Бугунги кунда мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлашга давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида қаралмоқда. Бунда аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, уларни ҳар қандай тазйиқ ва зўравонликдан асраш алоҳида муҳим аҳамият касб этади.

Ўз навбатида, Президентимизнинг 2026 йил 3 мартда қабул қилинган “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармони бу борадаги саъй-ҳаракатлар янги босқичга кирганидан далолат беради.

Мазкур Фармон нафақат ҳуқуқий нормаларни такомиллаштириш, балки инсонни эъзозлаш, оила институтини мустаҳкамлаш ҳамда аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликка мутлақо муросасиз муносабатни шакллантиришга қаратилгани билан янада аҳамиятлидир. Глобаллашув ва ахборот макони кенгайиб бораётган бугунги шароитда турли ижтимоий муаммоларнинг юзага келаётгани ушбу ҳужжатда белгиланган вазифаларнинг нақадар долзарб эканини англатади.

Фармонда балоғат ёшига етмаган шахслар билан никоҳ муносабатларига киришиш ҳолатларининг олдини олиш, бу борада ота-оналар масъулиятини ошириш, ёшларни оила қуришга онгли ва масъулиятли ёндашишга даъват этиш ва унинг амалдаги рўёбини таъминлаш алоҳида белгилаб қўйилган. Бинобарин, эрта никоҳ ёшларнинг таълим олиши, касб эгаллаши ва мустақил ҳаёт қуришига салбий таъсир кўрсатувчи омиллардан биридир.

Аёлларга нисбатан зўравонлик билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар таҳлили ҳам ушбу масаланинг долзарблигини яққол кўрсатади. Мисол учун Хоразм вилоятида 2025 йилда жиноят ишлари бўйича судлар томонидан 2 минг 701 нафар шахсга нисбатан 1 минг 954 та маъмурий иш кўриб чиқилган. Бу жараёнда 1 минг 535 нафар шахс маъмурий жавобгарликка тортилган. Жабрлангани эътироф этилган 2 минг 373 нафар хотин-қизларнинг ҳуқуқлари тикланган.

Жорий йил январь-февраль ойларида эса, 403 нафар шахсга нисбатан 268 та маъмурий иш кўриб чиқилиб, 231 нафар шахс жавобгарликка тортилган. Натижада 313 нафар хотин-қизларнинг ҳуқуқлари суд орқали ҳимоя қилинишига эришилган.

Таҳлилларга кўра, ўтган йили 92 нафар шахс ана шундай қилмишлар учун суд олдида жавоб берди. Уларга нисбатан 79 та жиноят иши кўрилиб, бу жараёнда 84 нафар шахсга нисбатан айблов ҳукмлари чиқарилди. Жорий йилнинг январь-февраль ойларида эса, 12 нафар шахсга нисбатан 12 та жиноят иши кўрилиб, 10 нафар шахс устидан айблов ҳукми чиқарилди ва жазонинг муқаррарлиги таъминланди.

Мазкур ишлар бўйича судлар томонидан профилактик аҳамиятга эга таъсир чоралари ҳам қўлланилмоқда. Ўтган йили ва жорий йилнинг сўнгги икки ойи мобайнида жами 58 та хусусий ажрим чиқарилиб, муҳокама қилиш ва тегишли чора-тадбирлар белгилаш учун корхона, ташкилот ва муассасаларга юборилди.

Суд амалиётида оилавий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни кўриш жараёнида тарафлар ўртасидаги келишмовчиликлар келгусида жиноят ёки ҳуқуқбузарликларгача етаклаши эҳтимоли мавжуд ҳолатлар алоҳида эътиборга олиниши даркор. Шу муносабат билан бундай хавф аниқланган ҳолларда судлар томонидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга тегишли хабарномалар юбориш амалиётини йўлга қўйишнинг аҳамияти ниҳоятда катта.

Масаланинг бу жиҳати судларнинг доимий эътиборида турибди. Ўтган йили оилавий низолар бўйича кўриб чиқилган суд ишлари якунида ваколатли органларга 347 та хабарнома юборилгани фикримиз далилидир. Бу, албатта, мазкур йўналишдаги профилактик ишларнинг аҳамияти ортиб бораётганидан далолат беради.

Президент Фармонида қонун устуворлигини таъминлаш ва жазо муқаррарлигини кучайтиришга қаратилган нормаларни жорий этиш масаласи кун тартибига қўйилгани бу борадаги қонунбузарликларни профилактик жиҳатдан жиловлашнинг яна бир муҳим омили бўлди. Бош прокуратура, Олий суд, Адлия ҳамда Ички ишлар вазирликлари, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг қонунчиликка ўзгартириш киритиш орқали қатор янги тартибларни жорий этиш ҳақидаги таклифлари маъқуллангани туфайли бу борада амалий ишлар олиб борилмоқда.

Ушбу таклифларга биноан, Жиноят кодексининг жинсий эркинликка дахлдор 118, 119, 121, 128, 128-1, 129-моддалари бўйича терговга қадар текширув ва дастлабки тергов ҳаракатлари прокуратура органлари зиммасига юклатилгани аёллар ҳуқуқини таъминлашнинг янада ишончли ва таъсирчан кафолатидир. Бу чора ушбу тоифадаги жиноятларни тергов қилишда ягона ёндашувни таъминлайди, натижада процессуал кафолатларни кучайтириш ва адолатли қарорлар қабул қилинишига асос бўлади.

Шунингдек, вояга етмаган шахсларга нисбатан содир этилган шаҳвоний шилқимлик ҳолатлари бўйича маъмурий ишлар фақат прокурор томонидан жиноят аломатлари мавжуд эмаслиги тўғрисида қарор қабул қилинганидан кейингина судга юборилиши тартиби жорий этилмоқда. Бу эса, ҳар бир ҳолатни пухта ҳуқуқий баҳолаш ва асоссиз равишда енгил тарзда малакалашнинг олдини олиш гаровидир.

Фармонда, шунингдек, жазо ижроси тизимини такомиллаштиришга қаратилган муҳим таклифлар ҳам илгари сурилди. Хусусан, вояга етмаганларга нисбатан оғир жиноятларни содир этган шахсларни манзил-колонияларга ўтказилмайдиган маҳкумлар тоифасига киритиш, уларга нисбатан жазони енгиллаштиришдан олдин мажбурий равишда психологик тузатиш дастурларидан ўтиш талабини жорий этиш кўзда тутилди.

Масаланинг яна бир муҳим жиҳати шуки, вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноятлар учун муқаддам судланган шахслар яна шундай қилмишларга қўл урган тақдирда, уларга нисбатан умрбод ёки узоқ муддатларга озодликдан маҳрум қилиш жазосини белгилаш таклиф этилмоқда. Бу чора жиноятчиликка қарши курашда қатъийликни таъминлаш ва жамият хавфсизлигини мустаҳкамлашнинг муҳим кафолатидир.

Шу билан бирга, қонунчиликда айрим ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш, жумладан, вояга етмаган шахсларга нисбатан уятсиз-бузуқ ҳаракатларни гуруҳ бўлиб содир этганлик учун оғирроқ жазо белгилаш, шунингдек, амалиётдан келиб чиққан ҳолда, ҳуқуқий нормаларни аниқлаштириш масалалари ҳам назарда тутилган.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш доирасида шаҳвоний шилқимлик, эрта никоҳ ва никоҳ тузиш тартибини бузиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар учун жазо санкцияларини кучайтириш, шунингдек, жиноят ишини қўзғатиш рад этилган ҳолларда маъмурий жавобгарликка тортиш тартибини такомиллаштириш чоралари белгиланмоқда. Бундан ташқари аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ҳамда зўравонлик ҳолатларини самарали тергов қилиш ва судда кўришни таъминлаш мақсадида комплекс институционал чора-тадбирлар ва уни амалга ошириш йўл-йўриқлари ҳам назарда тутилмоқда.

Шу мақсадда жорий йил якунига қадар ҳар бир ҳудудда, иш ҳажмидан келиб чиққан ҳолда, камида бир нафар терговчи ва судьяни халқаро стандартларга асосланган дастурлар бўйича махсус тайёргарликдан ўтказиш, шунингдек, мазкур тоифадаги ишлар билан бевосита шуғулланишини таъминлаш вазифаси белгилангани айни муддао бўлди.

Бунда, қоида тариқасида, аёл терговчи ва судьяларга устуворлик беришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бундай чора жабрланувчилар билан ишлашда ишонч муҳитини шакллантириш, уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини тўлиқ ҳимоя қилиш имконини беради.

Бу янги чора-тадбирлар тергов ва суд жараёнларида инсон ҳуқуқларига риоя этилишини янада мустаҳкамлаш, зўравонлик қурбонларига нисбатан профессионал ёндашувни шакллантириш, ишларнинг сифатли ва адолатли кўриб чиқилишини таъминлашга қаратилган.

Шу билан бир қаторда, жорий йил 1 сентябрдан бошлаб, Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси, Ички ишлар вазирлиги академияси ҳамда Одил судлов академиясида халқаро ва миллий экспертлар иштирокида терговчи ва судьялар учун «Жиноятдан жабрланган аёллар ва болалар билан ишлашнинг ўзига хос процессуал жиҳатлари» номли махсус ўқув дастурини жорий этиш назарда тутилган. Ушбу дастур орқали мутахассисларнинг билим ва кўникмалари оширилиб, халқаро ва илғор тажрибаларни миллий тизим амалиётига татбиқ этиш, профилактика ва ҳимоя механизмларини янада самарали йўлга қўйишга эришилади.

