Ўттиз бир ёшли Муҳайё Даминова (исм-шарифлар ўзгартирилган) бир нафар фарзанднинг онаси. У Балиқчи туманидаги мактабгача таълим ташкилотларидан бирида ёрдамчи тарбиячи – энага вазифасида ишларди. Аммо у ҳалол меҳнат билан рўзғор тебратиш ўрнига нафс қутқусига учиб, қинғир ишга қўл урди.

Аниқроқ айтганда, М. Даминова бундан 7-8 йил аввал тумандаги боғчаларда амалга оширилаётган бунёдкорлик ва ободонлаштириш ишлари ҳамда таълим-тарбия жараёнига оид янгиликларни Facebook ижтимоий тармоғида ёритиб борарди. Албатта, бундан кўпчилик хурсанд бўларди. Бироқ вақт ўтиши билан унинг нияти бузилди. Аниқроғи, мактабгача таълим муассасаларидаги хато ва камчиликлар ёки қонунбузилиш ҳолатларини аниқлаб, уларни ошкор қилмаслик эвазига таъмагирлик қила бошлади.

Ўшанда 2022 йилнинг март ойи эди. М. Даминова тумандаги 7-сонли давлат мактабгача таълим ташкилоти мудираси М. Норбобоевага қўнғироқ қилади.

— Ҳам боғчадаги ишлар, ҳам сизнинг устингиздан шикоят бор, — дейди М. Даминова кутилмаганда дағдағали оҳангда.

— Қанақа шикоят экан? — ҳайрон бўлиб сўрайди мудира.

Бунга жавобан М. Даминова ходимлар унинг боғчага мудира этиб тайинланганидан норози экани, бунинг устига боғчада ҳам таълим-тарбия ишлари яхши эмаслигини айтаркан, буларни “Facebook” ижтимоий тармоғига чиқармаслик эвазига 100 АҚШ доллари беришини талаб қилади.

М. Норбобоева унинг ваҳимали сўзларини эшитиб, бирдан довдираб қолади ва унинг талабига рози бўлади: 100 АҚШ доллари ҳисобидан 1 080 000 сўм пул маблағни М. Даминованинг пластик картасига ўтказиб беради.

Ўша йили апрель ойида эса, М. Даминова тумандаги 1-давлат мактабгача таълим муассасаси мудираси Х. Аҳмаджоновага нисбатан товламачилик содир этади.

Аниқроғи, унинг Лочинбек исмли йигит билан шахсий муносабатларига оид ёзишмаларидан хабари борлигин айтаркан, бу ҳақда оиласи ва яқин қариндошларига хабар беришни, ҳатто “Facebook”да эълон қилишини айтиб, қўрқитади. Бундай кутилмаган дағдағадан қўрқиб кетган мудира товламачи сўраган 500 АҚШ долларидан 4 528 000 сўмга тенг 400 АҚШ долларини беришга мажбур бўлади.

Орадан уч ой ўтгач, яъни 2022 йил 29 июлда товламачи бу аёл тумандаги 14-умумтаълим мактаби директори Ш. Нурматовани нишонга олади.

— Ялангоёқ бўп олиб, қоматингизни кўз-кўз қилиб, ҳиндча қўшиққа роса ўйнабсиз, — дейди у мактаб директорига кинояли оҳангда.

Шундан сўнг мақсадга ўтади:

— Хуллас, ўз хоҳишингиз билан ишдан бўшаш тўғрисида розилик хати ёзиб берасиз. Йўқса, рақсга тушган видеонгизни “Facebook”да кўрасиз…

Бу гапларни эшитиб, бирдан қўрқиб кетган Ш. Нурматова ялинишга тушади:

— Илтимос, жон синглим, унақа қилманг…

Директордан худди шу илтижони кутиб турган товламачи аёл очиқ-ошкор 500 АҚШ доллари беришини талаб қилади. Чорасиз қолган мактаб раҳбари эса, 3 272 433 сўмга тенг бўлган 300 АҚШ долларини унга қўшқўллаб топширади.

Шу тариқа М. Даминова 2023 йил февраль ва март ойларида яна аввалги усулда товламачилигини давом эттириб, тумандаги 9 ҳамда 35-давлат мактабгача таълим муассасаси мудиралари Д. Маҳмудова ва М. Ҳамдамоваларнинг ҳар биридан 500 АҚШ доллари миқдорида маблағни қўлга киритади.

Буни қарангки, 2024 йилнинг март ойига келиб, юқорида тилга олинган 7-сонли боғча мудираси М. Норбобоева яна М. Даминованинг “тузоғи”га илинади. Лекин бу пайтда у тумандаги 36-сонли давлат мактабгача таълим муассасаси мудирлигига тайинланганди.

— Боғчангизни СЭС текшириб, камчилик топганидан хабарим бор. Агар шу камчиликларни “Facebook” орқали тарқатсам, боғчангизни ёпиб қўйишади. Қолаверса, обрўингизга ҳам путур етади, — дейди М. Даминова.

Аввал ҳам бу товламачи аёлга “иши” тушган М. Норбобоева унинг ниятини англаб, дарров мақсадга ўтади:

— Хўш, қанча беришим керак?

— Тушунган аёлсиз-да, опагинам, — дейди М. Даминова мамнун бўлганча. – Кўп эмас, бир ярим минг…

М. Норбобоева товламачининг талабини эшитиб эсанкираб қолади. Бироқ у билан тортишиш бефойда эканини тушуниб, талаб қилган маблағни беради.

Бу товламачи аёл тумандаги 25-умумтаълим мактаби директори М. Турсуновдан ҳам видео тасвирни “Facebook” ижтимоий тармоғига жойламаслик эвазига 2 000 АҚШ доллари беришни талаб қилади.

Оқибатда мактаб директорининг 1 500 АҚШ долларини қўлга киритади.

Ўтган йилнинг 6 ноябрь куни соат 10.00 ларда М. Даминова Балиқчи тумани мактабгача ва мактаб таълими бўлими мудири Н. Ҳакимовага қўнғироқ қилади ва қаердасиз, деб сўрайди.

— Иш жойимдаман, — дейди Н. Ҳакимова кутилмаганда асаби бузилиб.

Орадан кўп ўтмай унинг олдига М. Даминова етиб келади.

— Учта боғча мудираси устидан шикоят бор, — дейди у салом-аликдан сўнг.

— Қайси мудиралар?

— Ўн тўрт, ўттиз бир ва ўттиз учинчи боғча мудиралари устидан шикоят қилишган.

— Нима деб шикоят қилишибди? — деб сўрайди Н. Ҳакимова.

Унга жавобан товламачи аёл бирма-бир изоҳ беради:

— Ўн тўртинчи боғча мудираси умуман ишга келмас экан. Ишни масофадан туриб бошқарармиш, ўрнига ҳамшираси иш юритади. Ўттиз биринчи боғчада тайёрланган овқатдан пашша чиққан, менда видеотасвирлари ҳам бор.

— Қани менга кўрсатинг-чи, ўша видеотасвирни?!

— Йўқ, кўрсатмайман, ким юборганини ҳам айтмайман, – дейди М. Даминова. – Ўттиз учинчи боғчанинг мудираси ҳам ишга бориб-бормайди. Қолаверса, у Шербек исмли йигит билан гаплашиб юради. Хуллас, учала мудирангизни чақириб, тегишли чора кўрасизми ёки ўзим бу масалани бошқарма бошлиғингизга олиб чиқайми?

— Майли, ўзим гаплашаман, чора кўраман, — дея Н. Ҳакимова вазиятни юмшатади.

Қисқаси, Н. Ҳакимова ўша куниёқ 31 ва 33-мактабгача таълим муассасалари мудираларини чақириб, суҳбатлашади. М. Даминова айтган камчиликлар, чиндан ҳам, бор-йўқлигини, агар мавжуд бўлса, дарҳол бартараф этиш лозимлигини уқтиради. Бироқ 14-боғча мудираси билан гаплашишга улгурмайди. Эртаси куни эса, иш юзасидан Андижон шаҳрига, вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармасига мажлисга борганда, кимдир унга қўнғироқ қилиб, Балиқчи туман ички ишлар бўлимига етиб боришини айтади.

Н. Ҳакимова туман ИИБга келгач, маълум бўладики, М. Даминова ўз жиноятига туман мактабгача ва мактаб таълими бўлими ходими Зулайҳо Арзиевани ҳам шерик қилган экан. Яъни М. Даминова З. Арзиевага 14-давлат мактабгача таълим муассасасига оид салбий маълумотлар борлигини айтади. Сўнг ушбу маълумотларни Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигига тақдим қилмаслик эвазига мудира Гулзода Насруллаева 600 АҚШ доллари беришини талаб қилади. З. Арзиева эса гўёки “Элчига ўлим йўқ” қабилида иш тутиб, бу талабни Г. Насруллаевага етказади.

