуқуқларини кафолатлаш даражасини оширишга қаратилган.

Бундан ташқари 2021 йил 12 январдаги қонун билан Жиноят-процессуал кодексининг мурдани эксгумация қилиш тартибини белгиловчи нормалари такомиллаштирилди, жумладан, ушбу масалани кўриб чиқиш ваколати аниқ судьялар доирасига бириктирилди ва судьянинг тегишли ажрими устидан шикоят қилиш муддати қатъий белгилаб қўйилди. Бундай аниқ процессуал муддатларнинг белгиланиши жиноят процессида ишларни кўриб чиқиш тезлигини ошириш ва фуқароларнинг шикоят қилиш ҳуқуқини самарали амалга оширишни таъминлашга хизмат қилди.

Ўзбекистон Президентининг 2022 йил 28 январдаги «2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг навбатдаги, «Инсон қадри учун» деб номланган олижаноб тамойилга асосланган босқичини бошлаб берди. Тараққиёт стратегиясида «Адолат ва қонун устуворлигини таъминлаш» алоҳида устувор йўналиш сифатида белгиланиб, унинг доирасида жиноят, жиноят-процессуал ва жиноят­ижроия қонунчилигини такомиллаштириш сиёсатини изчил давом эттириш, жиноий жазолар ва уларни ижро этиш тизимига инсонпарварлик тамойилини кенг жорий этиш назарда тутилди.

Стратегияда белгиланган муҳим вазифалардан бири — қийноқларнинг олдини олиш бўйича превентив механизмларни такомиллаштириш ва бу йўналишда алоҳида қонун қабул қилишдир. Бундан ташқари, ювенал адлия тизимини шакллантириш ҳамда болалар ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликни кодификациялаш, «Хабеас корпус» институтини янада ривож­лантириш орқали тергов устидан суд назоратини кучайтириш, шунингдек, маъмурий судлар фаолиятини такомиллаштириш орқали давлат органлари ва мансабдор шахслар фаолияти устидан суд назоратини кенгайтириш вазифалари белгилаб қўйилди.

Жазони ўтаб бўлган шахсларни жамиятга қайта мослаштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Жумладан, жазони ўтаб чиққан шахсларга тадбиркорлик фаолиятини бошлаш учун дастлабки ижтимоий-моддий ёрдам пакетини бериш тизими, ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахсларни ҳисобга олиш бўйича ягона онлайн электрон реестр каби рақамлаштиришга асосланган янги механизмлар жорий этилди.

Электрон тартибда суд ва ижро ишини юритиш, суд мажлисларини видеоконференцалоқа орқали ўтказиш имконияти каби йўналишлар устувор вазифалар сифатида белгиланди. Бу борада тизимда эришилган самаралар одил судловга эришиш даражасини ошириш ва судлов жараёнларининг очиқлигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Президентимизнинг 2026 йил 16 февралда қабул қилинган «Мамлакат тараққиётининг 2030 йилгача мўлжалланган устувор йўналишлари доирасида ислоҳотларни изчил давом эттириш ва янги босқичга олиб чиқишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони соҳа ривожида алоҳида муҳим аҳамият касб этди. Ушбу Фармон билан суд-ҳуқуқ ислоҳотлари 2030 йилгача мўлжалланган янги, юксак босқичга кўтарилди.

Фармонда белгиланган йўналишлар орасида:

• жиноят процессида халқаро тан олинган «Хабеас корпус» институтини янада такомиллаштириш мақсадида тергов судьяларига қамоққа олиш, уй қамоғи ва бошқа эҳтиёт чоралари ҳамда процессуал мажбурлов чораларини ўзгартиш ва бекор қилиш ваколатини бериш;

• ўта оғир ва жамоатчилик эътиборини тортган жиноят ишларини судда жамоатчилик вакилларидан иборат халқ вакиллари ҳайъати иштирокида кўриб чиқиш амалиётини босқичма-босқич жорий этиш;

• ҳимоячига жиноят ишида ўз ҳимояси остидаги шахс иштирокида ўтказилган процессуал ҳаракатларга оид ҳужжатлар ва далиллар билан танишиш ҳамда улардан нусха олиш ҳуқуқини бериш орқали ҳимоя тарафининг процессуал имкониятларини кенгайтириш;

• жиноят иши юритувида ярашув институтидан фойдаланиш кўрсаткичини ошириш;

• судлар ва тергов органлари фаолиятида процессуал ҳаракатларни масофадан туриб амалга оширишдан фойдаланиш даражасини 50 фоизга етказиш вазифалари алоҳида эътиборга лойиқ.