Буларнинг бари, шубҳасиз, қонун устуворлиги ва жазо муқаррарлигини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади. Зеро, ҳуқуқбузарлик ҳолатларига берилган ҳар қандай зарба, қонуний баҳо ва белгиланган жазо чораси жамиятда ҳуқуқий тартибни мустаҳкамлаш гарови эканлигини доимо назарда тутиш зарур.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимизнинг ушбу Фармони аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги давлат сиёсатини янги босқичга олиб чиқади. Унда белгиланган чора-тадбирлар нафақат ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш, балки жамиятда адолат, инсонпарварлик ва қонун устуворлиги тамойилларини мустаҳкамлашнинг ишончли манбаини яратади. Энг муҳими, аёллар ва болалар ҳуқуқлари, манфаатлари ишончли тарзда ҳимоя қилинадиган янада барқарор, хавфсиз ва фаровон жамиятнинг том маънода мустаҳкам пойдевори бунёд этилади.

Шуҳрат Камолов,

Хоразм вилояти суди раиси

Мамлакатимизнинг ижтимоий-сиёсий салоҳияти, бугунги ислоҳотлар самаралари, тадбиркорларнинг фаоллиги, хорижий шериклар билан ҳамкорлик ўсиб бораётгани ҳисобига “Ўзбекистон — 2030” стратегиясида мўлжалланган бир қатор марраларга муддатидан аввал эришилгани ва бир қатор марраларга жорий йилнинг ўзида бемалол эришиш мумкинлиги ҳисобга олиниб, ушбу Стратегия яқинда қайта кўриб чиқилиб, тасдиқланди.

Бу, шубҳасиз, давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев 2025 йил 26 декабрда Парламентга ва халқимизга тақдим этган Мурожаатноманинг ёрқин амалий натижаларидан биридир.

Бу борада, даставвал, жорий йил 16 февралда Президентимизнинг “Мамлакат тараққиётининг 2030 йилгача мўлжалланган устувор йўналишлари доирасида ислоҳотларни изчил давом эттириш ва янги босқичга олиб чиқишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинганини таъкидлаш лозим. Фармонда қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш бўйича 2030 йилга қадар бажариладиган бир қатор устувор вазифалар белгилаб берилди.

Жумладан, жиноят иши юритувида ярашув институтидан фойдаланиш имкониятини 20 фоизга ошириш, судлар ҳамда тергов органлари фаолиятида айрим процессуал ҳаракатларни масофадан туриб амалга ошириш имкониятларидан фойдаланиш даражасини 50 фоизга етказиш кўзда тутилмоқда. Шунингдек, кибержиноятларнинг умумий жиноятчиликдаги улушини 45 фоизгача, ёшлар томонидан содир этилаётган жиноятларни 3 фоизгача ва аёллар томонидан содир этилаётган жиноятларни ҳам 3 фоизгача камайтириш белгиланди.

Судга қадар ҳал этилиши мумкин бўлган низоларни муқобил ҳал этиш улушини 20 фоизга етказиш ва маъмурий судларда ишларнинг келиштириш чоралари орқали ҳал этилиш даражасини 50 фоизга ошириш талаб этилади. Бундан кўзланган мақсад — давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш ҳамда маъмурий адлия тизимини янада ривожлантиришдир.

Суд ҳокимиятининг мустақиллигини кучайтириш ва унинг фаолиятида очиқликни таъминлаш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳам олдимизда турган муҳим мақсадлардандир. Бу борада судьялар орасида хотин-қизлар улушини 30 фоизга етказиш, фуқароларга одил судловга эришишда қулай имкониятлар яратиш мақсадида янги интерактив хизматлар сонини 19 тага етказиш белгиланди.

Ўз навбатида, Президентимиз томонидан жорий йил 16 февралда “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш” йилида устувор йўналишлар бўйича ислоҳотлар дастурлари ва “Ўзбекистон — 2030” стратегиясини амалга ошириш бўйича давлат дастури тўғрисида”ги Фармон имзоланди.

Фармон билан суд-ҳуқуқ тизимини такомиллаштириш бўйича ўта оғир жиноятларга доир ишларни судда жамоатчилик вакилларидан иборат халқ вакиллари ҳайъати иштирокида кўриб чиқиш амалиётини жорий этиш, жиноят процессида мажбурлов чоралари қўлланиши устидан суд назоратини кучайтириб, тергов судьялари ваколатларини кенгайтириш, коррупция, гиёҳвандлик, аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик каби жамият олдида турган долзарб муаммоларга қарши курашиш бўйича самарали тизимни йўлга қўйиш каби устувор ислоҳотларнинг асосий йўналишлари белгиланди.

Шу асосда йил давомида судлар фаолиятига халқаро андозаларга мос янги институтларни жорий этиш орқали одил судлов сифатини янада оширишга жиддий эътибор қаратилади. Бунда жиноят ишлари бўйича суд процессларини халқ вакиллари ­ ҳайъати (jury) иштирокида ўтказиш амалиёти йўлга қўйилиб, жиноят ишларида халқаро тан олинган «Хабеас корпус» институти доирасида тергов судьяларига қамоққа олиш, уй қамоғи тарзидаги ва бошқа эҳтиёт чораларини ўзгартириш ва бекор қилиш ваколати берилиши муҳим аҳамият касб этади.

Шунингдек, суд ишларини юритишда ҳимоя институти ҳам изчил такомиллаштирилмоқда. Шу мақсадда жиноят ишини судга юборишда айблов хулосаси билан бирга «ҳимоя фикри»ни тақдим этиш тартибини жорий этиш, жиноят ишида ҳимоячига ўз ҳимояси остидаги гумон қилинувчи, айбланувчи ёки жабрланувчи иштирокида ўтказилган процессуал ҳаракатларга оид ҳужжатлар ҳамда далиллар билан танишиб, ундан нусхалар олиш, суриштирув ва дастлабки тергов давомида исталган вақтда ўз ҳимояси остидаги гумон қилинувчи ёки айбланувчига нисбатан юритилаётган жиноят ишини қўзғатиш ва тугатиш ҳақидаги қарорлардан нусха олиш ваколатларини бериш бўйича қизғин иш олиб борилмоқда.

Жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш, қонунчиликдаги коррупциявий омилларни бартараф этиш долзарб вазифалар сирасига киради. Бу борада қонунчиликда коллизиялар, номувофиқликлар, «ноаниқ» қоидалар, «оқ доғлар» ва бошқа коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни бартараф этиш, “Коррупцияга қарши курашиш виртуал академияси” электрон платформасида давлат хизматчисининг малакасини ошириш амалиётини йўлга қўйиш, очиқ маълумотлар базаларидан фойдаланган ҳолда давлат идоралари фаолияти очиқлигини таъминлаш, шу жумладан, коррупцияга қарши курашишга хизмат қилувчи дастурий таъминотлар, онлайн платформалар ишлаб чиқиш бўйича танлов ўтказишга қаратилган амалий ишлар аллақачон бошланган.

Бунинг учун, ўз навбатида, ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи 2 мингдан зиёд қонунчилик ҳужжати хатловдан ўтказилмоқда. Натижада ушбу ҳужжатлардаги коллизиялар, номувофиқликлар, “ноаниқ” қоидалар ва бошқа коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни бартараф этиш имкони юзага келади.

Бундан ташқари гиёҳвандлик ва наркожиноятларга, прекурсорларнинг ноқонуний муомаласига қарши курашиш механизмлари такомиллаштирилмоқда. Айни мақсад йўлидаги муҳим қадамлардан бири, Фармонда белгиланганидек, “Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар тўғрисида”ги қонуннинг янги таҳририни ишлаб чиқиш ҳамда қабул қилиш ҳисобланади.

Шунингдек, аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик каби жамият олдида турган долзарб муаммоларга қарши курашиш бўйича самарали ишлайдиган тизим йўлга қўйилмоқда. Бу борада Президентимиз 2026 йил 3 мартда имзолаган “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармон билан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларига қарши курашишнинг аниқ янги нормалари белгилаб берилгани алоҳида аҳамият касб этди.

Қолаверса, жорий йил бўйича Давлат дастурида мажбурий ижро ҳаракатларининг 30 фоизи инсон омилисиз амалга оширилиши учун зарур ҳуқуқий ва технологик шароитлар яратилиши билан боғлиқ вазифалар белгилаб қўйилгани ҳам жуда муҳим вазифа.

Хулоса қилиб айтганда, “Ўзбекис­тон — 2030” стратегияси ва Давлат дастурида белгиланган вазифаларнинг ўз вақтида ҳамда тўлиқ бажарилиши, шубҳасиз, шу муқаддас заминда истиқомат қилаётган ҳар бир инсоннинг орзуларини рўёбга чиқаришга, халқимиз учун муносиб турмуш шароитлари яратишга, давлатимизнинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллашига асос бўлади.

Шундай экан, ҳар биримиз бу борада зиммамиздаги улкан масъулиятни чуқур ҳис этган ҳолда, айни эзгу мақсадлар ижобати учун хизмат қилишни фаолиятимизнинг асосий мезонига айлантириб, дахлдорлик ҳисси билан меҳнат қилсак, албатта, ўз олдимизга қўйган улкан мақсадларга эришамиз. Зотан, Президентимиз таъбири билан айтганда: “Миллий бирлик жуда муҳим. Бирдамлик кучдир!”

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

Ўзбекистоннинг янги таҳрирдаги Конституцияда гендер тенглиги ва оила ҳимояси нормалари алоҳида мустаҳкамланди. Хотин-қизларни, болаларни таҳқирлаш ва зўравонликнинг олдини олиш бўйича бир қатор қонунлар ва қонун ҳужжатлари қабул қилинди, Янги Ўзбекистоннинг ривожланиш стратегияларида гендер тенглиги устувор йўналишлардан бири сифатида белгиланди.

