Элёр Тоҳиржонов (исми-шарифлар ўзгартирилган) олти йилдан буён Избоскан туманидаги мактабларнинг бирида директор лавозимида фаолият юритиб келарди. Аммо бинойидек фаолият олиб бораётган директорни кутилмаганда негадир нафс қутқуси тўғри йўлдан адаштирди…

Ҳаммаси мактаб жисмоний тарбия фани ўқитувчиси Акмал Исроиловнинг ўз ҳисобидан уч ойлик таътилга чиқишидан бошланди. Бу гап пайдо бўлгандаёқ, директор унинг икки соат дарсини анча пайтдан буён кўзлаб юрган ўқитувчи Собира Араловага олиб берадиган бўлди. Қолган тўрт соати Насибахон Араловага насиб этди. Агар директор бу ишни қонуний тартибда виждонан бажарганда, ҳеч қандай муаммога ўрин қолмасди.

Аммо у бунинг эвазига ҳар икки ўқитувчидан (аслида, улар опа-сингил) 100 АҚШ доллари тама қилди.

Устаси фарангроқ эканми, директор ўқитувчиларни пул беришга осонгина, хамирдан қил суғургандек кўндирди-қўйди. Яна денг, уларнинг розилик аризаларини ҳам олиб улгурди. Фақат опа-сингиллар айни дамда ўзларида бунча пул йўқлигини айтишди. Директор бироз “юмшади” – миллий валютада бир миллион сўм беришса, кифоя!

— Иккалангиз овора бўлмай, битта қилиб бериб қўяқолинглар, — деди директор. — Мен тезда буйруқ чиқараман, дарсни ўтаверасизлар, кўнглингизни хотиржам қилинглар, Акмал Исроилов ҳали-вери қайтиб келмаса керак.

Албатта, ҳар бир жамоада, ўзаро мулоқотларда ҳар кимнинг, айниқса, раҳбарнинг хатти-ҳаракатлари, ўзини тутиши, ҳамкасбларнинг феъл-атвори ва турмушидаги ўзгаришлар муҳокама қилинади, таҳлил этилади.

Бинобарин, Насибахон Аралова ҳам синглисига юқоридаги ҳолат бўйича гап чиққанида, “Акмал Исроиловнинг ўзи ишлайвермабди, унинг ўқувчилари анча шўх эди, бизларга кўникармикан”, деб қолди.

— Ким билсин, бир амаллаб эплаймиз, — деди С. Аралова.

Сўнг гап айланиб, директор сўраётган бир миллион сўмга бориб тақалди.

Бу қанчалик қонуний?! Аслида-ку, улар бировнинг дарсини олиб бер, деганлари ҳам йўқ. Шундай экан, бу яхшиликми ё ёмонлик?! Ўй кўп, мулоҳаза кўп, жўяли жавоб эса, қиш кунидаги қуёшдек ҳадеганда юз кўрсатавермасди.

Барибир, раҳбарнинг гапи гап, қолаверса, розилик аризаси ҳам ёзиб бўлинди. Уларни ҳеч ким мажбурлагани ҳам йўқ, ўзлари дарров қўл қўйиб бера қолишди. Ўзи кўпинча шунақа бўлади: бир иш қилиб қўйилади-да, кейин шуни қилмасам бўларкан, деган ўй кишини тарк этмай юради. Юрса ҳам, турса ҳам, шу ўй уни теграсида айланаверади-айланаверади…

— Шу директор ҳеч пулга тўймади-да, — деди Н. Аралова норози оҳангда.

— Ҳадеб тама қилгани қилган.

— Қўяверинг, — деди синглиси.

Буёқда директор ҳам қилмишини хаспўшлашга тушди: “Ўзимга сўраяпманми бир миллионни, мактабни ободонлаштириш, гул экиш учун ишлатамиз. Бир сўми ҳам чўнтагимга тушмайди!”

Шу йил апрел ойида директор Н. Араловадан пулни сўрайди.

Аммо бу маблағ нафс измига кирган директорга насиб этмади, у шу куни воқеа жойининг ўзида ашёвий далиллар билан ушланди.

Э. Тоҳиржоновнинг қилмишига жиноят ишлари бўйича Андижон туман суди томонидан қонуний баҳо берилди. Яъни тамагир раҳбарга икки йил моддий жавобгарлик ва мансабдорлик вазифаларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Бу жиноят ишини баён этишдан мақсад — ҳаётда ҳар бир жиноий қилмиш жазосиз қолмаслигини таъкидлашдир.

Шоҳруҳ Ваҳобов,

жиноят ишлари бўйича

Андижон тумани суди

 тергов судьяси

 

Инсонпарвар, кучли демократик давлат барпо этиш йўлида дадил одимлаётган, жаҳоннинг ривожланган мамлакатлари билан бўйлашаётган она диёримизда эришилаётган юксак марралар, қўлга киритилаётган ютуқлар ҳеч шубҳасиз, юртимизда Конституция ва қонун устуворлиги таъминланаётгани билан чамбарчас боғлиқ. Инсон ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари ҳимояси мустаҳкам кафолатлаб қўйилгани фуқароларда адолат ва ҳақиқатнинг ҳамиша бардавомлигига бўлган ишончни тобора ошириб, юксак мақсадлар сари янада самарали меҳнат қилишга даъват этмоқда.

Гап қонун устуворлиги ҳақида кетар экан, мамлакатимизда ходимлар ва иш берувчилар ўртасидаги меҳнат муносабатлари Конституция ҳамда қонунлар асосида тартибга солинганлигини алоҳида таъкидлаш керак.

Жумладан Конституциямизнинг 42-моддасига кўра, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек, ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Ҳаётда баъзан ходим билан тузилган меҳнат шартномаси қонунга хилоф равишда бекор қилинган ҳолатлар ҳам учраб туради. Бундай вазиятда ходим иш берувчига мурожаат қилиши ёки меҳнат шартномасининг бекор қилиниши устидан белгиланган тартибда, шу жумладан, суд тартибида шикоят қилиши мумкин. Бу қоида Меҳнат кодексининг 174-моддасида белгилаб қўйилган.

Масалан, яқинда судда даъвогар Нажмиддин Пўлатов (исм-шарифлар ўзгартирилди)нинг жавобгар “Навоий кон-металлургия комбинати” акциядорлик жамияти Шимолий кон бошқармасига нисбатан меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги буйруқни ноқонуний деб топиш, ишга тиклаш, мажбурий бекор юрган кунлари учун иш ҳақи ва маънавий зарар ундириш ҳақидаги аризаси кўриб чиқилиб, даъвони қисман қаноатлантириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилинди.

Шу ўринда бу ҳақида батафсилроқ тўхталадиган бўлсак, акциядорлик жамиятининг Шимолий кон бошқармаси “Даугизтау” очиқ усулда қазиб олиш кони участка механиги Н. Пўлатов шу йил 31 январь куни участка бошлиғи Ф. Ҳайдаровнинг топшириғи билан омборхонадан 209 литр мотор мойини олиб, участка ҳудудига келтиради.

Участка ҳудудида кузатув камераси ўрнатилгани боис Н. Пўлатов ҳеч ким тегинмайди, деган фикрда мотор мойи солинган бочкани қаровсиз қолдириб, бошқа ишларга чалғиб кетади. Қайтиб келса,бочка жойида йўқ, талон-торож қилинган.

Шундан сўнг корхона мулки талон-торож қилинганлик ҳолати юзасидан тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилади ва жиноят ишлари бўйича Учқудуқ туман судига юборилади. Суд қарори билан Н. Пўлатов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 61-моддаси 1-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбдор деб топилади.

Ўз навбатида, акциядорлик жамияти Шимолий кон бошқармаси директорининг ўринбосари суд қарорига асосланиб, Н. Пўлатов билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида буйруқни қабул қилади.

Аммо орадан кўп ўтмай туман судининг ушбу қарори Навоий вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясида муҳокама этилиб, бекор қилинади ва иш қўшимча суриштирувга қайтарилади. Охир-оқибат эса, жиноят ишлари бўйича Хатирчи туман судининг шу йил 27 июндаги қарорига асосан Н. Пўлатовга нисбатан юритилган маъмурий иш ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд бўлмаганлиги сабабли Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-моддаси 1-бандига асосан ҳаракатдан тугатилади.

Энди тасаввур қилиш мумкин: агар иш берувчи Н. Пўлатовнинг ҳаракатларида ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд эмаслиги ҳақида суд қарори чиқарилган заҳотиёқ хатони тузатганида, бирон-бир муаммога ўрин қолмаган.