Мамлакатимизда жорий 2026 йил «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили» деб эълон қилингани муносабати билан Президент Фармони асосида устувор йўналишлар бўйича ислоҳотлар дастурлари ва «Ўзбекистон — 2030» стратегиясини амалга ошириш бўйича давлат дастури тасдиқланди. Бунда жиноят қонунчилигини янада қатъийлаштиришга қаратилган муҳим ижтимоий чоралар ҳам белгиланди.

Мухтасар айтганда, Ўзбекистоннинг суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасидаги давлат сиёсати изчил, узоқ муддатли стратегик режалаштиришга асосланган бўлиб, ҳар бир кейинги босқич олдинги босқичда эришилган ютуқларни мустаҳкамлаш ва янада ривожлантиришга қаратилган.

Айниқса, сўнгги ўн йилликда – 2016 йилдан буён амалга оширилаётган ислоҳотлар кўлами, чуқурлиги ва самарадорлиги жиҳатидан алоҳида ажралиб туради. Буларнинг барчаси фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини таъминлаш ҳамда адолатли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги изчил давлат сиёсатининг амалий ва самарали ифодасидир.

Шерзод АБДУҚОДИРОВ,

Одил судлов академияси ректори,

юридик фанлар доктори

Қонун устуворлиги таъминланган жамиятда ҳар бир давлат хизматчиси, айниқса, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходими ўз фаолиятида қонунга таяниши, фуқароларнинг шаъни, қадр-қиммати, эркинлиги ва хавфсизлигини ҳимоя қилиши шарт.

Чунки ваколат доирасидан четга чиқиш, қонун талабларига беписандлик билан қараш муқаррар жавобгарликка сабаб бўлади.

Буни қуйида баён этиладиган воқеа мисолида ҳам кўриш мумкин.

Суд ҳужжатларида баён этилишича, уч нафар профилактика инспектори қонун билан берилган ваколатлар доирасидан четга чиқиб, фуқарони асоссиз ушлаб туриш, унга нисбатан зўрлик ишлатиш, оғир тан жароҳатлари етказиш ҳамда содир этилган ҳаракатларга қонуний тус бериш мақсадида сохта ҳужжатлар расмийлаштиришда айбдор деб топилди. Воқеа, аслида, шундай бошланган: жабрланувчи Абдимутал Бўтаев (исм-шарифлар ўзгартирилди) ва унинг турмуш ўртоғи ўртасида муқаддам оилавий низолар бўлиб турган.

Ана шу низолар юзасидан профилактика инспектори сифатида Низом Пирназаров тегишли профилактик чораларни кўриб келган.

Вақт ўтиши билан А. Бўтаевнинг кўнглида негадир турмуш ўртоғи ва профилактика инспектори ўртасида қандайдир муносабат бор, деган гумон пайдо бўлади.

2025 йил 14 август куни кечки пайт А. Бўтаев ўзи истиқомат қиладиган маҳалла ҳудудидаги автомобилларга техник хизмат кўрсатиш шоҳобчаси ёнида Н. Пирназаровни кўриб қолади ва кўнглидаги шубҳа яна бош кўтаради. Бунинг сабаби ҳам бор эди.

Чунки Н. Пирназаровнинг иш ўрни ўзгарган, бошқа туманга профилактика нозири этиб тайинланганди. Аммо янги иш жойида бўлиш ўрнига бу атрофда юргани А. Бўтаевнинг эски «дарди»ни яна оловлантиради. Чидаб туролмасдан собиқ профилактика инспекторидан яна эски масалага ойдинлик киритишни талаб қилади.

Н. Пирназаровнинг кўнглида эса, А. Бўтаевга нисбатан ғаразли ўй пайдо бўлади ва ундан ўч олиш нияти туғилади. Вазиятни тинч йўл билан ҳал қилиш ўрнига, уни ҳуқуқбузар сифатида кўрсатиш ва суд орқали маъмурий қамоққа ҳукм қилдириш ҳаракатига тушади.

