Аввало шуни айтиш керакки, давлатимиз раҳбари томонидан жорий йилнинг 22 июнь куни имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини оширишга, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлашга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонун жамиятда коррупция иллатига қарши муросасиз курашни янги босқичга олиб чиқди.

Ушбу янги қонунга кўра, Жиноят кодексига бир қатор муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди. Хусусан, Жиноят кодексининг 73-моддаси янги “в1” банд билан тўлдирилди. Гап шундаки, 73-модда “Жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш” дея номланган. Унда нафақат жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш талаблари, балки ушбу модда қўлланилмайдиган шахслар тоифаси ҳам қайд этилган.

Бинобарин, янги киритилган “в1” бандга асосан, ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилганлик, шунингдек, фирибгарлик учун ҳукм қилинган ва содир этган жинояти туфайли етказилган зарарнинг ўрнини тўлиқ қопламаган шахс жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод этилмаслиги белгиланди.

Бундан ташқари кодексга “Коррупцияга оид жиноятлар” атамаси ҳам киритилди. Қолаверса, коррупцияга оид жиноятлар рўйхати ҳам ўз аксини топди. Шунингдек, ушбу кодекснинг 243-моддасида назарда тутилган жиноят коррупцияга оид жиноятларни содир этиш натижасида олинган даромадларни легаллаштириш билан боғлиқ ҳолда содир этилган бўлса, бу ҳам коррупциявий жиноят сифатида баҳоланади.

Айтиш керакки, юқорида қайд этилган янги қонун билан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг “Давлат харидлари тўғрисидаги қонунчиликни бузиш” деб номланган 175-8-моддаси ҳам мазмунан ва ҳажман бойитилди. Унга кўра, давлат хариди предметининг бошланғич нархи ва унинг ўртача бозор нархи ўртасида йўл қўйиладиган тафовутнинг энг кўп миқдорига нисбатан белгиланган талабни бузиш, бундан талон-торож қилиш ҳоллари мустасно, мансабдор шахсларга базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 бараваригача жарима солишга сабаб бўлиши белгиланди.

Бундан ташқари янги қонун билан “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонунга киритилган қўшимчаларга мувофиқ, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳрида — коррупцияга қарши курашиш бўйича ҳудудий кенгашлар, давлат органлари ва ташкилотларида эса, комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари ташкил этилади.

Яна бир янгилик. Давлат органлари ва ташкилотлари, ҳудудлар ва соҳалар кесимида коррупция даражасини аниқлаш ва уни минималлаштириш мақсадида, коррупцияга оид хавф-хатарлар харитаси шакллантирилади.

Бунда коррупцияга оид жиноятчилик статистикаси, коррупцияга қарши курашиш бўйича ҳуқуқни қўллаш амалиётининг таҳлили, аҳолининг коррупцияга бўлган муносабати, коррупцияга қарши курашиш бўйича сиёсатнинг самарадорлигига доир маълумотлар, айни масалага масъул ҳамда дахлдор ташкилотларнинг ахборотига таянилади. Коррупцияга оид хавф-хатарлар харитаси Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан юритилади.

Коррупцияга оид ҳуқуқбузарлик натижасида тузилган битимларни ҳақиқий эмас деб топиш қонунда белгиланган тартибда, ваколатли давлат органининг, манфаатдор шахснинг аризасига асосан, суд томонидан амалга оширилади.

Ўзи меҳнат фаолиятини олиб бораётган давлат органида коррупцияга оид жиноят тўғрисида асосли хабар берган шахсга Коррупцияга қарши курашиш агентлигини олдиндан хабардор этмасдан 2 йил давомида интизомий жазо чораларини қўллашга йўл қўйилмайди.

Шунингдек, ушбу янги қонун билан “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонун “Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларнинг электрон реестри” деб номланган 27-1-модда билан тўлдирилди. Бунга кўра, коррупцияга оид жиноятларни содир этган шахсларнинг электрон реестри юритилади. Яъни Ички ишлар вазирлиги коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларга нисбатан айблов ҳукми қонуний кучга кирган пайтдан эътиборан 3 иш куни ичида реестрга шахс ҳақидаги маълумотларни киритади.

Электрон реестрга киритилган шахслар тўғрисидаги маълумотлар Жиноят кодексида белгиланган судланганлик муддати давомида сақланади.

Қолаверса, бундай шахсларга нисбатан бир қатор чекловлар ҳам белгиланади. Хусусан, айни тоифадаги шахс давлат хизматига ишга қабул қилинмайди ва давлат мукофотлари билан тақдирланмайди. Унинг номзоди сайланадиган ва алоҳида тартибда тайинланадиган лавозимларга кўрсатилмайди. Давлат органлари ҳузуридаги жамоатчилик кенгашлари ҳамда идоралараро коллегиал органларнинг аъзоси бўлолмайди. Шунингдек, ўзи таъсис этган ва устав фондидаги улушининг 50 фоизидан кўпроқ қисмига ўзи эгалик қиладиган тадбиркорларнинг давлат харидларида ва давлат-хусусий шериклик тўғрисидаги битимда иштирок этолмайди. Давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган ташкилотларда ва давлат таълим муассасаларида раҳбарлик лавозимларига тайинланмайди.

Электрон реестр Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан Ички ишлар вазирлиги билан ҳамкорликда юритилади.

Албатта, бу борадаги ҳуқуқий асослар янада такомиллаштирилиб борилаверади. Зеро, қонун устуворлиги таъминланган жамиятда коррупцияга ўрин йўқ.

Нодиржон КИМСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Косонсой тумани суди тергов судьяси

Тасаввур қилинг, эр-хотин ўзаро келишмовчилик ёки бошқа сабабларга кўра, маълум вақтдан буён бирга яшамаяпти. Аёл ҳомиладор. Ана шундай вазиятда, бўлажак она, гарчи ҳали фарзанди туғилмаган бўлса ҳам, турмуш ўртоғидан ҳомиладорлик даврида ўзининг таъминоти учун алимент ундириши мумкин. Чунки қонун талаби шундай.

Яқинда фуқаролик ишлари бўйича Ғаллаорол туманлараро судида айни шу мазмундаги иш кўриб чиқилди. Фарида Холмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилган) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар Зойирбек Рустамов билан 2025 йил октябрь ойида қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурганлигини, бироқ ҳозирда иккиси бирга яшамаётгани, айни вақтда ҳомиладор эканлиги сабабли меҳнат қилиш имконияти йўқлигини маълум қилган ҳамда турмуш ўртоғи унинг таъминоти учун моддий ёрдам бермаётгани боис ундан ҳар ойда 2 миллион сўмдан алимент ундириб беришни сўраган.

Туман тиббиёт бирлашмаси кўп тармоқли марказий поликлиникаси мутахассисларининг текширув хулосаларига кўра, даъвогар ҳақиқатан ҳам, олти ойлик ҳомиладор эканлиги маълум бўлган.

Ўз навбатида, Зойирбек Рустамов даъвони тан олмай, ҳақиқатан ҳам, бугунги кунда эр-хотин бирга яшамаётганини билдирган. Айни чоғда, бир ойда ўртача 6-7 миллион сўм даромад қилишини, агар аёли у билан бир оила бўлиб яшаса, таъминот беришини, акс ҳолда, алимент тўлашга қарши эканлигини баён қилган.

Хўш, бундай вазиятда қонун талаби нимадан иборат?

