Мамлакатимизда янги Ўзбекистонни барпо этиш борасида бошланган ислоҳотларнинг дастлабки кунлариданоқ юксак маррага эришишда илғор технологиялар асосида замонавий корхоналар очаётган, юз минглаб янги иш ўринларини яратаётган ва дунё бозорларига жадал кириб бораётган тадбиркорларни қўллаб–қувватлаш стратегик вазифа этиб белгиланди. Кейинги йилларда мана шу мақсадлар сари кенг кўламли ислоҳотлар босқичма–босқич кечмоқда.

Давлатимиз раҳбари жорий йил 27 февраль куни суд фаолиятини янада яхшилаш, очиқлик ва рақамлаштириш даражасини ошириш чора-тадбирлари юзасидан ўтказилган йиғилишда “Сўнгги саккиз йилда судларга доир 70 га яқин қонун, фармон ва қарор қабул қилинди. Уларнинг моддий-техник базаси яхшиланди. Булар аҳоли ва тадбиркорларнинг масалаларини ҳал этиб, адолатни қарор топтиришга хизмат қиляпти. Ўтган йили судларда 3 миллиондан ортиқ масала кўриб чиқилди. Бу — аҳолининг ҳуқуқий онги ошиб бораётганидан далолат”, деди. Ушбу эътироф инсон манфаатларига хизмат қиладиган, қонун устуворлигини таъминлайдиган одил судлов соҳасини такомиллаштириш давлатимизнинг доимий эътиборида эканининг исботи.

Президентимиз томонидан судлар олдига тадбиркорлик, инвестиция, инфратузилма, ер, солиқ, кредит, меҳнат муносабатлари, шунингдек, тадбиркорлар фаолиятида учраётган муаммоли масалаларни таҳлил қилиб, ҳукуматга ва парламент муҳокамасига киритиб бориш вазифаси қўйилди. Шунга мувофиқ, Олий суд томонидан қайд этилган масалалар бўйича судларда кўрилган ишларни чуқур таҳлил қилиш асосида аниқланган муаммоли масалалар ҳукумат ва парламент муҳокамасига мунтазам равишда киритиб борилмоқда.

Бугунги кунда тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини суд орқали ҳимоя қилиш имконияти тобора кенгайтирилмоқда. Бу борада судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш ва қўшимча қулайликлар яратиш, тадбиркорларнинг одил судловга эришиш даражасини ошириш, уларнинг судга ишончини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Давлат органлари қарорлари ва мансабдор шахсларнинг ғайриқонуний ҳаракатлари ё ҳаракатсизлиги устидан шахснинг судга шикоят қилиш ҳуқуқининг конституциявий кафолатларини амалга ошириш масаласи жуда муҳим. Ушбу масъулиятли вазифани таъминлашга хизмат қиладиган маъмурий судлар ташкил этилиши, шунингдек, иқтисодий судларда иш юритиш соддалаштирилиши тадбиркорларнинг суд ҳимоясига эришиш даражасини янада оширди.

Хусусан, 2022-2024 йилларда маъмурий судлар томонидан тадбиркорлик субъектлари аризалари асосида 13 мингдан ортиқ иш кўриб чиқилиб, уларнинг 6 мингга яқини қаноатлантирилган. Бунда тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқлари тиклангани, шунингдек, иқтисодий судлар томонидан 2024 йилда тадбиркорларнинг даъволари асосида кўриб чиқилган 56 мингдан ортиқ ишнинг 85 фоизи қаноатлантирилгани тадбиркорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда судларнинг роли ошиб бораётганидан далолат беради.

Охирги йилларда суд иш юритуви соҳасига оид қатор тартиб-таомиллар жорий этилди. Натижада судлар орқали тадбиркорларнинг ўз ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва тиклаш билан боғлиқ бюрократик тўсиқ, оворагарчилик ва сарф-харажатлар кескин қисқартирилишига эришилмоқда.

Иқтисодий процессуал кодексида тадбиркорлик субъектлари ва давлат органлари, жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ва назорат қилувчи органлар, банклар ўртасидаги низолар бўйича ишларни кўриб чиқишда қонунчиликда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ ҳолда юзага келадиган барча бартараф этиб бўлмайдиган зиддият ва ноаниқликлар тадбиркорлик субъекти фойдасига талқин этилиши белгиланди.

Бундан ташқари “Давлат божи тўғрисида”ги қонун билан Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакилга тадбиркорлик субъектлари манфаатларини кўзлаб ҳамда Ўзбекистон Савдо-саноат палатасига палата аъзолари манфаатида олдиндан давлат божи тўламасдан суднинг барча инстанцияларига мурожаат қилиш ҳуқуқи берилди. Қолаверса, кичик тадбиркорлик субъектлари фаолияти доирасида судларга мурожаат қилиш чоғида белгиланган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи тўлашига оид имтиёз белгиланди.

Бу ҳақда батафсил тўхталаётганимиз бежиз эмас. Чунки бу тизимли имкониятларнинг барчаси бугунги кунда тадбиркорларни суд орқали ҳуқуқий ҳимоялашни янада кучайтириш ва мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.

Энг муҳими, иқтисодий ва фуқаролик суд ишларини юритиш соҳасига соддалаштирилган тартиблар жорий этилди. Эндиликда даъвонинг баҳоси юридик шахсларга нисбатан — базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан, якка тартибдаги тадбиркорларга нисбатан эса, беш бараваридан ошмаса, даъво аризалари бўйича ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида, суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан йигирма кундан ошмаган муддатда кўриб чиқилмоқда. Шу асосда 2022-2024 йилларда иқтисодий судлар томонидан 42 мингдан ортиқ иш соддалаштирилган тартибда кўрилиб, ҳал этилган.

Суднинг ахборот тизими орқали мурожаат қилишда суд ҳужжатларини мурожаатга илова тарзида тақдим этишга оид мажбурият бекор қилинди.

Бу билан судга мурожаат қилишдаги бюрократик тўсиқларга барҳам берилди.

Тадбиркорларнинг бузилган ва низолашилаётган ҳуқуқларини иқтисодий судларда тезкор ва сифатли кўриб чиқиш таъминланмоқда. Айниқса, ишларни кўришдаги асоссиз кечиктиришларнинг олдини олиш мақсадида, суд ишларини кўриш, қолдириш ва танаффус қилишнинг қатъий муддати ва ҳолатлари белгилаб қўйилди.

Муҳим жиҳатлардан бири, “Медиация тўғрисида”ги қонун қабул қилиниши натижасида суд низосини ҳал этишда яраштириш тартиб-таомилларини қўллаш имконияти кенгайди. Биринчи инстанция судида суд маслаҳатхонага қарор қабул қилиш учун чиққунига қадар тарафларга медиатив келишув тузиш имконияти берилди.

Судда тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилганлиги боис, ариза кўрмасдан қолдирилган ҳолларда давлат божи суммаси қайтарилишига оид норма белгилаб қўйилди. Хусусан, медиация тартиб-таомили қўлланган иқтисодий ишлар статистикасига кўра, 2020-2024 йилларда иқтисодий судлар томонидан кўрилган 20 мингдан ортиқ ишда медиация таомили қўлланилган ва шундан 18 мингга яқин ҳолатда медиатив келишув тузилгани сабабли давлат божлари тадбиркорлик субъектларига қайтарилган.

Иқтисодиёт ривожида инвестициянинг ўрни муҳим аҳамиятга эга. Бу, ўз навбатида, инвесторлар ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг самарали тизими яратилишини тақозо этади. Шу муносабат билан инвесторлар ҳамда давлат органлари ўртасидаги низо ва рақобатга оид ишларнинг судловга тааллуқлилигига оид янги тартиб белгиланди.