Бунинг учун аввал бирга ишлаган профилактика инспектори Инъомжон Келдибековга қўнғироқ қилади. А. Бўтаев пичоқ кўтариб, таҳдид қилаётганидан ёзғиради ва ундан ёрдам сўрайди.

Кейинроқ Н. Пирназаровнинг илтимосига кўра, И. Келдибеков ва яна бир профилактика инспектори Муҳиддин Холбеков ҳам ички ишлар бўлими маъмурий биносига етиб келади. Улар учрашгач, Н. Пирназаров А. Бўтаевга нисбатан майда безорилик ва ички ишлар ходимларининг қонуний талабларига бўйсунмаслик каби ҳуқуқбузарликлар бўйича ҳужжат расмийлаштириб, уни маъмурий қамоққа ҳукм қилдиришда амалий ёрдам беришни сўрайди.

Шундан сўнг у А. Бўтаевга қўнғироқ қилиб, Наманган шаҳар 1-сонли ИИБ маъмурий биноси олдига етиб келишини буюради. У келгач, ичкарига мажбурлаб олиб киришади. Унинг ёнида ўткир тиғли жисм борлиги важи билан шахсий тинтув ўтказилади. Бироқ А. Бўтаевнинг ёнидан ҳеч нарса топилмайди.

А. Бўтаев ўзини асоссиз ушлаб, тинтув қилинаётганига эътироз билдиради. Аммо унинг бу эътирози фаол қаршилик кўрсатиш сифатида баҳоланади. Шундан сўнг унинг қўлларини орқасига қайириб, видеокузатувдан четда бўлган “Фуқароларни қабул қилиш хонаси”га олиб боришади.

Хонада бу воқеаларга гувоҳ бўладиган ҳеч ким йўқ эди. Шу сабабли А. Бўтаевни айнан шу хонада уриб-дўппослашган. Бунинг оқибатида унга ҳаёт учун хавфли бўлган оғир тан жароҳатлари етказилган. Бу суд-тиббий экспертиза хулосасида ҳам қайд этилади.

Шундан сўнг А. Бўтаевни қўйиб юборишган бўлса керак, деб ўйлаяпсизми?

Йўқ, энди жабрланувчининг эркинлигини чеклашга киришилган. Суд ҳужжатларидан маълум бўлишича, 2025 йил 14 август куни соат ўн саккиздан бошлаб тўрт ярим соат жабрланувчи қонуний асосга эга бўлмаган ҳолда ушлаб турилган.

Қолаверса, Н. Пирназаров жабрланувчи юқори турувчи ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга шикоят қилмаслиги ёки тиббиёт ходимларига айтиб қўймаслиги чораларини ахтарган. Жабрланувчини дастлаб Поп, кейин Косонсой туманларига, гўёки ўз хоҳиши билан дам олишга чиққан қилиб бирга олиб юрган.

Профилактика инспекторининг хизмат хонасида айбсиз айбдорга нисбатан тайёрланган сохта ҳужжатларга мажбурлаб имзо қўйдирилади. Шундан сўнг А. Бўтаев аслида маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этмаган бўлса-да, унга нисбатан расмийлаштирилган ҳужжатлар мазмунан кўриш учун судга тақдим этилади.

Бироқ жиноят ишлари бўйича Наманган шаҳар суди ушбу маъмурий материалларни кўриб чиқиб, тўпланган ҳужжатларда камчиликлар мавжудлиги учун қўшимча терговга қадар текширув ҳаракатлари ўтказиш учун қайтаради.

Бу томонда эса, олган оғир тан жароҳатлари туфайли А. Бўтаевнинг соғлиғи кун сайин оғирлашиб бораётганди. Судда мақсадларига етолмагач, 2025 йил 16 август куни судланувчилар А. Бўтаевни Наманган шаҳридаги «Марҳабо шифо» хусусий шифохонасига ётқизишади.

Бундан А. Бўтаевнинг онаси ва бошқа яқин қариндошлари хабар топгач, оғир аҳволдаги беморни Республика шошилинч тез тиббий ёрдам илмий марказининг Наманган филиалига ётқизишади. Шифокорлар томонидан кўрсатилган малакали тиббий ёрдам натижасида жабрланувчининг ҳаёти сақлаб қолинади.