Даъвогар даъво аризасида қайд этишича, у 2012 йилдан то меҳнат шартномаси бекор қилинган 2025 йилга қадар корхонада турли лавозимларда фаолият юритиб, жамоада обрў-эътибор қозонган. Ишдан асоссиз бўшатилгани сабабли руҳан эзилган, тушкунликка тушган. Бир неча ой ишсиз қолиб, моддий томондан қийналган. Бунинг устига у билан корхона ўртасида моддий жавобгарлик тўғрисида шартнома имзоланмаган.

Н. Пўлатов суд қарори билан айбдорлиги исботини топмаганлиги сабабли акциядорлик жамияти Шимолий кон бошқармасининг 2025 йил 31 январдаги меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги буйруғини ноқонуний деб топиб бекор қилишни, участка механиги вазифасига ишга қайта тиклашни, жавобгардан мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ва 50 миллион сўм маънавий зарар ундириб беришни сўради.

Судда аниқланган ҳолатлардан кўринишича, Н. Пўлатовнинг айбдор эмаслигини унга нисбатан юритилган маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳақидаги иш суд қарорига асосан иш юритувдан тугатилгани тўлиқ тасдиқлайди.

Суд амалдаги қонунлар ва Олий суд Пленуми қарорининг раҳбарий кўрсатмалари талабларидан келиб чиқиб, жавобгар “Навоий кон-металлургия комбинати” акциядорлик жамияти Шимолий кон бошқармасининг даъвогар билан меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги 2025 йил 31 январдаги буйруғини ноқонуний деб топди. Даъвогар Н. Пўлатовни 2025 йил 31 январдан бошлаб, ўз ишига қайта ишга тиклади.

Даъвогарнинг фойдасига мажбурий прогулда юрган кунлари учун 101 миллион 2 минг 907 сўм иш ҳақи (мажбурий чегирмалар ушлаб қолинган ҳолда) ундириладиган бўлди.

Шунингдек, суд маънавий зарар етказилганлигини акс эттирувчи ҳақиқий ҳолатларни эътиборга олиб, оқилоналик ва адолатлилик тамойилларидан келиб чиқиб, қопланиши лозим бўлган маънавий зарар миқдорини баҳолади ва унга кўра, 19 миллион сўм товон пули ундириладиган бўлди.

Шу каби Фуқаролик-процессуал кодексининг 141-моддаси 1-қисмига кўра, ишни кўриш билан боғлиқ бўлган ва даъвогар тўлашдан озод қилинган суд чиқимлари ҳамда давлат божи жавобгардан арз қилинган талабларнинг қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда давлат даромадига ундирилди.

Ҳал қилув қарорининг буйруқни ғайриқонуний деб топиб, ишга тиклаш ҳақидаги қисми дарҳол ижрога қаратилди.

Гувоҳи бўлганингиздек, меҳнат муносабатларида йўл қўйилган хато иш берувчи томонидан ўз вақтида, тўғри изга солинмагани, шошқалоқлик билан ноқонуний буйруқ чиқарилгани қимматга тушди. Демак, меҳнат қонунчилиги талабларига ҳар доим қатъий риоя этиш асло панд бермайди.

Баҳодир БОБОҚУЛОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Хатирчи тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

 

23 ёшли Алексей Х. муқаддам “қўли эгрилиги” учун жиноий жавобгарликка тортилганди. Аммо у бундан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмади. Нега деганда, у шу йил 27 май куни, тахминан, 16:30 ларда Миробод тумани, Афросиёб кўчаси ҳудудида жойлашган кўп қаватли уйлардан бирининг йўлагига кириб, қаровсиз қолдирилган велосипедни ўғирлаб, воқеа жойидан яширинган. Бу қилмиши билан у велосипед эгасига 7 622 808 сўм миқдорда моддий зарар етказган.

Ўша куни Алексей Х. ярим тунда Яккасарой тумани Бобур кўчасидаги хонадонлардан бирининг олдида турган 2 000 000 сўмлик велосипедни ҳам яширинча ўғирлаб кетган. Бу ҳам етмагандек, у жиноий ҳаракатларини 28 май куни ҳам давом эттирган: Сафдош кўчасидаги хонадон олдига суяб қўйилган Ф. Ҳамроевга тегишли 1 900 000 сўмлик велосипедни ҳайдаб, кўздан ғойиб бўлган.

Буни қарангки, ҳеч нарсадан тап тортмай қўйган Алексей Х. Кичик Бешёғоч кўчасида С. Фитисовга тегишли, баҳоси 2 400 000 сўмлик велосипедга ҳам ўзбошимчалик билан “эгалик” қилган.

“Ови” бароридан келаётган Алексей Х. яна жиноятга қўл уради: у 28 майдан 29 майга ўтар кечаси Чилонзор тумани Чарх Камолон кўчасида қаровсиз қолдирилган велосипедни ҳайдаганча қочиб қолган. Шунингдек, у 30 май куни Шота Руставели кўчасидаги болалар майдончасида турган нархи 1 000 000 сўмлик велосипедни ҳам ўғирлаб “қуён” бўлган. Алексей Х. жиноий фаолиятини яна давом эттириб, 1 июнь куни “Космонавтлар” метросига кириш йўлагида турган М. Элмуродовга тегишли 1 500 000 сўмлик велосипедни ҳам ўғирлаб кетган. Унинг навбатдаги “манзили” Нукус кўчасидаги кўп қаватли уйга қаратилади. Жорий йилнинг 3 июнь куни Алексей Х. 1 500 000 сўмлик велосипедни миниб, “ови” ўнгидан келганидан хурсанд бўлиб, ортига қайтган.

Албатта, унинг бу жиноий қилмиши узоққа чўзилмади, охир-оқибат қўлга тушди. Суд мажлисида судланувчи Алексей Х. айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. Ўғирлаган велосипедларни номаълум шахсларга сотиб, пулини шахсий эҳтиёжларига сарфлаганини тан олди.

Суднинг ҳукми билан унга 5 йил 1 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

“Ов”га чиқиб, унинг орттиргани шу бўлди. Энди қилмишидан оқилона хулоса чиқариб олса, ажаб эмас.

Баҳодир ҚАЮМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яккасарой тумани суди судьяси

Аввало шуни қайд этиш керакки, ҳар бир фуқаро, ўз ҳуқуқларини амалга оширишда бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт. Бу қоида янги таҳрирдаги Конституциямиз ва Фуқаролик кодексида белгилаб қўйилган. Ўз навбатида, бу фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларнинг асосий мазмун-моҳиятини ўзида акс эттирадиган қоидалардан бири саналади.

Бугунги кунда фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар ривожлангани ва кенгайиб боргани сари унда ўзга шахсларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилиш ҳамда субъектив мажбуриятларни ўз вақтида тўлиқ бажариш билан бир қаторда шартномавий муносабатларни тўғри, ўз вақтида расмийлаштиришда ҳуқуқ ва қонун талаби бузилиши ҳолатлари ҳам учраб туради.

Хўш, бунга нималар сабаб бўлмоқда?

Бу саволга жавобан шуни айтиш керакки, Конституциямизнинг 15-моддасида Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устуворлиги сўзсиз тан олиниши, давлат ва унинг органлари, бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар, фуқаролик жамияти институтлари ҳамда фуқаролар Конституция ва қонунларга мувофиқ иш юритиши белгиланган.

Бироқ суд амалиётида кўрилган айрим ишлар таҳлилидан давлат органлари ва муассасаларида қонунчиликнинг ушбу талабларига етарлича эътибор қаратилмаётгани оқибатида фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари бузилаётганини кўриш мумкин.

Мисол учун Савдо-саноат палатасининг Навоий вилояти ҳудудий бошқармаси «O. E.» масъулияти чекланган жамияти манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси билан мурожаат қилган ва Навоий давлат университетидан 464 588 186 сўм бажарилган ишлар қийматини ундириб беришни сўраган.

Ишдаги ҳужжатлар ва суд муҳокамасида аниқланган ҳолатларга кўра, жавобгарга қарашли биноларда даъвогар томонидан қурилиш-монтаж ишлари бажарилгани юзасидан жами 464 588 186 сўмлик далолатномалар расмийлаштирилиб, ушбу сумма доирасида қарздорлик мавжудлиги ҳақида икки томонлама тасдиқланган солиштирма далолатнома тузилган.

Қизиқ томони шундаки, судга тақдим этилган даъво аризасига даъвогар томонидан 2024 йил 23 сентябрдаги 74 970 000 сўмлик В1043885-сонли шартнома илова қилинган бўлса-да, ушбу шартнома тарафларнинг ваколатли вакиллари томонидан имзоланмаган, шунингдек, 464 588 186 сўмлик қурилиш-монтаж ишларини бажариш юзасидан шартнома ҳам тузилмаган.