— Қандай маълумотлар экан? — ҳайрон бўлиб сўрайди боғча мудираси.

— Билмадим, айнан нималигини менга айтмади, — дейди З. Арзиева.

Шундан сўнг Гулзода Насруллаева ўйлай-ўйлай М. Даминова ва З. Арзиеванинг хатти-ҳаракатлари юзасидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Оқибатда З. Арзиева Г. Насруллаевадан талаб қилинган 600 АҚШ долларини олган вақтда ашёвий далил билан ушланади.

Бинобарин, тезкор тадбир давом эттирилади. Яъни М. Даминова З. Арзиевадан 600 АҚШ долларини олиб, 100 АҚШ долларини унга улуш сифатида қайтарган пайтида қўлга олинади.

Мазкур ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилади. Тергов-суриштирув жараёнида М. Даминованинг қариндошлари 25-мактаб директори М. Турсуновга етказилган 1 500 АҚШ доллари миқдоридаги моддий зарарни қоплашади.

Шундан сўнг ушбу иш жиноят ишлари бўйича Балиқчи туман судида кўриб чиқилди. Суд М. Даминовани Жиноят кодексининг 165-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандлари, З. Арзиевани эса, шу модданинг 2-қисми “в” банди билан айбдор деб топиб, тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади. Шунингдек, суд ҳукмида М. Даминовадан жабрланувчи М. Норбобоева фойдасига жами 20 миллион 595 минг сўм моддий зарар ундириш ҳам белгиланди.

Албатта, М. Даминованинг тубан қилмиши — товламачиликни ўзига касб қилиб олиши ўта афсусланарлидир. Чунки у, аввало, аёл, нафс қутқусига учмай фарзандига, оиласига меҳр кўрсатганида, бошига бу ташвиш тушмас, иснодга қолмасди.

Бу воқеани баён этишдан мақсад шуки, жамиятда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Буни ҳеч қачон унутмаслик жоиз.

Улуғбек ШЕРАЛИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Балиқчи тумани суди раиси

Боланинг таълим-тарбияси, соғлиғи ва ҳуқуқларини таъминлаш ота-онанинг асосий вазифалари ҳисобланади. Аммо баъзи ҳолларда ота-оналар ўз вазифаларини бажармай, болага нисбатан бепарволик ёки зўравонликка йўл қўяди. Бундай ҳолларда суд томонидан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш чораси қўлланилиши мумкин.

Бу қандай тартибда амалга оширилади? Тошкент шаҳар суди раисининг ўринбосари – фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси Бобир Исломов билан шу ҳақда суҳбатлашдик.

— Конституциямизнинг 77-моддасига кўра, ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиши, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбурдирлар.

Оила кодексининг 79-моддасига асосан, ота-она ўз мажбуриятларини бажаришдан бош тортса, шу жумладан, алимент тўлашдан бўйин товласа, узрсиз сабабларга кўра, ўз боласини туғуруқхона ёки бошқа даволаш муассасасидан, тарбия, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш муассасаси ва шунга ўхшаш бошқа муассасалардан олишдан бош тортса, ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилса, болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада бўлса, жумладан, жисмоний куч ишлатса ёки руҳий таъсир кўрсатса, муттасил ичкиликбозлик ёки гиёҳвандликка рўжу қўйган бўлса, ўз болаларининг ҳаёти ёки соғлиғига ёхуд эри (хотини)нинг ҳаёти ёки соғлиғига қарши қасддан жиноят содир қилган бўлса, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши мумкин.

Агар болаларга нисбатан ота-она эмас, балки оила аъзолари шафқатсиз муомалада бўлсалар, боланинг ота ва онаси бунга қаршилик қилмаса, бундай ота-оналарнинг ота-оналик ҳуқуқлари Оила кодексининг 83-моддасига мувофиқ чекланиши мумкин.

Боланинг ҳаёти ва соғлиғига қарши ота-она томонидан қасддан жиноят содир қилиниши ўта оғир ва жамоат учун хавфли ҳисобланади. Бундай асосларга кўра, ота (она)ни ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилишга фақат суднинг қарори бўлгандагина йўл қўйилади.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ҳал қилув қарорининг нусхаси суд томонидан васийлик ва ҳомийлик органига ва боланинг туғилгани қайд этилган фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органига юборилиши лозим.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она қайси болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бўлса, шу болага нисбатан бўлган қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлардан, шу жумладан, ундан таъминот олиш, шунингдек, болали фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган имтиёз ва нафақалар олиш ҳуқуқларидан маҳрум бўлади.

– Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ота-онани ўз боласига таъминот бериш мажбуриятидан озод қиладими?

– Йўқ, болага таъминот бериш мажбурияти сақланиб қолади. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она (улардан бири)нинг бундан кейин бола билан биргаликда яшаш ёки яшамаслик масаласи суд томонидан уй-жой тўғрисидаги қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал қилинади.

Бола фарзандликка олинган бўлмаса, турар жойга бўлган мулк ҳуқуқини ёки турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини сақлаб қолади. Шунингдек, ота (она)си ва бошқа қон-қариндошлари билан туғишганлик фактига асосланган барча мулкий ҳуқуқларини, жумладан, мерос олиш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Болани ота ёки онасига беришнинг имконияти бўлмаган ёки ота-онанинг ҳар иккаласи ҳам ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган тақдирда, бола васийлик ва ҳомийлик органининг қарамоғига олиб берилади.

Оила кодексининг 81-моддасига мувофиқ, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ота-онани болаларини таъминлаш мажбуриятидан озод қилмайди.

Шу сабабли, суд жавобгарни ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилишда Фуқаролик процессуал кодексининг 251 ва 254-моддаларининг қоидаларига асосланиб, ундан алимент ундириш тўғрисидаги масалани, бундай даъво қўзғатилган-қўзғатилмаганидан қатъи назар, биргаликда ҳал этиши шарт.

Оила кодексининг 107-моддасига асосан, вояга етмаган болани ота-онасидан олиш ва уни болалар тарбия муассасасига жойлаштириш тўғрисидаги ҳал қилув қарорини чиқаришда суд ота ва онанинг ҳар биридан мазкур бола фойдасига ушбу кодекснинг 99-моддасида белгиланган миқдорларда алимент ундиради. Бунда ундирилган алиментлар мазкур бола номига очилган банк ҳисобварағида жамланади ва у вояга етганда тўланади.

– Ушбу йўналишдаги суд амалиётига тўхталиб ўтсангиз.

– Мазкур туркумдаги ишлар судларда кўрилганда, энг аввало, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш охирги чора эканига алоҳида аҳамият қаратилади.

Статистик маълумотларга кўра, Тошкент шаҳар фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлари томонидан 2024 йил давомида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақида 226, 2023 йил давомида эса 239 фуқаролик иши кўрилган.

2024 йил давомида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги кўрилган ишларнинг 59,7 фоизи қаноатлантирилган, 22,6 фоиз даъво аризаларни қаноатлантириш рад қилинган, 17,7 фоиз даъво аризалар кўрмасдан қолдирилган.

– Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум бўлган шахслар бу ҳуқуқни қайта тиклай оладими?

– Оила қонунчилигида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тартибидан ташқари ўз хатти-ҳаракатларида сезиларли ижобий ўзгаришларга эришган ота ёки онанинг ҳуқуқларини тиклаш ҳам белгиланган.

Оила кодексининг 82-моддасига асосан, ота-она (улардан бири) ўз хулқ-атворини, турмуш тарзини ва бола тарбиясига бўлган муносабатини ўзгартирган ҳолларда ота-оналик ҳуқуқи тикланиши мумкин.

Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она (улардан бири)нинг даъвосига биноан суд тартибида амалга оширилади. Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги ишлар васийлик ва ҳомийлик органининг, шунингдек, прокурорнинг иштирокида кўриб чиқилади.

Агар ота-оналик ҳуқуқининг тикланиши бола манфаатларига зид бўлса, суд боланинг фикрини инобатга олган ҳолда ота-она (улардан бири)нинг ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъвосини қаноатлантиришни рад қилишга ҳақли.

Ўн ёшга тўлган болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқининг тикланишига фақат унинг розилиги билан йўл қўйилади. Бола фарзандликка олинган ва фарзандликка олиш бекор қилинмаган бўлса, ота-оналик ҳуқуқини тиклашга йўл қўйилмайди.

Оила кодексининг 82-моддасига мувофиқ, судлар ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъволарни кўришда ота-оналарнинг хулқ-атвори ва турмуш тарзи ўзгарган-ўзгармаганини, уларнинг болаларини тарбия қила олиш-олмасликларини синчиклаб текшириши лозим. Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш боланинг манфаатларига мос келсагина амалга оширилади.

Айтиш керакки, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш институти бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишда муҳим восита ҳисобланади. Бироқ, бу чора фақат юқори стандартлар асосида, бола манфаатини устувор қилиб, адолатли ва шаффоф суд тартибида амалга оширилиши лозим. Суд амалиётида бир хил ёндашув, ҳуқуқий ёрдамни таъминлаш ва бола фикрини инобатга олиш каби тамойиллар кафолатланиши шарт.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш – бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасидаги энг кескин ва таъсирчан ҳуқуқий чоралардан бири бўлиб, унинг амалга оширилиши боланинг ҳаёти ва келажаги учун узоқ муддатли оқибатларга олиб келиши мумкин. Шу боис, мазкур институтдан фойдаланиш фақат фавқулодда ва зарур ҳолатларда, боланинг ҳуқуқлари ва манфаатлари аввалги ўринга қўйилган ҳолда амалга оширилиши лозим.

Норгул Абдураимова,

ЎзА мухбири

Бу ҳаётда баъзан ўйламай гапириш, кимнингдир шаънини таҳқирлаш кутилмаган ташвишларни келтириб чиқаради.

Бунга ҳаётдан кўплаб мисоллар келтириш мумкин. Масалан, риштонлик Ҳамиджон Бозорбоев (исм-шарифлар ўзгартирилди) айни пайтда 45 ёшда. Уч нафар фарзанднинг отаси. Бироқ у ҳанузгача “ичкилик” дея аталмиш иллатдан воз кечолмаган. Оқибатда оиласида тинчлик йўқ, кунда-кунора жанжал. Унинг бундай хурмача қилиқларидан қўшнилари ҳам аллақачон безор бўлишган.

Жорий йилнинг 6 январь куни ҳам Ҳ. Бозорбоев хурмачаси тўлганча ичиб, буткул маст бўлиб қолади. Сўнг соат 22:30 ларда уйига келиб, хотини билан жанжаллашади.

— Бақириб-чақириб, қўшниларнинг ҳам тинчини бузаяпсиз, дадаси. Уйга кириб, ухланг, — дея хотини Д. Ниёзова уни тартибга чақиради.

Аммо Ҳ. Бозорбоев аёлининг гапига қулоқ солмайди. Аксинча, уни баттар ҳақорат қилади. Бу ҳам етмагандек, у хотинига қўл кўтариб, тан жароҳати ҳам етказади.

Ҳ. Бозорбоевнинг ҳовлисидаги тўс-тўполон қўшниси Даврон Бегматовнинг ҳам тинчини бузади. Бинобарин, у асабийлашиб кўчага чиқади. Шунда у уйдаги жанжалдан қочиб, дарвоза олдида йиғлаб ўтирган қўшнининг болаларига кўзи тушиб, баттар тутақиб кетади. Оқибатда ўзини босолмай қўшнисининг уйига кириб боради.

— Бу қилиқларинг билан ҳамманинг жонига тегдинг, — дейди у жаҳл устида.

— Сен кимсан?! — дейди Ҳ. Бозорбоев ҳам баттар жазавага тушиб. — Нега менинг ишимга аралашяпсан?

У қўшнисини ҳақорат қилганча, қўл кўтаради. Даврон Бегматов ҳам қараб турмайди, уни уриб, енгил тан жароҳати етказади. Шундан сўнг қўшнилар хабар беришгач, ИИБ ходимлари келиб, Ҳ. Бозорбоевни олиб кетишади.

Оқибатда унга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддаси 2-қисми ва 194-моддаси 1-қисми, Д. Бегматовга эса, кодекснинг 52-моддаси 2-қисми билан маъмурий иш қўзғатилади.

Шу ўринда яна бир мисолга эътибор қаратсак, туманнинг Воҳим маҳалласида яшайдиган С. Умаров ҳам 2024 йил 25 декабрь куни арзимайдиган келишмовчилик туфайли хотини Шоҳиста Умарова билан тортишиб қолади.

Гап шундаки, ўша куни Ш. Умарова отасининг уйига бориш учун эридан рухсат сўрайди. Кечки пайт эса, поччаси Жаҳонгир Эрматов автомашинасида уларни олиб келиб қўяди.

Шундан сўнг оқшом маст ҳолда уйига қайтган С. Умаров аёли ва болаларини божаси автомашинасида олиб келганини эшитиб, кутилмаганда жанжал кўтаради. Хотинини куракда турмайдиган сўзлар билан ҳақорат қилади. Бунинг оқибатида Ш. Умарова фарзандлари билан бирга яна отасининг уйига аразлаб кетади. Орадан бир ҳафта ўтгач, 2025 йил 1 январь куни қайноғалари Исломжон ва Илҳомжон Раззоқовлар унинг уйига келишади: ниятлари — сингилларининг кўч-кўронини олиб кетиш эди. Аммо бунга С. Умаров қаршилик қилади. Оқибатда улар ёқалашиб кетишади. Натижада Исломжон ва Илҳомжон шовқин-сурон кўтариб, қўни-қўшниларнинг тинчини бузишади. С. Умаровни ҳақорат қилиб, майда безорилик содир этишади. Шу боис ака-укага нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 183-моддаси билан маъмурий иш қўзғатилади.

Албатта, қайд этилган ҳар икки ҳолат ҳам жиноят ишлари бўйича Риштон туман судида кўриб чиқилиб, ҳуқуқбузарларга нисбатан тегишли жарима жазолари тайинланди.

Шуни таъкидлаш жоизки, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-моддасида “Содир этилган маъмурий ҳуқуқбузарлик кам аҳамиятли бўлган тақдирда, суд ҳуқуқбузарни маъмурий жавобгарликдан озод этиб, уни огоҳлантириш билан кифояланиши мумкин” дея белгиланган.

Бинобарин, суд ҳуқуқбузар Д. Бегматовнинг қарамоғида 1 нафар вояга етмаган фарзанди борлиги, Ҳ. Бозорбоевнинг унга нисбатан даъвоси йўқлиги, уни кечирганлиги, айбига иқрорлиги, қилган ишидан пушаймонлиги, енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларни инобатга олиб, маъмурий жавобгарликдан озод қилди.

Хулоса ўрнида бир мулоҳазани баён этсак. Баъзи юртдошларимиз жаҳл устида бир-бирлари билан тортишиб, тилларига эрк бериб юборишади.

Ваҳоланки, инсон ҳар қандай вазиятда ҳам ўзга инсонга тили билан озор беришга, айниқса, бировнинг шаъни ва қадр-қимматини камситиб, ҳақорат қилишга ҳақли эмас. Бунинг учун амалдаги қонунларимизда тегишли жавобгарлик белгилаб қўйилган. Буни ҳеч ким унутмаслиги керак.

Пўлатжон МАМАТУСМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Риштон тумани суди тергов судьяси

Бугунги кунда суд қарорларини қайта кўришда вилоят судлари ва уларга тенглаштирилган судларнинг имкониятларидан самарали фойдаланиш, ўрта бўғин судларида суд қарорларини кўриб чиқиш ва қонуний, адолатли ҳамда асосли бўлишини таъминлаш орқали фуқароларнинг шикоят қилиш ҳуқуқидан фойдаланиш имкониятларини янада кенгайтириш зарурияти вужудга келди. Бу, ўз навбатида, тафтиш институтини ривожлантириш йўналишида давр ва жамият талабларига жавоб берадиган ўзгаришларни амалга ошириш масаласини кун тартибига қўйди.

Тафтиш – суд ҳужжатларини юқори инстанцияда ҳуқуқий жиҳатдан текшириш ва қайта баҳолаш жараёни бўлиб, суднинг қонуний кучга кирган қарорларига нисбатан қўлланилади.

Мамлакатимизда 2021 йилдан бошлаб суд ҳужжатларини қайта кў­риб чиқишнинг янги механизлари жорий этила бошланди. Бироқ узоқ изланишлар ва хорижий тажрибалардан келиб чиқиб, 2024 йилдан янгича тартиб — бевосита тафтиш инстанцияси жорий қилинди.

Бу янгилик “Суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш тартиби такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун асосида амалга оширилди. Натижада ўтган қисқа даврда одил судловга эришиш имкониятлари янада кенгайтирилиб, аҳолининг судма-суд овора бўлиб юришига барҳам берилди.

Бунда биринчи инстанция судининг қарори ёки ажримидан норози тарафлар вилоят судига апелляция ёки кассация тартибида шикоят қилиб, уларнинг ҳам натижасидан қониқмаса, ушбу иш мазкур судларда тафтиш тартибида кўриб чиқилади. Биринчи ҳамда апелляция ёки кассация инстанцияси судлари томонидан қабул қилинган қарор ёки ажримда моддий ва процессуал қонун нормаларига риоя қилинганлиги тафтиш тартибида ўрганилиб, ҳуқуқий баҳо берилади.