Судда аниқланган яна бир муҳим ҳолат — судланувчилар содир этган ҳаракатларига қонуний тус беришга уринилганидир. Бу билан улар ўзларининг зўравонлик ҳаракатларини яшириш, жабрланувчини айбдор шахс сифатида кўрсатиш ва уни маъмурий қамоққа тортилишига уринишган. Ҳужжатларга ёлғон маълумотлар киритилиши, ҳақиқий ҳолатнинг бузиб кўрсатилиши ва сохталаштирилган материалларни судга тақдим этишга ҳаракат қилиниши одил судловга қарши жиноят сифатида баҳоланди.

Суд жараёнида жабрланувчи А. Бўтаев дастлабки терговда берган кўрсатмаларини тасдиқлади. Қайд этилган далиллар бир-бирини тўлдириб, воқеа тасодифий жанжал эмас, балки мансаб ваколати доирасидан четга чиқиш, зўрлик ишлатиш ва кейин уни яширишга уриниш билан боғлиқ жиноий ҳаракатлар занжиридан иборат эканини кўрсатди.

Суд иш ҳолатларини ўрганиб, Н. Пирназаров, И. Келдибеков ва М. Холбоевнинг ҳаракатларига Жиноят кодексининг бир нечта моддалари бўйича ҳуқуқий баҳо берди. Улар бир гуруҳ шахслар томонидан қасддан баданга оғир шикаст етказиш, мансаб ваколати доирасидан четга чиқиш, далилларни сохталаштириш ва қонунга хилоф равишда ушлаб туришда айбдор деб топилди.

Суд ҳукмига кўра, ҳар учала судланувчи 3 йил муддатга ички ишлар идоралари тизимида, шунингдек, давлат корхона, муассаса ва ташкилотларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинди. Суд Н. Пирназаровга 7 йил, И. Келдибековга 6 йил, М. Холбоевга 5 йил 2 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Суд, шунингдек, жабрланувчига етказилган моддий ва маънавий зарарни ундириш масаласида фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи борлигини тушунтирди.

Хулоса шуки, қонуний ваколат адолатни таъминлаш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун берилади.

Фуқароларнинг ҳуқуқларига жиддий зиён етказган, мансаб ваколатидан четга чиққан ва ўз қилмишини сохта ҳужжатлар билан яширишга уринган ҳар қандай шахс қонун олдида жавоб беради. Адолатнинг асосий мезони ҳам шу: ким бўлишидан қатъи назар, ҳар бир шахс қонун олдида тенгдир.

Шуҳрат ХУДОЁРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Наманган шаҳар суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Четдан қараганда, Жавлон Худойназаровнинг (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳаёти бошқа тенгқурлариникидан деярли фарқ қилмайди. Мактабни тугатиб, олий таълим даргоҳида таҳсил олган, сўнг нуфузли муассасада ишлаган, оила қурган. Кейинчалик эса, савдо-сотиқ билан шуғулланган.

Аммо кейинчалик нимадир бўлдию, Ж. Худойназаров тўғри йўлдан адашди, кутилмаганда, гиёҳвандлик моддасини истеъмол қила бошлади; аввалига оз-оздан, сўнг эса, бутунлай ружу қўйди. Бу иллат домига тушгач, табиийки, ҳаёти буткул издан чиқди. Аниқроқ айтганда, у гиёҳвандфуришлар билан алоқага киришди, алоқа савдога, савдо эса, оғир жиноятга етаклади.

Ўтган йилнинг сентябрь ойида Ж. Худойназаров терговда шахсига аниқлик киритиш имкони бўлмаган “Аъзам” исмли шахс билан кўп миқдордаги “героин” гиёҳвандлик воситасини Хоразм вилоятининг Тўрткўл туманига олиб бориш ва кейинчалик бошқа шахсларга ўтказишни режалаштиради.

Албатта, бу текинга эмас, балки бир кило “героин” гиёҳвандлик моддасини 1 500 АҚШ доллари эвазига манзилга етказишга рози бўлади.