Жумладан, йирик инвесторларга тааллуқли низолар ва рақобатга оид ишлар, тарафларнинг хоҳишига кўра, Олий суднинг биринчи инстанция судида тўғридан-тўғри кўрилиши мумкин. Айни чоғда бошқа инвесторлар иштирокидаги инвестициявий низолар, уларнинг хоҳишларини инобатга олган ҳолда, вилоят даражасидаги судлар томонидан биринчи инстанция судида кўрилмоқда.

Кейинги йилларда инвестициявий ҳуқуқларни ҳимоя қилишда судлар фаол иштирок этмоқда. 2022-2024 йилларда иқтисодий судларнинг биринчи инстанциясида 660 дан ортиқ инвестициявий низо ҳал этилгани бунинг яққол тасдиғидир.

Судларнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш орқали тадбиркорларга одил судлов имкониятидан фойдаланишда ҳам қатор қулайликлар яратилди. Жумладан, судлар фаолиятига ахборот-коммуникация технологиялари кенг татбиқ этилиб, судларга масофадан туриб, электрон тарзда мурожаат қилиш, суд мажлисларида видеоконференцалоқа тизими, шу жумладан, мобил воситалар орқали иштирок этиш, холисликни таъминлаш мақсадида, судьялар ўртасида ишларни ахборот тизими орқали автоматик тарзда тақсимлаш, суд қарорларини интернет тармоғида эълон қилиш, ижро ҳужжатларини электрон шаклда мажбурий ижрога юбориш тизимлари жорий этилди.

Одил судлов соҳасини рақамлаштиришни янада кенгайтириш мақсадида, Олий суднинг интерактив хизматлар портали ишга туширилди.

Натижада аҳоли ва тадбиркорлар учун одил судлов имкониятидан фойдаланишдаги барча имкониятлар электрон ва интерактив шаклга келтирилиб, бюрократик ноқулайликлар бартараф этилди.

Судларнинг ахборот тизими билан давлат органлари ва ташкилотлари ахборот тизимлари ўртасида муайян ишни кўриш жараёнида зарур бўлган маълумот ва ҳужжатларни тадбиркор ва фуқароларни овора қилмаган ҳолда бевосита судларнинг ўзи томонидан электрон шаклда олиш тартиби амалиётга жорий этилди. Бунда маълумотлар алмашинувининг рақамли шаклга ўтказилгани катта аҳамият касб этди.

Олий суднинг интерактив хизматлар порталида судларга электрон шаклда мурожаат қилиш, суд харажатларини электрон тарзда тўлаш, қонуний кучга кирган суд қарорлари билан танишиш, ишлар ҳолатини онлайн кузатиб бориш, суд чақирув қоғозини электрон олиш, суд мажлиси жадвали билан онлайн танишиб бориш, дунёнинг исталган нуқтасидан туриб суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизими орқали иштирок этиш каби интерактив хизматлар жорий этилди.

Ҳозирга қадар судларнинг 6,4 миллиондан ортиқ қарори Олий суднинг интерактив хизматлар порталида эълон қилинди.

Олий судда Жамоатчилик билан ҳамкорлик маркази (PR марказ) ҳамда вилоят ва унга тенглаштирилган судларда матбуот хизматлари ташкил этилган. Аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари билан очиқ мулоқотни йўлга қўйиш ва суд ҳокимияти очиқлигини ошириш йўлида муҳим чоралар кўрилмоқда.

Бундай замонавий ёндашувлар эвазига одил судлов самарадорлигига эришилмоқда. Соҳадаги чора-тадбирлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоялаш учун судга мурожаат қилишни эркинлаштириш, умуман, одил судловга эришишни амалга ошириш ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъминлаш имконини бериб, судлар мустақиллигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Келгусида тадбиркорларнинг суд орқали ҳуқуқий ҳимоясини кучайтириш ва уларнинг одил судловдан қулай фойдаланиши борасида бир қатор тизимли ишларни амалга ошириш режалаштирилган.

Жумладан, “Raqamli sud” концепцияси асосида босқичма-босқич барча судларнинг ахборот тизимлари негизида сунъий интеллект технологияларини яратиш, судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини кенгроқ жорий қилиш ва суд соҳасида рақамлаштириш ишларини янада самарали ташкил этиш суд жараёнларида бюрократик тўсиқ ва коррупциявий омиллар бартараф этилишига замин яратади.

Эндиги навбатда тадбиркорлик субъектларига қулайликлар яратиш ҳамда суд ишларини кўришни соддалаштириш мақсадида:

— судга ариза беришдан олдин сунъий интеллект ёрдамида суд муҳокамасининг тахминий натижасини ҳамда сарфланадиган харажатларни шакллантириш;

— мурожаатларни судга фақат электрон шаклда юбориш;

— ишда иштирокчилар суд биносига ташриф буюрмасдан суд муҳокамаларида масофадан туриб қатнашишини таъминлаш;

— тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга суд жараёнларида ишга доир барча материаллар билан электрон шаклда танишиш имкониятини яратиш;

— суд харажатларини электрон шаклда ҳисоблаш ва тўлаш, шунингдек, ижро варақаларини автоматик равишда ижрога юбориш;

— суд ишларини замонавий ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда тўлиқ электрон тарзда юритиш;

— сунъий интеллект ёрдамида суд мажлиси баённомаларини реал вақт режимида матн шаклида тайёрлаш;

— суд ҳужжатлари лойиҳаларини автоматик шакллантириш бўйича амалий ишлар олиб борилмоқда.

Таъкидлаш жоизки, суд соҳасини рақамлаштириш ва одил судлов жараёнларига замонавий ахборот технологияларини жорий этишнинг 2025-2027 йилларга мўлжалланган дастури ишлаб чиқилмоқда. Дастурда қуйидаги вазифалар назарда тутилмоқда:

— 2025 йил 1 декабрдан бошлаб, фуқаролар, адвокатлар, юристлар, судьялар учун норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш платформасини ишга тушириш;

— 2025 йил якунига қадар суд ҳужжатларини автоматик тайёрлаш махсус ахборот дастурини яратиш;

— 2026 йил 1 январдан бошлаб, “my.sud.uz” интерактив хизматлар порталида фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш модулини жорий этиш, бунда сунъий интеллект асосида ишлайдиган виртуал маслаҳатчини яратиш, ҳуқуқий мурожаатларга жавоб бериш ҳамда суд маълумотларини автоматик етказиш;

— 2026 йил 1 мартдан бошлаб, фуқаролик, маъмурий, иқтисодий ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича дастлабки суд маълумотларини фуқароларга Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали олиш имкониятини яратиш;

— 2026 йил якунига қадар фуқароларга одил судловга эришишда қулай имкониятлар яратиш мақсадида, 5 та янги интерактив хизматни йўлга қўйиш, шунингдек, суднинг ахборот тизимидаги “Шахсий кабинет” платформасининг фойдаланувчилар учун янада қулай янги версиясини ишлаб чиқиш каби қатор амалий чора-тадбирлар белгиланмоқда.

Шу билан бирга, “Рақамли ҳукумат” тизими идоралараро интеграциялашув платформаси судларнинг ахборот тизимлари билан тўлиқ интеграция қилинади. Натижада судда иштирок этувчи тадбиркорлардан ортиқча маълумотлар талаб этилишига чек қўйилади ҳамда уларнинг вақт ва маблағ билан боғлиқ харажатлари тежалиши, ортиқча сансалорликнинг олди олинишига эришилади.

Судларнинг моддий-техник базасини яхшилаш орқали тадбиркорларга янада кенг қулайликлар яратиш мақсадида, 2025-2030 йилларда замонавий суд биноларини қуриш, реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш бўйича чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилган.