Ҳолбуки, Фуқаролик кодексининг 108-моддасида юридик шахсларнинг ўзаро ва фуқаролар билан битимлари оддий ёзма шаклда тузилиши зарурлиги белгиланган.

Шунингдек, жавобгар бюджетдан маблағ олувчи ташкилот бўлганлиги боис тарафлар ўртасида қурилиш-монтаж ишларининг бажарилиши юзасидан тегишли тартибда шартнома тузилиши ва у Ғазначиликда рўйхатга олиниши лозим эди.

Аммо Навоий вилояти Ғазначилик хизмати бошқармаси томонидан тарафлар ўртасида 2024 йил 23 сентябрдаги В1043885-сонли шартнома Ғазначилик бошқармасида рўйхатдан ўтказилмагани маълум қилинди.

Ваҳоланки, Бюджет кодексининг 122-моддаси учинчи қисмига кўра, бюджет ташкилотлари ва бюджет маб­лағлари олувчиларнинг бюджетдан ажратиладиган маблағлар бўйича товарларни (ишларни, хизматларни) етказиб берувчилар билан тузган шартномалари, шунингдек, уларга киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар улар ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилганидан кейин кучга киради.

Юқорида баён этилган ҳолатлардан шундай хулосага келиш мумкинки, тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг Ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмагани, бунинг оқибатида ушбу битим кучга кирмагани ва тузилмагани сабабли ушбу шартнома доирасида жавобгарнинг тўловларни амалга ошириш мажбурияти ҳам юзага келмаган.

Натижада Зарафшон туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан даъво аризасини қаноатлантириш рад қилинди.

Айтиш керакки, Иқтисодий процессуал кодексининг 200-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишни кўриш вақтида давлат органи ёки бошқа органнинг, юридик шахснинг, мансабдор шахснинг ёки фуқаронинг фаолиятида қонун ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган тақдирда, уларнинг ишда иштирокидан қатъи назар, суд хусусий ажрим чиқаришга ҳақлидир.

Шунга кўра, суд ушбу иш доирасида юқоридаги каби ҳолатларнинг келиб чиқиш сабабларини батафсил ўрганиш мақсадида, Навоий давлат университети масъул ходимлари ва бошқа шахсларга нисбатан хусусий ажрим чиқарди ва Навоий вилояти прокуратурасига юборди.

Хусусий ажрим ижроси юзасидан тақдим этилган маълумотда Навоий давлат университети масъулларига нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 175-8-моддаси 1-қисми билан маъмурий жавобгарлик тўғрисида иш қўзғатилиб, жиноят ишлари бўйича Навоий шаҳар судига юборилганлиги маълум қилинди.

Ўрни келганда шуни айтиш жоизки, суднинг хусусий ажрим чиқаришдан кўзлаган мақсади — кимнидир жазолаш эмас, балки қонунбузилиш ҳолатларининг олдини олиш ва унга келгусида йўл қўймасликни таъминлашдир.

Ҳолбуки, суднинг вазифаси нафақат корхона, муассаса, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш, балки қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашишдан ҳам иборатдир.

Хўш, судда кўрилган ва юқорида келтириб ўтилган низонинг келиб чиқишига аслида ким айбдор?

Бу саволга жавобан шуни айтиш керакки, масъул мансабдор шахсларнинг қонун талабига эътиборсиз қараши, зиммаларидаги масъулиятни ҳис этмаслиги ушбу низонинг келиб чиқишига сабаб бўлган.

Ушбу мақолада иш ҳолатларини кенгроқ ёритишдан асосий мақсадимиз — даъвогар ёки жавобгарнинг ишчанлик обрўсига путур етказиш эмас, балки кўтарилган ушбу ҳолат бошқаларга ҳам сабоқ бўлади, деган умиддамиз.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш ўринлики, ҳуқуқимиз бузилишининг олдини олиш учун, энг аввало, ҳар биримиз амалдаги қонунларга нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлиш ва унинг талабларига мувофиқ иш юритишимиз лозим. Шунда ортиқча низога ўрин қолмайди.

Тимур Абдраманов,

Навоий вилояти

суди раиси ўринбосари,

Шерзод Ғофуров,

Зарафшон туманлараро

иқтисодий суди раиси

Президентимизнинг “Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг ўттиз тўрт йиллик байрамига тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш тўғрисида”ги қарори эълон қилинди. Ўтган вақт мобайнида мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш борасида тарихий ислоҳотлар амалга оширилганига ҳар биримиз гувоҳмиз.

Миллий Истиқлол эпкини туфайлигина инсон қадри улуғворлик касб этди.

Билиб-билмай хато қилган, иши судга тушган шахслар ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини суднинг барча босқичларида эмин-эркин ҳимоя қилмоқдалар.

Бир пайтлар кўпни кўрган қарияларнинг “Хатга тушдинг — ўтга тушдинг” деган тагдор гапи бўларди. Бу собиқ шўролар даврида терговда тасдиқланган айблов хулосаси билан судга чиқарилган жиноят иши айбдорларининг устидан албатта, ҳукм ўқилиб, оғир жазо тайинланганини ёдга солади.

Бугун эса, вазият тубдан ўзгарди: судланувчининг айби енгил бўлса, ўзи ва яқинлари ҳадик ҳамда хавотирга тушмайди, чунки бошига “иш” тушган киши ўз хатосини тузатиб, жамиятда ўрнини йўқотмай яшаш ва ишлашда давом этиши мумкин.

Бунга каттақўрғонлик Зоир Ўроқовнинг иши судга тушганию бошидан кечирганлари яққол мисол бўла олади.

Ўшанда 2019 йил декабрь ойи бошлари эди, З. Ўроқовнинг иши судга тушди. Бунга “Гранд транс” ММТП ҳисобида бўлган дала шийпони атрофидаги жами тўққиз туп чинор дарахтини Давлат экология қўмитаси органларининг хулосаси ва маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг рухсатномасини олмасдан кесгани сабаб бўлди.

Оқибатда мансабдор шахс З. Ўроқовнинг табиатга умумий қиймати 274 миллион 290 минг сўмлик — кўп миқдорда зарар етказганлиги ҳолати Самарқанд вилояти Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси ҳамда туман экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш инспекцияси томонидан аниқланди.

Шу ўринда З. Ўроқов ва ҳимоячисининг суднинг юқори инстанциясига йўллаган шикоятидаги важларга тўхталадиган бўлсак, унда биринчи босқич суди иш ҳолатларини синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширмасдан, шубҳа ва гумонлар асосида айбдор деб топгани, иш бўйича кесилган чинор дарахтлари нархи бўйича нотўғри хулосага келингани, айбига иқрорлиги, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги ва бошқа жазони енгиллаштирувчи ҳолатларни инобатга олмасдан, бир қадар оғир жазо тайинлагани қайд этилган.

Ўз навбатида, Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати такрорий кассация инстанциясининг 2023 йил 3 октябрдаги ажримида, иш бўйича қандай асосларга кўра, зарарларни ҳисоблашда қимматли (ёғочбоп) дарахтлар учун белгиланган миқдорлар инобатга олингани кўрсатиб берилмагани, Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 17 январдаги 43-сон қарори билан тасдиқланган Низом асосида тўлов миқдорлари (коэффициентлар) ҳисобланиши кўрсатилган бўлса-да, унда кам қимматли дарахтлар ва қимматли (ёғочбоп) дарахтлар ҳақида фикр юритилгани, Вазирлар Маҳкамасининг ушбу қарори қабул қилинган вақтда уларни фарқлаб олиш учун дарахт навларининг рўйхати мавжуд бўлган-бўлмаганлиги ўрганилмаганлиги, шунингдек, юқорида қайд этилган Низомнинг 2-бандида, ушбу Низом талаблари юридик ва жисмоний шахсларнинг мулки бўлган ва улар томонидан қурилиш материали ҳамда ҳосил олиш мақсадида экилган дарахт ва буталарга нисбатан татбиқ этилмаслиги талаби аниқланган ҳолатга мувофиқ келиш-келмаслиги юзасидан тегишли процессуал ҳаракатлар амалга оширилмаганлиги кўрсатиб ўтилган.

Самарқанд вилоят суди апелляция судлов ҳайъати ушбу  кўрсатмаларни бажариш мақсадида Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг Самарқанд вилоят бошқармасига сўров хати юборди.

Бошқарманинг 2024 йил 17 январдаги 01-172-сонли маълумотномасига кўра, Фанлар академияси Ботаника институти томонидан 2019 йил 5 ноябрда  “Ўзбекистон табиий флорасининг икки уруғпаллали ўсимлик­ларининг систематикаси” ҳамда “Ўзбекистон флораси эндемларининг замонавий конспектларини тузиш” номли фундаментал лойиҳалар доирасида амалга оширилган тадқиқотлар натижасида Ўзбекистон флорасида табиий ҳолда тарқалган ва юртимизга интродукция, яъни чет элдан олиб келинган “кам қимматли ва қимматли ёғочбоп дарахтларнинг” умумий рўйхати шакллантирилганлиги юзасидан жавоб олинди.

Шунингдек, суднинг сўровига берилган жавобда мазкур жиноят иши учун аҳамиятли даврда амалда бўлган Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 17 январдаги 43-сон қарори билан тасдиқланган Низомнинг 49-бандида, етказилган зарарни ундириш ушбу Низомга 4-иловада келтирилган битта дарахт ва бутани кесиш учун берилган рухсатнома қиймати миқдорининг базавий ҳисоблаш миқдорига нисбатан коэффициентлари кўрсатилган.

Унда қайд этилишича, кам қимматли дарахтлар тури учун — 5 бараварга, қимматли ёғочбоп дарахтлар учун — 10 бараварга, 100 ёшдан ошган дарахтлар учун  эса, 20 бараварга кўпайтириш билан ҳисобланади.

Бироқ дастлабки тергов органи ва биринчи босқич суди томонидан З. Ўроқовни айбдор деб топишда қатор моддий ва процессуал қонунчилик талаблари ҳамда Олий суд Пленуми қарори тушунтиришларига риоя қилинмаган. Хусусан, Жиноят кодексининг 9-моддасидаги шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши ёки Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддасидаги терговчи, прокурор ва суд жиноят юз берганлигини, унинг содир этилишида ким айбдорлиги, шунингдек, у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шартлиги, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилиши кераклиги, ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозимлиги тўғрисидаги меъёрларга эътибор берилмаган.

Аввалида қайд этилганидек, мазкур жиноят иши бўйича З. Ўроқовни Жиноят кодексининг 198-моддаси 3-қисми билан 2 йил 6 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига судланишига Самарқанд вилояти Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси Каттақўрғон туман инспекцияси инспектори Ж. Жўрақулов томонидан расмийлаштирилган ўсимлик дунёсига етказилган зарар 274 миллион 429 минг сўм эканлиги ҳақидаги далолатнома асос бўлган эди.

Судлов ҳайъати шундан келиб чиқиб, туман инспекцияси инспектори Ж. Жўрақуловнинг далолатномаси ҳуқуқий жиҳатдан қанчалик асослантирилганлиги ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга нечоғлик мослигини батафсил ўрганиш, шунингдек, 9 туп чинор дарахти кесилиши оқибатида етказилган ҳақиқий зарар қанча миқдорни ташкил этиши юзасидан Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигига саволлар билан мурожаат қилди.

Вазирликнинг Самарқанд вилояти экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси томонидан 9 туп чинор дарахтининг кесилиши оқибатида табиатга етказилган зарар миқдори 274 миллион 290 минг сўмни ташкил этиши асосли ва тўғри расмийлаштирилгани ҳақида хулоса берилди.

Аммо суд бу хулоса билан келишмади. Чунки Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 17 январдаги 43-сон қарори билан тасдиқланган “Давлат ўрмон фондига кирмайдиган ерларда дарахтлар ва буталарни экиш, парвариш қилиш, кесиш ҳамда дарахтларни хатловдан ўтказиш тартиби тўғрисида”ги Низом мазмунидан келиб чиқилганида, юқорида қайд этилган хулосада дарахтларни қонунга хилоф равишда кесиш натижасида ундириладиган жарима суммаси асосий зарар сифатида нотўғри кўрсатиб ўтилган.

Сабаби, ушбу Низомнинг 4-иловасида давлат ўрмон фондига кирмайдиган ерларда дарахтлар ва буталарни кесганлик учун тўлов миқдори ўша вақтдаги базавий ҳисоблаш миқдори — 223 минг сўмга нисбатан коэффицентларда кўрсатилган. Мазкур Низом талабидан келиб чиқиб ҳисоблаганда, ушбу жиноят иши бўйича кесилган дарахтлар жами қиймати 27 миллион 429 минг сўмни ташкил этади.

Жиноят кодексининг 198-моддаси 2-қисми диспозициясида, ўрмонларни, дарахтларни ёки бошқа ўсимликларни қонунга хилоф равишда кесиш кўп миқдорда зарар етказилишига сабаб бўлса, жиноий жавобгарлик белгиланган.

Қонун мазмунига кўра, кўп миқдор — Жиноят кодексининг 198-моддаси 2-қисмида назарда тутилган жиноят объектив томонининг асосий элементи ҳисобланади. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, мазкур жиноят иши учун аҳамиятли бўлган 2019 йилнинг декабрь ойида базавий ҳисоблаш миқдори 223 минг сўмни ташкил этган.

Жиноят кодексининг 8-бўлим 16-хатбошисига кўра, кўп миқдордаги зарар — базавий ҳисоблаш миқдорининг 300 бараваридан 500 бараваригача бўлган миқдордаги зарар, 2019 йил декабрь ойида амалда бўлган базавий ҳисоблаш миқдорлари меъёрида ушбу сумма 66 миллион 900 минг сўмдан 111 миллион 500 минг сўмгача бўлган миқдорни ташкил этган.

Бинобарин, судланувчи З. Ўроқов томонидан иш бўйича етказилган 27 миллион 429 минг сўм зарар кўп миқдорни ташкил этмайди.

Қонун талабига кўра, агар қилмишда жиноят таркибининг ақалли битта элементи бўлмаса, бундай қилмиш жиноят сифатида эътироф этилмайди.

Бу Жиноят кодексининг 16-моддаси 2-қисмида қайд этилган.

Айтиш керакки, қонун билан белгиланган аниқ ижтимоий хавфли қилмишни жиноят деб баҳолаш учун зарур объектив ва субъектив белгилар йиғиндиси тушунилади. Бу белгилар Жиноят кодексида мустаҳкамланганлиги боис, у ёки бу ижтимоий хавфли қилмишнинг жиноят деб баҳоланиши учун зарур ҳисобланади.

Аниқландики, биринчи босқич суди иш бўйича етказилган зарарнинг асосий миқдори юзасидан аҳамиятга молик ҳолатларни синчковлик билан ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқмасдан, З. Ўроқовни айбли деб топиб, барвақт хулосага келган.

Бундай ҳолатда, суднинг ҳукмини қонуний, асосли ва адолатли деб бўлмайди ҳамда З. Ўроқовнинг юқорида баён этилган ҳолатда ижтимоий хавфли қилмишни содир этганликда айбланиши асоссиздир.

Жиноят-процессуал кодексининг 23-моддасида айбдорликка оид барча шубҳалар, башарти, уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши белгиланган. Қонун қўлланилаётганда келиб чиқадиган шубҳалар ҳам гумон қилинувчининг, айбланувчининг ёки судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши лозим.

Судлов ҳайъати З. Ўроқовнинг ҳаракатларида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 79-моддаси 1-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжудлиги ҳолати бўйича маъмурий жавобгарлик масаласини ҳал этиш юзасидан тегишли ҳужжатларни Самарқанд вилояти прокурори орқали тегиш­ли суриштирув органига юборишни лозим топди.

Шундай қилиб, биринчи босқич судининг З. Ўроқовга нисбатан 2020 йил 22 октябрда чиқарилган ҳукми бекор қилинди. У Жиноят кодексининг 198-моддаси 2-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этмаган деб топилиб, Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, оқланди.

Судланувчи ҳисобидан етказилган зарар учун ортиқча тўланган 83 миллион 918 минг 500 сўм миқдоридаги маблағ Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг тегишли ҳисоб рақамидан З. Ўроқовга қайтарилди.

Шундай қилиб, З. Ўроқов судланганлик муддати тугаган бўлса-да, Мустақиллик меваси – адолатнинг қарор топишига ишонди, судга мурожаат қилиш ҳуқуқи уни ҳақиқат сари рағбатлантирди. Бу эса, ўз навбатида, судлар адолат қўрғонига айланиб бораётганининг амалдаги тасдиғидир.

Илҳом ҚОРАБОЕВ,

Самарқанд вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Бугунги кунда юртимизда тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашда маъмурий судлар алоҳида ўрин тутади. Чунки амалдаги қонунларимизда оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар маъмурий судларда кўриб чиқилиши белгилаб қўйилган.

Масалан, Учкўприк туманидаги “Zero trans ideal” масъулияти чекланган жамият ҳамда Транспорт вазирлиги ва Фарғона вилояти транспорт бош­қармаси ўртасида юзага келган низо маъмурий суд томонидан кўриб чиқилиб, адолатли ҳал этилди.

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, 2025 йил 20 апрелда Фарғона вилояти транспорт бошқармаси томонидан 30524-сонли лот асосида “Қўқон-Янгибозор-Собиржон” такси йўналишининг М2 тоифаси бўйича тендер ўтказилади. Ўз навбатида, “Zero trans ideal” ва “Uchko’prik golden egg” масъулияти чекланган жамиятлар ушбу тендерда иштирок этиш учун пакет сотиб олишади.

Аммо “Uchko’prik golden egg” масъулияти чекланган жамият ўзига тегишли 18 дона автомашинани эълон берилган платформага киритолмаган. Яъни талабгор ана шу транспорт воситаларига оид маълумотларни юборганида тизимда “ушбу автомашина аввал киритилган” деган сабаб билан қайтарилган. Оқибатда “Uchko’prik golden egg” масъулияти чекланган жамият танловда қатнаша олмаган. “Zero trans ideal” масъулияти чекланган жамият эса, тендерда ғолиб деб топилган.

Шундан сўнг “Uchko’prik golden egg” масъулияти чекланган жамият Фарғона вилояти транспорт бошқармаси томонидан ўзининг тендер танловида иштирок этишига тўсқинлик қилганлигини билдирган ҳолда бошқарманинг хатти-ҳаракатларини қонунга хилоф деб топишни сўраб, судга мурожаат қилган. Фарғона туманлараро маъмурий судининг 2025 йил 5 майдаги ҳал қилув қарори билан унинг талабини қаноатлантириш рад этилган.

Бинобарин, “Zero trans ideal” масъулияти чекланган жамият Фарғона вилояти транспорт бошқармасига “Қўқон-Янгибозор-Собиржон” йўналиши бўйича ўтказилган тендерни “Tender.Uztrans.uz” электрон базасида фаол ҳолатга ўтказиб, тиклаш чорасини кўриш ҳамда ўзининг тендер таклифини ўрганишни сўраб мурожаат қилган. Бироқ унинг мурожаати қаноатлантирилмаган.

Шундан сўнг масъулияти чекланган жамият раҳбари Фарғона туманлараро судига ариза билан мурожаат қилиб, Транспорт вазирлиги ҳамда Фарғона вилояти транспорт бошқармасининг тендерни фаол ҳолатда ўтказмаслик, ўз фаолиятини тикламаслик ва тендер таклифларини ўрганишни тўхтатиб қўйишда ифодаланган хатти-ҳаракатларини қонунга хилоф деб топишни сўради.

Айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 6 декабрдаги “Автомобиль транспортида йўловчи ташиш йўналишлари бўйича очиқ тендерларни электрон тарзда ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори билан тасдиқланган “Шаҳар, шаҳар атрофи, шаҳарлараро (Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар ичида ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳар ва вилоятлараро) ва халқаро йўналишларни бириктириш бўйича очиқ тендерларни электрон тарзда ташкил этиш ва ўтказиш тартиби тўғрисида”ги Низом (2025 йил 7 августгача бўлган таҳрири)нинг 23-1-бандига кўра, ахборот тизимига жойлаштирилган лотлар бўйича суд органлари томонидан тўхтатиб туриш тўғрисида қарор қабул қилинган тақдирда, ушбу лотлар жойлаштирилган тендер рўйхатидан вақтинча олиб турилади. Вақтинча олиб турилган лотларнинг очиқ тендер ўтказиш муддати лотдан олинган муддатига мутаносиб равишда суд қароридан келиб чиққан ҳолда, қайта ахборот тизимига (рўйхатга) белгиланган тартибда киритилади.

Низомнинг 43 ва 44-бандларида эса, “таклифлардаги маълумотларнинг ҳақиқийлигини ўрганиш вақти ва манзили тендер ғолиби ва ваколатли орган ўртасида олдиндан келишилади ҳамда тендер ғолиби аниқланганидан сўнг ўн кун ичида амалга оширилади. Таклифлардаги маълумотларнинг ҳақиқийлигини ўрганиш жараёнини очиқ ва шаффоф ташкил этиш мақсадида бошқа ташувчилар кузатувчи сифатида иштирок этиши мумкин. Бунда ўрганиш ўтказиладиган кундан бир иш куни олдин манфаатдор томонлар ўрганиш вақти ва манзили тўғрисида хабардор қилинади.

Ваколатли органнинг масъул ходими ҳақиқийлигини ўрганишдан олдин тендернинг барча иштирокчилари билан аффилланганлик хусусиятига эга алоқалари мавжудлиги тўғрисидаги маълумотни ахборот тизимига киритиши керак, дея қайд этилган.

Бундан кўринадики, Транспорт вазирлиги ва Фарғона вилояти транспорт бошқармаси 2025 йил 20 апрель куни ўтказилган тендер танловидаги таклифларнинг ҳақиқийлигини ўрганиш юзасидан зиммасидаги масъулиятли вазифага лоқайдлик билан қараган.

Энг муҳими, “Zero trans ideal” масъулияти чекланган жамият тендер ғолиб деб топилгач, вақтинчалик тўхтатиб туриш ва тендерни бекор қилиш юзасидан ваколатли орган ёки суднинг қарори қабул қилинмаган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 72-моддасида маъмурий суднинг илгари кўрилган иш бўйича қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳолатлар суд шу шахслар иштирок этаётган бошқа ишни кўраётганида янгидан исбот қилинмайди деб белгиланган. Шунингдек, кодекснинг 189-моддасига мувофиқ, суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунчиликка зид эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганлигини аниқласа, қарорни ёки унинг айрим қисмларини ҳақиқий эмас ёхуд ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, “Zero trans ideal” масъулияти чекланган жамият раҳбарининг аризасини қаноатлантириб, Транспорт вазирлиги ҳамда Фарғона вилояти транспорт бошқармасининг тендерни фаол ҳолатда ўтказмаслик, ўз фаолиятини тикламаслик ва тендер таклифларини ўрганишни тўхтатиб қўйишда ифодаланган хатти-ҳаракатларини қонунга хилоф деб топди. Шунингдек, жавобгарлар зиммасига “Қўқон-Янгибозор-Собиржон” йўналиши бўйича ўтказилган тендерни “Tender.Uztrans.uz” электрон базада фаол ҳолатга ўтказиб, тиклаш чорасини кўриш орқали қонунга мувофиқ ҳаракатларни амалга ошириш мажбуриятини юклади.

Ўз навбатида, Транспорт вазирлиги суд қароридан норози бўлиб, апелляция шикояти билан мурожаат қилди.

Фарғона вилоят маъмурий суди Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 217-моддасига биноан, ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида Фарғона туманлараро маъмурий судининг ҳал қилув қарори қонуний ва асосли эканини батафсил текшириб чиқди.

Бинобарин, апелляция ҳайъати Транспорт вазирлигининг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирди. Шу тариқа тадбиркор йўлидаги ғов суд қарори асосида бартараф этилди.

Таъкидлаш лозимки, бугунги кунда тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш, уларни ҳимоя қилиш Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан судлар олдига қўйилаётган энг долзарб вазифалардан биридир. Зеро, ушбу соҳа вакиллари Янги Ўзбекистонда кечаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг асосий иштирокчилари ва ижрочиларидир.

Нозима ТОЖИЕВА,

Фарғона туманлараро

маъмурий суди судьяси

 

Конституция ва қонунларимизда хотин-қизлар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш борасида мамлакат суд-ҳуқуқ тизими зиммасига ҳам муҳим вазифалар юкланган. Тизимга қаратилаётган доимий эътибор туфайли охирги йилларда айни йўналишда салмоқли натижаларга эришилди.

Жамиятда маиший муҳит яхшиланди, аёллар ва қизларимизнинг иззат-ҳурмати ишончли тарзда мустаҳкамланди, қилмиш ва жиноят учун жазо муқаррарлиги таъминланди. Бироқ бу йўналишдаги ишлар кўлами ҳали анча кўп, аксарияти мураккаб ечимларни талаб этади.

Қонунларнинг аниқ ва қатъий ишлашини таъминлаш, аҳоли орасида тазйиқ ва зўравонликнинг нафақат номақбул, балки ноқонуний эканлигини муфассал тушунтириш билан боғлиқ кенг қамровли маънавий-маърифий тадбирларни амалга оширишнинг аҳамияти ниҳоятда катта. Бу жараёнда оилавий (маиший) зўравонликка қарши қонунчилик ҳужжатлари муттасил такомиллаштирилаётгани, айниқса, муҳимдир.

Бу ўринда, жумладан, 2023 йил 11 апрелда қабул қилинган “Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ҳақида сўз бормоқда. Чунки ушбу янги қонун билан миллий қонунчилигимизга оилавий (маиший) зўравонлик ва шаҳвоний шилқимлик тушунчалари киритилди.

Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2, Жиноят кодексининг 126-1-моддаларидан – оилавий (маиший) зўравонлик тушунчасига оид нормалар жой олди. Ўз навбатида, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 41-моддаси 1-қисмига шаҳвоний шилқимлик бўйича жавобгарлик нормалари киритилди.

Бу борада Олий суд Пленумининг “Маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳамда жиноят ишлари бўйича айрим қарорларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарори ҳам айни масаланинг мақбул ечими сифатида судлов амалиётидан жой олгани алоҳида аҳамият касб этади. Чунки ушбу ҳужжат судларда ягона амалиётни шакллантириш, қонун ҳужжатларига киритилган ўзгартиш ва қўшимчаларнинг тўғри ва аниқ татбиқ этилишини таъминлашга қаратилган.

Айрим рақамларга мурожаат қиламиз. Масалан, 2025 йилнинг биринчи ярмида Хоразм вилояти судларида жами 316 нафар шахсга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ 288 та маъмурий ҳуқуқбузарлик иши кўриб, тамомланди.

Бу жараёнда маънавий ва маиший ахлоқ меъёрларидан четга чиққан 162 нафар шахсга нисбатан жами 149 та суд иши бўйича тегишли жазо чоралари қўлланилди. Шунингдек, 154 нафар шахсга нисбатан кўриб чиқилган 139 та иш ўзаро ярашилгани, оилавий муҳит барқарорлашгани ва бошқа қатор ижобий вазиятлар юзага келгани, айрим ҳолатларда эса, айб ўз тасдиғини топмагани боис ҳаракатдан тугатилди.

Бунда таҳдид ва зўравонликка қўл урганларнинг кўпчилиги – 281 нафарини эркаклар ташкил этгани ҳаммамизни ҳушёрликка чорловчи ҳол бўлди. Айни пайтда бундай ножоиз ва номуносиб кирдикорларга аёлларнинг ўзи ҳам бош қўшгани, уларнинг сони 35 нафардан иборат бўлгани, шу билан бирга, маъмурий жавобгарликка тортилганларнинг 267 нафарини 31-59 ёш оралиғидаги шахслар ташкил этгани ҳам тегишли мантиқий хулосалар чиқаришимизга асос бўлди.

Шу муносабат билан, ушбу ҳолатларни юзага чиқарган омиллар, шарт-шароитлар атрофлича ўрганилди. Содир этилган ҳуқуқбузарликларнинг 3 таси – моддий етишмовчилик, 34 таси – мастлик, 11 таси – ўзга шахсларнинг таъсири ва аралашуви, қолган 268 таси ўзаро келишмовчилик ва бошқа сабабларга кўра юзага келгани аниқланди.

Биргина мисол, ҳазорасплик З. Султонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) спиртли ичимлик таъсирида ўз турмуш ўртоғига қарши зўравонлик содир этган. Бу ҳол бир неча марта такрорланган. Навбатдаги можаро эса, нохуш оқибатга етаклаган: маст ҳолатдаги эрнинг ножўя қилмиши боис хонадон бекаси тан жароҳати олган.

Қонун З. Султоновнинг бу қабилдаги зўравонлигини оқибатсиз қолдирмади. У жиноят ишлари бўйича Ҳазорасп туман судининг қарорига асосан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддаси 2-қисми билан айбдор деб топилиб, 15 кунлик маъмурий қамоқ жазосига тортилди.

Шаҳвоний шилқимликка оид ҳуқуқбузарликлар ҳам ўзининг қонуний ва мантиқий ниҳоясини топмоқда. Ўтган давр мобайнида шу кўринишдаги қилмишни содир этган 48 нафар шахснинг ножоиз қилмишлари суд муҳокамасида кўрилди. Натижада 39 нафар шахсга нисбатан жазо чоралари қўлланилди, қолган 9 та иш ҳаракатдан тугатилди.

Таассуфки, жиноий жавобгарлик билан боғлиқ ҳолатлар ҳам мавжуд ва жорий йилнинг биринчи ярмида бу борадаги кўрсаткич вилоятда 7 тани ташкил қилди. Жиноят кодексининг оилавий (маиший) зўравонликни ифодаловчи 126-1-моддасига тааллуқли айни ҳолатларни кўриб чиққан жиноят ишлари бўйича шаҳар ва туман судлари оилавий можаронинг бошида турган 5 нафар шахсга нисбатан айблов ҳукмини чиқарди.

Кўрилган ишларнинг 2 тасини тугатиш мақсадга мувофиқ, деб топилди.

Мухтасар айтганда, мамлакатимизда хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий асослар ва ташкилий чора-тадбирлар тизими шакллантирилган. Жумладан, жабрланувчиларга ҳуқуқий, руҳий, тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш учун давлат ва жамоат ташкилотларининг ҳуқуқ, ваколат ва вазифалари аниқ белгилаб берилган. Бу эса, хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини суд орқали ҳимоялашнинг ишончли ҳуқуқий кафолатидир.

Ўз навбатида, тазйиқ ва зўравонликка қарши кураш соҳасида эришилган ютуқлар жамиятда оила институтини мустаҳкамлаш, аёлларга нисбатан ҳурмат руҳини шакллантиришга хизмат қилади. Шундай экан, бу соҳадаги ишларни изчил давом эттириш, жамоатчилик билан биргаликда профилактика ва маънавий-маърифий тадбирларни янада кучайтириш ҳамда жавобгарликнинг муқаррар эканлигини таъминлашда изчил давом этишимиз фарзу қарздир.

Шуҳрат Камолов,

Хоразм вилояти

суди раиси

Аввало шуни таъкидлаш жоизки, Конституциямизнинг 76-моддасига кўра, оила жамиятнинг асосий бўғинидир ҳамда у жамият ва давлат муҳофазасидадир.

Бу конституциявий қоидадан ҳам кўринадики, оила институти жамият барқарорлиги ва тараққиётини таъминлашда муҳим ўрин тутади. Шу боис оилалар мустаҳкамлигини таъминлаш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналиши сифатида белгиланган.

Бу ҳақда гап борганда, оилавий низоларни ўз вақтида бартараф этиш, эр-хотин ва фарзандларнинг ҳуқуқ ҳамда манфаатларини таъминлаш судлар зиммасидаги муҳим вазифалар сирасига киришини таъкидлаш жоиз.

Бугунги кунда жаҳон тажрибасидан кўриш мумкинки, оилавий низоларни ҳал этишда ихтисослашган судлар юқори натижага эришмоқда.

Шу маънода дунёнинг ривожланган давлатларида ўтган асрдан бошлаб, оила судлари алоҳида ҳуқуқий инс­титут сифатида самарали фаолият юритиб келмоқда.

Илғор хорижий тажрибани миллий тизимга татбиқ этиш мақсадида, Президентимиз томонидан 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган “Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорга асосан, суд тизимида янги институт, яъни оила судьялари ташкил қилиниши белгиланди.

Қарор ижросини таъминлаш мақсадида, тажриба тариқасида Олий суд Раёсатининг 2024 йил 3 январдаги қарорига асосан, 2024 йил 1 февралдан бошлаб, дастлаб фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган ва Мирзо Улуғбек туманлараро судида “Оила судьялари” иш бошлади.

Бугунги кунда оила судьялари томонидан оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 32 турдаги фуқаролик ишлари кўриб чиқилмоқда. Хусусан, никоҳдан ажратиш, алимент ундириш, оталикни белгилаш, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ёки чеклаш, бола билан кўришиб туриш тартибини белгилаш, фарзандликка олиш, эр-хотиннинг умумий мулкини белгилаш шулар жумласидандир.

Энг муҳими, бу борадаги ислоҳотлар изчил давом эттирилди ва Олий суд Раёсатининг 2024 йил 26 декабрдаги қарорига кўра, 2025 йил 2 январдан бошлаб, фуқаролик ишлари бўйича Қарши ҳамда Чирчиқ туманлараро судларида ҳам Оила судьялари ташкил этилди.

Бугунги кунда Оила судьялари оилалар мустаҳкамлигини таъминлаш, фарзандлар ҳуқуқ ва манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш, бу борадаги низоларнинг адолатли ечимини топишда самарали фаолият олиб борилмоқда.