Хуфя режага асосан, 15 сентябрь куни у гиёҳвандлик воситасини Ургут туманидаги яшаш хонадонига олиб келиб, яшириб қўяди. Эртаси куни эса, ўзининг бошқарувидаги “Gentra” русумли автомашина юкхонасига яшириб, Хоразм томон йўл олади.

Аммо йўлда унинг гиёҳвандликка ружу қўйгани панд беради, аниқроғи, у чидолмай гиёҳванд моддадан истеъмол қилади ва табиийки, оғу таъсирига тушади. Шу боис ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ўтказилаётган тадбир чоғида у қочишга уринади ва оқибатда “Дамас” автомашинаси билан тўқнашиб кетади. Унинг автомашинасидан ашёвий далил сифатида олинган “героин” гиёҳвандлик моддасининг соф оғирлиги 981,47 граммни ташкил қилади.

Дастлабки тергов жараёнида у қилмишидан пушаймон эканини билдириб, ариза билан мурожаат қилади ва Самарқанд шаҳридаги хонадонида ҳам гиёҳвандлик воситаларини сақлаб келаётганига иқрор бўлади. Ҳақиқатан ҳам, унинг хонадони кўздан кечирилганда, соф оғирлиги 1,9 грамм “опий” ва 0,5 грамм “марихуана” топилди.

Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий тиббиёт марказининг наркология хизмати бўйича Самарқанд вилояти филиали хулосасига кўра, М. Худойназаров гиёҳвандлик дардига чалинган ва у мажбурий даволанишга муҳтож.

Бу ҳолат ўз навбатида, гиёҳвандликнинг икки томонлама фожиали оқибатини кўрсатади.

Яъни, биринчидан, судланувчи оғу таъсирида жиноят содир этди.

Иккинчидан, унинг ўзи ҳам даволанишга муҳтож ҳолатга тушган. Бошқача айтганда, гиёҳвандлик воситаси инсонни фақат жиноий қилмишга етакламай, балки уни иродаси заиф кимсага ҳам айлантириб қўйган.

Судланувчининг қарамоғида кекса ота-онаси, турмуш ўртоғи ва бир нафар вояга етмаган фарзанди борлиги ўқувчини ўйлантириши табиий. Чунки гиёҳвандлик ва унга боғлиқ жиноятлар фақат судланувчининг шахсий муаммоси эмас, балки бу иллатнинг оқибати оиласига ҳам оғир юк бўлиб тушади.

Албатта, ҳаётда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Шу маънода, дастлабки тергов органи томонидан Ж. Худойназаровнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 273-моддаси 2-қисми ҳамда 273-моддаси 5-қисми билан малакаланди.

Судда эса, иш ҳолатлари батафсил таҳлил қилинди: ажал оғуси манзилга етказилиши режалаштирилган бўлса-да, судланувчи ўзига боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра, жиноий ҳаракатини охирига етказа олмаган. Шу сабабли суд унинг ҳаракатини Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисмидан ушбу кодекснинг 25,273-моддаси 5-қисмига, яъни жиноят содир этишга суиқасд сифатида қайта малакалади.

Суд ҳайъати Конституциямиз ва амалдаги қонунлар талабларидан келиб чиқиб, судланувчига нисбатан қилмишига яраша қонуний ва адолатли жазо тайинлади. У 12 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Шунингдек, судланувчига Жиноят кодексининг 96-моддасига кўра, жазони ўташ давомида гиёҳвандликдан мажбурий даволаниш чоралари белгиланди.

Биз юқорида гиёҳвандлик иллатининг бир инсон ҳаётида қолдирган аянчли излари ҳақида баён қилдик. Зотан, бу иллат соғлом турмуш тарзини пароканда қилиши билан ўта хавфлидир. Демак, бу иллатга қарши кураш, соғлом турмуш тарзи, оилалар тинчлик-хотиржамлигини асраб-авайлаш ҳар биримиз учун масъулиятли вазифадир.

Бекзод ЖУМАБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Нарпай тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Мамлакатимизда хусусий тиббиёт жадал ривожланиб бормоқда. Сўнгги саккиз йилда хусусий клиника ва лабораториялар сони 3 карра кўпайиб, 9 мингга, улардаги шифо ўринлари эса, 57 мингга етди. Бу ҳам бўлса, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан соха тараққиётига қаратилаётган юксак эътибор самарасидир.