Бунга жавобан айтиш керакки, Оила кодексининг 117-моддасига кўра, эр-хотин бир-бирига моддий ёрдам бериши шарт. Бундай ёрдам беришдан бош тортилган тақдирда, ёрдамга муҳтож, меҳнатга лаёқатсиз эр ёки хотин, шунингдек, хотин ҳомиладорлик даврида ва ўртада бола туғилган кундан бошлаб, уч йил давомида, ўртадаги ногирон бола ўн саккиз ёшга тўлгунча ёки болаликдан I гуруҳ ногирони бўлган ўртадаги болага қараган ёрдамга муҳтож эр (хотин) ёрдам беришга қодир бўлган хотин (эр)дан суд тартибида таъминот (алимент) олиш ҳуқуқига эга.

Мазкур кодекснинг 119-моддаси талабига кўра, эр-хотин (собиқ эр-хотин) ўртасида алимент тўлаш тўғрисида келишув мавжуд бўлмаган ҳолларда, эр ёки хотинга (собиқ эр ёки хотинга) суд тартибида ундириб бериладиган алимент миқдори суд томонидан эр ёки хотиннинг (собиқ эр ёки хотиннинг) моддий ва оилавий аҳволини ҳамда тарафларнинг эътиборга лойиқ бошқа манфаатларини инобатга олиб, ҳар ойда пул билан тўланадиган қатъий суммада белгиланади, бироқ бу сумма қонун ҳужжатларида белгиланган меҳнатга ҳақ тўлашнинг 11,5 фоизидан кам бўлмаслиги лозим.

Суд иш ҳолатини батафсил ўрганиб, қонун талабларига асосан, даъвогар Фарида Холмуродованинг фойдасига жавобгардан ҳомиладорлик даври тугагунига қадар ҳар ойда 500 минг сўм миқдорида алимент ундиришни лозим деб топди.

Хулоса қилиб айтганда, қонунларимиз инсонийлик тамойиллари, миллий ва умуминсоний қадриятлар мезонларига таянади. Бунда ҳуқуқ объектига тааллуқли ҳеч бир ҳолат эътибордан четда қолмайди.

Жасуриддин Абдусаттаров,

фуқаролик ишлари бўйича

Ғаллаорол туманлараро суди раиси

Гиёҳвандлик фақат бир шахснинг соғлиғига эмас, балки оила, маҳалла, жамият хавфсизлиги ва миллат генофондига таҳдид соладиган оғир ижтимоий иллатдир. Бу иллат инсонни ҳалол меҳнатдан, илмдан, оиладан ва охир-оқибат ҳаёт неъматидан ҳам батамом маҳрум қилади.

Шу боис, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг ноқонуний муомаласига қарши курашиш нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, балки бутун жамиятнинг масъулиятли вазифасидир.

Президентимиз томонидан 2026 йил 11 июнда имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналоглари ва кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф равишда муомалада бўлишига қарши курашишга қаратилган қўшимча ва ўзгартишлар киритиш тўғрисида”ги қонун айни шу мақсадга қаратилган.

Мазкур қонун билан гиёҳвандликка қарши курашиш соҳасида жавобгарлик чораларини аниқлаштириш ва кучайтиришга оид муҳим ҳуқуқий механизм белгилаб берилди.

Айтиш керакки, ушбу янги қонун билан Жиноят кодексига янги жиноят таркиблари билан боғлиқ муҳим ўзгартишлар киритилмоқда. Шу билан бирга, Жиноят-процессуал кодекси, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ҳамда гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан боғлиқ махсус қонун ҳужжатларига ҳам мувофиқлаштирувчи ўзгартишлар киритилди.

Бунинг эътиборли жиҳати шундаки, Жиноят кодексининг XIX боби “Аҳоли саломатлиги ва генофондига қарши жиноятлар” йўналишида такомиллаштирилмоқда. Бундай ёндашув гиёҳвандликка қарши курашиш фақат жиноятчиликни жиловлаш эмас, балки аҳоли саломатлиги, ёшлар келажаги ва миллий генофондни ҳимоя қилиш масаласи ҳам эканини кўрсатади.

Шунингдек, Жиноят кодексининг 276-1-моддасидан 276-13-моддасигача янги нормалар билан тўлдирилмоқда. Жумладан, кодекснинг 276-1-моддаси “Ғайриқонуний нарколаборатория ташкил этиш”, 276-1-модда “Бангихона ташкил қилиш ёки сақлаш”, 276-3-модда “Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ёки кучли таъсир қилувчи моддаларнинг ноқонуний муомаласига ҳомийлик қилиш” каби нормалар билан тўлдирилди.

Бу нормалар наркожиноятчилик занжирининг фақат сотиш ёки истеъмол босқичини эмас, балки ишлаб чиқариш, тайёрлаш, сақлаш, ташиш, тарғиб қилиш, ҳомийлик қилиш ва вояга етмаганларни жалб этиш каби хавфли кўринишларини ҳам қамраб олади.

Янги қонундаги энг муҳим янгиликларидан бири – гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларини ишлаб чиқариш, тайёрлаш ёхуд қайта ишлаш мақсадида, ғайриқонуний нарколаборатория ташкил этиш алоҳида жиноят сифатида белгиланганидир.

Бундай қилмиш учун 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган. Агар жиноят такроран, бир гуруҳ шахслар томонидан, кўп миқдорда ёки бошқа оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилса, жавобгарлик янада кучайтирилади.

Нарколаборатория оддий сақлаш жойи эмас, балки гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни тайёрлаш, қайта ишлаш ёки кимёвий синтез қилишга хизмат қиладиган яширин жиноий марказдир.

Бундай нарколабораторияда тайёрланган моддаларнинг таркиби кўпинча номаълум бўлади. Уларнинг инсон организмига салбий таъсирини олдиндан аниқлаб бўлмайди, бир марталик истеъмол ҳам оғир заҳарланиш, руҳий бузилиш, қарамлик ёки ўлимга олиб келиши мумкин.

Шунинг учун нарколабораторияни алоҳида жиноят ўчоғи сифатида белгилаш амалиёт учун ҳам, профилактика учун ҳам муҳим қадамдир.

БМТнинг Гиёҳвандлик ва жиноятчилик бўйича бошқармаси – UNODC маълумотларига кўра, 2023 йилда дунё бўйича 316 миллион нафар киши алкогол ва тамакидан ташқари гиёҳвандлик моддаларини истеъмол қилган.

Бу 15-64 ёшдаги дунё аҳолисининг 6 фоизини ташкил этади. Энг кўп истеъмол қилинган гиёҳвандлик моддаси каннабис бўлиб, ундан 244 миллион киши фойдаланган. Ундан кейин опиоидлар – 61 миллион, амфетаминлар – 30,7 миллион, кокаин – 25 миллион ва экстази – 21 миллион киши қайд этилган.

Гиёҳвандликнинг энг фожиали оқибати – ўлим. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда, тахминан, 600 минг ўлим гиёҳвандлик моддалари истеъмоли билан боғлиқ бўлиб, шуларнинг қарийб 450 минги опиоидлар “ҳиссаси”га тўғри келади.

Бугунги кунда дунё бўйича 64 миллионга яқин киши гиёҳвандликка қарамлик ва у билан боғлиқ касаллик­лардан азият чекмоқда. Бу рақамлар гиёҳванд­лик фақат оғир жиноят эмас, балки жаҳон соғлиқни сақлаш тизими учун катта хавф эканини англатади.