Бунда янги суд биноларини қуриш ва мавжудларини мукаммал таъмирлашда “Рақамли суд” концепцияси асосида суд мажлиси залларини ташкил этиш ҳамда тадбиркорлар ва судьялар учун қулай ва замонавий шарт-шароитлар яратишга алоҳида эътибор қаратилади.

Суд ҳужжатлари ижросини ташкил этишда замонавий ахборот технологияларидан кенг фойдаланиш орқали тадбиркорлик субъектларига қўшимча қулайлик ва имкониятлар яратилади.

Иқтисодий судларда даъво аризаси бўйича ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш учун даъвонинг максимал баҳосини ошириш орқали тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тезкор ва сифатли ҳимоя қилиш имкониятлари янада кенгайтирилади.

Мухтасар айтганда, тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқларини ҳимоя қилишда маъмурий судларнинг ролини кучайтириш муҳим аҳамиятга эга. Бунда маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш, маъмурий суд иш юритувига даъво институтини киритиб, даъво турларини аниқ белгилаш, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклашда суднинг фаол иштироки принципини қўллаш механизмларини кенгайтириш, ҳуқуқи бузилган шахснинг хоҳишига кўра, экстерриториал судловга тегишлилик механизмини жорий этиш — буларнинг барчаси, шубҳасиз, маъмурий судлар тадбиркорларнинг ҳақиқий ҳимоячисига айланишида муҳим қадамлар бўлиб хизмат қилади.

Бахтиёр ИСЛОМОВ,

Ўзбекистон Республикаси

Олий суди раиси

 (“Янги Ўзбекистон” газетаси,

2025 йил 19 август)

Бугун Олий суд Пленумининг мажлисида айрим фуқаролик ва жиноят ишлари бўйича туманлараро, туман, шаҳар ҳамда туманлараро иқтисодий ва маъмурий судларга илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг тегишли қарорларига мувофиқ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига тайинланган 31 нафар судьянинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган янги судьяларга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

2024 йил 21 октябрда имзоланган шартномага мувофиқ, сотувчи — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамияти харидор — “XORAZMYO`LKO`KALAM” давлат муассасасига жами 144 миллион сўмлик қайрағоч дарахти кўчатларини етказиб бериш, ҳамкор тараф эса, юқорида қайд этилган миқдордаги маблағни ўз вақтида тўлаш мажбуриятини зиммаларига олган.

Сотувчи орадан 15 кун ўтмаёқ ўз шартномавий мажбуриятини бажариб, шартномада кўрсатилган 144 миллион сўмлик қайрағоч кўчатларини харидорга етказиб беради. Албатта, кўчатлар харидорини топгани яхши бўлди.

Чунки кўчат ўз вақтида ерга қадалса, тез орада кўкка бўй чўзади, ҳадемай танаси қучоққа сиғмайдиган дарахтга айланади. Шу боис сотувчи харидорнинг қуюқ ваъдасига ишониб, кўчатларни пули тўланишини кутмай етказиб берган.

Аммо харидор кўчатлар пулини орадан ҳафта, ойлар ўтса-да, тўлашни хаёлига келтирмайди.

Буни қарангки, кейинчалик тўлов мажбуриятидан буткул бош тортади.

Бунинг жабри сотувчининг бошига ёғилади. У нақд 144 миллион сўм миқдорида молиявий зарар кўради. Харидорнинг ҳузурига қатнайвериб, чарчайди. Салкам 9 ойлик бесамар елиб-югуришлардан сўнг судга мурожаат қилади.

Даъвогар — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамиятининг шартномада белгиланган миқдордаги пулни ундириш ҳақидаги даъвоси судда атрофлича ўрганилди. Маълум бўлишича, жавобгар мақомидаги “XORAZMYO`LKO`KALAM” муассасаси давлат ташкилоти ҳисобланади. Ташкилотнинг барча сарф-харажатлари эса, табиийки, давлат маблағлари ҳисобидан қопланади.

Бундай вазиятда бюджет ҳисобидан ажратилган маблағлар, моддий воситалар тобе идора ва корхоналар тарафидан ваколатли давлат муассасаларининг қатъий назорати остида оқилона ва самарали тарзда сарфланиши зарур. Шу маънода судга жавобгар мақомида жалб қилинган “XORAZMYO`LKO`KALAM” корхонаси давлат харидларининг субъекти бўлиб, хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган харидларга давлат буюртмачиси ҳисобланишини назарда тутиш лозим.

Шу билан бирга, ғазначилик ташкилотининг маълумотномасига кўра, тарафлар ўртасида тузилган шартнома ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмаган. Модомики, “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 2-моддасида ушбу қонун давлат буюртмачилари томонидан хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган давлат харидларига нисбатан ҳам татбиқ этилиши белгиланган.

Шундай бўлса-да, тарафлар бу талабга риоя этмаган. Айни пайтда ушбу қонуннинг 30-моддаси талаблари ҳам бузилган. Унда белгиланишича, харид тадбирлари электрон дўкон, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифларни танлаш, тендер, тўғридан-тўғри шартномалар асосида Президент фармонлари, қарорлари, Вазирлар Маҳкамаси ҳужжатлари билан рухсат этилган харидларнинг бошқа рақобатли турлари орқали амалга оширилади.

Аммо, маълум бўлишича, жавобгар хариднинг ушбу тартиб-таомилларини четлаб ўтган ҳолда даъвогар билан тўғридан-тўғри равишда шартнома расмийлаштирган. Бу ҳам етмагандек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 28 февралдаги “Давлат бюджетининг ғазна ижроси тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори талаблари ҳам эътибордан соқит этилган.

Мазкур ҳужжатнинг 6-бандида уқтирилишича, бюджет ташкилотларининг товарлар, ишлар, хизматлар етказиб берувчилар билан шартномалари, шунингдек, буюртмачиларнинг давлат бюджети маблағлари ҳисобига капитал қурилишга оид битимлари мажбурий тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатга олиниши шарт ва келишилган аҳднома ушбу тадбир амалга оширилгандан кейин кучга киради. Айни шундай талаб Бюджет кодексининг 122-моддасида ҳам ўз ифодасини топган.

Бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 116-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, қонунчилик талабларига мос келмайдиган мазмундаги битим, шунингдек, ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган ҳужжат ҳақиқий ҳисобланмайди.

Албатта, суд жараёнида маълум бўлган бу ҳолатлар жиддий қонунбузарлик сифатида баҳоланди. Томонлар, биринчи галда, жавобгар тараф ўзаро келишув чоғида “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 30-моддаси талабларига риоя этмагани, яъни харид электрон дўкон ёхуд бошланғич нархни пасайтиришга қарата ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифлар танлови ёки тен­дер савдолари орқали амалга оширилмагани, шартнома тегишли тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатдан ўтказилмагани алоҳида қайд этилди.

Бу ҳолат охир-оқибатда бемаврид ишонувчанлик ва лоқайдликнинг азобини кўрган даъвогар тарафнинг гарданига янада оғир юк бўлиб тушди. Суд юқорида ҳукмингизга ҳавола қилинган ҳолатлар ва қонун талабига мувофиқ унинг жавобгардан 144 миллион сўм миқоридаги хариднинг пулини ундириб беришга қаратилган талабини рад этди.

Буларнинг бари биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорида ўз ифодасини топди.

Оқибатини ўйламай босилган қадамларнинг мантиқий якуни шу бўлди. Аслида қонун талабига амал қилмасликнинг оқибати шундай кечади. Аянчли ва ачинарли вазиятларга йўлиқмасликнинг бирдан-бир шарти қонун талаблари, инсонийлик тамойилларига риоя этишдан иборат.  