Пойтахтимизда яшовчи тадбиркор М. Жафаров ҳам яратилган ана шу имкониятлардан оқилона фойдаланган ҳолда бундан 5 йил муқаддам “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятини ташкил қилиб, аҳолига тиббий хизмат кўрсата бошлади. Бунинг учун 2021 йил 22 апрелда Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан унга 29803167-рақамли лицензия тақдим этилди.

Албатта, ўтган йиллар мобайнида клиникага 300 минг АҚШ доллари миқдорида хорижий инвестиция киритилди. Натижада 74 нафар шифокор доимий иш билан таъминланди. Эҳтиёжманд оилалар вакили бўлган беморлар учун 100 га яқин жарроҳлик амалиётлари бепул ўтказиб берилди. Биргина 2025 йил давомида давлат бюджетига 1 миллиард сўмдан ортиқ солиқлар тўланди. Аммо…

Аммо барчанинг кўнглини бирдек олиш қийин. Шу маънода айтганда, фуқаро М. Ҳисомиддинова ўзига кўрсатилган хизматдан кўнгли тўлмай, юқори идорага мурожаат қилади. Оқибатда Тошкент шаҳар соғлиқни сақлаш бошқармасининг тегишли буйруғи асосида 2025 йилнинг 11-20 ноябрь кунлари “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятда текширув ўтказилади. Табиийки, иш бор жойда камчилик ҳам бўлади. Шу боис текширув мобайнида айрим камчиликлар аниқланади.

Хусусан, ассистент врач (пластик хирург) М. Нарзиеванинг хирургия ихтисослиги бўйича, ҳамшира З. Эргашева ҳамда Д. Буртешованинг камида биринчи малака тоифага эга эмаслиги лицензия талаб ва шартларини қўпол равишда бузиш, деб топилади. Натижада Соғлиқни сақлаш вазирлиги “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятга берилган лицензияни бекор қилишни сўраб, Тошкент туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.

Айтиш керакки, амалдаги “Лицензиялаш, рухсат бериш ва хабардор қилиш тартиб-таомиллари тўғрисида”ги қонуннинг 33-моддасига мувофиқ, лицензия талаби ва шартларини бир марта қўпол равишда бузиш лицензияни бекор қилишга асос бўлади. Шунингдек, қонунда суд айнан қайси ҳолларда лицензияни бекор қилиши ҳам белгиланган. Жумладан, лицензия эгаси ҳужжатнинг амал қилиши тўхтатиб турилишига олиб келган ҳолатларни ваколатли орган ёки суд белгилаган муддатда бартараф этмаганда, лицензия бериш тўғрисидаги қарорнинг ноқонунийлиги ёки лицензия қалбаки ҳужжатлардан фойдаланган ҳолда олинганлиги аниқланганда, лицензия талаблари ҳамда шартлари бир йил давомида икки ва ундан ортиқ маротаба бузилганда, лицензия талаблари ҳамда шартларини бир маротаба қўпол равишда бузиш фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига, жамоат хавфсизлиги ҳамда атроф-муҳитга, жамият ва давлат манфаатларига зиён етказса, тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солса, бекор қилиниши қайд этилган. Бироқ “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятдаги текширишда бундай ҳолат аниқланмаган. Қолаверса, текшириш ўтказишга асос бўлган аризачи М. Ҳисомиддинованинг ҳам ҳаёти ва соғлиғига зиён етмаган. Иш ҳужжатларида унинг “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятга нисбатан даъвоси йўқлиги ҳақида тилхати мавжуд. Ана шу асосларга таянган суд даъвони рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, Президентимиз 2025 йил 10 ноябрь куни тиббиёт ва фармацевтика ходимлари билан бўлган учрашувда тиббий хизматларнинг 30 фоизи хусусий сектор томонидан кўрсатилаётгани, илғор ташаббуслар ҳам улардан чиқаётгани қувонарли ҳол эканини таъкидлади.

Бундан ташқари давлатимиз раҳбари томонидан судлар зиммасига тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоялаш долзарб вазифалардан бири сифатида юкланган. Зеро, республикамиз тараққиётини тадбиркорлик фаолиятисиз тасаввур қилиб бўлмайди.

Муҳиддин СУЛТОНОВ,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди раиси ўринбосари