Айтиш керакки, янги қонун билан бангихона ташкил қилиш ёки сақлаш учун ҳам жавобгарлик аниқ белгиланди. Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ёки кучли таъсир қилувчи моддаларни истеъмол қилиш ёхуд тарқатиш мақсадида, махсус жой ташкил этган ёки сақлаган шахслар 3 йилдан 5 йилгача озодликдан маҳрум қилиниши мумкин.

Ушбу норма бундай жойларнинг ижтимоий хавфини тўғри баҳолайди.

Чунки бангихона фақат истеъмол жойи эмас, балки янги истеъмолчиларни жалб қилиш, гиёҳвандликни тарқатиш ва жиноий муҳитни шакллантириш нуқтасидир.

Шунингдек, янги қонунда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласига ҳомийлик қилиш учун ҳам алоҳида жиноий жавобгарлик белгиланган. Бундай ҳаракатлар учун 5 йилдан 8 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланилиши мумкин.

Бу муҳим янгиликдир, чунки наркожиноятчилик, одатда, фақат сотувчи ва харидордан иборат эмас. Унинг ортида молиялаштирувчи, жой билан таъминловчи, ташишга кўмаклашувчи, алоқа ўрнатувчи ва жиноий фаолиятни яширин бош­қарувчи шахслар ҳам туради.

Бундан ташқари янги қонунда кучли таъсир қилувчи ёки заҳарли моддаларни ўғирлик ёки фирибгарлик орқали қонунга хилоф равишда эгаллаш учун ҳам жавобгарлик назарда тутилган. Бу норма, айниқса, дорихона, тиббиёт муассасаси, омбор, лаборатория ёки бошқа махсус жойларда сақланадиган кучли таъсир этувчи моддаларнинг ноқонуний айланмага чиқиб кетишининг олдини олишга хизмат қилади.

Бугунги кунда гиёҳвандлик жиноятчилиги тобора рақамлашиб бормоқда.

Интернет, мессенжерлар, яширин тўловлар, сохта дорилар, ниқобланган реклама ва ижтимоий тармоқлар орқали ёшларни алдов йўли билан жалб қилиш ҳолатлари кўпаяётгани дунё ҳамжамиятини хавотирга солмоқда.

Шунинг учун содир этилган жиноятга нисбатан жазони кучайтириш билан бирга, профилактика, ҳуқуқий тарғибот, таълим муассасаларида огоҳлик ишлари, ота-она ва маҳалла назорати ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Гиёҳвандликка қарши курашда энг самарали йўл – жиноят содир этилгандан кейин жазолаш билан чекланиш эмас, балки унинг олдини олишдир. Ёшларга “бир марта синаб кўриш” ҳам бутун умрни заволда қолдирадиган фожиага айланиши мумкинлигини барвақт тушунтириш шарт. Наркотик модда инсонни аввал қизиқиш, кейин қарамлик, сўнгра жисмоний ва маънавий таназзул сари етаклашини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Хулоса қилиб айтганда, нарколаборатория ташкил этиш учун жавобгарликнинг алоҳида жиноят сифатида белгиланиши ҳуқуқий сиёсатда муҳим қадамдир. Бу қадам гиёҳвандликнинг илдизига – уни ишлаб чиқариш, тайёрлаш ва тарқатиш манбаларига қарши қаратилган.

Қонуннинг мақсади — фақат жазолаш эмас, балки аҳоли саломатлигини, жамоат хавфсизлигини ва келажак авлодни ҳимоя қилишдир.

Гиёҳвандлик, ҳақиқатан ҳам, умр заволи, унга қарши курашиш эса, ҳар бир фуқаронинг виждоний ва ҳуқуқий бурчидир.

Зарифа Аҳмедова,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Суд залига кирган ҳар бир инсон, аввало, манфаати, ҳуқуқи тикланиши ёки тақдири ҳал бўлишини кутади. Шу пайтда у нафақат судьяга, балки бутун бир тизимга ишонади.

Ана шу ишонч — ҳуқуқий давлатнинг энг нозик, лекин энг муҳим устуни. Уни сақлаб қолиш учун фақат адолатли ҳукм чиқариш кифоя қилмайди. Бунда суд муассасасининг ҳар бир ходими, ҳар бир жараёни ва ҳар бир қарори ҳам шу ишонч тасдиғи учун хизмат қилиши шарт.

Бу ҳақда сўз борганда, Ўзбекистон Президенти томонидан 2026 йил 8 июнда имзоланган «Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармоннинг аҳамиятини алоҳида таъкидлаш лозим. Чунки ушбу муҳим ҳужжат айнан суд тизимида коррупцияга қарши «фавқулодда ҳолат» эълон қилинган масъулиятли бир даврда қабул қилинди.

Судья сифатида кундалик амалиётда шуни кузатаманки, суд тизимига бўлган умумий ишонч кўп жиҳатдан нафақат чиқарилган ҳукм ёки қарорнинг сифатига, балки суд муассасасини бошқарувчи ички маданият ва тизимга ҳам боғлиқ бўлади. Шу маънода, мазкур Фармон аввало ана шу ички тизимни ислоҳ қилишга қаратилгани билан ғоятда аҳамиятлидир.

Фармонда учта стратегик мақсад белгиланди. Яъни:

биринчи мақсад — судларда коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолашнинг профессионал тизимини жорий этиш орқали коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни барвақт бартараф этиш;

иккинчи мақсад — суд аппарати ишга қабул қилишда шаффоф тартиб-таомилларга асосланган танлов ва меритократия тамойилини жорий этиш;

учинчи мақсад — суд тизимига жамоатчилик ишончини мустаҳкамлаш ва суд органларини Янги Ўзбекистонни барпо этиш йўлидаги ислоҳотларнинг амалий иштирокчисига айлантиришдан иборат.

Фармонда белгилаб берилган вазифалар тўрт асосий йўналишга қаратилган. Бу ўринда суд аппарати ходимлари ўртасида коррупциянинг олдини олиш; Комплаенс назорат хизматини таъсис этиш; судьялар корпусида коррупцияга муросасизлик маданиятини шакллантириш ва Фармон ижросини таъминловчи механизмлар ҳақида сўз бормоқда.

Ҳар бир йўналиш учун аниқ муддатлар, масъул идоралар ва «йўл харитаси» белгиланган. Бу, ўз навбатида, Фармоннинг том маънода тизимли асосда ижро этилишини таъминлайди.

Фармоннинг энг муҳим ташкилий янгилиги — Олий суд аппаратида Комплаенс назорат хизматини таъсис этишдир. Хизмат Олий суд раисига бевосита бўйсунади ва 3 та штат бирлигидан иборат.

Бундан ташқари Ҳарбий суд, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларида жами 15 та комплаенс инспектори лавозими жорий этилади.

Комплаенс назорат хизматининг вазифалари кенг. Хизмат, хусусан, коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолаш; касб этикасига риоя этилишини доимий кузатиш; ишга қабул қилиш жараёнида ошкоралик ва холисликни таъминлаш; ходимлар ва уларнинг оила аъзолари — турмуш ўртоғи ва вояга етмаган фарзандларининг даромадлари ва мол-мулкини декларация қилиш тизимини юритиш билан шуғулланади.