Масалан, фуқаролик ишлар бўйича Қарши туманлараро судининг Оила судьялари томонидан 2025 йилнинг ўтган олти ой давомида 2531 та иш кўрилган бўлса, шундан тарафлар ўзаро ярашганлиги ва келишувга эришгани боис 172 таси кўрмасдан қолдирилди, 111 таси эса, иш юритишдан тугатилди.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, Оила судьялари оиланинг аҳил-иноқ ва тотувлигини таъминлаш мақсадида, манфаатдор ташкилотлар билан ўзаро ҳамкорликни йўлга қўйган. Жумладан, Қашқадарё вилояти судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати ва вилоят Оила ва хотин-қизлар бошқармаси ўртасида 2025 йилда ҳамкорлик меморандуми имзоланди. Ушбу меморандумга асосан оилавий ажримда ва низоларнинг олдини олишда ўзаро ҳамкорликда иш олиб бормоқда.

Бундан ташқари фуқаролик судлари, Оила ва хотин-қизлар бўлими ва бошқа мутасадди ташкилотлар билан бирга ажрашиш ёқасига келиб қолган оилаларни яраштириш юзасидан ҳар ойда бир кун “Оила мустаҳкамлиги учун барчамиз масъулмиз” шиори остида давра суҳбатлари ва амалий тадбирлар ўтказилиб келинмоқда.

Бунга биргина мисол: Г. Баҳодирова фуқаролик ишлари бўйича Қарши туманлараро судига жавобгар Т. Арабов билан ўртадаги никоҳни бекор қилиш ҳақидаги даъво аризаси билан мурожаат қилган. Унинг аризасида қайд этилишича, жавобгар билан 2013 йилда қонуний никоҳдан ўтган, ўрталарида тўрт нафар фарзанд бор, дастлаб яхши яшашган, кейинчалик эса, ўртада келишмовчиликлар юзага келган. Ўз навбатида, суд тарафларнинг ярашиб олиши учун муҳлат белгилаб, оилани сақлаб қолиш юзасидан тегишли чоралар кўриш учун Оила ва хотин-қизлар билан ишлаш бўлимига юборди.

Ўзаро ҳамкорликдаги саъй-ҳаракатлар самара берди, судга даъвогар Г. Баҳодирова жавобгар билан ярашгани боис даъводан воз кечиш ҳақида ариза тақдим этди. Шу тариқа ўзаро ҳамкорликда низодаги бир оила ажралишдан сақлаб қолинди. Муҳими, тўрт нафар фарзанд ҳам ота, ҳам она меҳридан баҳраманд бўлиб вояга етадиган бўлди.

Хулоса ўрнида айтганда, Оила судьяларининг ташкил этилиши мамлкатимизда суд тизимини ислоҳ қилишдаги муҳим қадам ҳисобланади.

Бу, ўз навбатида, жамиятимизда оила институтини мустаҳкамлашга, бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишга, мустаҳкам оилалар кўпайишига ва ёш авлод соғлом оилавий муҳитда камол топишига хизмат қилади.

Латофат Махаммадиева,

фуқаролик ишлари бўйича

Қарши туманлараро судининг

оила судьяси

Ҳаётда боланинг бегонаси бўлмайди. Донишмандлар болани ниҳолга қиёслашади. Ниҳол тўғри парвариш қилинса, келажакда азим дарахт бўлади. Худди шундай, бола тарбиясида хатога йўл қўйилмаса, у комил инсон бўлиб вояга етади. Ҳолбуки, фарзанд тарбиясида йўл қўйилган кичкина хато ҳам изсиз кетмайди.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, болаларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш орқали уларда “жиноятга қарши иммунитет”ни шакллантириш зарур. Бунда болалар бўш вақтини мазмунли ўтказишлари, касб-ҳунар ўрганишлари, тўғри таълим-тарбия олишлари учун ота-оналар ва маҳалла фаоллари билан ҳамкорликда иш олиб боришни тизимли асосда ташкил этиш ниҳоятда муҳим.

Ҳақиқатан ҳам, боланинг жиноятчи ёки ҳуқуқбузарга айланиб қолишининг турли сабаби ва омиллари бор. Бу борада, айниқса, назоратсизлик ва таълим-тарбиядаги камчиликларни, қолаверса, вояга етмаганлар жиноятчилигининг олдини олиш ҳамда унга қарши бевосита кураш олиб бориш вазифалари зиммасига юкланган органлар фаолиятидаги айрим нуқсонларни қайд этиш мумкин.

Фикримизнинг тасдиғи сифатида ҳаётий мисолларга тўхталамиз.

Жумладан, 2024 йил 21 октябрь куни соат, тахминан, 13.30 ларда жамоат жойи ҳисобланган Ангрен шаҳар ҳудудидаги умумий ўрта-таълим мактаби олдидаги бўш ер майдонида мактаб ўқувчилари – вояга етмаган Ҳуснора (исмлар ўзгартирилган) ва Дилфузахон бошқа бир воя­га етмаган қизни, яъни Гулчеҳрани уриб, унга тан жароҳати етказган. Оқибатда Гулчеҳра шаҳар тиббиёт бирлашмасига мурожаат қилган.

Жиноят ишлари бўйича Оҳангарон шаҳар судининг 2025 йил 3 мартдаги ҳукмига кўра, ҳуқуқбузарларнинг ҳар бирига базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари миқдорида жарима жазоси тайинланди.

Яна бир мисол. Пскент туманида яшовчи вояга етмаган Ғуломжон 2025 йил 6 апрель тунги вақтда маҳаллалардан биридаги хонадон олдида турган “Кобалт” русумли автомашинанинг юкхонасини очиб, у ердан 200 АҚШ долларини олади ва қочиб кетади.

Аммо у тез орада қўлга тушди. Жиноят ишлари бўйича Пскент тумани судининг 2025 йил 16 майдаги ажримига кўра, унга нисбатан очилган жиноят иши жабрланувчи билан ярашилганлиги учун тугатилди.

Бошқа битта мисол. Ота-она қарамоғида яшайдиган, ўрта таълим мактабининг 8-синф ўқувчиси Дилмуродга жиноят ишлари бўйича Чилонзор тумани судининг 2025 йил 21 январь кунидаги ҳукмига кўра, 1 йил 11 ой 28 кун муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланган.

Лекин у бундан тегишли хулоса чиқармаган. Оқибатда, Дилмурод орадан бир ой ҳам ўтмасдан, 2025 йил 10 февраль куни изма-из икки марта “Дамас” русумли автомашинасини олиб қочган.

Жиноят ишлари бўйича Қуйи Чирчиқ туман судининг 2025 йил 4 апрелдаги ҳукмига кўра, вояга етмаган Дилмуродга 2 йил муддатга, жиноят ишлари бўйича Чилонзор туман судининг 2025 йил 21 январдаги ҳукми билан тайинланган жазони қисман қўшиш йўли билан узил-кесил ўташ учун 2 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Вояга етмаганлар содир этган ҳуқуқбузарликларни асосан безориликлар, тақиқланган моддаларни истеъмол қилиш, ўғирлик каби иллатлар ташкил этади. Баъзида оиласи иқтисодий қийинчиликни бошдан кечираётган, баъзида эса, ўзига тўқ ота-она томонидан эркин қўйилган болалар ҳам ноқонуний ҳаракатлар содир этиши кузатилмоқда.

Айниқса, ота-она томонидан назорат сусайганда ўсмирга кўчадаги тенгдошлари томонидан ўтказиладиган таъсир ошади. Болаликда тенгдошлари томонидан қабул қилинмаган ва ажратиб қўйилган шахслар жиноят содир этишга кўпроқ мойил бўлади.

Вояга етмаганлар ўртасидаги жиноятчилик ҳолати Тошкент вилоят суди томонидан доимий таҳлил қилиб борилмоқда. Ушбу таҳлиллар ҳақиқий аҳволни кўрсатиб, эътибор қаратилиши лозим бўлган йўналишларни белгилаб беради.

Тошкент вилояти жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида жорий йилнинг ўтган биринчи ярмида жами 180 нафар вояга етмаган шахсга нисбатан 133 та жиноят иши кўрилган. Шундан 155 нафар ўсмирга айблов ҳукми чиқарилган бўлиб, 23 нафарига нисбатан иш тугатилган, 1 нафарига тиббий йўсиндаги мажбурлов чораси қўлланилган.

Албатта, вояга етмаганлар жиноятчилиги таҳлили бу иллатни камайтириш учун ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, таълим муассасалари, ўзини ўзи бошқариш органлари, тегишли идоралар, кенг жамоатчилик вакилларининг доимий ҳушёрлигини, турли тарғибот ва ташвиқот ишлари орқали муттасил курашиши талаб этилишини кўрсатмоқда.