Суд қароридан яна норози бўлинган тақдирда, вилоят ва унга тенглаштирилган судлар томонидан тафтиш тартибида кўриб чиқилган ишлар Олий суднинг судлов ҳайъатларида қайта кўриб чиқилади. Бу жараёнда қуйи инстанция судлари иш юритувига ва ишнинг қонуний ечимига баҳо бериш билан бирга суд амалиётини бир хилда шакллантиришга эришилаётганини қайд этиш лозим.

Бошқача айтганда, тафтиш инстанция судлари судьяларига янада катта масъулият юкланиб, ишни янгидан кўриш учун қуйи судларга юбориш тартиби бекор қилинди. Айни шу омил ҳам суд ҳужжатидан норози шахснинг юқори инстанцияга ишончини мустаҳкамлайди.

Соҳага татбиқ этилган янгиликлар фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий кафолатларини янада кучайтирмоқда. Шунингдек, иш бўйича барча ҳолатлар суд инстанциялари томонидан ҳар томонлама ва тўлиқ текширилишига ҳамда халқимизнинг судларга бўлган ишончи янада ошишига хизмат қилмоқда.

Фуқаролик процессуал кодексининг янги таҳририда суд ҳужжатларини қайта кўриш учта босқич орқали амалга оширилиши белгиланган. Яъни, бу жараён:

• апелляция – биринчи инстанция судининг қонуний кучга кирмаган суд ҳужжати устидан;

• кассация – қонуний кучга кирган биринчи инстанция судининг суд ҳужжати устидан;

• тафтиш – апелляция ёки кассация (тафтиш) инстанциясининг ажримлари устидан берилган шикоятлар юзасидан амалга оширилади.

Тафтиш институтида асосий урғу ҳуқуқий хато ва процессуал бузилишларни бартараф этишга қаратилган. Шу билан бирга, янги очилган ҳолатлар асосида ҳам суд ҳужжатлари қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Судлар томонидан тафтиш инстанциясида 2024 йилда кўрилган ишлар таҳлилига қараганда, вилоят ва унга тенглаштирилган судлар томонидан 4 минг 525 та тафтиш шикояти кўриб чиқилган. Бунда қуйи судларнинг 422 та суд ҳужжати бекор қилинган ва 109 таси ўзгартирилган.

Олий судда ўтган йили 227 та шикоят юзасидан 89 та суд ҳужжати бекор қилинган ва 26 таси ўзгартирилган. Яъни суд ҳужжатларининг қарийб 12 фоизи тафтиш тартибида ўзгаришга учраган.

Бу ҳолат суд қарорларини қабул қилишдаги хато ва камчиликлар ҳали ҳам мавжудлигини англатади. Шу боис, тафтиш институти фуқароларнинг адолатга бўлган ишончини тиклашда муҳим механизм бўлиб қолмоқда.

Шу маънода, тафтиш инстанциясида иш бўйича нафақат моддий ва процессуал қонун нормалари тўғри қўлланилганлигини текшириш, балки уларга тўлиқ суд муҳокамасини иш материаллари асосида ўтказиш орқали аниқланган камчиликни бартараф этиш ёхуд қайта апелляция ёки кассация инстанция судига юбориш ваколати ҳам берилгани жуда муҳим.

Бундан мақсад суд қарорлари барқарорлигини таъминлашдир.

Бу борадаги халқаро тажрибани мухтасар тарзда таққослама таҳлил қилиб кўрамиз.

Масалан, Францияда тафтиш вазифасини Кассация суди амалга оширади.

Бу суд моддий ҳуқуқ нормаларини эмас, фақат процессуал ҳуқуқ бузилишларини текширади. Россияда эса, назорат (“надзор”) институти мавжуд бўлиб, у ҳам прокурор ёки юқори суд раисининг протестига асосан, ишга қайта баҳо бериш ҳуқуқига эга.

Ўзбекистондаги тафтиш институти, ушбу тажрибалардан самарали жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда, миллий ҳуқуқий амалиётга мослаштирилган. Айниқса, суд қарорларини тафтиш тартибида қайта кўриб чиқиш механизми қонунийлик ва адолат тамойилларини мустаҳкамлайди.

Ўз навбатида, тафтиш тартиби амалиётида айрим муаммолар ҳам кузатилмоқда. Жумладан:

• ишга тараф сифатида жалб қилинмаган шахсларни тафтиш инстанциясида ишга жалб қилиш имконининг мавжуд эмаслиги;

• суд ҳужжатларининг етарли даражада асослантирилмаганлиги;

• шикоятларни кўриб чиқиш муддатларининг жуда қисқалиги;

• тафтиш инстанцияси суди биринчи инстанция судида кўриб чиқиш предмети бўлмаган янги талабларни қабул қилмаслиги ва кўриб чиқмаслиги каби омиллар шулар сирасига киради.

Қолаверса, тафтиш инстанциясининг судида:

• ишларни битта иш юритишга бирлаштириш тўғрисидаги;

• талабнинг предметини ёки асосини ўзгартириш ҳақидаги;

• ишда иштирок этишга учинчи шахсларни жалб қилиш ҳақидаги қоидалар мавжуд эмас. Шунингдек, қонунда фақат биринчи инстанция судида ишни кўриш учун белгиланган бошқа қоидалар қўлланилмаслиги каби ҳолатлар борлигидан ҳам кўз юмиб бўлмайди.

Шу муносабат билан тафтиш инстанциясини такомиллаштириш бўйича айрим таклифларимизни билдирамиз.

Биринчи таклиф: судьялар малакасини ошириш курсларида республикадаги тафтиш амалиётини ўргатиш ва таҳлил қилиш.

Иккинчи таклиф: суд қарорларининг таҳлиллари ва статистик маълумотларини оммавийлаштириш, доимий суд амалиёти обзорлари базасини тайёрлаб, электрон шаклда шакллантириб бориш ишларини ташкил қилиш.

Учинчи таклиф: суднинг ҳар қандай босқичида, жумладан, апелляция, кассация ва тафтиш инстанцияларида ишга жалб қилинмаган тарафларни ишга жалб қилиш имконини берувчи “агар ушбу ҳолат ишни тўғри ҳал қилиш учун зарур ва шарт бўлса” деган аниқ қоидани қонун нормаси сифатида киритиш.

Тўртинчи таклиф: тафтиш тартибида шикоят бериш муддати ўтказиб юборилган тақдирда, ушбу муддатни тиклашда узрли ҳолатларнинг аниқ рўйхати ва энг узоқ муддати чегарасини белгилаш.

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳужжатларини тафтиш тартибида қайта кўриш институти фуқаролик судловининг мустаҳкам пойдеворларидан бири сифатида шаклланди. Тафтиш инстанцияси орқали суд қарорларида йўл қўйилган хатоларни тўғрилаш, фуқароларнинг ҳуқуқларини тиклаш, суд адолатини таъминлаш мумкин.

Амалий ва ҳуқуқий жиҳатдан ушбу институтни такомиллаштириш фақатгина суд тизимининг самарадорлигини оширишга хизмат қилиб, жамиятда қонун устувор бўлишини таъминламоқда ва адолатли суд тизимига ишончни мустаҳкамламоқда.

Ушбу омил, шунингдек, одил судловга эришиш даражасини янада оширишга, ишларнинг сифатли ва ўз вақтида кўриб чиқилишига, суд қарорларини қайта кўришда ўрта бўғин – вилоят судлари ва уларга тенглаштирилган судлар имкониятларидан самарали фойдаланишга, фуқароларнинг вақтлари ва судлардаги ортиқча харажатлари тежалишига хизмат қилмоқда.

Икром АЛМАНОВ,

Омон САТТОРОВ,

Тошкент шаҳар судининг

 фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьялари,

Камолиддин Жалилов,

Судьялар олий мактаби тингловчиси

Маълумки, айрим юртдошларимиз ҳаётида узоқ йиллар мобайнида ечимини кутаётган муаммолар ҳам учраб туради. Албатта, бунинг ўзига хос сабаблари бор.

Учкўприк туманида истиқомат қилувчи Ниғматулла бобо Умаровни узоқ йиллар бир муаммо қайнаб келарди. Гап шундаки, бобонинг фарзандлари қўшни республикада яшашади. Уларни кўргани борай деса…

Ниғматулла бобо 1938 йил 5 августда Фарғона вилояти Учкўприк тумани Тожик қишлоғида туғилган. Кейинчалик қўшни Қозоғистон Республикасига кўчиб кетган. 1961-1979 йилларда Қозоғистоннинг турли идора ва хўжаликларида электромонтёр ҳамда инспектор вазифаларида ишлаган.

Бу даврда уйланиб, 8 нафар фарзанд кўрган. 1979 йил 5 март куни унга “И-КТ № 667795” рақамли собиқ иттифоқ паспорти берилган.

1989 йилда эса, Н. Умаров яна Учкўприк туманига кўчиб келган. Аммо собиқ Иттифоқ паспортини Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик паспортига алмаштиролмаган. Бинобарин, шунча йил мобайнида туғилган қишлоғидан ташқарига чиқмаган.

Н. Умаров ҳужжатсиз бўлгани боис фарзандлари ҳар йили келиб, унинг ҳолидан хабар олиб туришади. Аммо улар Қозоғистон Республикаси фуқароси ҳисобланади.

Учкўприк тумани адлия бўлими ходимлари Тожик маҳалла фуқаролар йиғини еттилиги билан бирга “Ҳар бир уйга ҳуқуқий ёрдам” лойиҳаси доирасида уйма-уй юришган пайтда Ниғматулла Умаровни 36 йилдан буён қийнаб келаётган муаммо аниқланди. Шу боис туман адлия бўлими томонидан Н. Умаровнинг 1989 йилдан буён Учкўприк тумани Тожик қишлоғида доимий яшаб келаётганлик фактини белгилашни сўраб, фуқаролик ишлари бўйича Қўқон туманлараро судига даъво аризаси киритилди.

Таъкидлаш лозимки, Фуқаролик процессуал кодексининг 295-моддасига мувофиқ, агар қонун ҳужжатларида уларни белгилашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, суд юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактларни ҳам белгилаши мумкин. Аризачи юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни тасдиқлайдиган зарур ҳужжатларни бошқача тартибда олиши мумкин бўлмаган ёхуд йўқотилган ҳужжатларни тиклашнинг имкони бўлмаган тақдирдагина суд ушбу фактларни аниқлайди.

2020 йил 13 мартда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролиги тўғрисида”ги қонуннинг 6-моддасида “Ўзини Ўзбекистон Республикасининг фуқароси деб тан олиш тўғрисидаги ариза билан мурожаат қилган кунга қадар Ўзбекистон Республикасида камида ўн беш йил доимий яшаб келаётган ва мазкур давр мобайнида чет давлат фуқаролигида бўлмаган шахс Ўзбекистон Республикасининг фуқароси деб тан олинади” дея белгиланган.

Суд ушбу қонуний асосларга таянган ҳолда даъво аризасини қаноатлантириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди: Н. Умаровнинг 1989 йилдан буён Учкўприк тумани Тожик қишлоғида доимий яшаб келаётганлик факти белгиланди.

Шундан сўнг Н. Умаровга Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик паспорти (ID карта) берилди.

Бундан ташқари шу куни Учкўприк тумани давлат хизматлари маркази орқали Ниғматулла бобо Умаровнинг номидан Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси Учкўприк тумани бўлимига қилинган мурожаат натижасида ёшга доир пенсия ҳам тайинланди.

Бир сўз билан айтганда, суд қарори асосида Ниғматулла бобо Умаровнинг 36 йилллик орзуси ушалиб, унинг бир йўла иккита ҳуқуқи тикланди. Энди у бемалол Қозоғистон Республикасига соғинган фарзанду невараларини кўргани бориб-келиши мумкин.

Бош Қомусимизнинг 54-моддасида “Инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсадидир. Давлат инсон ҳамда фуқаронинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлайди” деб, 138-моддасида эса, “Суд ҳокимиятининг ҳужжатлари барча давлат органлари ва бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар ҳамда фуқаролар учун мажбурийдир” дея қайд этилган.

Бугунги кунда судлар томонидан ана шу конституциявий қоидаларнинг амалий ифодаси таъминланмоқда. Зеро, Президентимиз томонидан биз, судьялар олдига қўйилаётган талаб ҳам, аслида, шундан иборат.

Байрамали НОРОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Қўқон туманлараро суди судьяси

Ҳаётда шундай кимсалар ҳам учрайдики, улар қайта-қайта жиноий қилмишга қўл уришига қарамай бундан тегишли хулоса чиқариш, тўғри йўлни топиш ҳақида ўйлаб ҳам кўрмайди. Масалан, В. Набижоновани шундай кимсалар тоифасига қўшиш мумкин. Чунки у қирқ ёшга тўлгунга қадар бир эмас, икки эмас, нақ йигирма тўққиз марта жиноий қилмишга қўл урган. Аниқроқ айтганда, у кимнидир алдов йўли билан чув туширган, ниманидир ўғирлаган. Бунинг оқибатида “хавфли рецидивист” деб топилган.

Бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, В. Набижонова 2023 йил 13 август куни, тахминан, соат 17.40 да алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш орқали ўзганинг мулкини талон-торож қилиш мақсадида, пойтахтдаги йирик савдо мажмуасига бориб, телефон аппаратлари сотиладиган дўконга киради-да, сотувчидан “Samsung S22” телефон аппаратини кўрсатишни сўрайди. Ўз навбатида, сотувчи ёрдамчисига у сўраётган телефон аппаратини кўрсатишни буюради. В. Набижонова телефон аппаратини қўлига оларкан, атайдан уни айлантириб кўргандай бўлади-да, сотувчи ёрдамчисидан аппаратнинг қувватловчи USB симини ҳам кўрсатишни сўрайди. Уни ҳам қўлига олиб, синчиклаб кўраверади.

Аслида, у сотувчиларнинг бошқа ишга чалғиб қолишини — ўзига қулай фурсат пайдо бўлишини пойларди, шундай имкон бўлган заҳотиёқ қўлидаги телефоннинг пулини тўламай қочиб қолади. Буни кўриб, сотувчилар дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага хабар беришади.

Судда маълум бўлишича, В. Набижонова ўғирлаган телефон аппаратини пойтахтимиздаги “Малика” бозорида нотаниш кишига 250 АҚШ долларига сотиб юборган экан.

Орадан уч ой ўтгач, аниқроғи, 2023 йил 20 ноябрь куни у яна жиноий қилмишга қўл уради: ўша куни соат 15 ларда у ўғли билан бирга тилла тақинчоқлар билан савдо қилувчи дўконда пайдо бўлади ва ўзининг 30 граммлик тилла буюмини сотиш ниятида эканини айтади. Сотувчи аёл унинг тилла буюмини ўлчаб кўради ва ҳар бир граммини 410 000 сўмдан сотиб олишини билдиради. Бунга В. Набижонова рози бўлгач, сотувчи жиянига қўнғироқ қилиб, 12 миллион 300 минг сўм олиб келишини тайинлайди. Орадан кўп ўтмай сотувчининг жияни пулни олиб келади. В. Набижонованинг ҳийла-найрангини қарангки, у пулни санаб олгач, шошиб ташқарига чиқади-да, аллаким билан телефон орқали гаплашиб, яна дўконга қайтиб киради. Сўнг дўкон эгасига юзланиб, узр, укам зарур бўлган пулни топибди, энди тилла буюмни сотишга ҳожат қолмабди, дейди. Шунинг учун пулни олиб, тилла буюмни қайтариб беришни сўрайди. Сотувчи унга эътироз билдирмайди ва тилла буюмни қайтариб беради. Буни қарангки, айни шу пайт В. Набижонованинг кутилмаганда яна фикри ўзгариб қолади, у сотувчига тилла буюмни узатиб, “бояги пулни бера қолинг, тиллани сотаман”, дея яна 12 миллион 300 минг сўмни олиб, шошиб дўкондан чиқиб кетади.

Дўконда В. Набижонованинг хатти-ҳаракатини кузатиб турган сотувчининг жияни кўнглида шубҳа пайдо бўлади, у холасидан мижоз қолдирган тилла буюмни кўрсатишини сўрайди. Шунда улар тилла буюмни тарозига тортиб кўришса, В. Набижонова бошқа — аввалгисидан ҳажми анча кичик тилла буюмни бериб кетган экан. Шундан сўнг улар ҳам дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишади.

Халқимиз “қинғир ишнинг қийиғи қирқ йилдан кейин ҳам чиқади” деб бежизга айтмаган. В. Набижонованинг қилмишлари ҳам тезда ошкор бўлди. Судда судланувчи В. Набижонованинг айби ўзининг қисман иқрорлигидан ташқари жабрланувчиларнинг кўрсатмалари, юзлаштириш, нарсани қабул қилиб олиш ва кўздан кечириш баённомаси, экспертиза хулосаси, ашёвий далил деб эътироф этиш ҳақидаги қарор ҳамда бошқа объектив далиллар билан ўз тасдиғини тўлиқ топди.