Айниқса, пора таклиф этиш ҳолатлари ҳақида ходим томонидан хабар бериш тизимини ва фуқаролар учун хавфсиз алоқа каналларини жорий этиш талаб­лари алоҳида диққатга сазовор. Бу янги ташаббуслар халқаро комплаенс амалиётининг тамал тоши ҳисобланади.

Фармонда суд аппаратини бошқаришда тубдан янги HR-меритократик ёндашув кўзда тутилмоқда. Жумладан, «vacancy.sud.uz» порталини ишлаб чиқиш ва ишга тушириш назарда тутилган. Мазкур платформа орқали суд аппаратидаги барча вакант лавозимлар очиқ рақобатли танлов асосида эълон қилинади. Номзодлар сунъий интеллект ёрдамида саралаш, тест ва кўникмалар баҳолашидан ўтказилади.

«SudHR» электрон платформаси эса, суд тизимида ходимлар билан ишлашнинг замонавий услубларини жорий этишга қаратилган. Ходимнинг фаолияти мониторинги, касбий ўсиш йўли, малака ошириш режаси ва самарадорлик баҳоси — буларнинг барчаси рақамли, шаффоф ва объектив тарзда амалга оширилади.

Дунё тажрибасига назар ташласак, комплаенс тизими самарадорлигини яққол исботлаган давлатлар кўплигини кўрамиз.

АҚШда федерал судьялар учун молиявий ошкоралик ва манфаатлар тўқнашуви бўйича қатъий талаблар амал қилади. Германия ва Францияда давлат хизматчилари фаолиятида коррупциявий хавфларни баҳолаш ва ички назорат тизимлари кенг йўлга қўйилган.

Сингапур тажрибаси бу борада алоҳида ўрин тутади. Бугун Сингапур дунёнинг коррупция даражаси энг паст мамлакатлари қаторида турибди.

Аммо бу ҳолат ўз-ўзидан вужудга келмаган. Ўн йиллар давомида давлат бошқарувида комплаенс ва ички назоратга тизимли ёндашилган: жазолашдан кўра жиноятнинг олдини олиш принципи белгиланган, давлат хизматчилари учун юқори ахлоқ-одоб стандартлари жорий этилган, декларация тизими ва меритократия тамойили қатъий таъминланган.

Рақамлаштириш эса, инсон омили таъсирини минималлаштирган.

Жанубий Корея ҳам давлат хизматини рақамлаштириш, ички аудит ва профилактик чоралар орқали бошқарув самарадорлигини сезиларли оширди.

Ўзбекистон Президентининг Фармонида назарда тутилган чора-тадбирлар айнан шу хорижий тажрибаларнинг мантиғига таянади ва уни юртимиз суд тизимига мослаштиради. Шу нуқтаи назардан, Фармон чуқур ўйланган стратегик қадамдир.

Фармон суд тизимида коррупцияга қарши курашни янги поғонага кўтаришга қаратилган. Энди бу кураш фақат интизомий жазо ва тергов орқали эмас, тизимли профилактика, шаффоф жараёнлар ва мус­тақил ички назорат орқали олиб борилади.

Эътибор беринг: комплаенс хизматини таъсис этиш, vacancy.sud.uz ва SudHR платформалари, декларация тизими, ISO 37001 стандарти — буларнинг барчаси бир-бирини тўлдирувчи яхлит тизим ҳисобланади.

Фармоннинг энг муҳим жиҳати шундаки, у коррупцияни фақат индивидуал иллат сифатида эмас, балки тизимли муаммо сифатида кўради ва унга қарши курашда тизимли ечимни таклиф қилади.

Хулоса қилиб айтганда, комплаенс суд тизимининг ҳар бир ходими ва судьянинг кундалик хатти-ҳаракатларида мунтазам акс этадиган қадрият, яъни халқ ишончини қозонишга хизмат қиладиган етук маданиятдир.

Президент Фармони ана шу маданиятни шакллантириш учун мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор яратди.

Зиёда Иноятова,

Тошкент туманлараро

маъмурий суди судьяси

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, одил судловнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш, судларга нисбатан жамият ишончини мустаҳкамлаш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Хусусан, коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланиб, давлат органлари ва ташкилотларида комплаенс-назорат тизимлари босқичма-босқич жорий этилди.

Бироқ суд тизимида коррупциявий хавф-хатарларни барвақт аниқлаш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, хизмат этикаси талабларига қатъий риоя этилишини таъминлаш ҳамда ходимларнинг шахсий масъулиятини ошириш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда. Шу муносабат билан давлатимиз раҳбари томонидан 2026 йил 8 июнда “Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон қабул қилинди.

Фармон мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлиб, у суд тизимида ҳалоллик, шаффофлик ва ҳисобдорлик муҳитини янада мустаҳкамлашга қаратилган.

Фармоннинг биринчи бўлимида учта стратегик мақсад белгилаб берилган.

Биринчи мақсад – судларда коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолашнинг профессионал тизимини яратиш ҳамда коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни барвақт бартараф этиш. Бу ўринда асосий эътибор коррупция оқибатларига эмас, балки унинг сабабларини бартараф этишга қаратилмоқда.

Иккинчи мақсад – суд аппарати ходимларини ишга қабул қилишнинг мутлақо янги, очиқ ва шаффоф тизимини жорий этиш. Энди кадрларни танлашда меритократия, яъни билим, қобилият, малака ва шахсий фазилатлар асосий мезон бўлади.

Учинчи мақсад – суд тизимига бўлган жамоатчилик ишончини янада мустаҳкамлаш ва суд органларини Янги Ўзбекистон ислоҳотларининг фаол иштирокчисига айлантиришдан иборат.

Фармоннинг энг муҳим янгиликларидан бири суд тизимида Комплаенс назорат хизматининг ташкил этилишидир. Ушбу хизмат суд аппарати ходимлари орасида коррупциянинг олдини олиш, манфаатлар тўқнашувини аниқлаш ва тартибга солиш билан шуғулланади.

Гап шундаки, Олий суд аппаратида бевосита Олий суд раисига бўйсунувчи 3 нафар ходимдан иборат Комплаенс назорат хизмати ташкил этилмоқда. Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси суди, ҳарбий суд, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларида жами 15 та комплаенс инспектори лавозими жорий этилмоқда.

Бу тузилманинг бевосита Олий суд раисига бўйсуниши унинг мустақиллигини таъминлашга хизмат қилади.

Шунингдек, Фармонга мувофиқ:

– судьялар корпусида коррупциянинг олдини олиш вазифаси Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Суд инспекциясига;

– суд аппарати ходимлари ўртасида коррупциянинг олдини олиш вазифаси эса, Олий суднинг Комплаенс назорат хизматига юклатилмоқда.

Бу ваколатларнинг аниқ ажратилиши масъулиятни кучайтиради ҳамда назорат самарадорлигини оширади.

Фармоннинг 4-бандида Комплаенс назорат хизматининг кенг кўламли вазифалари белгиланган. Улар жумласига:

– коррупциявий хавфларни аниқлаш ва баҳолаш;

– коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни бартараф этиш;

– ходимлар томонидан касб этикасига риоя қилинишини назорат қилиш;

– ишга қабул қилиш жараёнларида шаффофликни таъминлаш;

– номзодларни коррупцияга қарши текширувдан ўтказиш;

– ходимларда коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантириш;

– даромад ва мол-мулк декларацияси тизимини юритиш;

– маҳаллийчилик ва уруғ-аймоқчиликнинг олдини олиш;

– коррупция ҳақида хабар берувчиларни ҳимоя қилиш;

– хавфсиз алоқа каналларини жорий этиш каби муҳим вазифалар киради.