Баҳодир Давлатов,

Урганч туманлараро

иқтисодий суди раиси

Маълумки, ҳар бир мансабдор шахснинг зиммасида бевосита хизмат вазифаси билан боғлиқ катта масъулият юклатилган. Булардан энг асосийси, ҳалолликдир. Масалан, ҳар бир мансабдор шахсдан давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда қонун талабларидан четга чиқмаслик, ўзига ишониб топширилган, ихтиёрида бўлган ўзганинг мулкини асраб-авайлаш, турли хил суиистеъмолликларга йўл қўймаслик талаб этилади.

Айтиш керакки, давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда амалдаги қонун талаблари бузилса, иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар туркумига кирувчи жиноий қилмиш келиб чиқади, бу эса, нафақат пушаймонлик ва юзшувитликка, балки тегишли жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлади.

Мисол учун айтсак, Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбланиб, дастлабки тергов органи томонидан судга берилган Самарқанд вилояти “Ф. П.” маркази (номлар шартли), “Н. М. Р.” ҳамда “S. Z.” масъулияти чекланган жамиятлари мансабдор шахслари давлат бюджети маблағларини растарата қилганликлари боис қонун олдида жавоб беришди.

Аввало, ушбу жиноий қилмиш тафсилотларига ойдинлик киритиш учун Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 6 апрелдаги қарори билан тасдиқланган “Дори воситалари ва тиббий буюмларни улгуржи реализация қилиш тартиби тўғрисида”ги Низом талабларига эътибор қаратиш жоиз. Нега деганда, ушбу ҳужжатда четдан олиб келинадиган, шунингдек, мамлакатимизда ишлаб чиқариладиган дори-дармон воситалари ва тиббиёт буюмларига сотиб олинган қийматдан 15 фоиздан ортиқ бўлмаган миқдорда савдо устамалари қўйилиши белгилаган. Бундан кўринадики, белгиланганидан ортиқ савдо устамаси қўйиш бюджет маблағларини талон-торож қилишга олиб келади.

Энди жиноят иши тафсилотларига қайтсак, “Ф. П.” марказида йилнинг бошида харид комиссияси тузилган. Яъни марказнинг хўжалик ишлари бўйича директор ўринбосари А. Асадов комиссия ишига раислик қилган.

Харид қилинадиган дори воситалари ва тиббий буюмлар нархини ўрганиш эса, комиссия аъзоси, бош ҳисобчи Э. Турдиқулов зиммасига юклатилган.

Албатта, харид комиссия, аввало, дори-дармон ва тиббий буюмлар етказиб берадиган, тендер танлови қатнашчилари бўлган масъулияти чекланган жамиятларнинг энг арзон таклифларини ўрганиб чиқиб, шартномаларни расмийлаштириши керак эди.

Афсуски, тергов ва судда “Ф. П.” маркази харид комиссияси аъзолари очиқлик ва шаффофликка асосланган бу талабларни бир четга суриб кўйгани маълум бўлди. Улар “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти директори З. Исроилов ва “S. Z.” раҳбари А. Усмонқулов билан ўзаро жиноий тил бириктириб, сотиб олинадиган дори-дармонлар ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама нарх қўйишган.

Шу тариқа 2021-2024 йиллар давомида “Ф. П.” маркази давлат бюджети маблағлари ҳисобидан “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти билан дори-дармон воситалари, дизенфикция ва тиббий буюмлар сотиб олиш учун жами 2 миллиард 819 миллион 741,1 минг сўмлик шартномалар имзолаган. Расмийлаштирилган шартномаларга кўра, мазкур тиббий воситалар электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан, ”Ф. П.” маркази томонидан қабул қилиб олинган.

Оқибатда дори-дармон воситалари ва тиббий буюмлар низомда белгилаб қўйилганига зид равишда 15 фоиздан ортиқ устама нарх билан сотиб олингани туфайли 978 ҳолатда давлат бюджетининг 680 миллион 980,4 минг сўм маблағи талон-торож қилинган.

Бундай қонунга хилоф ҳолатлар “Ф. П.” маркази билан “S. Z.” масъулияти чекланган жамияти ўртасидаги олди-берди муносабатларида ҳам содир этилган. Аниқроқ айтганда, томонлар ўртасида 1 миллиард 202 миллион 318 минг сўмлик шартнома тузилган ҳамда электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан товарлар етказиб берилган. Бироқ дори-дармон воситалари ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама қўлланиб, реализация қилингани ҳисобига 157 ҳолатда жами 195 миллион 783,2 минг сўм давлат бюджети маблағлари ўзлаштириш йўли билан талон-торож этилган.

Агар ҳар икки масъулияти чекланган жамиятлар томонидан “Ф. П.” марказига шартномалар асосида дори-дармон ва тиббий буюмларни қиммат нархларда сотганлик оқибатида давлат бюджети маблағларига етказилган камомадни жамласангиз, 876 миллион 763,6 минг сўмни ташкил этади.

Албатта, ҳаётда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Бу гал ҳам шундай бўлди, Самарқанд туман прокуратурасининг шу йил 26 мартдаги 15/64-25-сонли хати ва Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратураси Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Давлат молиявий назорати инспекцияси вилоят бошқармасининг 14 апрелдаги 78-сонли буйруғига кўра, ҳар учала ташкилот мансабдорларига нисбатан қўзғатилган жиноят иши бўйича ҳужжатли тафтиш ўтказилганда юқоридаги қилмишлар ошкор бўлди.

Жиноят ишининг кўриб чиқиш жараёнида фуқаровий даъвогар — “Ф. П.” маркази ҳуқуқшуноси С. Абдуллаев давлат бюджетига етказилган зарар тўлиқ қопланганлиги сабабли, судланувчиларга нисбатан енгилроқ жазо тайинлашни сўраб, мурожаат қилди. Суд унинг мурожаатини инобатга олди.

Суд ҳайъати судланувчиларга нисбатан жазо тайинлашда амалдаги қонун талаблари, хусусан, Жиноят кодексининг 7-моддасидаги “Жиноят содир этган шахсга нисбатан у ахлоқан тузалиши ва янги жиноят содир этишининг олдини олиш учун зарур ҳамда етарли бўладиган жазо тайинланиши ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланилиши керак” деган қоидага таянди. Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 1-бандида кўрсатилган “Судларнинг эътибори жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилишга қаратилиши лозим” деган раҳбарий тушунтиришларга асосланди.

Суд судланувчилар А. Асадов, Э. Турдиқулов, З. Исроилов ва А. Усмонқуловни Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди. Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, судланувчи А. Асадовга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир юз етмиш баравари миқдорида, Э. Турдиқулов, З. Исроилов, А. Усмонқуловнинг ҳар бирига базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз баравари миқдорида жарима жазоси тайинлади.

Шунингдек, судланувчилар А. Асадов ва Э. Турдиқулов суд ҳукмига кўра, муайян муддатга давлат органларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этилди.

Бу ҳақда ўйлаганда, кўнгилдан беихтиёр шундай савол кечади: хўш, судланувчилар мансаб ваколатидан четга чиқиб, суиистеъмолликка йўл қўйгани ортидан нимага эришди? Ҳеч нарсага. Гувоҳи бўлганингиздек, орттиргани пушаймонлик, юзшувитлигу қонуний жазога тортилиш бўлди, холос.

Демак, ҳаётда инсонни фақат ҳалол меҳнати улуғлаши, обрў-эътибор олиб келишини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Нодир РАЖАБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд тумани

суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Оила – жамиятнинг асосий устуни. Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 76-моддасида «Оила жамиятнинг асосий бўғинидир ҳамда у жамият ва давлат муҳофазасидадир», деган норма мустаҳкамлаб қўйилгани бежиз эмас. Оила мустаҳкам бўлса, миллат қувватли, давлат барқарор бўлади.