Суд судланувчини Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди ва унга шу модда билан Жиноят кодексининг 57, 59, 61-моддаларига асосан жиноятлар мажмуи бўйича мазкур ҳукм билан тайинланган жазога жиноят ишлари бўйича Пастдарғом туман судининг 2024 йил 8 октябрдаги ҳукми билан тайинланган жазони қўшиш йўли билан базавий ҳисоблаш миқдорининг 200 баравари миқдорида, яъни 68 000 000 сўм жарима ва 5 йил 11 ойга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Хулоса ўрнида айтганда, ҳар ким пешона тери тўкиб, ҳалол яшаса, рўзғорига ҳам барака киради, ҳам кўнгли хотиржам бўлади. Афсуски, В. Набижонова бу йўлдан бормади, аксинча, ўзига — аёл шаънига қинғирликни раво кўрди. Қинғирлик эса, ҳеч қачон барака келтирмайди.

Буни эсдан чиқармаслик лозим.

Фарҳод Ҳикматуллаев,

жиноят ишлари бўйича

Сирғали тумани суди раиси

Ҳар бир жамиятнинг равнақида унинг бирламчи бўғини бўлмиш оиланинг ўрни беқиёсдир. Оила институти фуқаролик жамиятининг муҳим таянч нуқтаси ва барқарор пойдеворидир. Зеро, айни шу муқаддас даргоҳда инсон дунёга келади, улғаяди, маънан ва ахлоқан тарбия топади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 76-моддасида оила жамиятнинг асосий бўғини ҳамда у жамият ва давлат муҳофазасида эканлиги кафолатланган. Никоҳ Ўзбекистон халқининг анъанавий оилавий қадриятлари, никоҳланувчиларнинг ихтиёрий розилиги ва тенг ҳуқуқликка асосланади. Давлат оиланинг тўлақонли ривожланиши учун ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва бошқа шарт-шароитларни яратади.

Ўз навбатида, Оила кодексига кўра, никоҳ фақат фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органларида тузилади. Диний расм-русумларга биноан тузилган никоҳ ҳуқуқий аҳамиятга эга эмас.

Оила кодексининг 40-моддаси талабига кўра, никоҳдан ажратиш ҳақидаги ишлар эр ёки хотиннинг аризасига биноан судлар томонидан ҳал этилади.

Статистик маълумотлар шуни кўрсатдики, Наманган вилояти фуқаролик ишлари бўйича судлари томонидан 2024 йилда никоҳдан ажратиш бўйича жами 4 минг 505 та иш кўриб, тамомланган. Шундан 4 минг 134 таси бўйича ҳал қилув қарори чиқарилган бўлиб, айни кўрсаткич 2023 йилда 4 минг 232 тани ташкил этганди.

Бошқача айтганда, кўрилган ишлар сони 2024 йилда 2023 йилдагига нисбатан 154 тага, судларнинг ҳал қилув қарорлари асосида никоҳдан ажратиш белгиланган ишларнинг сони эса, 182 тага камайган.

Судларда никоҳдан ажратиш ҳақидаги ишни кўришда суд эр-хотинни яраштириш, фарзандларнинг келажагини таъминлаш ва оиладаги вазиятни соғломлаштириш чораларини кўришга мажбурлигини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Яна бир эътиборга молик жиҳат шундаки, эр-хотинни яраштириш чораларини кўришда суд тарафларнинг ёки улардан бирининг илтимосига кўра, улардан бундай таклиф чиқмаган ҳолатда эса, ўз ташаббусига кўра, ишнинг кўрилишини кейинга қолдиришга, эр-хотинга ярашишлари учун Оила кодексининг 40-моддасида кўрсатилган доирада, яъни олти ойгача муҳлат белгилашга ҳақли.

Бу муҳлат мобайнида ҳам оилани сақлаб қолиш масаласи барибир судларнинг эътиборидан четда қолмайди. Қонунчиликка биноан, суд яраштириш учун берилган муддатда эр-хотинни яраштириш мақсадида жамоатчилик асносида қўшимча чора-тадбирларни кўриш учун суд ажрими нусхаларини улар яшайдиган маҳалла фуқаролар йиғинларига юбориши лозим.

Судлар томонидан якуний қарор қабул қилишда никоҳдан ажратиш билан боғлиқ кўрилган ишлар бўйича тегишли маҳалла фуқаролар йиғинлари ҳузуридаги яраштириш комиссияларининг хулосаларини олиш ҳам муҳим ўрин тутади.

Судьялар никоҳдан ажратиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқишда асосий эътиборни имкони борича оилаларни сақлаб қолиш билан бир қаторда, бу борада профилактика чора-тадбирларини татбиқ этишга ҳам қаратадилар.

Кейинги пайтда жамиятимизда аёлларнинг оилавий зўравонликка учраши ҳолатлари кузатилмоқда. Ҳуқуқшунос сифатида шуни айтмоқчиманки, оилавий зўравонлик кўринишларига нафақат жисмоний зўравонлик, балки иқтисодий ва маънавий зўравонликлар ҳам киритилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Афсуски, бир жиҳатдан, ҳуқуқий маданият даражасининг етарли бўлмаганлиги оқибатида жамиятимизда аксарият қонунсиз (шаръий) никоҳлар асосида яшаётган аёлларга нисбатан оилавий зўравонлик ҳолатлари қўпроқ содир этилмоқда. Ваҳоланки, қонунсиз никоҳ асосида турмуш қурган аёлларнинг оиладаги ҳуқуқлари бирмунча чекланган бўлади.

Ўз-ўзидан, бу тоифадаги аёллар фарзандларига туғилганлик гувоҳномаларини олишда, уй-жойга бўлган ҳуқуқларини ҳимоя қилишда, оила мулкидан мерос олишда муаммоларга дуч келмоқдалар. Шу сабабли никоҳни расмийлаштиришда, албатта, қонунга риоя қилиш муҳим.

Ўрни келганда яна шуни айтиш керакки, қонун томонидан яратилган имкониятлардан бири — никоҳ шартномасини тузишдир. Оилани мустаҳкамлаш кафолати саналувчи ушбу шартномани тузиш орқали эр-хотин ўзининг мулкий ҳуқуқлари ҳимоясини кафолатлайди. Никоҳ шартномаси эр ва хотиннинг мол-мулкига доир ҳуқуқий тартиботни аниқлаштирувчи муҳим ҳужжатдир.

Оилаларни мустаҳкамлаш борасида давлатимиз раҳбарининг ташаббуси асосида 2024 йил февраль ойидан бошлаб, “Оила судьялари” ташкил этилгани айни муддао бўлди.

Фуқаролик ишлари бўйича Янгиқўрғон туманлараро суди томонидан соҳага оид қонун нормалари, ҳуқуқий ҳужжатлар ва суд амалиётини ўз ичига олган 500 дан зиёд нусхада ҳуқуқий қўлланмалар чоп қилиниб, барча маҳалла фуқаролар йиғинларига тарқатилди. Бундан мақсад — фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини янада ошириш, оилавий низоларнинг олдини олиш, никоҳ ва оила муносабатларини мустаҳкамлашдир.

Бу борадаги ишларни келгусида янада кучайтириб борамиз. Зеро, мақсадимиз оилаларни мустаҳкамлаш, уларда соғлом муҳитни вужудга келтириш, янги ижтимоий-иқтисодий шароитларда хотин-қизларнинг манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш, вояга етмаган болаларни ҳимоялашга ҳуқуқий жиҳатдан кўмаклашиш воситасида жамиятимиз равнақига ҳисса қўшишдан иборат.

Бахтиёр Алимжонов,

фуқаролик ишлари бўйича

Янгиқўрғон туманлараро суди судьяси

Инсонпарварлик, бағрикенглик, кечиримлилик ва йиқилганни суяш, адашганга тўғри йўл кўрсатиш каби қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимизда ўзининг теран ифодасини топган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ халос бўлиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойиллари асосида амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди.

Шу мақсадда ривожланган демократик давлатларда муваффақиятли қўлланилиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, бу борада 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш зарур.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда илк бор ярашув институти жорий этилди, Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган қарийб йигирма уч йил давомида қонунчилик янада такомиллаштирилиб, уни амалда қўлланиш доираси тобора кенгайиб бораётгани — унинг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан дарак беради.

Мазкур институт эндиликда маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланила бошланганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрдаги “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Мазкур қонунга асосан, ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 12 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликларни содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб, ишни тугатиши мумкин.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, А. Даминов кундуз куни ўзи ёқтирадиган қизнинг яшаш уйи ёнига келиб, уни пойлаб турган. Қиз уйдан чиқиб, автомашинасига ўтираркан, эшигини ёпаётган пайтда А. Даминов унга тўсқинлик қилган. Бу ҳам етмагандек, у қизга тегажоқлик ҳам қилган. Қиз ундан нега бундай қилаётганини сўраганида, у телефон рақамини беришни сўрайди. Қиз эса, телефон рақамини бермайди, аксинча, бу ердан кетишни, уни тинч қўйишни талаб қилади. Аммо А. Даминов ўз билганидан қолмайди, қизга тегажоқлик қила бошлайди.

Шундан сўнг қиз ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишга мажбур бўлади…

Суд терговида А. Даминов ўзининг қилмиши оқибатини тушуниб етгани, қаттиқ пушаймон эканини билдириб, кечирим сўради.

Судда жабрланувчи А. Даминов ўзидан астойдил кечирим сўрагани учун унинг узрини қабул қилганини, улар ўзаро ихтиёрий ярашганини, ҳуқуқбузар билан ўзаро ярашиб олишгани муносабати билан маъмурий ишни тугатишни сўради.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасига мувофиқ, ушбу кодекснинг 183-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс, агар у ўз айбига чин дилдан иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, маъмурий жавобгарликдан озод этилиши белгилаб қўйилган.

Суд А. Даминов ва жабрланувчининг ярашганлик тўғрисидаги аризаларини инобатга олиб, маъмурий ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-10-моддаси 1-бандига мувофиқ, ҳаракатдан тугатишни лозим топди.

Шунингдек, жабрланувчига ушбу иш юзасидан такроран судга шикоят қилиш ҳуқуқини йўқотганлиги тушунтирилди.

Буни баён қилишдан кўзланган мақсад шуки, агар ярашув институти амалга жорий этилмаганда, А. Даминов ҳуқуқбузар сифатида қилмишидан қанчалик пушаймон бўлмасин, барибир жазо олар, натижада оиласи, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлиб қоларди.

Ярашув институти уни ана шундай хижолатпазликдан халос этди ва ҳаётда ҳар қандай қилмиш жазосиз қолмаслиги тўғрисида тасаввур уйғотди.

Жаҳонгир Саидов,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек туман судининг

тергов судьяси

Бу ҳаётда дастлаб тасодифдек бўлиб туюладиган қайсидир воқелик вақт-соати келгач, аслида, қисмат синови бўлиб чиқади. Шунда бу воқеа иштирокчиси нафс қутқусига учиб, бировнинг мулкига кўз олайтириш нечоғли тубанлик эканини англаб етади. Афсуски, бу пайтда кеч бўлади — хатони тузатишнинг имкони қолмайди.

Мисол тариқасида айтсак, Ўткир (исм-шарифлар ўзгартирилган) пойтахтда ишлаб юрарди. Бир куни кунлик иш бозорига чиққанида, “BMW” русумидаги автомашинада бир кекса киши келиб тўхтади-да, иш борлигини айтди: уйни бир сидра тозалаш керак экан.

Ўзаро келишиб олгач, Ўткир машинага ўтирди. Улар Ҳамид Олимжон номидаги метро бекати яқинидаги кўп қаватли уйлардан бирининг тўққизинчи қаватига кўтарилишди.

Ўткир тезда ишга киришди, ҳадемай буюрилган ишни бажарди. Хизмат ҳақини олгач, кейинчалик иш чиқиб қолса, айтарсиз, деб телефон рақамини уй эгасига қолдирди. У жабрланувчи билан шу тариқа танишди.

Халқимиз “Меҳнат икки кўздан иссиқ” деб бежизга айтмаган. Чиндан ҳам, астойдил меҳнат қилиб, ишингни битирган киши кўзингга яқин кўринади, у билан ўзаро таниш-билишчилик ришталари боғланади. Бу гал ҳам шундай бўлди: уй эгаси Эркин аканинг Шайхонтоҳур туманидаги ҳовлисида мавсумий ишларни бажаришга тез-тез ишчи кучи керак бўлиб турарди.

Унга яқинда танишган Ўткир маъқул туюлди: оёқ-қўли чаққон ишчан йигит экан. Шундай хаёлга борган уй эгаси бир куни Ўткир билан боғланиб, уни ҳовлисига олиб бориб, мўлжаллаган ишларни кўрсатди. Ўткир бу гал ҳам ҳамма ишларни виждонан бажарди. Буни кўриб, хонадон соҳибининг унга ишончи ортди.

Тез орада улар ўртасида мустаҳкам ишонч пайдо бўлди. Шу боис Эркин ака Ўткирнинг ижарада туришини эшитгач, уни уйига яшашга таклиф қилди. Шундан сўнг Ўткир ҳовлида яшай бошлади.

2019 йилнинг охирларига келиб, Ўткир махсус курсда ўқиб, ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлди ва Эркин аканинг ҳовлисида турган носоз автомашинани бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотиб олди.

Шундан сўнг орадан ўтган 5 йил ичида улар бир-бири билан янада қадрдон бўлиб кетишди.

2024 йилнинг кузида Ўткир Чирчиқ шаҳрида таниши Саидни учратиб қолади. Ўзаро гурунг чоғида Ўткир Эркин ака ҳақида гапириб қолади: пули кўп экани, лекин ишлаган пулларини тўлиқ бермаганини айтиб, ёзғиради.

Шундан сўнг иккаласи Эркин аканинг пулларини ўғирлаш ҳақида ўзаро жиноий режа тузишади.

Кейин эса, икковлон жиноий режани амалга оширишга киришади. Аввало, Ўткир Саидга Эркин аканинг ҳовлисини ташқи томондан кўрсатади. Саид эса, ўйланиб туриб, бу иш иккаласининг қўлидан келмаслигини, бунга таниши Ҳамдамни ҳам жалб қилиш зарурлигини айтади. Ўткир ҳам бунга рози бўлади.

2024 йил 5 сентябрь куни Ўткир, Саид ва Ҳамдам учрашишади. Улар ўзаро тил бириктириб, Эркин аканинг ёши ўтиб қолгани, бунинг устига, эр-хотин алоҳида-алоҳида яшашини муҳокама қилишади, сўнг уйдан ўғирланган нарсаларни тенг бўлиб олишга келишади.

Эртаси куни соат 20.00 лар атрофида Ўткир билан Саид автомашинада Чирчиқ шаҳридан Чилонзор туманига етиб келишади. Уларни Ҳамдам ва унинг укаси Норбек кутиб олади. Сўнг Ўткир уларни Эркин аканинг уйига бошлаб келади. Ҳовли эшигини Эркин ака очади ва Ўткир бегона кимсалар билан бирга келганини кўриб, бирдан авзойи бузилади. У Ўткирнинг қўлига ишлаган пулининг қолган 75 минг сўмини бериб, энди кетинглар, дейди. Улар ҳовлидан чиққач, дарвозани ёпиб қўяди.

Буни кўриб, жиноий режалари чиппакка чиққанидан тўртовлон баттар дарғазаб бўлишади. Ўзларича Эркин аканинг ҳовлиси дарвозасини очишга уриниб кўришади, аммо бундан бирон-бир натижа чиқмайди.

Шунда Ҳамдам ғалати таклифни айтиб қолади: “Эркин акани эшикни очишга кўндириш учун қизлардан фойдаланиш керак!”

Буни эшитиб, Саид дарҳол Умида ва Севара исмли таниш қизларга қўнғироқ қилади. Қизлар етиб келишгач, уларга жиноий режани айтишади.

Аввалига қизлар иккиланишади, аммо ўғирликдан улуш олишни эшитгач, рози бўлишади.

Эртаси куни кечки пайт соат 20 ларда Ҳамдам билан Севара яна Эркин аканинг ҳовлиси қаршисида пайдо бўлишади: олдиндан келишилган режага кўра, эшик қўнғироғини Севара босади. Кутилганидек, эшикни Эркин аканинг ўзи очади.

Аммо у нотаниш кишиларга кўзи тушиб, бирдан авзойи ўзгаради ва бақир-чақир қилиб, бу ердан кетишни талаб қила бошлайди. Шу пайт Ҳамдам вазиятдан фойдаланиб, Эркин акани ҳовли ичкарисига судраб олиб киради-да, унинг юзига бир неча марта мушт туширади: уй эгаси бу зарбларга бардош бера олмай ҳушидан кетади. Шундан сўнг у шерикларига қўнғироқ қилиб, тезда етиб келишни буюради. Шериклар етиб келишгач, Умида билан Севара автомашинада қолади, қолганлар босқинчиликни амалга ошириш учун ичкарига киришади. Босқинчилар бир зумда ҳаммаёқни тинтиб чиқишади. Улар ертўлага тушишганда, сейфга кўзлари тушади. Аммо сейф қулфланган, уни очишнинг иложи йўқ эди. Шу боис босқинчилар Эркин акадан сейфнинг калитини беришни талаб қилишади. Эркин ака эса, ҳеч нарсани айтмайди. Шу пайт Ҳамдам қўл телефони ёритгичини ёқиб, нариги хонага ўтганида, қандайдир аёлга кўзи тушади. Аёл қаттиқ қўрқувга тушгандан дағ-дағ қалтирарди. Ҳамдам уни кўрган заҳотиёқ бирдан дўқ уради, бойлигини беришни талаб қилади.

Буткул қўрқувга тушиб қолган аёл шоша-пиша сумкасидан 500 АҚШ доллари ва 700 минг сўмни чиқариб беради.

Шундан сўнг Ҳамдам аёлдан сейфнинг калитини топиб беришни талаб қилади. Аёл буткул саросимага тушган кўйи калит қаерда сақланишини билмаслигини айтади. Шунда Ҳамдам аёлнинг қўлидаги тилла билакузукка кўзи тушиб, уни ҳам тортиб олади.

Айни шу пайт Ҳамдамнинг укаси Норбек ҳовлиққан куйи Эркин ака ҳушига келгани ва кўчага қочиб чиққанини айтиб қолади. Буни эшитиб, босқинчилар бирдан ҳушёр тортишади ва шоша-пиша воқеа жойидан ғойиб бўлишади.

Эртаси куни Ҳамдам “Авиасозлар” бозорига бориб, босқинчилик йўли билан қўлга киритган тилла билагузукни нотаниш аёлга 10 миллион сўмга сотиб юборади.

Ўткир билан Саид эса, Чирчиқ бозорида ўғирланган тилла тақинчоқларни сотаётган маҳал ички ишлар ходимлари томонидан қўлга олинади.

Умуман айтганда, босқинчилар жабрланувчиларга жами 60 727 600 сўм миқдорида моддий зарар етказишган эди.

Бундан ташқари боқинчилар суд-тиббий экспертиза хулосасига кўра, жабрланувчи Эркин Шамсиевга ўртача оғирликдаги тан жароҳати етказишган.

Судда айбланувчилар қилмишларига иқрор бўлиб, пушаймонлик билдиришди. Суд “жиноятга жазо — муқаррар” тамойилига қатъий амал қилди. Бинобарин, Ўткир Ҳасанов, Саид Турсунов ва Ҳамдам Тўйчиев Жиноят кодексининг 164-моддаси ва 127-моддаси тегишли бандлари билан айбдор деб топилиб, узил-кесил — 11 йил, ушбу жиноий қилмишнинг бошқа қатнашчиларига эса, 7 йилдан озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Хулоса ўрнида айтганда, ўзганинг мулкига тажовуз қилиш ҳеч қачон яхшиликка олиб бормаган. Чунки бировнинг ризқ-насибаси бошқа бировга буюрмайди. Ушбу мудҳиш жиноий қилмиш иштирокчилари ҳаётнинг шу ҳақиқатини вақтида англаб етганларида гулдек умрини темир панжара ортида ўтказишга мажбур бўлишмасди. Демак, ҳаётда инсонни фақат ҳалоллик улуғлайди, нопок қилмиш эса, бадном қилади. Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Акмал Мирзахонов,

жиноят ишлари бўйича

Шайхонтоҳур туман

судининг судьяси,

Жаҳонгир Саидов,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек туман

судининг тергов судьяси

Қўшработлик Икром Мардиқулов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ташвишли бир воқеани бошидан ўтказди.

Гап шундаки, у туманнинг “Оқтепа” ҳудудидан ўғлининг номига янги уй-жой қурганди. 2024 йил 11 ноябрь куни Кадастр агентлиги туман бўлими мутахассислари мониторинг ўтказиб, 5567-контурда 348 квадрат метр ер майдони ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, деган хулосага келишади ва ушбу ҳолат бўйича маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида баённома тузишади.

Аммо И. Мардиқулов қўлидаги мавжуд ҳужжатларни кўрсатиб, мулк эгаси унинг ўғли Олмос Бердиқулов эканлигини қанча тушунтирмасин, унинг сўзларига ҳеч ким қу­лоқ солмайди. Аксинча, 2024 йилнинг 26 ноябрь куни Кадастр агентлиги туман бўлими бошлиғи Б. Суюновнинг маъмурий жазо қўллаш тўғрисидаги қарорига асосан И. Мардиқуловга Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисми бўйича 56 миллион 250 минг сўм жарима жазоси тайинланади.

Албатта, бундан И. Мардиқулов норози бўлади ва судга мурожаат қилади.

Шу ўринда табиий савол туғилади: хўш, ким ҳақ, кадастр агентлиги мутахассисларими ёки ҳуқуқбузар деб топилган И. Мардиқулов?

Бу саволга судда тўлиқ ойдинлик киритилди.

Бу ҳақида фикр юритганда, шуни айтиш керакки, 2020 йилда Самарқанд вилояти ер тузиш ва кўчмас мулк кадастри давлат корхонасининг Қўшработ тумани филиали томонидан кўчмас мулк объектига бўлган ҳуқуқ эгаси сифатида И. Мардиқуловнинг ўғли Олмос Икром ўғли номига кадастр йиғма жилди тайёрланган. Ҳужжат ўша пайтдаги филиал раҳбари Ф. Қўчқаров, филиал бош муҳандиси С. Эшмаматов ва ижрочи М. Абдуазизов томонидан имзоланган ҳамда филиал муҳри билан тасдиқланган. Кадастр йиғма жилди тайёрланган пайтда ушбу ер майдонида бир хонали уй ва битта ёрдамчи хона бўлган.

Судда Кадастр агентлиги Қўшработ тумани бўлими бош инспектори, гувоҳ Н. Толибованинг кўрсатмаси масалага янада аниқлик киритди.

2020 йилда ушбу кўчмас мулк объектига кадастр йиғма жилди тайёрланган бўлса-да, ушбу ҳужжатдаги ер участкасининг кадастр рақами электрон дастурга киритилмаган. Мониторинг ўтказиш пайтида ҳужжатда ёзилган кадастр рақами базада мавжуд бўлмаган. Шу сабабли, бино ноқонуний қурилган деб топилган. Иморатлар расмийлаштирилган кўчмас мулк объектига кадастр йиғма жилди ҳужжати доирасида қурилган, четга чиқилмаган.

Маълумки, амалдаги қонунчиликда ерга нисбатан ўзбошимчалик билан муносабатда бўлиш тегишли жавобгарликни келтириб чиқариши аниқ белгилаб қўйилган. Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, ажратилган ер участкасига туташ бўлган ва туташ бўлмаган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга оширганлик учун жавобгарлик назарда тутилган. Унга кўра, ҳуқуқбузар ўзбошимчалик билан эгаллаб олган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш бўйича ҳаракатлар содир этаётганини англайди ва бу ҳаракатни содир этишни хоҳлайди.

Мазкур кодекснинг 11-моддасида эса, маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этган шахс ўз ҳаракати ёки ҳаракатсизлиги ғайриҳуқуқий эканлигини билган бўлса, унинг зарарли оқибатларига кўзи етган, юз беришини истаган бўлса ёки бу оқибатларнинг келиб чиқишига онгли равишда йўл қўйган бўлса, бундай маъмурий ҳуқуқбузарлик қасддан содир этилган деб ҳисобланиши қайд этилган.

Юқорида қайд этилганлардан кўринадики, И. Мардиқулов ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасида қурилиш ишларини амалга оширмаган. Чунки 2020 йилда Кадастр агентлиги Қўшработ тумани филиали томонидан кўчмас мулк объектига кадастр йиғма жилди тайёрланган ва 2024 йил 11 ноябрь куни маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги баённома тузилганига қадар И. Мардиқулов ушбу ерни ўғли О. Бердиқуловники деб ҳисоблаган ҳамда қурилиш ишларини амалга оширган.

И. Мардиқуловнинг ҳаракатларида ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга оширишга қаратилган қасд, шунингдек, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик таркиби мавжуд эмас.

Шу сабабли, суд Кадастр агентлиги Қўшработ тумани бўлими раҳбарининг 2024 йил 26 ноябрдаги QSAM 2424105697037-рақамли маъмурий жазо қўллаш тўғрисидаги қарорини бекор қилди. И. Мардиқуловнинг ҳаракатларида маъмурий ҳуқуқбузарлик аломати йўқлиги сабабли, ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-моддаси биринчи бандига асосан, иш юритишдан тўхтатди.

Юқорида баён қилинган воқеа давлат идоралари ходимлари ўз фаолиятида ўта эътиборли бўлиши лозимлигини, шошмашошарлик билан иш тутиш оқибати қимматга тушишини кўрсатади.

Ўрни келганда шуни айтиш жоизки, И. Мардиқулов бу ташвиш бошига тушганда, довдираб қолмай қонуний йўл тутди, ушбу низога ойдинлик киритишни сўраб, судга мурожаат қилди. Гувоҳи бўлганингиздек, суднинг адолатли қарори ноҳақликка ва бир оила аъзоларининг дилхираликларига барҳам берди.

Баҳодир АҲМЕДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўшработ тумани судининг

тергов судьяси