Мазкур вазифалар халқаро антикоррупция стандартларига тўлиқ мос келади.

Фармон асосида декларация тизими жорий қилинмоқда. Яъни энди судьялар, суд аппарати ходимлари, уларнинг турмуш ўртоқлари, вояга етмаган фарзандларининг даромадлари ва мол-мулки ҳақида маълумотлар тақдим этилади.

Бу тизим коррупция хавфларини барвақт аниқлаш ва яширин манфаатларнинг олдини олиш имконини беради.

Фармон билан илк бор суд тизимида коррупция ҳақида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш механизми жорий этилмоқда.

Бу норма халқаро амалиётда “Whistleblower protection” деб аталади.

Энди коррупция ёки пора таклифи ҳақида хабар берган ходим давлат ҳимоясида бўлади. Бу эса, яширин коррупция ҳолатларини фош этиш имкониятларини кенгайтиради.

Фармонда суд аппарати ходимларига нисбатан янги чекловлар ҳам белгиланди. Бу чекловлар суд тизими ходимларининг мустақиллиги ва холислигини таъминлашга қаратилган. Жумладан:

– коррупция жиноятлари учун судланган шахсларни ишга қабул қилиш тақиқланади;

– давлат органларидан ножўя хатти-ҳаракатлари учун бўшатилган шахслар уч йил мобайнида қабул қилинмайди;

– тадбиркорлик билан шуғулланиш тақиқланади;

– хорижда ҳисобварақ ва мол-мулкка эга бўлиш чекланади;

– сиёсий ва бошқа манфаатлар йўлида хизмат вазифасини бажаришга йўл қўйилмайди.

Фармон кадрлар сиёсатида туб ўзгаришларни назарда тутади. Хусусан, 2026 йил якунига қадар очиқ танлов тизими жорий этилади; “vacancy.sud.uz” портали ишга туширилади; “SudHR” электрон платформаси яратилади; сунъий интеллект асосида номзодларни саралаш механизмлари жорий қилинади.

Буларнинг барчаси, ўз навбатида, инсон омилини камайтириш ва таниш-билишчилик ҳолатларига барҳам беришга хизмат қилади.

Фармон билан судьялар корпусига ҳам қатор янги вазифалар юкланди.

Жумладан:

– коррупцияга қарши барқарорлик диагностикаси ўтказилади;

– судьяликка номзодларнинг ҳалоллик даражаси баҳоланади;

– “реал кейслар” асосида ўқув дастурлари жорий қилинади;

– Одил судлов академиясида ички хавфсизлик хизмати ташкил этилади;

– Академия ISO 37001 халқаро стандарти бўйича аудитдан ўтказилади.

Бу чоралар судьялар корпусининг профессионал ва ахлоқий барқарорлигини таъминлашга қаратилганлигини англатади.

Фармонда суд ишларини автоматик тақсимлаш тизимини янада такомиллаштириш вазифаси ҳам белгиланди. Бунинг натижасида ишларни тақсимлаш мезонлари аниқ белгиланади; қайта тақсимлаш жараёни шаффоф бўлади; ишларни асоссиз бошқа судьяга ўтказиш ҳолатлари бартараф этилади.

Бу эса, одил судловнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.

Фармонда коррупциявий хавфларни бошқариш бўйича махсус электрон тизим яратиш назарда тутилган. Ушбу тизим:

– шубҳали операцияларни аниқлайди;

– интизом бузилишларини мониторинг қилади;

– коррупция хавфларини баҳолайди;

– профилактик чораларни ишлаб чиқишга хизмат қилади.

Мазкур Фармон суд тизимида коррупцияга қарши курашишнинг янги институционал моделини яратмоқда. Аввал асосий эътибор ҳуқуқбузарликни аниқлаш ва жазолашга қаратилган бўлса, эндиликда коррупциянинг келиб чиқиш сабабларини аниқлаш ва бартараф этиш устувор вазифага айланмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон Президентининг “Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг мантиқий давоми ҳисобланади. Фармоннинг тўлиқ ва самарали ижроси натижасида:

– коррупциявий хавфлар камаяди;

– суд тизимида меритократия қарор топади;

– кадрлар сиёсати шаффофлашади;

– судьялар ва суд аппарати ходимларининг масъулияти ортади;

– аҳолининг судларга бўлган ишончи мустаҳкамланади;

– Янги Ўзбекистонда адолатли суд тизимини шакллантиришга мустаҳкам замин яратилади.

Акмал Муродов,

Олий суд судьяси

Инсоният неча минг йиллик тараққиёти давомида илмий изланишлари ва амалий фаол фаолияти туфайли барча соҳалар каби маданият ва маърифатда ҳам юксак натижаларга эришди. Бироқ шундай бир иллат борки, у илмни ҳам, маърифатни ҳам, умуман олганда, барча инсоний қадриятларни бир зумда вайрон қилиб юборади. Бу — гиёҳвандлик иллати. Унинг зарари бутун оила, жамият, миллат ва инсоният ҳаётини таҳлика остида қўйиши мумкин.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, гиёҳванд моддалар, энг аввало, инсон миясини бузади: аввалига “бахт гормони” деб аталган дофаминни сунъий кўпайтириб, юзаки лаззат ҳиссини беради. Бир неча дақиқалик “фароғат” туйғусидан кейин эса, азобли занжир қисми бошланади: юрак ва қон томир тизими бузилиши натижасида қон босими кескин ўзгариб, томирлар тортилади, юрак “чарчаб” ишдан чиқади, жигар ва буйрак фаолияти сусаяди, иммун тизими заифлашади, организмнинг вирус ва бактерияларга қарши курашиш қобилияти пасайиб, энг кичик инфекция ҳам оғир хасталикларни келтириб чиқаради. Бундан ҳам ёмони, гиёҳвандлик инсон руҳини сўндиради, у оилага меҳр-муҳаббатни, ота-­онани, яқин оғайниларни, ҳаёт мазмунини ҳис этмай қўяди. Ана шу руҳий қарамлик уни жиноятга етаклайди: пул учун на ўғирликдан, на фирибгарликдан, на хиёнатдан — ҳеч нарсадан тап тортмайди.

Афсуски, сўнгги йилларда дунё миқёсида гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний муомаласи кескин ортиб бормоқда.

Бу иллатга қарши курашиш учун давлат даражасида чора-тадбирлар кўрилаётгани бежиз эмас. Ҳаётимизда наркожиноятлар билан боғлиқ ташвишли ҳолатлар учраб турибди. Жумладан, жиноят ишлари бўйича Кўкдала туман судида гиёҳвандлик ўсимликларини етиштириб, парваришлаб келган шахсга доир жиноят иши кўриб чиқилгани ҳам бунга бир мисолдир.

Гап шундаки, Ғ. Жумаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) етиштириш тақиқланган “каннабис” ўсимлигини ўзининг Кўкдала тумани, Сойбўйи маҳалласидаги ҳовлисида экиб, парваришлаб келаётган экан.

Шу ўринда Ғ. Жумаевнинг шахсига оид маълумотларга назар ташласак, унга нисбатан жиноят ишлари бўйича Миробод тумани судининг 2009 йил 10 июлдаги ҳукмига кўра, Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисми билан 10 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган. Кейинчалик у амнистия актига асосан, жазодан озод этилган.