Бироқ ҳаётда учраб турадиган айрим муаммолар, яъни қайнона-келин ўртасидаги тортишув, эр-хотин орасидаги келишмовчилик, мерос талашиш ёки фарзанд тарбиясидаги қарашлар билан боғлиқ зиддиятлар пировардида оиланинг ички муҳитига салбий таъсир қилиши мумкин.

Шундай қалтис пайтда жавобгарликни ўз зиммасига оладиган, ҳақ билан ноҳақни ажратадиган, икки томонни ўзаро бир-бирини тушунишга чорлаб, муросага келтиришда оила судьясининг ўрни катта.

Оила ишларига ихтисослашган судлар илк бор АҚШда 1910-1920 йилларда, асосан, маблағ тўлашдан бўйин товлаш каби оддий ҳуқуқбузарликлар ва ёшлар ишларини ҳал этиш мақсадида ташкил этилган. Бу ғояни илгари сурганлар эса, истеъмолга хос суд тизимидаги пробация ходимлари бўлган.

Кейинчалик, 1933 йилда Нью-Йоркда алоҳида «Оилавий муносабатлар суди» ташкил қилинган. Бу орган оилавий масалаларни жиноят ҳуқуқи доирасидан чиқариб, фуқаролик ҳуқуқи соҳасига ўтказишга йўналтирган.

Натижада фуқаролик ҳуқуқи – ижтимоий муносабатлар, мулк, шартнома, мерос, оилавий муносабатлар билан боғлиқ қонунчилик бўйича янада салмоқли ютуқларга эришилган.

Оила судьяси – давлат суд тизимидаги бир бўғин эмас, балки маҳалла ва жамоатчилик ичида обрў қозонган, ҳаётий тажрибага эга, инсофли ва адолатли шахсдир. Унинг асосий вазифаси – низолашган оила аъзоларини суд эшигига етказмасдан, низони мулоқот ва маслаҳат йўли билан ҳал қилишга қаратилган.

Ўзбекистонда “оила судьялари”ни ташкил этиш Президентимизнинг 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган «Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори асосида амалга оширилди.

Ушбу қарор ижроси доирасида 2024 йил 1 февралдан тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпуси шакллантирилди. Хусусан, Самарқанд шаҳар, Наманган туманлараро ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларида ҳар бирига 2 нафардан судья ажратилди.

Мазкур қарорда қайд этилганидек, ҳозирда “оила судьялари” деб номланган янги институтнинг мақсади – оила низоларини тезкор, гуманитар ёндашув асосида ҳал қилиш, оилалар тинчлигини таъминлаш ва жамиятнинг мустаҳкам пойдеворини шакллантиришдир.

Бу борадаги мавжуд вазият таҳлилига кўра, 2024 йилнинг биринчи чорагида оиладаги зўравонлик бўйича 4 минг 477 шахс жавобгарликка тортилган. Ушбу рақам, ўз навбатида, оилавий соҳада ҳам судларга юклама катта эканидан далолат беради.

Жорий йил биринчи чорагида 9 минг 63 та никоҳ расман бекор қилинган.

Бу эса, айни соҳада ихтисослашувнинг долзарблиги нақадар зарур эканлигини яққол намоён қилади.

Суд амалиёти таҳлили яна шуни кўрсатадики, одатдаги суд ишларида йиллаб чўзилиши мумкин бўлган иш оила судьяси воситачилигида бир-икки кун ичида ҳал бўлади. Бунга инсон қалбини тинглаш, хатоларни тузатишга ёрдамлашиш ва икки тарафни ўзаро яраштиришга астойдил уриниш туфайли эришилади.

Қолаверса, оила судьялари фаолияти орқали икки ёш ўртасидаги муносабатлар мўътадиллиги сақлаб қолинади. Қуда-андалар, қариндош-уруғлар орасида пайдо бўлган совуқчилик юмшатилади. Янада муҳими, болалар етим бўлиб қолишининг олди олинади, натижада бутун жамиятда аҳиллик ва ҳамжиҳатлик мустаҳкамланади.

Бунга бир ҳаётий мисол: турмушда учраб турадиган икир-чикир масалаларда эр ва хотиннинг фикри бир жойдан чиқмай тортишиб қолишади. Бундай ҳолат бир неча марта такрорлангач, феъл-атворимиз тўғри келмади, деб икки ёш ажрашишга тушиб қолади.

Маҳаллага чақирилган оила судьяси эса, улар билан дилдан суҳбатлашади, ҳар иккисини тинглайди, уларга бир-бирини тушуниш зарурлигини англатади. Шундай қилиб, бир хонадоннинг пароканда бўлишига йўл қўйилмайди.

Шу маънода, таъбир жоиз бўлса, оила судьялари бугунги замоннинг ҳуқуқий тарбиячиларидир. Улар адолат билан меҳрни уйғунлаштирган ҳолда, жамиятдаги энг катта неъмат – тинчлик ва барқарорликни муҳофаза қилади.

Оиладаги тотувлик – бутун миллатнинг бахти ва тақдири. Шундай экан, оила судьясининг бурчи ҳам одатдаги ҳуқуқий вазифагина эмас, балки ёш авлод камолотини белгиловчи тинч-тотув оила келажагини муҳофаза этишга қаратилганлиги билан янада аҳамиятлидир.

Статистик маълумотларга қараганда, 2025 йилнинг 1 август кунига қадар фуқаролик ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туманлараро судининг оилавий судьялари томонидан 2 минг 345 та фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Шундан 1 170 таси қаноатлантирилган ва 737 тасини қаноатлантириш рад этилган.

Шунингдек, ушбу даврда судьялар томонидан оилавий муносабатлар билан боғлиқ 723 та суд буйруғи қабул қилинган ва ижрога қаратилган.

Оилавий низоларнинг судлар томонидан кўриб чиқилишида, фақатгина маълум бир тарафга мажбурият юклашдан ташқари, тарафларни яраштириш ва оилаларни мустаҳкамлаш бўйича кенг кўламли тушунтириш ишлари ҳам олиб борилмоқда. Хусусан, судлар томонидан маҳалла фуқаролар йиғинларида фаоллар иштирокида сайёр қабул ўтказилиши, сайёр суд ва давра суҳбатлари ташкил этилиши сингари ижтимоий-гуманитар тадбирларнинг барчаси ҳар бир оила мустаҳкамлигини таъминлашга қаратилганлиги билан жуда муҳим ҳисобланади.

Бу янги жараён ўз самарадорлигини аллақачон кўрсатди, яъни оила ишларини мустақил суд органига ўтказиш – жараёнларни анча тезроқ ва мўътадил ҳал этиш имконини яратди. Судлар оилавий низоларни суд сессияларисиз, кўпроқ маслаҳат ва медиация йўли билан ҳал қилишга йўналтирган ҳолда амалга оширмоқда. Натижада оиладаги зўравонлик, турмуш тарзидан келиб чиққан муаммолар тезкор ва самарали бартараф этилишига эришилмоқда.

Бир сўз билан айтганда, судлар томонидан оилавий масалаларда юзага келадиган нозик ва қалтис муносабатларга жиддий эътибор қаратилиб, масъулият ва бағрикенглик асосида иш юритилиши йўлга қўйилди. Бу, ўз навбатида, бутун жамиятимизда ижтимоий мувозанатни сақлашга ёрдам бермоқда.

Бобур ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Тўлаётган солиқларимиз давлатимиз қудратини ошириш, халқимиз турмуш шароитини яхшилашга дахлдорлигини баъзи ҳамюртларимиз тушунмайди. Натижада даромадни яшириб, солиқ тўлашдан бўйин товламоқчи бўладилар. Қонунга зид ишлари билан ноқонуний даромад топмоқчи бўлаётганлар сири кўп ўтмай фош этилмоқда.  

Судланувчи У. М. 2021-2024 йиллар давомида “DRY MIXES” МЧЖ орқали бошқа шахслар билан тил бириктириб, 17 482 376 600 сўмлик товарларни чек ва квитанциясиз нақд пулга сотиб, даромадни банкка киритмасдан шахсий эҳтиёжларига сарфлаган. Бу билан у Вазирлар Маҳкамасининг қарорларида белгиланган савдо ва хизмат кўрсатиш қоидаларини жуда кўп миқдордаги қийматда бузган.

Шунингдек, У. М. 2021-2024 йиллар давомида МЧЖнинг ягона раҳбари ва таъсисчиси сифатида бошқа шахслар билан тил бириктириб, 17 482 376 600 сўмлик юқори ликвидли товарларни солиқ ҳисоботларида акс эттирмай, 12% ставка бўйича 2 097 885 100 сўмлик қўшилган қиймат солиғини қасддан тўлашдан бўйин товлаган. Натижада Солиқ кодекси ва Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарорлари талабларини қўпол равишда бузиб, давлатга жуда кўп миқдорда зарар етказган.

Бундан ташқари, У. М. 68 542 543 300 сўмлик товар ва хизматлар реализациясидан 8 225 105 200 сўмлик қўшилган қиймат солиғини солиқ ҳисоботларида акс эттирмай, 12% ставка бўйича ушбу суммани қасддан яширган. Қолаверса, У. М. 2024 йил давомида 10 281 381 400 сўмлик юридик шахслардан олинадиган фойда солиғини қасддан яшириб, Солиқ кодекси ва амалдаги қонун-қоидаларни қўпол равишда бузиб, давлатга жуда кўп миқдорда зарар етказган.

Судланувчи У. М. суд мажлисида айбига қисман иқрор бўлиб, 2023 йил октябрь-ноябрь ойларида Наманган вилоятидаги автомашиналарни ювиш шохобчасида “Абдулазизшох” билан танишиб, унинг таклифига кўра, 2024 йил ёз ойларида Тошкент шаҳрига келиб, “DRY MIXES” МЧЖни Яшнобод тумани Давлат хизматлари марказида ўз номига қайта рўйхатдан ўтказган.“DRY MIXES” МЧЖнинг расмий раҳбари бўлса-да, унинг фаолиятига аралашмаган. Устав, йиғилиш баённомаси ва далолатномадаги имзолар унга тегишли эканлигини, лекин жамият номидан бошқа ҳужжатларга имзо қўймагани ва муҳр ишлатмаганлигини, ҳозирда ушбу ҳаракатидан чин кўнгилдан пушаймонлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини инобатга олиб, унга нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлашни сўраб, кўрсатма берди.

Суд дастлабки тергов органи томонидан У. М.нинг товарлар савдоси қоидаларини жуда кўп миқдорда бузишда ифодаланган жиноий ҳаракати Жиноят кодексининг 189-моддаси (савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш) 1-қисми билан, жуда кўп миқдордаги солиқларни тўлашдан қасддан бўйин товлашда ифодаланган жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 184-моддаси (солиқлар ёки йиғимларни тўлашдан бўйин товлаш) 3-қисми билан тўғри квалификация қилинган, деб ҳисоблади.

Суд судланувчи У. М.га жазо тури ва миқдорини тайинлашда, ғаразли ёки бошқача паст ниятларда жиноят содир этганлигини жазони оғирлаштирувчи ҳолат деб, айбига қисман иқрорлик билдириб, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини, оилавий ва моддий шароити оғирлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини, оиласида ягона боқувчи эканлигини жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар, деб баҳолади. Содир этган жиноятининг ижтимоий хавфлилик даражаси ва хусусиятини, шу билан бирга етказилган зарар қопланмаганлигини инобатга олди. 

Суд У. М.га Жиноят кордексининг 59, 61-моддалари тартибида тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил 4 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Савдо қоидаларини қўпол равишда бузиб, солиқларга “чап” бермоқчи бўлган МЧЖ раҳбарининг сири ҳужжатли текширув жараёнида фош этилди. Агарда у қонуний фаолият юритганда бошига бундай савдолар тушмас эди.

Бахтиёр АЛИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яшнобод туман судининг раиси

 

Айнан шу долзарб мавзу Олий судда бўлиб ўтган конференцияда кенг муҳокама этилди.

Маълумки, шахснинг шаъни, қадр-қиммати, ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш – шахснинг ва унинг эзгу номини муҳофаза этишнинг энг муҳим конституцион кафолатларидан биридир. Конституциямизда инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланиб, биринчи ўринга қўйилган. Ушбу қадриятлар миллий қонунчилик ҳамда халқаро ҳужжатлар томонидан тан олинган. Шу билан бирга, ахборот технологиялари, ижтимоий тармоқлар ва аноним алоқа тармоқларининг шиддатли ривожланиши натижасида суд ишлари янада мураккаблашиб, судьяларнинг бу борадаги масъулияти ошиб бормоқда.

Олий суд раиси Б. Исломов конференцияни кириш сўзи билан очар экан, инсон қадрини улуғлаш, унинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш давлатимиз сиёсатининг бош мақсадига айлангани, Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегиясида белгиланган еттита устувор йўналишнинг айнан биринчиси – инсон қадрини юксалтириш ва эркин фуқаролик жамиятини янада ривожлантириш орқали халқпарвар давлат барпо этишга бағишланганида ҳам ўзига хос маъно борлигини алоҳида таъкидлади.

Олий суд раисининг ўринбосари О. Исмаилов, Олий Мажлис Сенатининг Ёшлар, хотин-қизлар, маданият ва спорт масалалари қўмитаси аъзоси М. Кадирханова, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) Ф. Эшматова, Бош прокурор ўринбосари С. Артикова, Ўзбекистон Журналистлар ижодий уюшмаси раиси вазифасини бажарувчиси Х. Салимов, фуқаролик ишлари бўйича судьялар, ҳуқуқшунос олимлар ва адвокатлар, қатор вазирлик ва идораларнинг масъул ходимлари иштирок этган бугунги тадбирда маълум қилинганидек, 2023 ва 2024 йилларда фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш билан боғлиқ 44 та иш кўриб чиқилган бўлса, жорий йил биринчи ярмининг ўзида бу рақамлар 47 тани ташкил қилган ва мазкур ишларнинг 37 таси бўйича жавобгарлардан 23,7 млн. сўм моддий ва 403,6 млн. сўм маънавий зарар ундириш белгиланган.

Жиноят ишлари бўйича судларда охирги икки ярим йил ичида ҳақорат қилиш билан боғлиқ 2 071 та иш ҳамда туҳмат билан боғлиқ 370 та иш кўрилган.

Бундан ташқари, сўнгги икки ярим йил ичида кўриб чиқилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг 133 945 таси ҳақорат қилиш, 10 544 таси туҳмат билан боғлиқ ишларни ташкил этади.

Статистик маълумотлардан кўриниб турибдики, инсон қадр – қиммати ва шаънини менсимаслик каби салбий иллатлар кенг тус олаётгани табиийки, кенг жамоатчиликни ташвишга солмоқда.

Конференцияда шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш бўйича низолар юзасидан суд амалиёти қандай шаклланаётганлиги, бу соҳада қандай муаммоларга дуч келинаётганлиги ҳамда қонунчилик ва ҳуқуқни қўллаш амалиётини янада такомиллаштириш учун қандай чора-тадбирлар кўриш зарурлиги ҳақида ўзаро фикр алмашинилди.

Шунигдек, замонавий тенденцияларга мутаносиб равишда Олий суд Пленумининг амалдаги “Суд амалиётида фуқаро ва ташкилотларнинг шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш ҳақидаги қонунларни қўллаш тўғрисида”ги Қарорининг янги таҳририни ишлаб чиқиш зарурати вужудга келганлиги сабабли ушбу масаладаги янги Пленум қарорини қабул қилиш борасида ишлар олиб борилаётгани алоҳида қайд этилди.

Бугунги тадбирда йиғилган судьялар, мутахассис ва экспертлар мавзуга оид масалалар юзасидан ўзаро тажриба алмашиб, шаън, қадр-қимматни ҳимоя қилиш ҳуқуқи ва сўз эркинлиги ўртасидаги мувозанат мезонларини атрофлича муҳокама қилди.

Конференция якуни бўйича хулосалар, амалий таклифлар ишлаб чиқишга келишиб олинди.

Бугун Олий суд Пленумининг мажлисида айрим фуқаролик ва жиноят ишлари бўйича туманлараро, туман, шаҳар ҳамда туманлараро маъмурий судларга илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг 2025 йил 24-25 июлдаги қарорларига муфовиқ судьялик лавозимда бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига тайинланган 41 нафар судьянинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган янги судьяларга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

Бугунги кунда халқимизнинг бутун диққат-эътибори Янги Ўзбекистонни қонун устувор бўлган, коррупциядан холи, адолатли, шаффоф жамиятга айлантиришга қаратилган. Аввало бу борада мустаҳкам ҳуқуқий база яратилди ва изчил такомиллаштириб келинмоқда.

Биргина ўтган йилнинг ўзида коррупцияга қарши курашиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларни ҳуқуқий таъминлашга қаратилган 8 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилинди. Жумладан, 2024 йил 5 июнда “Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида”ги қонун қабул қилинганини алоҳида таъкидлаш лозим. Бинобарин, коррупцияга оид ҳар қандай жиноят билан муроса қилиб бўлмайди. Бундай қилмишни содир этган шахслар муқаррар жазога тортилади.

Яқинда суд томонидан Бекзод Элмаматов (исм-шарифлар ўзгартирилди) Жиноят кодексининг 210-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганлиги учун унга оид жиноят иши мазмунан кўриб чиқилди. Суд судланувчини икки йил муддатга давлат иштирокидаги корхона, муассаса ва ташкилотларда моддий жавобгарлик ҳамда мансабдорлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этиб, икки йил олти ой муддатга озодликдан маҳрум қилишга ҳукм чиқарди.

Судланувчи Б. Элмаматов “Жиззах иссиқлик манбаи” давлат унитар корхонаси раҳбари вазифасини бажарувчи лавозимига 2024 йил 14 ноябрь куни тайинланган. Бироқ нафс измига юрган Б. Элмаматов мансабдор шахс бўла туриб, ўз хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда ноқонуний йўллар билан моддий бойлик орттириш мақсадида порахўрлик жиноятини содир этган.

Воқеа баёни шуки, Жиззах вилоят ҳокимлиги “Ягона буюртмачи хизмати” инжиниринг компаниясининг буюртмасига асосан “Сангзор таъминот инвест” масъулияти чекланган жамияти томонидан Зомин туманининг ”Қайирма” маҳалласи ҳудудида жойлашган Тиббиёт коллежи иситиш қозонхонасида қиймати 163 миллион 761 минг 184,30 сўмлик қурилиш ва таъмирлаш ишлари бажарилган.

“Сангзор таъминот инвест” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Шербек Жалилов Давлат унитар корхонаси раҳбари вазифасини бажарувчиси Б. Элмаматовга учрашиб, қозонхонада таъмирлаш ишларини бажарилганини айтган ва ушбу объектда синов ўтказиб, далолатнома расмийлаштириб беришни сўраган. Б. Элмаматов қўл остидаги мутахассисларни жалб этиб, синов ўтказиб, унинг асосида далолатнома расмийлаштириб берганида ҳеч бир муаммога ўрин қолмасди.

Аксинча, у масъулияти чекланган жамияти раҳбари Ш. Жалиловнинг ўзига иши тушганидан бойиб қолишни ўйлаган ва жиноят кўчасига қадам қўйган.

Гарчи объектда тегишли тартибда синов ишлари амалга оширилмаган бўлса-да, қонунга зид равишда 2025 йил 14 март куни ўтиб кетган муддат – 2024 йил 14 ноябрь санаси билан синов далолатномасини расмийлаштиради ва Ш. Жалиловдан хизмати учун 500 АҚШ доллари талаб қилади.

Шундан сўнг Ш. Жалилов бу ҳақда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага ариза билан мурожаат қилади.

Ўша куннинг ўзида Б. Элмаматов синов далолатномаси учун талаб қилган 450 АҚШ долларини пора тариқасида олган вақтида ушланади.

Коррупцияга дахлдор яна бир жиноят иши тафсилоти билан танишсак.

Судланувчи Ўткир Омонбоев Суд-тиббий экспертиза маркази Жиззах вилоят филиали суд-тиббий эксперти лавозимида ишлаб келган. Эгаллаб турган лавозимига кўра, у мансабдор шахс ҳисобланган Ў. Омонбоев ҳам хизмат мавқеидан фойдаланиб, ноқонуний йўллар билан бойлик орттиришни кўзлаган.

Унинг иш юритувида Жиззах шаҳар ИИБ ЙҲХБ инспектори М. Қодировнинг фуқаро С. Саъдуллаев бошқарувидаги “Нексия-2” автомашинаси билан 2025 йил 13 март куни соат 16-30ларда шаҳар шоҳкўчасида пиёдалар ўтиш йўлагини кесиб ўтаётган, 2003 йилда туғилган А. Аҳмедовни уриб юбориб, тан жароҳати етказганлиги ҳолати юзасидан тайинланган суд-тиббий экспертиза иши бор эди.

Ў. Омонбоев ўзганинг бошига тушган ташвишдан фойдаланиб қолишни кўзлайди. Ҳайдовчи С. Саъдуллаевдан йўл-транспорт ҳодисаси юзасидан тўпланган ҳужжатлар бўйича унинг фойдасига экспертиза хулосасини енгиллаштириб ёзиб бериш эвазига 200 АҚШ доллари ва яшаш уйи учун 100 долларлик мебель ясаб беришни талаб қилади.

Шундан сўнг Ў. Омонбоев пора тариқасида талаб қилган пулларни таниши, пора олиш-беришда воситачилик қилаётган вилоят патологик анатомия бюроси кичик тиббий ходими Ш. Ҳайдарова орқали олишини айтади. Гўёки, Ш. Ҳайдарова билан ўрталарида олди-бердиси борлигини билдираркан, пулларни унга бериб қўйишни тайинлайди.

С. Саъдуллевнинг аризасига асосан Иқтисодий жиноятларга қарши кураш департаменти Жиззах шаҳар бўлими ва Давлат хавфсизлик хизмати вилоят бошқармаси ходимлари томонидан тезкор тадбир ўтказилади. Ш. Ҳайдарова Ў. Омонбоевнинг топшириғига асосан Жиззах шаҳрининг Янгиобод кўчасида С. Саъдуллаевдан пора тариқасида талаб қилган 200 долларни олган вақтда ашёвий далиллар билан ушланган.

Суд судланувчи Ў. Омонбоевни Жиноят кодексининг 210-моддаси 1-қисмида кўзда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топиб, икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади. У икки йил муддатга суд-тиббий экспертиза муассасаларида ишлаш ҳуқуқидан ҳам маҳрум этилди.