Бир сўз билан айтганда, ёшлар – келажагимиз. Уларни қандай тарбиялашимиз келажагимизни белгилайди. Шу маънода, ёшларимизни ҳар томонлама соғлом, билимли, дунёқараши кенг ва ватанпарвар этиб вояга етказиш келажагимиз гаровидир.

Дилшод ТАДЖИБАЕВ,

Тошкент вилояти

суди раиси

Тергов судига тақдим қилинган ҳужжатларга қараганда, бу воқеа Урганч шаҳридаги марказий деҳқон бозорида рўй берган.

Баён этилишича, 1980 йилда туғилган Қудрат Бобониёзов (исм-шарифлар ўзгартирилган) назоратчи Азамат Аҳмедовни беҳаё сўзлар билан ҳақорат қилган, шаъни, қадр-қимматини таҳқирлаган. Буниси камлик қилгандай, унга тегишли мобил телефон ускунасини шикастлаган, шу ердаги автоматлаштирилган сунъий тўсиқ ҳамда бинонинг ойналарини уриб синдирган. Ҳовурини бу билан ҳам босолмаган чоғи, Қ. Бобониёзов А. Аҳмедовни дўппослаб, унга тан жароҳати ҳам етказган. Шунингдек, у хизмат вазифасини ўтаётган ҳуқуқ тартиботи ходими Б. Камоловнинг қонуний талабини бажаришдан бош тортган ва унга фаол қаршилик кўрсатган. У бу қилмиши билан деҳқон бозорига 22 миллион 750 минг сўм миқдорида зарар етказган.

Албатта, бундай қилмиш беиз кетмади, аниқроқ айтганда, Қ. Бобониёзовга нисбатан Жиноят кодексининг 277-моддаси 2-қисми “в” ва 3-қисми “г” бандлари бўйича жиноят иши қўзғатилди. Гумонланувчи эҳтиёт чораси сифатида вақтинчалик ҳибсга олинди.

Бу ҳақда фикр юритганда, яна шуни айтиш керакки, вақтинчалик ҳибсга олиш эҳтиёт чораси 1991 йил Урганч шаҳрида туғилган Г. Матниёзовага нисбатан ҳам қўлланилди. Маълум бўлишича, у аёл боши билан товламачиликка қўл ургани етмагандек, аёл шаънига иснод келтирувчи жирканч иш билан ҳам шуғулланган.

Охир-оқибатда Жиноят кодексининг товламачиликка оид 165-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича жавобгарликка тортилган.

Г. Матниёзова содир этган жиноий қилмишнинг совуқ турқи даставвал 1993 йил Шовот туманида туғилган Бектурди Исмоилов билан Интернет тармоғи орқали танишгач, юз кўрсатади. Г. Матниёзова ўз хуштори билан ўрталаридаги муносабатни кейинчалик тубан ниятда фойдаланиш мақсадида яширинча тасвирга олиб қўяди. Бундан, табиийки, Б. Исмоилов бехабар қолади. Қисқаси, орадан кўп ўтмай бу маккор аёл ана шу беҳаё тасвирларни рўкач қилиб, ундан нақ 50 миллион сўм талаб қилади. Ўз яқинлари олдида уятга қолиш, шармандаю шармисор бўлишдан чўчиган Б. Исмоилов эса, унинг шартига кўнишдан бўлак илож топа олмайди ва 50 миллион сўмни товламачининг қўлига тутқазади.

Аммо товламачи аёлнинг нафси бу билан қониқмайди. У Б. Исмоиловдан янада мўмайроқ миқдорда пул ундиришни кўзлайди. Бу гал у ўртадаги “ишқий сир”нинг янги баҳосини 228 миллион сўм миқдорида белгилайди.

Б. Исмоилов оилавий дахлсизлигини асраш важидан аёлнинг бу талабига ҳам кўнади. Аммо бироз фурсат ўтгач, у фикрини ўзгартиради ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Товламачи-таъмагир аёлнинг қилмишлари пайи ана шу аснода қирқилади. “Ўзаро келишилган” 228 миллион сўмнинг 28 миллион сўмини олаётган маҳал рад этилмас далиллар асосида қўлга олинади.

Г. Матниёзова дастлабки суриштирув чоғи қилмишидан тонмади. Б. Исмоиловга оид сир сақланиши лозим бўлган маълумотларни ошкор қилиш ва уни турли мураккаб вазиятларга дучор этиш билан таҳдид қилгани яққол аён бўлди.

Бу эса, қилмиш юки анча оғир эканидан далолат беради ва бу ҳолат прокурорнинг илтимосномасида ҳам қайд қилинди. Хусусан, унга нисбатан қамоқ эҳтиёт чорасини қўллаш сўралди.

Бинобарин, бундай чора Жиноят-процессуал кодексининг 236-моддаси биринчи қисмига кўра, айбланувчининг суриштирув, дастлабки тергов ва суддан бўйин товлашига изн бермаслик, унинг олдини олиш, жиноий фаолиятига барҳам бериш, ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қилувчи ҳолларга йўл қўймаслик, ҳукм ижросини таъминлаш мақсадида терговга ҳамда одил судловга монелик қиладиган ҳолатлар содир этилмаган вазиятларда ва албатта, қонун талабига қатъий риоя қилинган ҳолда қўлланилади.

Бу борада суднинг қонун билан кафолатланган дахлсиз ваколатлари ҳам бор. Бу Жиноят кодексининг 243-моддаси 10-қисми 2-1-бандида ўз ифодасини топган. Унга мувофиқ, судья айбланувчига нисбатан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқиб, қамоққа олишга тааллуқли эҳтиёт чорасини қўллашни рад қилиш ва уй қамоғи ёки гаров тарзидаги эҳтиёт чорасини танлаш тўғрисида ажрим чиқаришга ҳақлидир.

Ушбу кодекснинг 242-1-моддаси биринчи қисмига мувофиқ уй қамоғи айбланувчига ёки судланувчига нисбатан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини танлаш учун асослар мавжуд бўлганида унинг ёшини, соғлиғи ҳолатини, оилавий аҳволини ва бошқа ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда қамоққа олиш мақсадга номувофиқ деб топилган тақдирда қўлланилади.

Кодекснинг 238-моддасида “Эҳтиёт чораларидан қайси бирини қўллаш тўғрисидаги масалани ҳал қилишда суриштирувчи, терговчи, прокурор, суд ушбу ҳужжатнинг 236-моддасида назарда тутилган асослардан ташқари қўйилган айбнинг оғирлигини, айбланувчининг шахсини, машғулот турини, ёши, соғлиғи, оилавий аҳволи ва бошқа ҳолатларни ҳам ҳисобга олиши” белгиланган.

Масаланинг бу жиҳати назарда тутилса, адолат ва ҳақонийликнинг шу сингари намуналаридан биринчи галда айбланувчи тараф баҳраманд бўлмоғи керак. Ва амалда ҳам шундай бўлди. Гумонланувчи Г. Матниёзова муқим яшаш жойига эга экани, дастлабки тергов органинг чақирувига асосан етиб боргани, яширинишга уринмагани, чақирувга бирор маротаба ҳам айтилган вақтида бормаганлик ҳолати кузатилмагани, мажбурий тартибда келтириш тўғрисида қарор чиқаришга етакловчи ножўя ҳаракатлар содир қилинмагани, ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қилинаётганига доир далиллар тўпланмагани, бундай ҳужжатлар иш материалларида ҳам мавжуд эмаслиги аниқланди.

Айбланувчининг оилавий аҳволига келсак, у вояга етмаган бир нафар фарзандининг ягона боқувчиси, муқаддам судланмаган.

Шунга кўра, суд унга нисбатан “уй қамоғи” тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашни мақсадга мувофиқ, деб топди. Айбланувчи суд залидан озодликка чиқарилди.

Айнан шундай мурувват мақоламиз аввалида зикр қилинган ва Урганч Марказий деҳқон бозорида безорилик жиноятини содир этган Қудрат Бобониёзовга нисбатан ҳам қўлланилди.

Инсонпарварлик тамойилига асосланган ҳолда уй қамоғи жазосининг тайинланиши жиноят ҳуқуқида инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг муҳим кўриниши ҳисобланади. Ушбу ёндашув орқали шахсни жамиятдан тўлиқ ажратмасдан туриб, унинг хулқ-атворини назорат қилиш, қайта тарбиялаш ва ижтимоий мослашувини таъминлаш имконияти яратилади. Шу билан бирга, бу жазо тури жазонинг адолатлилиги ва мақсадга мувофиқлигини таъминлаб, жамият ва шахс манфаатлари ўртасида мувозанатни сақлашга хизмат қилади.

Элёрбек Бобажонов,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди

тергов судьяси