Буни айтишдан мақсад шуки, у суд томонидан тайинланган ушбу жазодан тегишли хулоса чиқариб, ҳаётда тўғри йўлни топиш ўрнига яна жиноий қилмишга қўл урди. Аниқроқ айтганда, 2026 йил 23 февралда Қашқадарё вилояти ички ишлар бошқармаси ходимлари томонидан олиб борилган махсус тезкор профилактик тадбир давомида Ғ. Жумаев томорқасида 65 дона “каннабис” ўсимлигини етиштириб келаётгани аниқланди ва холислар иштирокида тегишли тартибда ҳужжатлаштириб олинди.

Шунингдек, унинг хонадонидан 1 дона оқ рангли қоғозга ўралган 2 грамм миқдордаги марихуанна гиёҳвандлик воситаси ҳам топилган.

Судда судланувчининг айби гувоҳларнинг кўрсатмалари, жиноят ишида мавжуд далиллар билан тўлиқ исботини топди.

Суд Ғ. Жумаевга Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми, 276-моддаси 1-қисми ва 273-моддаси 5-қисми билан, Жиноят кодексининг 59-моддасига асосан, тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил 10 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Мазкур жиноят иши яна бир бор гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ ҳар қандай қонунбузарлик муқаррар равишда жавобгарликка сабаб бўлишини кўрсатади.

Гиёҳвандлик инсоннинг нафақат соғлиғини, балки унинг келажаги, оиласи ва жамиятдаги ўрнини ҳам издан чиқаради. Шунинг учун ҳар бир фуқаро бу иллатнинг аянчли оқибатларини англаб, қонунларга риоя қилиши, ёшларни эса, соғлом турмуш тарзи ва эзгу қадриятлар руҳида тарбиялашга алоҳида эътибор қаратиши зарур.

Ўктам РАСУЛОВ

жиноят ишлари бўйича

Кўкдала тумани суди раиси

Остона шаҳрида “Маъмурий судлов ва унинг қонун устуворлигини таъминлашдаги ўрни” форуми бўлиб ўтди.

Қозоғистон Республикаси Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев форум делегатларини қутлар экан, маъмурий судловнинг аҳамияти ҳақида сўз юритиб, тадбирда соҳага доир муҳим таклиф ва ташаббуслар ишлаб чиқилишига ишонч билдирди.

Анжуманда Германия, Қозоғистон, Қирғизистон, Озарбайжон, Туркия, Тожикистон судлари вакиллари қаторида Ўзбекистон Республикаси Олий суди раисининг ўринбосари Шуҳрат Полванов бошчилигидаги делегация иштирок этди.

Форум доирасида Маъмурий ҳуқуқ бўйича Евроосиё конгрессини ташкил этиш юзасидан Остона декларацияси имзоланди.

Имзоланган декларация келгусида Евросиё конгрессини ҳар йили ўтказиб бориш, оммавий ҳуқуқий муносабатлар бўйича судлар томонидан одил судловни амалга ошириш, қонунийликни мустаҳкамлаш ва адолатни қарор топтириш, шунингдек самарали суд ҳимоясини кафолатлаб, судьяларнинг доимий касбий тайёргарлиги ва малакасини оширишни назарда тутади.

Тадбирда Олий судлар делегациялари ўртасида маъмурий судлов бўйича ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, ишонч ва дўстликка асосланган алоқаларни янада ривожлантириш муҳимлиги таъкидланиб, суд фаолиятини мувофиқлаштиришни кучайтириш, одил судловни амалга оширишда ҳуқуқий масалалар бўйича маълумот ва тажриба алмашиш ҳамда бу борадаги саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлашга келишиб олинди.

Маълумки, ҳайдовчиларнинг транспорт воситаларини алкоголи ичимликдан мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл-идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида бошқариши кутилмаган фожеаларга сабаб бўлиши мумкин. Шу боисдан ҳам, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 131-моддасига мувофиқ, бундай ҳолатлар транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқидан уч йил муддатга маҳрум қилиб, базавий ҳисоблаш миқдорининг қирқ баравари миқдорида жарима солишга асос бўлади.

Агар худди шундай ҳуқуқбузарлик транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқи бўлмаган шахс томонидан содир этилган бўлса-чи?

Бундай вазиятда айни ҳуқуқбузарлик базавий ҳисоблаш миқдорининг эллик баравари миқдорида жарима солиш ёки ўн беш сутка муддатга маъмурий қамоқ жазоси тайинланишига олиб келади.

Шунингдек, 2025 йил 20 февралдаги қонун билан Жиноят кодексига ҳам транспорт воситасини мастлик ҳолатида бошқарганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди. Аниқроқ айтганда, Жиноят кодексининг 261-1-моддасига кўра, ҳайдовчиларнинг транспорт воситаларини мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл-идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида бошқариши, шундай қилмиш ёхуд мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёки шахснинг ақл­идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддалар таъсири остида эканлигини аниқлаш учун текширувдан ўтишдан бўйин товлаганлиги учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, уч йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, икки йилдан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки икки йилдан уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

Агар ҳайдовчи биринчи маротаба маст ҳолатда транспорт воситасини бошқарса, унинг ҳаракатлари маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида квалификация қилинади. Аммо ҳайдовчи маъмурий жавобгарликка тортилгандан кейин такроран транспорт воситасини маст ҳолатда бошқарса, унинг ҳаракатлари жиноят сифатида баҳоланади ва у жиноий жавобгарликка тортилади.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Қ. Бобожонов (исм-шарифлар ўзгартирилди) транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқини берувчи ҳайдовчилик гувоҳномаси бўлмаса-да, 2026 йил 1 январь куни ўғлига тегишли бўлган “COBALT” русумли автома­шинани амалдаги “Йўл ҳаракати қоидалари”нинг 12 ва 77-бандлари талабларини бузиб, маст ҳолда бошқариши оқибатида йўл транспорт ҳодисасини содир этган.

Аниқроғи, Ш. Абдуллаев бошқарувидаги автомашина билан тўқнашган.

Мазкур маъмурий ҳуқуқбузарликка оид иш 2026 йил 9 январь куни жиноят ишлари бўйича Қўшкўпир тумани суди томонидан кўриб чиқилди. Суд Қ. Бобожоновни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 131-моддаси 2-қисми ва 133-моддаси 1-қисмида кўрсатилган ҳуқуқбузарликларни содир қилганликда айбдор деб топди ва узил-кесил 15 сутка маъмурий қамоқ жазоси тайинлади.

Шунингдек, Қ. Бобожоновга қонун талаблари, жумладан, такроран спиртли ичимлик исмеъмол қилиб транспорт воситаларини бошқариш жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши тушунтирилган. Лекин “Ўрганган кўнгил ўртанса қўймас” деганларидек, Қ. Бобожонов суд томонидан тайинланган маъмурий қамоқ жазосини ўтаб чиққач, яна спиртли ичимлик истеъмол қилиб транспорт воситасини бошқарган ва йўл-транспорт ҳодисаси содир этган.

Аниқроқ айтганда, у 2026 йил 12 апрелда ўғлига тегишли “COBALT” русумли автомашинани “Йўл ҳаракати қоидалари”нинг 8-банди ҳамда 12-банди талабларини қўпол равишда бузиб, маст ҳолатда бошқарган.