Судланувчи Ш. Ҳайдарова эса, Жиноят кодексининг 25,212-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбланиб, икки йил муддатга озодликни чеклаш жазосини ўташга ҳукм қилинди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, ушбу иллат инсон ҳуқуқларининг бузилиши, мамлакат тараққиёти ва жамият равнақига жиддий таъсир этар экан, коррупцияга қарши курашиш, юртимизни коррупциядан холи ҳудудга айлантириш биргина давлат идораси ёки жамоат ташкилотининг вазифаси эмас, балки шу давлат фуқароси, жамият аъзоларига бирдек тегишли бўлган вазифа, масъулият ҳисобланади.

Ирода МУҲАМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Бахмал тумани суди тергов судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Бу ҳақда фикр юритганда, аввало, рўй берган воқеа тафсилотига эътибор қаратиш жоиз. Маълум бўлишича, С. Эрмаматов таниши Л. Отажанованинг бошқа шахслар билан гаплашиб юрганидан хабар топгач, рашк туфайли 2025 йил 8 январь куни соат 21.00ларда Яшнобод тумани, Авиасозлар 3-даҳасида жойлашган “Лор 24/7” номли клиника биносида жанжаллашган. Натижада у Л. Отажановага енгил шикаст етказган.

Бу ҳолатни республика Суд тиббий илмий амалий маркази экспертининг хулосаси ҳам тасдиқлайди.

Бироқ дастлабки тергов органи томонидан судланувчи С. Эрмаматовнинг ҳаракатлари Жиноят кодексининг 164-моддаси 2-қисми “а” банди билан нотўғри квалификация қилинади.

Шу ўринда қайд этиш керакки, Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддасида суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд жиноят юз берганлигини, унинг содир этилишида ким айбдорлигини, шунингдек, у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шартлиги, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилиши, ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек, унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозимлиги белгиланган.

Жиноят-процессуал кодексининг 26-моддасига мувофиқ, жиноят ишини мазмунан кўриб чиқаётган суд далилларни бевосита текшириши, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, жабрланувчи ва гувоҳларни сўроқ қилиши, фақат суд мажлисида текширилган далилларга асосланиб ҳукм чиқариши шартлиги қайд этилган.

Бундан ташқари Жиноят кодексининг 164-моддасида босқинчилик, яъни ўзганинг мол-мулкини талон-торож қилиш мақсадида, унга ҳужум қилиб, ҳаёти ёки соғлиғи учун хавфли бўлган зўрлик ишлатиб ёхуд шундай зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб, содир этилганлик ҳолати юзасидан жавобгарлик белгиланган.

Қонун мазмунига кўра, объектив томондан, босқинчилик ўзганинг мол-мулкини талон-торож қилиш мақсадида, шу мулкнинг эгалланишига қаршилик кўрсатган шахснинг ҳаёти ёки соғлиғи учун хавфли бўлган жисмоний зўрлик ишлатиш ёхуд шундай зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб, ҳужум қилишда ифодаланади. Шунга кўра, босқинчиликнинг моҳияти айбдорнинг ўзганинг мол-мулкини жабрланувчига зўрлик ишлатиб эгаллашида ифодаланади.

Бундай жиноят таркибида ўзганинг мол-мулкини эгаллашга йўналтирилган ҳаракат асосий аҳамият касб этади, ўзга шахсга тажовуз қилиш ўзганинг мол-мулкини эгаллаш воситаси сифатида ифодаланади.

Энди юқорида баён этилган воқеага қайтсак, суд мажлисида аниқланган ва иш ҳужжатлари билан тасдиқланган ҳолатларга кўра, С. Эрмаматов таниши Л. Отажонованинг бошқа шахслар билан ўзаро гаплашиб юрганидан хабар топгач, 2025 йил 8 январь куни соат 21.00ларда Яшнобод тумани, Авиасозлар 3-даҳасида у билан рашк туфайли ўзаро жанжаллашиб, уни бир неча маротаба урган ва қасддан соғлиғининг қисқа вақт, яъни олти кундан ортиқ, аммо йигирма бир кундан кўп бўлмаган муддатга ёмонлашувига сабаб бўлган енгил шикаст етказган.

Бундай қилмиш учун Жиноят кодексининг 109-моддасида жавобгарлик белгиланган.

Аниқроқ айтганда, қонун талабига кўра, агар айбдорнинг ҳаракатлари жабрланувчи баданига енгил шикаст етказиб, унинг соғлиғини қисқа муддатга ишдан чиқарса ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқотилишига олиб келса, айбдорнинг ҳаракатлари айнан Жиноят кодексининг 109-моддаси 2-қисми билан малакаланади.

Аммо дастлабки тергов органи томонидан С. Эрмаматовнинг босқинчилик жиноятини содир этишдаги айбини исботлайдиган далиллар тўлиқ текширилмаган, шунингдек, иш ҳужжатларида босқинчилик билан боғлиқ айбловни шубҳа остида қолдирадиган аниқ далиллар мавжуд бўлганлигини инобатга олмаган, тергов ҳаракатлари нохолис равишда фақат босқинчилик жиноятини содир этишда айблаш йўналишида олиб борилиб, мавжуд ҳолатларни тўлиқ, ҳар томонлама ва холисона ўрганиш, шунингдек, аниқ ҳуқуқий баҳо бериш чоралари кўрилмаган.

Иш ҳолатига кўра, С. Эрмаматовнинг жабрланувчи Л. Отажоновага тегишли пул маблағи ёки бошқа мол-мулкини талон-торож қилиш мақсадида ҳужум қилганлигини, жабрланувчи ушбу мол-мулки эгалланишига қаршилик кўрсатганлигини тасдиқловчи ҳолатлар мавжуд эмас.

Аслида ҳам С. Эрмаматовнинг мақсади жабрланувчи Л. Отажонованинг мол-мулкини талон-торож қилиш эмас, балки рашки туфайли келиб чиққан жанжалда унга енгил тан жароҳати етказган.

Бундан ташқари бу воқеа 2025 йил 8 январь куни содир этилган бўлса-да, жабрланувчи Л. Отажонова судланувчи С. Эрмаматов билан бир ҳафта давомида ўзаро яхши муносабатда бўлган.

Шунингдек, воқеа содир бўлган куни судланувчи С. Эрмаматов клиникадан чиқиб кетгач, бироздан сўнг қайтиб келиб эшикни тақиллатгани, Л. Отажонова эшикни очмаганида унинг дугонаси Ильмирага ўзи қўнғироқ қилиб чақиргани С. Эрмаматов босқинчилик жиноятини содир қилиш мақсади бўлмаганини тасдиқлайди.

Юқорида баён этилган ҳолатлар дастлабки терговни юритишда жиддий камчиликларга йўл қўйилгани, ҳақиқий иш ҳолати етарли даражада текширилмагани ва ҳақиқатни аниқлаш тамойиллари бузилганини кўрсатади.

Ўз навбатида, суд келтирилган асосларга кўра, судланувчи С. Эрмаматовнинг ҳаракатларида ўзганинг мол-мулкини талон-торож қилиш мақсадида шахснинг ҳаёти ёки соғлиғи учун хавфли бўлган зўрлик ишлатиш ёхуд шундай зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб ҳужум қилиш мавжуд эмас, деб ҳисоблади. Қонун талабларидан келиб чиқиб, қасддан баданга енгил шикаст етказганликда ифодаланган ҳаракатларини Жиноят кодексининг 164-моддаси 2-қисми “а” бандидан 109-моддаси 2-қисми “в” бандига қайта малакалашни лозим топди ва икки йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинлади.

Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимизда ҳар бир фуқаро — қонун ҳимоясида. Шундай экан, кимнингдир ҳаётида қонунбузилиши ҳолати содир бўлган тақдирда ҳам, унинг қилмишини адолатли баҳолаш вазифаси одил судлов зиммасидадир.

Жасурбек УБАЙДУЛЛАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Яшнобод тумани

суди судьяси