 Давлатимиз раҳбари томонидан 2026 йил 3 март куни имзоланган “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармони ушбу муҳим соҳадаги ислоҳотлар занжирининг мантиқий давоми бўлди, дейиш мумкин. Бу жараён ўлкамизда аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини сифат жиҳатдан янги поғонага кўтарди.

Хусусан, Фармонда норматив янгиликлар, уларнинг миллий ҳуқуқ тизимини мустаҳкамлашдаги роли, аёллар ва болалар ҳуқуқий ҳимоясини кучайтиришдаги аниқ механизмлар белгиланиб, унда эрта никоҳнинг тизимли равишда олдини олиш, рақамли ҳимоя воситаларини жорий этиш, ёшларнинг мустақил ҳаёт қуришини рағбатлантириш, замонавий жиноят таркибларини миллий ҳуқуққа киритиш ва ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириш орқали Ўзбекистонда аёллар ва болаларнинг конституциявий ҳуқуқлари таъминланиши муҳим аҳамиятга эга. 

Унга кўра, никоҳ ёшига етмаган (18 ёшдан кичик) шахслар билан ҳақиқатда никоҳ муносабатларига киришишни, яъни расмийлаштирилмаган “эрта никоҳ”ни тўхтатишга эришиш мақсади белгиланиб, бунда эрта никоҳ нафақат қиз болаларнинг таълим олиш имкониятини чеклайди, балки соғлиқ учун ҳам жиддий хавф туғдириши, эрта ҳомиладорлик ўсмирлар орасида ўлимнинг асосий сабабларидан бири эканлиги инобатга олинган.

Мазкур ҳужжат билан молиявий мустақилликка эришган ва оила қуришга ҳар томонлама тайёр бўлган ёшлар ўртасида никоҳ тузишни давлат томонидан рағбатлантириш орқали 21 ёшда биринчи маротаба никоҳ тузган жуфтликлар учун қўшимча имтиёзлар белгилаб берилмоқда, шунингдек, зўравонликка қарши тизимни мукаммаллаштириш мақсадида аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларини кескин қисқартириш, жабрдийдаларни қўллаб-қувватлаш тизимини жорий этиш, оила ва хотин-қизларни “Маиший зўравонликсиз бахтли оилавий ҳаётга тайёрлаш” махсус курсларида бепул ўқитиш кабилар назарда тутилмоқда.

Жумладан, никоҳланувчи ҳар иккала тараф камида 21 ёшда биринчи никоҳ тузган оилаларга давлат томонидан қўшимча қўллаб-қувватлаш чоралари кўзда тутилиб, унда давлат томонидан солиқ, ижтимоий, молиявий соҳаларда қўшимча имтиёз ва қўллаб-қувватлаш чоралари тақдим этилиши, ижтимоий реестрга киритилган 21 ёшдан кейин никоҳ тузган оилаларга субсидия, ссуда ва грантлар қонунчиликда белгиланган миқдорлардан 1,5 баравар кўп берилиши, никоҳ шартномаси тузишни рағбатлантириш орқали иқтисодий низоларни олдини олиш ва ажралиш чоғида мулкий можароларни кескин камайтириш, аёлларнинг мулкий ҳуқуқларини мустаҳкамлаш, аёлларни молиявий жиҳатдан ҳимоя қилишнинг самарали воситаси сифатида никоҳ шартномаси тузган никоҳланувчилар никоҳни қайд этиш учун белгиланган давлат божидан озод этилиши белгиланмоқда.

Шунингдек, бош Қомусимизда белгиланган ҳар бир фуқаро таълим олиш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақидаги норманинг кафолати сифатида ҳамда таълимни тарк этишга мажбур бўлган аёлларнинг иш бозорига кириш имконияти чекланишини олдини олиш мақсадида 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб ҳомиладор талаба-қизлар ёки 3 ёшгача бўлган фарзанд тарбиячиларига олий таълимни давом эттириши учун курсдан қолган ёки талабалар сафидан чиқарилган шахсларга фанлар фарқини қайта ўзлаштириш шарти билан таълимни давом эттириш имкони берилмоқда, аёлларга қўшимча шарт-шароитлар яратиш мақсадида ҳомиладор талабаларга академик таътил даврида масофавий таълим шаклида ўқишни давом эттириш имконияти яратилиши таклиф этилмоқда.

Фармонда вояга етмаган шахс билан никоҳ тузишга даъват этганлик ва уни тарғиб қилганлик учун маъмурий жавобгарлик белгилаш таклифи ҳам илгари сурилмоқда.

Ҳужжатда эрта никоҳ ва 16 ёшгача бўлган ҳомиладорлик ҳолатларини яшириб қолмаслик ва латентлигини олдини олиш мақсадида фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари (маҳаллалар), ФҲДЁ органлари, таълим муассасалари, соғлиқни сақлаш муассасалари, диний идора вакилларига мажбурий хабар бериш вазифаси юклатилиб, ушбу органлар ва шахслар хабар бермаган тақдирда маъмурий жавобгарликка тортилиши асос сифатида белгиланмоқда. 

Шунингдек, ҳужжат матнида 2026 йил якунига қадар Ички ишлар вазирлигининг электрон тизимида эрта никоҳ ва 16 ёшгача бўлган ҳомиладорлик ҳолатлари тўғрисида хабар бериш учун “Ўсмир-сигнал” модулини ишлаб чиқиш ва бу борада самарали мониторинг ва тез муносабат кўрсатиш имконини бериш мақсадида фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари (маҳаллалар), ФҲДЁ органлари, таълим муассасалари, соғлиқни сақлаш муассасалари, диний идора ва бошқа  идораларнинг ахборот тизимлари ИИВнинг тизимига «Электрон ҳукумат» платформаси орқали интеграция қилиниши, эрта никоҳ ва 16 ёшгача бўлган ҳомиладорлик ҳолатлари бўйича ички ишлар органлари ва “Инсон” ижтимоий хизматлар марказларини хабардор қилиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш белгиланмоқда.

Фармоннинг яна бир асосий жиҳатларидан бири тазйиқ ва зўравонликка қарши курашиш йўналиши бўйича қуйидагилар назарда тутилмоқда: 

– ҳимоя ордери тизимини технологик воситалар билан мустаҳкамлаш мақсадида жорий йил 1 апрелдан бошлаб ҳимоя ордери берилган жабрланувчи хотин-қизларнинг алоқа воситаларига «my.ihma.uz» мобил иловасини уларнинг розилиги билан ўрнатиш орқали «SOS» тугмасида зудлик билан хабар бериш имкониятини бериш;

– масъул идоралар томонидан руҳий бузилиш белгилари мавжуд зўравонлик содир этган шахсни мажбурий амбулатор психиатрик кўрикдан ўтказиш ва руҳий бузилиш аниқланган тақдирда тиббий муассасага жойлаштириш тартибини белгиловчи норматив ҳужжатлар ишлаб чиқиш;

– ишларнинг ўта нозиклиги ва жабрдийда ҳуқуқларини мустаҳкамроқ таъминлаш, объективлик, одиллик нуқтаи назаридан ва ихтисослашган ёндашув зарурати туфайли 2026 йил 1 ноябрдан бошлаб Жиноят кодексининг 118 (номусга тегиш), 119 (жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондириш), 121 (шахсни жинсий алоқа қилишга мажбур этиш), 128 (ўн олти ёшга тўлмаган шахс билан жинсий алоқа қилиш), 128-1 (ўн олти ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган шахс билан моддий қимматликлар бериш ёки мулкий ёхуд бошқача тарзда манфаатдор этиш орқали жинсий алоқа қилиш), 129 (ўн олти ёшга тўлмаган шахсга нисбатан уятсиз-бузуқ ҳаракатлар қилиш) моддаларида назарда тутилган жиноятлар бўйича терговга қадар текширув ва дастлабки терговни фақат прокуратура органлари томонидан амалга ошириш тартибини белгилаш;

– вояга етмаган шахсга нисбатан шаҳвоний шилқимлик бўйича маъмурий иш ҳужжатларини прокурор томонидан жиноят аломатлари йўқлиги тўғрисида қарор қабул қилингандан сўнг судга юбориш тартибини белгилаш;

– бу тоифадаги жиноятларни қайта содир этиш (рецидив) хавфини минималлаштириш учун Жиноят кодексининг 118 (номусга тегиш) ва 119 (жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондириш) моддаларида назарда тутилган жиноятларни вояга етмаган шахсларга нисбатан содир этганлик учун судланган шахсларни манзил-колонияга ўтказилмайдиган маҳкумлар тоифасига киритиш ва педофилия жиноятини содир этган шахсларни психологик реабилитациясиз жамиятга қайтариш улар томонидан жиноятни такроран содир этиш эҳтимолини оширишини инобатга олган холда ушбу жиноятлар учун жазо ўтаётган маҳкумларни психологик тузатиш дастуридан ўтмасдан сақлаш шартларини енгиллаштириш амалиётига чек қўйиш;

– 2027 йил 1 январдан бошлаб аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик жиноятлари, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчилар ва судьялар томонидан тергов қилиш ва судда кўриш;

– 2026 йил якунига қадар ҳар бир ҳудудда камида 1 нафар терговчи ва судья халқаро стандартлар асосидаги дастур бўйича тайёрланади ва аёл терговчи ва судьяларга устуворлик берилади;

– 2026 йил 1 сентябрдан Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси, ИИВ академияси ва Одил судлов академиясида “Жиноятдан жабрланган аёллар ва болалар билан ишлашнинг ўзига хос процессуал жиҳатлари” дастури ташкил этиш;

– вояга етмаганларга нисбатан жинсий эркинликка қарши жиноятлар учун муқаддам судланган шахслар томонидан 14 ёшга тўлмаган шахснинг номусига тегиш ва 14 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондириш жиноятлари учун умрбод ёки узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгилаш;

– 16 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан уятсиз-бузуқ ҳаракатларни бир гуруҳ томонидан содир этганлик учун оғирроқ жавобгарлик белгилаш орқали 129 (ўн олти ёшга тўлмаган шахсга нисбатан уятсиз-бузуқ ҳаракатлар қилиш) жинояти диспозициясига аниқлик киритиш;

– Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда шаҳвоний шилқимлик ва никоҳ ёши тўғрисидаги қонунчиликни ёки никоҳ тузиш тартибини бузиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик учун жазо санкцияларини ошириш, шунингдек, жиноят ишини қўзғатиш рад этилган бўлиб, маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари аниқланган ҳолларда жавобгарликка тортиш тартибини такомиллаштириш;

– аёллар ва болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича халқаро стандартлар ва илғор хорижий амалиётни ўрганган ҳолда хотин-қизларни айнан жинси сабабли қасддан ўлдириш (фемицид), оила аъзоларини қасддан ўлдириш (фамилицид), шахсни унинг эркига қарши равишда ноқонуний таъқиб қилиш (сталкинг), интернет ёки ижтимоий тармоқларда содир этиладиган зўравонлик (киберзўравонлик), вояга етмаган шахслардан жинсий фойдаланиш ҳамда шу мақсадда интернет орқали вояга етмаган шахснинг ишончини қозониш (онлайн груминг) учун қонунчиликда жавобгарлик белгилаш;

– профилактик ёндашув, яъни фақат жазолаш эмас, зўравонлик сабабларини бартараф этиш мақсадида зўравонлик содир этган шахслар (агрессор) билан ишлаш тизимини такомиллаштириш.

Умуман олганда, мазкур Фармон аёллар, болалар ҳуқуқий ҳимояси соҳасида тарихимиздаги кенг кўламли ва комплекс норматив ҳужжатлардан бири ҳисобланиб, Ўзбекистоннинг аёллар ва болаларни ҳимоя қилиш соҳасидаги ҳуқуқий базасини янги босқичга кўтаради. Пировардида, аёллар ва болалар дахлсизлиги, уларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини давлат сиёсатининг марказида туришини таъминлашга хизмат қилади.

Шерзод Абдуқодиров,

Одил судлов академияси ректори,

 юридик фанлар доктори

 

Ҳеч кимга сир эмаски, судда фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий ишларни кўриш жараёнида жиноят аломатлари ҳам аниқланиб қолади. Бундай ҳолатда суд прокурорга хабар қилади. Натижада иш бўйича адолат юзага чиқиб, қонун устуворлиги таъминланади.

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Савдо-саноат палатасининг Фарғона вилояти ҳудудий бошқармаси томонидан акциядорлик тижорат “Халқ банки” манфаатини кўзлаб, Фарғона туманлараро маъмурий судига киритилган ариза-шикоятни кўриш жараёнида ҳам жиноят аломати аниқланди.

Унда Давлат кадастрлар палатаси Фарғона вилояти бошқармаси мансабдор шахсларининг 2024 йил 11 декабрдаги хабарномасида ифодаланган ҳаракатларини қонунга хилоф деб топиб, бошқарма зиммасига 2021 йил 14 сентябрь куни нотариал тасдиқланган ипотека шартномасини давлат рўйхатидан ўтказиш мажбуриятини юклаш сўралган.

Гап шундаки, нотариал тасдиқланган ипотека шартномасига биноан, фуқаро Ҳафизахон Сўпиевага (исм-шарифлар ўзгартирилган) тегишли, Қувасой шаҳар Ю. Муян номидаги маҳаллада жойлашган савдо ва маиший хизмат кўрсатиш бино-иншоотлари ҳамда фуқаро Ҳайитхон Аҳмаджонова эгалигидаги молхона бино-иншоотлари гаровга қўйилган.

Натижада кредит шартномасига асосан, “Халқ банки”нинг Қувасой тумани филиали томонидан “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалигига наслли чорва молларни сотиб олиш мақсадида, йиллик 14 фоиз устама тўлаш шарти билан 84 ой муддатга 856 миллион 800 минг сўм миқдорида имтиёзли кредит ажратилган.

Бироқ мижоз кредитни ўз вақтида қайтармагани сабабли Савдо-саноат палатаси Фарғона вилояти ҳудудий бошқармаси банк манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси киритган. Фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро судининг 2023 йил 7 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, фермер хўжалиги, қўшимча жавобгарлар Ҳафизахон Сўпиева ва Ҳайитхон Аҳмаджоновадан жами 1 миллиард 75 миллион 403 минг сўм кредит қарздорлигини ундириш ҳамда ундирувни гаровдаги мулкларга қаратиш белгиланган.

Шундан сўнг Мажбурий ижро бюроси Қувасой шаҳар бўлими томонидан ушбу ҳал қилув қарори бўйича ижро иши юритилган. Ижро ҳаракатлари давомида эса, нотариал тасдиқланган ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилмагани аниқланган. Бинобарин, банкнинг Фарғона вилояти филиали Давлат кадастрлар палатаси Фарғона вилояти бошқармасига мурожаат қилиб, ипотека шартномасини давлат рўйхатидан ўтказишда амалий ёрдам сўраган.

Маълумки, “Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисида”ги қонуннинг 61-моддасида “Ипотекани давлат рўйхатидан ўтказиш чоғида нотариус ёки банк рўйхатдан ўтказувчи органга ипотекани давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисидаги аризанинг, ипотека тўғрисидаги шартноманинг, кредит шартномасининг ёки қарз шартномасининг электрон кўчирма нусхасини тақдим этади”, деб белгиланган.

Шу боис бошқарманинг 2024 йил 11 декабрдаги жавоб хатида мулкдор ёки унинг ишончли вакили мурожаат қилганидан сўнг ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказиб берилиши маълум қилинган. Албатта, бу жавоб банк филиалини қониқтирмаган. Оқибатда Фарғона туманлараро маъмурий судига юқоридаги ариза шикояти киритилган.

Суд мажлисида нотариал тасдиқланган ипотека шартномасида қайд этилган нотурар бино-иншоотларнинг кадастр ҳужжатлари билан бугунги кунда “UzKAD” платформасидаги ҳужжатларда қарама-қарши ёки бузиб кўрсатилган маълумотлар борлиги аниқланди. Буни судда иштирок этган тарафларнинг ўзлари ҳам инкор этишмади. Ҳозирги кунда ҳужжатлардаги қарама-қаршилик ёки бузиб кўрсатилган маълумотларни тўғрилаш имконияти мавжуд эмаслиги ҳам аён бўлди.

Энг ажабланарлиси, нотариус томонидан ҳужжатнинг барча нусхаларига унинг моҳиятини ўзгартирмайдиган қўшимчаларни киритиш ёки унинг аниқ арифметик хатоларинигина тузатишга мулки гаровга қўйилган, яъни ипотека шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилишига қаршилик кўрсатаётган тарафлар монелик қилганлиги аниқланди. Ваҳоланки, ҳужжатлардаги камчиликларни бартараф этмай туриб, ипотека шартномасини қонунда белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказиб бўлмайди.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 174-моддасида “Агар суд низони кўраётганида шахсларнинг хатти-ҳаракатларида жиноят аломатларини аниқласа, у жиноят ишини қўзғатиш тўғрисидаги масалани ҳал этиш учун бу ҳақда тегишли материалларни илова қилган ҳолда прокурорга хабар қилади”, 189-моддасида эса, “Суд агар устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қоидалари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунга мувофиқ эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаётганлигини аниқласа, у арз қилинган талабни қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади” деб белгиланган.

Ана шу асосларга таянган суд шикоят аризасини рад этиш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди. Шу билан бирга, “Халқ банки”нинг Қувасой тумани филиали, Қувасой шаҳар “Ермулккадастр” давлат корхонаси, “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалиги, Ҳафизахон Сўпиева ва Ҳайитхон Аҳмаджоноваларнинг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо бериш, жиноят ёки ҳуқуқбузарлик аниқланган тақдирда, айбдор шахсларнинг жавобгарлик масаласини ҳал этиш учун Қувасой шаҳар прокуратурасига хабарнома юборди.

Буни қарангки, суд хабарномаси юзасидан ўтказилган текширишда “Quvasoy Shohimardon durdonalari” фермер хўжалиги томонидан ҳужжатларни қалбакилаштириш йўли билан имтиёзли кредит маблағлари талон-торож қилингани аниқланди. Яъни фермер хўжалиги мансабдор шахслари 856 миллион 800 минг сўм эвазига Украина давлатидан 32 бош наслли қорамол олиб келади. Аммо қорамолларни нақд пулга сотиб юборишади.

Улар қорамолларни сотишдан тушган пулларни кредит қарздорлигига йўналтириш ўрнига шахсий эҳтиёжларига сарфлайди. Шунинг учун Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаментининг Қувасой шаҳар бўлими томонидан фермер хўжалиги мансабдор шахсларига нисбатан Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди, 228-моддаси 2-қисми “б” банди ва 3-қисми билан жиноят иши қўзғатилди.

Хулоса қилиб айтганда, бугунги кунда Президентимиз томонидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар олдига фермер ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш, уларни ҳимоя қилиш масаласи энг долзарб вазифалардан бири сифатида қўйилган. Шундай экан, соҳа вакиллари ҳам бу юксак ишончни суиистеъмол қилмасликлари керак.

Солижон ҚУРБОНОВ,

Фарғона вилояти

маъмурий суди судьяси

 

Яккасарой туманидаги бир гуруҳ фаол ёшлар Олий судга ташриф буюришди.

Бундан кўзланган асосий мақсад — ёшларни мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизими фаолияти билан яқиндан таништириш, уларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини юксалтириш, қонунийлик ва адолат тамойилларига ҳурмат руҳида тарбиялашдан иборат бўлди.

Тадбирда Олий суд раҳбарияти, масъул ходимлар ҳамда Яккасарой тумани мутасаддилари иштирок этди.

Дастлаб ёшлар Олий суд биносида самимий кутиб олинди. Шундан сўнг улар суд мажлислари зали билан таништирилди.

Шунингдек, ёшлар Олий суд Пленумининг фаолияти, Пленум залида қабул қилинадиган қарорларнинг аҳамияти ва ҳуқуқий кучига доир батафсил маълумотларга эга бўлдилар.

Ёш волонтёрлар Олий суд музейига ташриф буюриб, мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимининг шаклланиши, тарихий босқичлари ҳамда соҳада хизмат қилган фидойи инсонлар ҳақида муҳим маълумотларга эга бўлдилар.

Айниқса, Олий суд раҳбариятининг Яккасарой тумани фаол ёшлари билан очиқ мулоқоти меҳмонларга унутилмас таассурот бахш этди.

Мулоқот давомида ёшларга Олий суд фаолиятига оид тақдимот ўтказилиб, унинг доирасида ёшларнинг ҳуқуқий билимларини ошириш, адолатли жамият барпо этишда ёшларнинг ўрни ва масъулияти, шунингдек, суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар хусусида атрофлича фикр алмашилди.

Олий суд раҳбарияти билан бўлиб ўтган самимий учрашувда ёш волонтёрлар томонидан берилган саволларга батафсил жавоблар қайтарилди ҳамда келгусида бундай тадбирларни давом эттириш муҳимлиги таъкидланди.

Ташриф сўнгида меҳмонлар ва мезбонлар биргаликда дарахт экдилар. Бу эса нафақат табиатга меҳр, балки келажакка бўлган масъулият ифодасидир.

“Яккасарой ёшлари” волонтёрлар гуруҳи аъзоларининг Олий судга бугун қилган ташрифи уларнинг ҳуқуқий дунёқарашини кенгайтириш, суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашга, қонунга ҳурмат ва адолатга ишонч туйғусини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Инсон қадри ҳамма нарсадан устун. Давлат, жамият ва оила бор экан, энг аввало, инсон ҳаёти, унинг шаъни, қадр-қиммати ва эркинлиги ҳимоя қилиниши шарт. Айниқса, эндигина дунёга келган, ўзини ҳимоя қилишга ожиз, ўз хоҳишини билдиришга қодир бўлмаган чақалоқ тақдири ҳақида гап кетганда, бу масъулият янада ортади. Яқинда судда мазмунан муҳокама қилинган бир жиноят иши юртимизда инсон қадри муқаддас эканлиги ҳақидаги ҳақиқатни яна бир марта кўрсатди.

Аввало, судда кўрилган ушбу жиноят ишига тўхталадиган бўлсак, судланувчи Ҳанифа Остонова (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзининг 13 кунлик набирасини 300 миллион сўмга сотган ва ушбу маблағнинг 1 минг АҚШ долларини олаётган пайтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ушланган.

Бу қилмишни оддий жиноят сифатида баҳолаб бўлмайди, чунки гап мулк, буюм ёки моддий бойлик тўғрисида эмас, балки кечагина дунёга келган, онанинг қайноқ бағри, меҳри ва алласига муҳтож жажжи чақалоқ ҳақида кетмоқда.

Ҳолбуки, юрагида зиғирдек меҳри, инсофи бор кимса ҳеч қачон бундай қабиҳ ва тубан қилмишга қўл урмайди.

Суд ҳукми билан Ҳ. Остонова Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми «б» бандида назарда тутилган хавфли қилмишни содир этганликда айбдор деб топилди ва унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, олти йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Ҳаётда ҳеч қачон олма дарахтининг остига бошқа мева тушганини кўрганмисиз? Бу саволга «йўқ, олманинг остига фақат олма тушади» деб жавоб беришингиз аниқ.

Биз халқимизнинг ушбу ҳикматини бежизга келтираётганимиз йўқ. Чунки юқорида тафсилоти баён этилган жиноий қилмиш ҳам ўз-ўзидан рўй бергани йўқ, аксинча, унинг бир томони оилавий тарбиядаги кемтикларга бориб тақалади.

Аслида, Ҳанифа Остонова ҳам турмушга енгил-елпи қарагани, оила ва никоҳни муқаддас билмаслиги боис аччиқ қисматга рўбарў бўлди. Биринчи турмуш ўртоғи Ш. Хайриев билан узоқ яшамади, ўзаро келишмовчилик сабабли қизи Ҳакимага ҳомиладор бўлган пайтда ажрашиб кетди.

«Халқимиз биринчи бахтинг — ой бахтинг, кейинги бахтинг — сувга оқдинг» деб бежизга айтмаган. Аммо Ҳ. Остонова қизи дунёга келгач, орадан кўп ўтмай яна Х. Тоғаев деган кимсага турмушга чиқади. Афсуски, иккинчи шаръий никоҳ ҳам узоқ давом этмайди.

Шундан сўнг Ҳ. Остонова қизи билан Бухоро вилоятининг Пешку туманига боради ва аёллар ижтимоий ётоқхонасида яшай бошлайди.

Бу пайтда Ҳ. Остонованинг қизи — Ҳакиманинг ҳам бўйи етиб қолганди.

Аслида, онасининг ҳаётда йўл қўйган хатоси қизига аччиқ сабоқ бўлиши, бундан тегишли хулоса чиқариб олиши керак эди. Аммо Ҳакима бу ҳақда ўйлаб ҳам кўрмайди, охир-оқибат эса, унинг тақдири ҳам айнан онасининг қисматидек кечди.

Гап шундаки, Ҳакима 2024 йилнинг декабрь ойида Қорақалпоғистон Республикасининг Тўрткул туманида яшайдиган Зиёдулло исмли йигитга шаръий никоҳ асосида турмушга чиқади. Аммо уларнинг оилавий турмуши бир ойга ҳам етмайди. Зиёдулло Ҳакимани ахлоқсизликда айблаб, онасиникига ташлаб кетади. Маълум бўлишича, у бу орада ҳомиладор бўлиб қолганди. 2025 йилнинг 25 сентябрь куни эса, ўғил фарзанд дунёга келади. Чақалоққа Феруз деб исм қўйишади.

Албатта, янги туғилган чақалоқ, одатда, оилага қувонч, умид, ёруғлик ва меҳр олиб келади. Бироқ бу хонадонда бундай эмас эди, аксинча, гўдакнинг кейинги тақдири ҳақида хавотирли гап-сўзлар айлана бошлайди…

Ҳар сафар қизига сўзини ўтказиб келган Ҳ. Остонова чақалоқни сотишдек ғаразли мақсадни режалаштиради ва бу ҳақда танишларига айтишга ҳам улгуради. Орадан кўп ўтмай чақалоққа Самарқанд вилоятида яшовчи «Малика» исмли аёл харидор бўлади. У чақалоқни эсон-омон дунёга келтириши учун гўёки ёрдам тариқасида аҳён-аҳёнда Ҳакиманинг банк пластик картасига 100 минг сўмдан пул ўтказиб туради. Табиийки, Ҳакима буни беғараз ёрдам деб тушунади. Чунки Ҳакима онаси билан «Малика» ўртасидаги ҳуфёна келишувдан хабарсиз эди.

Аслида, маккор аёл Ҳ. Остонова чақалоқни 300 миллион сўмга сотишини айтган, «шартли харидор» «Малика» эса, бунга рози бўлганди.

Келишувга кўра, 2025 йилнинг 7 октябрь куни кутилмаганда Ҳанифа қизи ва чақалоқ билан бирга автомашинада Навоий шаҳрига йўл олади.

Уларни «Малика» кутиб олади ва йўл ҳақи учун ҳайдовчига 280 минг сўм беради. Шундан сўнг у она-бола ва чақалоқни ўзи келган автомашинага ўтқазади.

Улар ўтирган автомашина Самарқанд вилоятининг Пахтачи туманига етиб келгач, Ҳ. Остонова «Малика»га савол назари билан қарайди. Бунинг сабаби бор эди. Куни кеча қўнғироқлашганда «Малика» Навоий шаҳрини тилган олган, «савдо» шу жойда бўлишини айтганди.

Қисқаси, улар автомашинадан тушиб, «Биллур» номли ошхонага овқатланиш учун киришади. Шу орада «Малика» Ҳакимани ташқарига таклиф қилади. Ичкарида қўлида чақалоқни кўтарган Ҳанифа Остонова билан ўзини «Малика»нинг қайнисинглисиман деб таништирган «Зебо» қолади. Шу пайт «Зебо» сумкасидан 100 АҚШ долларлик купюралардан иборат пулларни чиқаради ва уларни санаб, Ҳ. Остоновага узатади. 1 минг АҚШ долларини олган Ҳ. Остонова уларни чақалоқнинг буюмлари солинган сумкага жойлайди. Афсуски, бу тубан қилмишга қўл урган аёлнинг хурсандчилиги узоққа чўзилмайди: у ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан жиноят устида қўлга олинади.

Маккор аёлнинг ғаразли қилмиши шу тариқа якун топди.

Судда судланувчининг айби фақат унинг иқрорлиги билан эмас, балки гувоҳларнинг кўрсатмалари, тезкор тадбир баённомалари, кимёвий экспертиза хулосаси, аудио ва видеоёзувлар, ашёвий далиллар ва бошқа ҳужжатлар мажмуи билан тўлиқ исботини топди. Шу асосда суд Ҳ. Остонованинг ҳаракатларини одам савдоси, яъни ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсга нисбатан содир этилган жиноят сифатида баҳолаб, қонуний жазо тайинлади.

Сўнгги сўзга тўхталганда, ушбу жиноий ҳодисанинг оғриқли бир нуқтасидан азиз газетхонни хабардор этиш лозим. У ҳам бўлса, ёш она ўз фарзанди тақдири атрофидаги пулли келишувдан хабарсиз бўлган.

Чақалоқ ҳақиқий онасининг иродасисиз хавфли келишув марказига тушиб қолган.

Меҳрсизлик фожиаси, дея эътироф этиш мумкин бўлган бу воқеанинг ҳуқуқий ва маънавий хулосаси битта: инсон, шу жумладан, норасида бола ҳеч қачон савдо предмети бўлиши мумкин эмас. Қонунларимиз худди юқоридаги сингари инсон қадрини қатъий ҳимоя қилади. Бола ҳуқуқлари ҳар қандай баҳона ёки ҳар қандай моддий манфаатдан устун эканлигини ҳеч ким, ҳеч қачон унутмаслиги керак.

Алишер ХОЛБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Пахтачи тумани суди раиси,

 Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Маълумки, амалдаги қонунларда табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик белгиланган. Яъни ерга ва бошқа табиий ресурсларга нисбатан ўзбошимчалик билан муносабатда бўлиши шахснинг ҳуқуқбузарлик содир этганлигидан далолат беради.

Пойтахтимиз ҳудудларида ер майдонларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олган фуқаролар билан бу борада мунтазам тушунтириш ишлари олиб борилмоқда. Шу билан бир қаторда, бундай ҳуқуқбузарликларни содир этган шахсларга нисбатан қонуний чоралар кўрилмоқда.

Масалан, жиноят ишлари бўйича Бектемир тумани суди томонидан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси талабларини бузган бир неча нафар фуқарога нисбатан маъмурий жарималар тайинланди.

Аниқроқ айтганда, Н. Назирова (исм­шарифлар ўзгартирилганган) 2023 йилда 309 квадрат метр ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлиги учун жарима жазосига тортилган бўлишига қарамай, бундан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмаган экан. Нега деганда, 2025 йил 12 ноябрда мутасадди идоралар томонидан ўтказилган текширувда у яна 309 квадрат метр ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олгани ва 50 квадрат метрда иморат қурганлиги ҳолати аниқланди.

Н. Назирова судда Кадастр агентлиги ходимлари фақат ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлик учун жавобгарликка тортганлигини, ҳозирда эгаллаб олинган ер майдони ва қурилмани қонунийлаштириш бўйича ишчи гуруҳига мурожаат қилганлигини, қилмишидан пушаймонлиги, эри иккинчи гуруҳ ногиронлигини, оилада ягона боқувчи эканини баён қилиб, енгиллик беришни сўради.

Н. Назированинг айби ўзининг қилмишига иқрорлик билдириб берган кўрсатмаларидан ташқари иш ҳужжатларидаги маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги баённома, тушунтириш хатлари, далолатнома, фотосурат ва бошқа далиллар билан ўз исботини топди.

Суд Н. Назировани Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этган деб топди. Унга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 33-моддасини қўлланиб, базавий ҳисоблаш миқдорининг 200 баравари миқдорида жарима солинди.

Ҳуқуқбузарга қонун талабига кўра, жарима солиш тўғрисидаги қарорни ижро этишнинг соддалаштирилган тартиби тушунтирилди. Яъни ўн беш кун ичида жарима миқдорининг эллик фоизини ёки ўттиз кун ичида жарима миқдорининг етмиш фоизини ихтиёрий равишда тўлаган тақдирда, у жариманинг қолган қисмини тўлашдан озод қилинади.

Бундан ташқари Кадастр агентлиги ходимлари томонидан Д. Азизов Бектемир тумани 2-уй олдида ўзбошимчалик билан 300 квадрат метр ер майдонини эгаллаб олиб, 30 квадрат метр майдонга бостирма қурганлиги аниқланди. Суд томонидан Д. Азизов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этган, деб топилди.

Суд Д. Азизовга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 33-моддасини қўллаб, базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари миқдорида жарима тайинлади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, ерга ва табиат ресурсларига нисбатан ўзбошимчалик билан муносабатда бўлиш тегишли жавобгарликка сабаб бўлади. Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Фахриёр Пўлатов,

жиноят ишлари бўйича

Бектемир тумани суди тергов судьяси

Афсуски, шундай масъулиятли бир пайтда Гурлан тумани солиқ инспекцияси инспектори Равшан Раҳмонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) бу тизимнинг ривожию эмин-эркин фаолиятига кўмак бериш ўрнига тадбиркорлик йўлига тўсиқ қўйиш пайида бўлди. Шу ниятда Хоразм вилояти солиқ бошқармаси бошлиғи ўринбосари Ж. Ниёзовнинг “Erkatoy center” масъулияти чекланган жамияти фаолиятини солиқ аудити тарзида тафтиш қилиш тўғрисида 2025 йил 11 февралдаги буй­руғини пеш қилган ҳолда мазкур жамият ҳисоботини атрофлича ўрганди.

Кошкийди, солиқ идораси ходими ушбу тафтишни қонун ва ўзига берилган ваколатлар доирасида амалга оширган бўлса? Йўқ, бундай бўлмади.

Атиги бир кунлик тафтиш-текшириш ва тегишли мазмундаги далолатномани расмийлаштириш асносида бир талай ҳуқуқбузарликларга йўл қўйди.

Аниқроқ айтганда, бу солиқ текшируви гарчи юқори турувчи маҳкаманинг қарори мавжуд бўлса-да, ваколатли органни хабардор қилмаган ҳолда амалга оширилди. Тафтиш тадбири қоидага кўра, видеотасвир орқали ёки холислар иштироки таъминланган ҳолда ўтказиш зарур бўлса-да, бу тартибга ҳам риоя этилмади.

Текшириш якунлари бўйича тузилган далолатноманинг бир нусхаси тафтиш этилган тарафга тақдим қилинмагани ҳам чакки иш бўлди. Буниси камлик қилгандек, мазкур ҳужжатни расмийлаштириш муддати кечиктирилди, масъулияти чекланган жамият раҳбари номига маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида 2025 йил 24 мартда битилган баённома ва чиқарилган қарор эса, ўз муддатидан ўн ой кечиктирилган ҳолда, яъни 2026 йилнинг 23 январь куни ахборот тизимига жойлаштирилди.

Хайриятки, бу йўсиндаги бошбошдоқликлар тафтишчининг ўзини тафтиш этиш ва тадбиркорнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш юзасидан амалга оширилган ҳуқуқий тадбирлар асносида тўлиқ барҳам топди.

Тафтишчининг қилмиши суд муҳокамасига қўйилди.

Суд жараёнига маъмурий ҳуқуқбузар сифатида жалб қилинган Р. Раҳмонов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 241-2-моддаси бўйича қўйилган айбга қисман иқрор эканини билдирди. Бу борадаги ҳуқуқбузарлик ҳоллари, ҳақиқатан ҳам, унинг иштирокида рўй берганини тан олди. Бироқ ушбу ҳолатлардан келиб чиқадиган мажбуриятлар ўзининг вазифаси доирасидан ташқарида эканини иддао қилди.

Судда кўрсатма берган тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил Д. Хўжаев жавобгарнинг бу дастаги тамомила ноўрин экани, айни шу мажбурият амалдаги хизмат йўриқномасига кўра, унинг зиммасига юклатилгани, тафтишни шу юзадан чиқарилган буйруқ ахборот тизимида рўйхатга олинганини шахсан аниқлаганидан сўнг ўтказиши зарур бўлгани, аммо бу тартибга риоя қилмаганини баён этди.

Гап масаланинг ҳуқуқий жиҳати хусусида кетар экан, қонуннинг бу борадаги йўриғини албатта, назарда тутиш даркор. Бинобарин, унда солиқ текширувчисининг ҳуқуқи, ваколати ва мажбуриятлари ҳам ўз ифодасини топган. Чунончи, “Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги қонуннинг 39-моддаси 5-қисмига кўра, ягона электрон тизимда рўйхатга олинмаган ҳолда ўтказилган текширувлар қонунга хилофдир.

Солиқ кодексининг 153-моддасида эса, тегишли назоратни амалга оширишга доир ҳаракатларнинг холислиги видеотасвирга олиш қурилмаларидан фойдаланиш йўли билан текширилиши, бундай имконият мавжуд бўлмаган ҳолларда, холисларнинг гувоҳлиги таъминланиши белгиланган. Бу мажбурият текширувчи шахснинг зиммасига юклатилган.

Солиқ идораси масъули ходими Р. Раҳмоновнинг жавобгарлигига оид масала ана шу норма ва тегишли тартиб-таомиллар асосида атрофлича кўриб чиқилди. Унинг айби ўз тасдиғини топди. Жавобгар шахсга базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари, яъни 4 миллион 120 минг сўм миқдорида жарима жазоси тайинланди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 14-моддасига кўра, давлат ўз фаолиятини инсон фаровонлигини ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш мақсадида қонунийлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари асосида амалга оширади. Асосий Қонунимизда ифодасини топган ана шу тамойил бу гал ҳам тантана қилди.

Баҳром Ҳайитбоев,

жиноят ишлари бўйича

Янгибозор тумани суди тергов судьяси

Кейинги йилларда ахборот технологиялари ҳаётимизда чуқур ўрин эгалламоқда. Айниқса, “Face ID”, яъни шахснинг юзини таниш орқали шахсини аниқлаш тизими кўплаб қурилмаларда қўлланила бошлади. Албатта, бу тизим фойдаланувчиларга бир қатор қулайлик яратиб, парол ва кодлардан воз кечиш имконини берди.

Бироқ ҳар қандай қулайлик ортида маълум хавф ҳам яширинган. Буни айнан “Face ID” қурилмасидан ғараз ниятда фойдаланиб, фирибгарлик жиноятлари содир этилаётгани мисолида кўриш мумкин.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, фирибгар кимсалар бу қурилмадан ғаразли ниятда фойдаланишида одамларнинг соддалиги, ишонувчанлиги ва технология ҳақидаги етарли билимга эга эмаслиги қўл келмоқда. “Face ID” бу — оддий қурилма эмас, балки шахсий биометрик калит ҳисобланади. Шу маънода, уни бошқаларга бериш — шахсий ҳужжатингизни ўз қўлингиз билан топшириш билан баробар.

Маълумотларга кўра, бугунги кунда дунё миқёсида биометрик маълумотлар билан боғлиқ кибержиноятлар сони қарийб 40 фоизга ошган.

Айниқса, юзни таниш тизимларидан фойдаланиш орқали амалга оширилаётган фирибгарликлар тез суръатларда кўпайиб бормоқда.

Халқаро киберхавфсизлик ташкилотлари таҳлилларига қараганда, 2024-2025 йилларда онлайн фирибгарлик ҳолатларининг 60 фоиздан ортиғи биометрик ёки шахсий маълумотларни қўлга киритиш билан боғлиқ.

Фойдаланувчиларнинг 70 фоизга яқини номаълум ҳаволалар орқали шахсий маълумотларини ўзлари ошкор қилган. Ёки “Deepfake” технологиялари билан боғлиқ фирибгарликлар сони сўнгги бир йилда уч бараварга кўпайган. Онлайн кредит олишда фирибгарлик ҳолатларининг катта қисми “Face ID” тасдиғи орқали амалга оширилган.

Яқинда судда кўриб чиқилган бир жиноят иши бугунги кунда ахборот хавфсизлиги ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш масаласи нечоғли долзарб эканлигини яна бир марта кўрсатди.

Имрон (исм-шарифлар ўзгартирилди) Гулнисо билан 2024 йилнинг ноябрь ойида кўчада тасодифан танишиб қолади. Аммо бу оддийгина танишув кейинчалик анчайин жиддийлашади, бора-бора ўрталарида илиқ муносабат пайдо бўлади.

Буёғини сўрасангиз, Гулнисонинг ота-онаси ва акалари хорижда ишлаб, унинг номига пул жўнатиб туришарди. Гулнисо банк муассасасига пулларни омонатга қўйиб, ўзининг телефон аппаратига ўрнатилган “Зоомрад” иловаси орқали уни назорат қилиб борарди. Аниқ ёдида, 2025 йилнинг 19 ноябрь куни банкдаги омонатга 2 минг 200 АҚШ доллари қўйгач, маблағнинг жами миқдори 317 миллион сўмга етганди.

Орадан ўн кун ўтиб, телефони орқали омонатдаги пулларни текшириб кўрса, 100 миллион сўм йўқ. Аввал 20 миллион сўм, кейинроқ бўлиб-бўлиб яна 80 миллион, жами 100 миллион сўмни кимдир ечиб олганди.

Гулнисо кутилмаганда бундай катта миқдордаги пулидан айрилиб қолганидан қаттиқ ташвишга тушади. Ҳақиқий ҳолат ойдинлашганида эса, буткул ўзини йўқотиб қўяди…

Юқорида Имрон билан Гулнисо ўртасида илиқ муносабат юзага келганини айтгандик. Кунлардан бир кун улар Тошкент шаҳрига бориб, айланиб келишни режалаштиришади. Имрон билан ўртоғи Шоҳруҳ, Гулнисо билан дугонаси Жасминалар беш кун давомида пойтахтда сайр қилишади.

Имрон ўзига қимматбаҳо кийим-кечак, янги русумдаги телефон аппарати сотиб олади. Гулнисога ҳам янги телефон аппаратидан ташқари кийим-кечаклар сотиб олиб, совға қилади.

Воқеа баёнидан ўқувчида бирон-бир жойда ишламайдиган ёш йигит бунча сарф-харажатлар учун маб­лағни қаердан олди, деган савол туғилиши тайин.

Ҳақиқатан ҳам, судланувчи Имрон Боқиев Гулнисо Имомова билан яқин муносабатларидан фойдаланиб, унинг мобил телефонига ноқонуний равишда кириш имкониятини қўлга киритган. У “Face ID” тизими орқали ўзининг юзи тасвирини қурилмага киритиб, телефондаги иловаларга тўсиқсиз кириш ҳуқуқига эга бўлган. Шу орқали у жабрланувчига тегишли “Зоомрад” банк иловасига кириб, бир неча кун давомида маблағларни ўзлаштирган. Натижада жами 100 миллион сўм маблағни талон-торож қилган.

Судда ушбу жиноий қилмишга ҳуқуқий баҳо берилди. И. Боқиев Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топилди.

Судланувчининг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги, етказилган зарар унинг отаси томонидан тўлиқ қоплангани ва жабрланувчининг даъвоси йўқлиги каби ҳолатлар инобатга олинди.

Судланувчига нисбатан 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Юқорида тафсилоти баён этилган жиноий қилмиш бугунги кунда яна бир бор ахборот хавфсизлиги масаласига жиддий эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатади. Яширишга ҳожат йўқ, бугунги кунда кўпчилик фуқаролар мобиль қурилмалардан фойдаланишда оддий хавфсизлик қоидаларига амал қилмайди. Хусусан, телефонни бошқаларга бериш, паролларни ошкор қилиш ёки биометрик ҳимоя тизимларига бошқа шахсларни киритиш каби ҳолатлар юқорида баён этилгани сингари жиноий қилмишлар рўй беришига сабаб бўлади.

Мутахассислар тавсиясига кўра, мобил қурилмалардан фойдаланишда бир қатор оддий қоидаларга амал қилиш орқали бундай ҳолатларнинг олдини олиш мумкин. Жумладан, биометрик ҳимояга фақат ўзининг маълумотларини киритиш, телефонни назоратсиз қолдирмаслик, банк ва тўлов иловаларида қўшимча ҳимоя воситаларини ёқиш, шунингдек, молиявий операцияларни мунтазам текшириб бориш муҳим.

Хулоса қилиб айтганда, судда кўрилган ушбу жиноят иши барчамиз учун сабоқ бўлиши керак. Масаланинг яна бир муҳим томони, бугунги кунда хавф кўчада эмас, балки қўлимиздаги қурилмада эканлигини унутмаслигимиз даркор. Ҳар биримиз ахборот хавфсизлиги қоидаларига қатъий амал қилиб, ўз шахсий маълумот ва молиявий манфаатларимизни ҳимоя қилсак, шубҳа йўқки, жабрдийда бўлиб, муаммолар гирдобига қолмаймиз.

Зарифа АҲМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Ҳар қандай давлатнинг тараққиёт даражаси, аввало, унинг фуқароларига нисбатан қай даражада адолатли, инсонпарвар ва самарали ҳуқуқий тизимга эга эканлиги билан белгиланади. Шу маънода, мустақиллик йилларида мамлакатимизда жиноят ҳуқуқи, жиноят-процессуал ҳуқуқи ва жиноят-ижроия ҳуқуқи соҳаларида амалга оширилган ислоҳотларни шартли равишда бир нечта даврларга ажратиш мумкин. Аввало, миллий қонунчиликнинг шаклланиши, жиноий жазоларни босқичма-босқич либераллаштириш ва инсонпарварлаштириш йўлида тарихий ўзгаришлар амалга оширилди.

Ўз навбатида, суд ҳокимиятининг мустақиллигини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалиётга тадбиқ этилди. Шу билан бирга, суд-ҳуқуқ тизимини тубдан модернизация қилиш бўйича янги тизимли ислоҳотлар аниқ самаралар берганини қайд этиш лозим.

Энг муҳими, 2016 йилдан бошланган даврни Ўзбекистон суд-ҳуқуқ тизими тарихидаги шиддатли ва натижадор босқич сифатида баҳоласак, тўғри бўлади.

Бу борада эришилган натижалар нафақат норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар сонининг кўплиги, балки уларнинг мазмунан чуқур ислоҳ этувчи характерга эга эканлиги билан ҳам алоҳида ажралиб туради.

Ўзбекистон Президентининг 2016 йил 21 октябрдаги «Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг сифат жиҳатидан янги, юксак босқичини бошлаб берди. Мазкур Фармон судьяларнинг мустақиллиги ва фақат қонунга бўйсуниши ҳақидаги конституциявий норманинг амалда тўлиқ рўёбга чиқарилишига йўл очди ҳамда суд тизимини институционал жиҳатдан қайта қуриш бўйича кенг қамровли ва изчил дастурнинг бошланғич нуқтаси бўлди.

Президентимизнинг 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони билан 2017–2021 йилларга мўлжалланган бешта устувор йўналиш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тасдиқланди. Унинг иккинчи йўналиши — «Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш» деб номланди.

Шу йўналиш доирасида суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш; маъмурий, жиноят, фуқаролик ва хўжалик қонунчилигини такомиллаштириш ва либераллаштириш; алоҳида жиноий қилмишларни декриминаллаштириш; жиноий жазолар ва уларни ижро этиш тартибини инсонпарварлаштириш; жиноят процессида тортишув принципини тўлақонли жорий этиш; адвокатура институтини ривожлантириш каби устувор вазифалар аниқ ва мақсадли тарзда бажарилди.

Шунингдек, 2017 йил 6 апрелда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши тўғрисида»ги қонун билан илгари Президент ҳузурида фаолият юритган ва фақат судьяларни лавозимга тавсия этиш вазифасини бажарган Олий малака комиссияси ўрнига мустақил, конституциявий-ҳуқуқий мақомга эга Судьялар олий кенгаши ташкил этилди. Бу – суд ҳокимияти мустақиллигини институционал жиҳатдан мустаҳкамлашнинг ёрқин намунаси бўлди.

Кенгаш судьялик лавозимларига номзодларни танлов асосида танлаш, уларни лавозимга тайинлаш ва лавозимидан озод қилиш, судьяларнинг интизомий жавобгарлиги масалаларини кўриб чиқиш каби кенг ваколатларга эга бўлди.

Шу билан бирга, «Маъмурий суд иши юритуви тўғрисида»ги ва «Маъмурий тартиб-таомиллар тўғрисида»ги қонунлар лойиҳалари ишлаб чиқилди ва тасдиқланди. Бу ҳужжатлар давлат органлари фаолиятидаги қонунийликни мустаҳкамлаш ва фуқаролар ҳуқуқларини маъмурий суд йўли билан ҳимоя қилишнинг замонавий тартиб-таомилларини жорий этишга хизмат қилмоқда.

Президентимизнинг 2018 йил 14 майдаги «Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори жиноят ва жиноят-процессуал ҳуқуқи соҳасидаги ислоҳотларнинг илмий асосланган концептуал дастури бўлди.

Қарорда 1994 йилда қабул қилинган кодексларнинг замонавий талабларга тўлиқ жавоб бермайдиган жиҳатлари очиб берилиб, жиноят қонунчилиги нормаларини унификация қилиш, жиноий жавобгарлик ва жазо тизимини такомиллаштириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалда ишончли ҳимоя қилишни таъминлайдиган механизмларни жорий этиш каби устувор йўналишлар белгиланди.

Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги «Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги қарори жиноят процессида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим амалий воситасига айланди. Ушбу қарорда суд амалиётида қонунга хилоф равишда, жумладан, қийноқ, зўравонлик ёки бошқа ноқонуний усуллар қўлланилиб олинган маълумотлардан далил сифатида фойдаланишга йўл қўйилмаслиги, бундай ҳолатлар тўғрисидаги мурожаатлар суд-тиббий ёки бошқа экспертиза ўтказилган ҳолда мажбурий тарзда текширилиши лозимлиги мустаҳкамланди.

Янада муҳими, Президентимизнинг 2018 йил 11 ноябрдаги «Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори жиноят-ижроия ҳуқуқи соҳасидаги ислоҳотларга кучли туртки берди. Қарор доирасида жазони ижро этиш муассасаларида маҳкумларни сақлаш шароитларини яхшилаш, уларнинг меҳнат ва таълим олиш ҳуқуқларини таъминлаш, жазони ижро этиш жараёнида инсонпарварлик тамойилини кенг жорий этиш, шунингдек, жазони ўтаб бўлган шахсларни жамиятга ижтимоий мослаштириш тизимини такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирлар белгиланди.

Бу қарор жазони ижро этиш сиёсатида «репрессив-жазоловчи» ёндашувдан «тарбиявий-реинтеграцион» ёндашувга ўтишни мустаҳкамлади. Кейинги йилларда пробация хизматини ташкил этиш, маҳкумларни жамиятга қайтариш бўйича давлат дастурларини ишлаб чиқиш каби амалий қадамларга асос бўлди.

Ушбу даврда Президентимиз томонидан қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида суриштирув ва дастлабки тергов органларининг фаолиятини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармон жиноят процессида тезкор-қидирув ва тергов фаолиятининг шаффофлигини ошириш борасида муҳим қадам бўлди.

Фармонда жиноят процессида судлар томонидан гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчиларга нисбатан «муайян ҳаракатларни тақиқлаш» деб номланган янги, енгилроқ эҳтиёт чорасининг жорий этилиши, шунингдек, кўплаб процессуал ҳаракатларни холислар иштирокисиз, лекин мажбурий тарзда видеоёзув воситаларидан фойдаланган ҳолда қайд этиш тартибининг йўлга қўйилиши назарда тутилди. Бу ислоҳотлар терговнинг дастлабки босқичидан бошлаб шахс ҳуқуқларини кафолатлаш даражасини оширишга қаратилган.

Бундан ташқари 2021 йил 12 январдаги қонун билан Жиноят-процессуал кодексининг мурдани эксгумация қилиш тартибини белгиловчи нормалари такомиллаштирилди, жумладан, ушбу масалани кўриб чиқиш ваколати аниқ судьялар доирасига бириктирилди ва судьянинг тегишли ажрими устидан шикоят қилиш муддати қатъий белгилаб қўйилди. Бундай аниқ процессуал муддатларнинг белгиланиши жиноят процессида ишларни кўриб чиқиш тезлигини ошириш ва фуқароларнинг шикоят қилиш ҳуқуқини самарали амалга оширишни таъминлашга хизмат қилди.

Ўзбекистон Президентининг 2022 йил 28 январдаги «2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг навбатдаги, «Инсон қадри учун» деб номланган олижаноб тамойилга асосланган босқичини бошлаб берди. Тараққиёт стратегиясида «Адолат ва қонун устуворлигини таъминлаш» алоҳида устувор йўналиш сифатида белгиланиб, унинг доирасида жиноят, жиноят-процессуал ва жиноят­ижроия қонунчилигини такомиллаштириш сиёсатини изчил давом эттириш, жиноий жазолар ва уларни ижро этиш тизимига инсонпарварлик тамойилини кенг жорий этиш назарда тутилди.

Стратегияда белгиланган муҳим вазифалардан бири — қийноқларнинг олдини олиш бўйича превентив механизмларни такомиллаштириш ва бу йўналишда алоҳида қонун қабул қилишдир. Бундан ташқари, ювенал адлия тизимини шакллантириш ҳамда болалар ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликни кодификациялаш, «Хабеас корпус» институтини янада ривож­лантириш орқали тергов устидан суд назоратини кучайтириш, шунингдек, маъмурий судлар фаолиятини такомиллаштириш орқали давлат органлари ва мансабдор шахслар фаолияти устидан суд назоратини кенгайтириш вазифалари белгилаб қўйилди.

Жазони ўтаб бўлган шахсларни жамиятга қайта мослаштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Жумладан, жазони ўтаб чиққан шахсларга тадбиркорлик фаолиятини бошлаш учун дастлабки ижтимоий-моддий ёрдам пакетини бериш тизими, ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахсларни ҳисобга олиш бўйича ягона онлайн электрон реестр каби рақамлаштиришга асосланган янги механизмлар жорий этилди.

Электрон тартибда суд ва ижро ишини юритиш, суд мажлисларини видеоконференцалоқа орқали ўтказиш имконияти каби йўналишлар устувор вазифалар сифатида белгиланди. Бу борада тизимда эришилган самаралар одил судловга эришиш даражасини ошириш ва судлов жараёнларининг очиқлигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Президентимизнинг 2026 йил 16 февралда қабул қилинган «Мамлакат тараққиётининг 2030 йилгача мўлжалланган устувор йўналишлари доирасида ислоҳотларни изчил давом эттириш ва янги босқичга олиб чиқишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони соҳа ривожида алоҳида муҳим аҳамият касб этди. Ушбу Фармон билан суд-ҳуқуқ ислоҳотлари 2030 йилгача мўлжалланган янги, юксак босқичга кўтарилди.

Фармонда белгиланган йўналишлар орасида:

• жиноят процессида халқаро тан олинган «Хабеас корпус» институтини янада такомиллаштириш мақсадида тергов судьяларига қамоққа олиш, уй қамоғи ва бошқа эҳтиёт чоралари ҳамда процессуал мажбурлов чораларини ўзгартиш ва бекор қилиш ваколатини бериш;

• ўта оғир ва жамоатчилик эътиборини тортган жиноят ишларини судда жамоатчилик вакилларидан иборат халқ вакиллари ҳайъати иштирокида кўриб чиқиш амалиётини босқичма-босқич жорий этиш;

• ҳимоячига жиноят ишида ўз ҳимояси остидаги шахс иштирокида ўтказилган процессуал ҳаракатларга оид ҳужжатлар ва далиллар билан танишиш ҳамда улардан нусха олиш ҳуқуқини бериш орқали ҳимоя тарафининг процессуал имкониятларини кенгайтириш;

• жиноят иши юритувида ярашув институтидан фойдаланиш кўрсаткичини ошириш;

• судлар ва тергов органлари фаолиятида процессуал ҳаракатларни масофадан туриб амалга оширишдан фойдаланиш даражасини 50 фоизга етказиш вазифалари алоҳида эътиборга лойиқ.

Мамлакатимизда жорий 2026 йил «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили» деб эълон қилингани муносабати билан Президент Фармони асосида устувор йўналишлар бўйича ислоҳотлар дастурлари ва «Ўзбекистон — 2030» стратегиясини амалга ошириш бўйича давлат дастури тасдиқланди. Бунда жиноят қонунчилигини янада қатъийлаштиришга қаратилган муҳим ижтимоий чоралар ҳам белгиланди.

Мухтасар айтганда, Ўзбекистоннинг суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасидаги давлат сиёсати изчил, узоқ муддатли стратегик режалаштиришга асосланган бўлиб, ҳар бир кейинги босқич олдинги босқичда эришилган ютуқларни мустаҳкамлаш ва янада ривожлантиришга қаратилган.

Айниқса, сўнгги ўн йилликда – 2016 йилдан буён амалга оширилаётган ислоҳотлар кўлами, чуқурлиги ва самарадорлиги жиҳатидан алоҳида ажралиб туради. Буларнинг барчаси фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини таъминлаш ҳамда адолатли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги изчил давлат сиёсатининг амалий ва самарали ифодасидир.

Шерзод АБДУҚОДИРОВ,

Одил судлов академияси ректори,

юридик фанлар доктори