Қўшкўпир тумани Кўктом маҳалласи ҳудудидан ўтувчи автомобиль йўлида қарама-қарши йўналишда ҳаракатланиб келаётган А. Эркинов бошқарувидаги “Дамас” автомашинаси билан тўқнашган.

Мазкур жиноят иши 2026 йил 21 май куни жиноят ишлари бўйича Қўшкўпир тумани суди томонидан кўриб чиқилди.

Бунда Қ. Бобожонов Жиноят кодексининг 261-1-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилиб, Жиноят кодексининг 57-2-моддасини қўллаган ҳолда, 1 йил 6 ой муддатга транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилинди. Унга нисбатан 1 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиб, суд залидан қамоққа олинди.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, маст ҳолда транспорт воситасини бошқариш нафақат ҳайдовчининг ўз ҳаёти ва соғлиғи, балки йўл ҳаракатининг бошқа иштирокчилари хавфсизлигига ҳам жиддий таҳдид солади.

Қонунчиликда бундай қилмишлар учун жавобгарликнинг кучайтирилаётгани бежиз эмас. Ҳайдовчи рулга ўтиришдан аввал нафақат ўз тақдирини, балки йўл ҳаракатининг бошқа иштирокчилари хавфсизлигини ҳам ўйлаши шарт. Зеро, бир лаҳзалик масъулиятсизлик оғир оқибатларга олиб келиши мумкин. Қонун талабига риоя қилиш эса, жазодан қўрқиш эмас, аксинча, инсон ҳаётини асраш ва жамият олдидаги масъулиятни англашдир.

Бахтиёр Рўзметов,

жиноят ишлари бўйича

Қўшкўпир тумани тергов судьяси

Жамиятдаги ялпи тотувлик, баҳамжиҳатлик, меҳр-оқибат намуналари даставвал оиладан бошланади. Чиндан ҳам, оила — инсонийлик неъматлари қўрғони, шу каби фазилатларининг бари ана шу масканда шаклланади. Табиийки, бунда ота–онанинг ўрни беқиёсдир.

Оиладаги аҳиллик муҳитига дарз етса, унинг асорати бутун элга, жамият тараққиётига зиён етказади. Юртимизда оилавий зўравонликка қарши кураш давлат ҳамда жамият аҳамиятига молик энг муҳим ва долзарб масалалар даражасига кўтарилгани боисини ҳам шунда кўрамиз.

Амалдаги қонунларимизда мададга муҳтож шахсни зўравон ёки тажовузкор кимсанинг хуружи, таҳдид ва тазйиқидан муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асослари белгиланган. Кўпчиликка яхши аёнки, бу сингари қилмишлардан, асосан, аёллар ва болалар азият чекади.

Бунга шу йил бошида Урганч шаҳрида яшовчи Муродовлар (исм-шарифлар ўзгартирилган) оиласида рўй берган можаро мисол бўла олади. Эр-хотин Ж. Муродов ва С. Тожиева ўртасидаги гап талашувлар қўл жангига уланди. Одатда, бундай вазиятда хонадондаги ёши улуғ кайвони инсонларнинг аралашуви, панд-насиҳатлари асносида можаро барҳам топади. Афсуски, бу гал бунинг акси юз берди.

Эр-хотиннинг уруши хонадоннинг кекса ёшли соҳиби М. Муродовнинг ножоиз аралашуви: тилию қўлига эрк бергани боис авжига чиқди. Ўртадаги даҳанаки жанжал келин С. Тожиевага етказилган тан жароҳати билан якун топди. Унинг соғлиғига путур етди, вақтинчалик меҳнат қобилиятини йўқотди, қадр-қиммати камситилди.

Тавба-тазарруга етаклаган ҳолатлар эса, таассуфки, иш маъмурий тартибда кўриб чиқиш учун судга ҳавола қилинганидан сўнг рўй берди.

Ота-ўғил Муродовлар қасддан содир қилинган зўравонлик учун суд ва жабрланувчидан кечирим сўрашди, қилмишига иқрорлик билдиришди.

Бу каби қилмишдан пушаймонлик ҳолати шу пайтгача ўз турмуш ўртоғи Н. Олланиёзовани такрор-такрор камситиш ва ҳақоратлаш билан чекланмай, калтаклаб, жароҳат етказиб келган урганчлик М. Матниёзовнинг иқрорлик кўрсатмасида ҳам кузатилди. У бундай кирдикорга шу йил март ойида ҳам қўл урди. Хотини Н. Олланиёзовани куракда турмас сўзлар билан ҳақоратлади, унга қўл кўтарди.

Бунинг оқибатида аёлга шикаст етди. Бироқ аёл шу оғир вазиятда ҳам одамийлик намуналаридан воз кечмади. Судда кўрсатма берар экан, у ўз турмуш ўртоғига нисбатан даъвосидан воз кечганлигини билдирди.

Суд жараёнларида ҳимоя ордерига эга бўлган инсонларга қарши куч ишлатишдан тап тортмаган урганчлик Р. Бобониёзов ва Т. Солиев ҳам шу тариқа ўз қилмишига иқрорлик ва пушаймонлик билдирди. Улар турмуш ўртоқлари бўлмиш С. Рўзиматова ва Л. Комиловадан астойдил кечирим сўрашди.

Шу ўринда зўравонлик, тазйиқ ва таҳдидлардан азият чеккан шахслар, хусусан, аёллар учун Президентимиз ташаббусига биноан, бир қатор енгилликлар, яъни ҳимоя ордери жорий этилгани ва қонунчилигимизга тегишли ўзгартиш ҳамда қўшимчалар киритилганини алоҳида таъкидлаш зарур. Бунда фавқулодда вазиятлар юзага келган пайтларда жабрланувчиларга алоҳида алоқа воситалари орқали тегишли органларга зудлик билан хабар йўллаш ва шу асосда тезкор ҳуқуқий ёрдам уюштириш; тажовузкор шахслар зиммасига эса, муайян мажбуриятларни юклаш асносида уларни эҳтимол тутилган ножўя хатти-ҳаракатлардан тийиб туриш чоралари кўзда тутилган.

Аммо Р. Бобониёзов ва Т. Солиев ҳимоя ордерида назарда тутилган ана шу талабларга беписандлик билан қарашди. Улар ўз жуфти ҳалоллари – ожиз аҳволдаги аёлларига яна қўл кўтардилар. Маъмурий ҳуқуқбузар Р. Бобониёзов бу қилмишни жазони оғирлаштирувчи ҳолат, яъни мастлик асносида содир қилган бўлса, Т. Солиев ҳимоя ордери талабларини мутлақо менсимаслигини очиқдан-очиқ намоён этди.

Қонунга кўра, оилавий зўравонлик – хонадон аъзоларидан бирининг бошқасига нисбатан жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки жинсий тазйиқ ўтказиши, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаши ҳамда қадр-қимматини камситиши билан боғлиқ ҳаракатларда ифодаланади. Мамлакатимиз қонунчилиги ва халқимиз бу ҳолни инсонийликка ҳам, миллий қадриятларимизга ҳам ёт иллат, деб билади.

Оилада ўзаро ҳурмат, меҳр-муҳаббат ва ишонч муҳити устувор бўлиши лозим. Шундагина юқорида қайд этилгани каби можаро ва зўравонлик ҳолатлари юз бермайди. Бинобарин, Конституциямизда қайд этилганидек, ҳар бир фуқаро яшаш, соғлиғини муҳофаза қилиш, қадр-қиммати ҳурмат қилиниши ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга.

Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили бундай зўравонлик қурбонлари аёллар ва болалар бўлиб қолаётганлигини кўрсатмоқда. Жорий йилнинг ўтган ойлари мобайнида Урганч шаҳрида 10 дан ортиқ оилавий зўравонлик ҳолатлари юз берди.

Бу қилмишларнинг айбдорлари қонун олдида жавоб бердилар. Хусусан, Ж. Муродов, М. Матниёзов, Р. Бобониёзов, Т. Солиев Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-, 187-, 206-1-моддалари тегишли бандлари бўйича маъмурий қамоқ жазосини ўтаган бўлса, келини билан можарода ўғлига фаол кўмаклашган М. Муродов ушбу кодекснинг 41-моддасига асосан жарима жазосига тортилди.

Мухтасар айтганда, оилавий зўравонлик – фақат бир хонадоннинг қисмати эмас. У жамиятнинг маънавий салоҳиятига қаратилган таҳдид ҳамдир. Шу маънода, бундай салбий ҳолатларга бефарқ бўлмаслигимиз шарт. Агар зўравонликка гувоҳ бўлсак, тегишли органларга албатта, хабар бериш даркор.

Хурсанд Хожаев,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди

тергов судьяси

Бугунги кунда ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлиш кўпчилик учун ҳаётий заруриятга айланган. Кимдир ишга бориш-келиш, кимдир оилавий эҳтиёж, яна бошқа биров касб тақозоси билан автомобилга зарурат сезади. Аммо шуни унутмаслик керакки, автомобил бошқариш оддий хоҳиш эмас, балки катта масъулият талаб этади.

Мамлакатимизда ҳайдовчилик гувоҳномасини олишнинг аниқ ва шаффоф тизими йўлга қўйилган. Унга кўра, фуқаро дастлаб махсус лицензияга эга бўлган автомактабларда назарий ва амалий машғулотларни ўташи, тиббий кўрикдан ўтиб, соғлом эканлигини исботлаши шарт. Шундан сўнг Давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматининг замонавий имтиҳон марказларида инсон омилидан холи, тўлиқ автоматлаштирилган назарий ва амалий имтиҳонларини муваффақиятли топширган шахслар ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлади.

Бироқ ҳаётда бу жараённи қонуний тартибда эмас, аксинча, эгри йўл билан айланиб ўтишга уринадиган кимсалар ҳам учраб туради.

Хусусан, Баҳром Сариевнинг (исм-шарифлар ўзгартирилган) жиноий қилмишлари бу фикримизга мисол бўлади.

Иштихон туманида туғилган, олий маълумотли, 5 нафар фарзанднинг отаси Б. Сариев ўтмишига ҳам ҳавас қилиб бўлмайди. Нега деганда, у муқаддам фирибгарлик жиноятини содир этгани учун бир эмас, етти маротаба жиноий жавобгарликка тортилган. Аммо афсусланарли томони шундаки, у жиноий қилмишларидан тўғри хулоса чиқаришни хаёлига ҳам келтирмаган. Бу сафар фирибгар бу кимса, гўёки «Ватанпарвар» ташкилоти Иштихон тумани ўқув спорт техника клуби ходими сифатида ўзини таништириб, содда одамларни ишонтирган. Аниқроқ айтганда, одамларни ҳайдовчилик гувоҳномасини олиб бераман дея алдаб, уларнинг катта миқдордаги маблағини қўлга киритган. Жумладан, С. Зафаровнинг «В» ва «А» тоифали гувоҳномалар ваъда қилиб, 100 АҚШ доллари ва 3 миллион сўм маблағини, А.Арабовнинг «Б, С» тоифали ҳайдовчилик гувоҳномаси ва сертификат ваъда қилиб, жами 7 миллион сўм маблағини, И. Мамараимовнинг Жиззах вилояти орқали гувоҳнома чиқариб беришни айтиб, 600 АҚШ доллари ва 6 миллион сўм (автомактаб тўлови билан бирга) пулини, А. Зуҳриддиновнинг (бобоси З. Худойқулов орқали) 250 АҚШ доллари, М. Мамановнинг 200 АҚШ доллари, Р. Илҳомовнинг (ўзи ва укаси учун) 1 минг 200 АҚШ доллари, Р. Нурмуродовнинг 1 минг 500 АҚШ доллари, Ж. Алимовнинг 600 АҚШ доллари, Д. Нурмуродовнинг 800 АҚШ доллари миқдоридаги маблағини фирибгарлик йўли билан қўлга киритган.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, фирибгарликнинг хавфли томони шундаки, алдов ҳар доим ҳам очиқ кўринишда бўлмайди. Б. Сариев ҳам жабрланувчиларда шубҳа уйғонмаслиги учун ҳеч кимнинг хаёлига келмаган алдов усулларини қўллаган. Жабрланувчиларни автомашиналарни бошқаришни ўргатиш майдончаларига олиб бориб, хусусий машиналарда ҳайдатиб кўрсатган. Бу билан у ўзини, ҳақиқатан ҳам, ҳайдовчилик гувоҳномаси олиш жараёнига алоқадор шахс сифатида кўрсатишга уринган.

Аммо ёлғоннинг умри қисқа, фош бўлмасдан қолмайди. Бу гал ҳам шундай бўлди. Кутавериб, тоқати тоқ бўлган фуқаролар алданганликларини тушуниб етишгач, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишди.

Шундан сўнг фирибгар Б. Сариевга нисбатан жиноият иши қўзғатилди.

Бу жиноят ишини очиқ суд мажлисида кўриб чиқиш жараёнида судланувчи ўз айбига тўлиқ иқрорлик билдирди, бирор-бир давлат ходимига пора бериш нияти бўлмаганини тан олди ва қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини билдириб, суддан енгиллик беришларни сўради.

Суднинг ҳукмига кўра, Б. Сариев Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми «б» бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбдор деб топилди ва жиноят ишлари бўйича Нарпай туман судининг 2025 йил 10 декабрдаги ҳукми билан тайинланган жазолар қисман қўшилган ҳолда, узил-кесил 5 йил 4 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш ҳамда 93 миллион 750 минг сўм жарима жазоси тайинланди.

Шунингдек, суд ҳукми билан Б. Сариевдан жабрланувчилар фойдасига моддий зарарлар ундирилиши ҳам белгиланди.

Албатта, фирибгар Б. Сариев қилмишига яраша қонуний жазо олди. Аммо бу жиноий қилмишнинг рўй беришида жабрланувчиларнинг ҳам айби йўқ деб бўлмайди. Агар жабрланувчилар ҳайдовчилик гувоҳномасини фақат қонуний тартибда олишга ҳаракат қилишганда, табиийки, фирибгарнинг тузоғига тушишмасди.

Ахир, мамлакатимизда ҳайдовчилик гувоҳномаси олишнинг энг замонавий, шаффоф тизими йўлга қўйилган ҳозирги кунда бировнинг ёрдамига кўз тикиш калтабинликдан бошқа нарса эмас.

Қиссадан ҳисса шуки, алдов йўли билан фуқароларнинг ишончига кирган судланувчига нисбатан содир этган жинояти учун жазонинг муқаррарлиги таъминланди, у суд ҳукми билан темир панжара ортига равона бўлди.

Ўйлаймизки, бу бошқалар учун сабоқ бўлади.

Жонибек РАУПОВ,

жиноят ишлари бўйича

Иштихон тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист