Дунё ахборот маконида лаҳза сайин янги-янги маълумотлар пайдо бўлмоқда. Уларнинг орасида умуминсоният манфаатларига хизмат қиладиганлари кўп, бироқ эришилган илмий-интеллектуал ютуқларни барбод этиб, ташвиш-таҳлика келтирадиганлари ҳам учрайди. Бу ўринда гап кибержиноятчилик ҳақида кетмоқда.

Маълумки, жиноятчиликнинг бу тури компьютерлар, интернет, мобил қурилмалар ёки бошқа ахборот технологиялари имкониятларидан ғаразли мақсадда фойдаланиш орқали содир этилади. Афсуски, ахборот технология­лари замонавийлашиб, ривожлангани сари бундай жиноий қилмишларнинг сони ҳам ортиб бормоқда.

Айниқса, ижтимоий ҳаётдаги фаол соҳаларнинг аксарияти рақамли майдонда фаолият юритаётгани, истаймизми-йўқми, орамизда содда одамларнинг борлиги молиявий онлайн фирибгарликка замин яратмоқда.

Натижада бутун дунё бўйлаб кибержиноятчилик кўлами йил сайин жуда тез суръатларда ўсиб бормоқда. Шунинг учун ҳам, бундай қилмиш айни пайтда глобал хавфсизлик муаммоларидан бири ҳисобланади.

Расмий маълумотларга мурожаат қилсак, Жаҳон иқтисодий форуми (World Economic Forum) тақдим этган 2024 йилдаги ҳисоботга кўра, кибержиноятчилик халқаро миқёсдаги энг йирик хавфлар бешлигидан ўрин олганлиги ҳам унинг нақадар хатарли эканлигидан далолат беради.

Шунингдек, “Cybersecurity Ventures” тахминларига кўра, жорий 2025 йилда кибержиноятлардан келадиган иқтисодий зарар 10,5 триллион АҚШ долларига етади. Шу ўринда таққослаш учун мисол келтирсак, бундан ўн йил олдин, яъни 2015 йилда бу кўрсаткич 3 триллион АҚШ доллари атрофида бўлган.

Энди ҳақли савол туғилади: нима учун кибержиноятчилик халқаро миқёсда бу қадар тез ошиб бормоқда? Унга замин яратаётган омиллар нималардан иборат? Бу саволнинг жавоби Интернет фойдаланувчиларининг кўлами билан боғлиқ. Статистик маълумотларга қараганда, бугунги кунда дунё бўйича 5,3 миллиард нафар кишининг интернетга иши тушади. Қолаверса, кибержиноятчиларнинг трансмиллий тарзда ҳаракат қилиши уларга қарши кураш натижаларига салбий таъсир кўрсатмоқда. Бошқача айтганда, уларни қўлга олиш қийин бўлишига қарамай инсон ҳуқуқи ҳимоячилари дадил фаолият юритиб, глобал кибержиноятчилик зарарини камайтиришга ҳаракат қилишмоқда.

Мамлакатимизда ҳам бу борада жиддий қадамлар қўйилмоқда. Хусусан, Президентимиз томонидан 2022 йилда имзоланган “Киберхавфсизлик тўғрисида”ги қонунда кибержиноятчилик оғир жиноятлар тоифасига киритилган. Шунингдек, ушбу қонун билан киберхавфсизлик соҳасида ягона давлат сиёсати ва ваколатли орган белгиланди. Шунингдек, 2025 йил 30 апрелдаги “Ахборот технологиялари ёрдамида содир этиладиган жиноятларга қарши курашиш фаолиятини янада кучайтиришга қаратилган чора-тадбирлар тўғрисида”ги Президент қарори билан мамлакатимизда кибержиноятларнинг олдини олиш, уларни фош этишнинг самарадорлигини ошириш; кибержиноятчиликка қарши ягона ишлаш амалиётини йўлга қўйиш; ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар бўйича жавобгарликни кучайтириш; амалдаги қонунчиликни такомиллаштириш ва ташкилий-техник чораларни кучайтириш бўйича аниқ чора-тадбирлар белгиланди.

Умуман олганда, мамлакатимизда гарчи кам миқдорда бўлса ҳам, айрим ёшлар томонидан кибержиноятга қўл уриш ҳолатлари учраб туради.

Мисол тариқасида айтсак, Санжар Йўлчиев (исм-шарифлар ўзгартирилган), ўзига суд томонидан белгилаган жазо муддатини ўтаётган бўлишига қарамасдан, алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мулкини қўлга киритиш мақсадида, ўзига олдиндан таниш бўлган, Пскент тумани, “Бекобод” маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида яшовчи, 2002 йилда туғилган Козимжон Нодировнинг ишончига киради ва унинг “Redmi Not 12” русумли уяли алоқа воситасини, гўёки ўзининг ижтимоий тармоғидаги саҳифасига киришини айтиб, алдаб олади.

Сўнг ушбу уяли алоқа воситаси орқали “АVО” мобиль иловасини юклаган ҳолда, К. Нодиров номидан онлайн кредит олиш ҳақида “АVО BANK” акциядорлик жамиятига сўровнома жўнатади. Айнан ана шу сўровномага кўра, К. Нодировнинг номига 5 йил муддатга 48 фоиз устама ҳақи тўлаш шарти билан 3 200 000 сўм маблағни олиш бўйича онлайн кредит шартномаси тузишга эришади. Натижада бу фирибгар кимса К. Нодировнинг номидан 3 200 000 сўмни фирибгарлик йўли билан қўлга киритган. Бундан телефон эгаси К. Нодиров мутлақо бехабар қолади.

Шундай қилиб, молиявий фирибгарликни ўзига касб қилиб олган Санжар Йўлчиев қўлга киритилган пул маблағни шахсий эҳтиёжларига сарфлаб юборади.

Охир-оқибат бу фирибгар кимсанинг қилмишлари фош бўлди ва у қонун олдида жавоб берди.

Судланувчи С. Йўлчиевнинг айби гувоҳларнинг кўрсатмалари, ашёвий далилни олиш ва кўздан кечириш баённомаси, юзлаштириш баённомаси, шунингдек, жиноят ишида тўпланган бошқа далиллар билан тўлиқ тасдиғини топди.

Суд судланувчи С. Йўлчиевнинг жиноий қилмиши дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “г” банди билан тўғри малакаланган деб топди. Судланувчининг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги, жабрланувчига етказилган моддий зарарлар тўлиқ қопланганлигини – айбини енгиллаштирувчи ҳолатлар, деб топди.

Шу билан бирга, суд унинг муқаддам судланган бўлса-да, бундан тегишли хулоса чиқармасдан, қасддан янги жиноят содир этганини оғирлаштирувчи ҳолат деб ҳисоблади.

Ҳолбуки, С. Йўлчиевга Олмалиқ шаҳар судининг ҳукми билан икки йил муддатга ахлоқ тузатиш жазоси тайинланган, у айнан ушбу жазони ўтаётганда яна қасддан жиноят содир этганди.

Албатта, суд буни инобатга олди, яъни С. Йўлчиевга ўталмай қолган жазо муддатини қўшиб ҳисоблаган ҳолда янги жазо тайинлади.

Юқорида баён этилган жиноят иши тафсилотларидан кўринадики, бундай иллатларга қарши курашиш нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, балки ҳар биримизнинг бурчимиздир.

Негаки, кундалик ҳаётда интернет ва электрон ахборот технологияларидан ҳаммамиз фойдаланамиз. Бунда юқорида қайд этилган хатолардан огоҳ бўлиш лозим.

Музаффар БАЗАРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Пскент тумани суди раиси

Кейинги пайтларда айрим манбаларда, асосан, ижтимоий тармоқларда муайян давлат органлари ёки уларнинг мансабдор шахслари фаолияти ҳақида нохолис, ҳақиқатга зид, айтиш мумкин бўлса, бўҳтон ва иғводан иборат маълумотлар тарқатилаётганидан кўз юмиб бўлмайди. Айниқса, давлат ва жамият ҳаётида адолат қарор топишида ниҳоятда муҳим ўрин тутадиган орган – суд тизими ва судьялар фаолияти ҳам бундай “нишон”лардан бирига айланаётгани жуда ачинарли…

Ваҳоланки, бир қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда судьянинг шаъни, қадр-қиммати ёки ишчанлик обрўсини таҳқирлаш тегишли жавобгарликни келтириб чиқариши тўғрисидаги ҳуқуқий нормалар белгиланган.

Суд тизимида узоқ йиллардан буён ишлаб келаётган фахрий судья сифатида судьяларимизнинг шаънига путур етказишга сабаб бўладиган асоссиз маълумотларни тарқатиш билан шуғулланаётганларни, умуман, барча фуқароларни қонунларимизда ўз ифодасини топган муайян талаблардан хабардор этишни ўзимнинг бурчим деб топдим.

Биз қонун асосида бошқариладиган ҳуқуқий демократик давлатда яшаяпмиз. Шундай экан, ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи органи бўлган парламент томонидан қабул қилинган қонунларга, айниқса, Конституция талабларига сўзсиз риоя қилиш — ҳар биримизнинг муқаддас бурчимиз бўлиши керак. Юртимиздаги барча фуқаролар, ким бўлишидан, қайси мансабда ишлашидан қатъи назар, тегишли қонун талабларидан хабардор бўлса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Тўғри, ҳамма соҳаларда ҳам объектив, субъектив сабабларга кўра, баъзи бир камчилик ва нуқсонлар учраши ҳеч кимга сир эмас. Албатта, қонунларимизда судья ҳар бир ишни чуқур ўрганиб, мазмунан кўриб чиқишда тарафлар ва гувоҳларни эринмасдан батафсил эшитиб, инкор этиб бўлмайдиган далиллар асосида у ёки бу шахснинг айби тасдиқлангандан сўнг қонунларимиздаги афзалликлардан тўғри фойдаланиб, ҳақиқий содир этган ҳаракатига қонуний баҳо бериб, адолатли жазо чорасини тайинлаши лозимлиги кўрсатилган.

Камчиликни рўкач қилиб, бирон-бир шахсга нисбатан ҳурматсизлик қилиш, унинг шаъни ва қадр-қимматини таҳқирлайдиган, айниқса, судга, судьяга нисбатан камситувчи, бирёқлама ва нохолис, шунингдек, жамоатчиликда давлат органлари, уларнинг мансабдор шахсларига нисбатан ишончсизлик кайфиятини уйғотадиган маълумотларни очиқдан-очиқ тарқатиш қонун билан тақиқланади.

Ахборотни тарқатишда унинг холислиги, ҳаққонийлиги ва тўғрилиги учун масъулиятни унутмаслик керак. Акс ҳолда, амалдаги қонунларимизда бундай ҳаракатлар учун маъмурий, ҳатто жиноий жавобгарлик белгиланган.

Судлар ва судьялар томонидан маслаҳатхонасида чиқарилган ҳукм ва қарорларга баҳо бериб, танқид қилиш орқали ижтимоий босим ўтказишга уриниш асло мумкин эмас. Бундай ҳуқуқ ҳеч кимга берилмаган. Фақат қонунда кўрсатилган шахсларгина суд қарорларидан норози бўлса, тегишли тартибда юқори инстанция судига мурожаат қилиши процессуал қонунларимизда аниқ кўрсатилган.

Конституциямизнинг 60-моддасида “Фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбурдирлар”, деган қоида ўрнатилган.

Шу ўринда ўзимизга савол бериб кўрайлик-чи, барчамиз ҳам Конституциямизнинг ушбу талабига риоя қилаяпмизми?

Шунингдек, Конституциямизнинг 136-моддасида судьяларнинг мустақил экани, фақат Конституция ва қонунга бўйсуниши, уларнинг одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолиятига бирон-бир тарзда аралашишга йўл қўйилмаслиги ва бундай аралашиш, қонунга мувофиқ, жавобгарликка сабаб бўлиши, ушбу модданинг иккинчи қисмида эса, судьяларнинг дахлсизлиги қонун билан кафолатланиши белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари “Судлар тўғрисида”ги қонуннинг 65-моддасида судьяга нисбатан ҳурматсизлик қилганлик учун жавобгарлик белгиланган. Яъни давлат органлари ва бошқа органлар, корхоналар, муассасалар ҳамда ташкилотлар, мансабдор шахслар, фуқаролар судьяларни ҳурмат қилиши ва уларнинг мустақиллиги принципига қатъий риоя этиши шарт. Судьяга ҳурматсизлик қилиш, худди шунингдек, уни очиқдан-очиқ менсимасликдан далолат берувчи хатти-ҳаракатлар, қонунга мувофиқ, жавобгарликка сабаб бўлади.

Шу ўринда яна бир муҳим масала ҳақида тўхталиб ўтмоқчиман.

Юртимизда фаолият кўрсатаётган журналистлар, айниқса, ижтимоий тармоқларда фаол бўлган шахслар (блогерлар) мамлакатимизда суднинг мустақил эканлигини ёдда тутишлари лозим. Суднинг ишига улар бирон-бир тарзда аралашмасликлари, аралашганларни эса, фош қилишга камарбаста бўлишлари мақсадга мувофиқдир.

Фуқаролик кодексининг 1021-моддаси бешинчи қисмида ҳар қандай фуқарога нисбатан ор-номус, қадр-қиммат ва ишчанлик обрў-эътиборини ҳақоратловчи маълумотларни тарқатган шахсдан маънавий зарар ундирилиши кўрсатилган.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 41-моддасида ҳақорат қилиш, яъни шахснинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан камситганлик учун ҳуқуқбузарга нисбатан базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан қирқ бараваригача миқдорда жарима жазоси белгиланган.

Жиноят кодексининг 140-моддасида эса, ҳақорат қилиш, яъни шахснинг шаъни ва қадр-қимматини беадаблик билан қасддан таҳқирлаш, шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилгандан кейин такроран содир этилса, базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз бараваригача миқдорда жарима ёки икки юз қирқ соатгача мажбурий жамоат ишлари ёхуд бир йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланиши қайд этилган.

Аллоҳ менга инъом этган тўқсон йиллик умримнинг олтмиш йилга яқинини суд-ҳуқуқ соҳасига бағишлаган бир оқсоқол инсон сифатида, ҳеч қачон қонунларимизнинг бу талаблари бирон-бир шахсга нисбатан қўлланилишини умуман истамайман!

Барчамиз Парламентимиз томонидан қабул қилинган қонунлар талабларидан хабардор бўлиб, уларга риоя қилсаккина, ҳеч қандай нохуш ҳолатга тушмаймиз, албатта.

Мухтасар айтганда, юқоридаги қонун нормаларини мен тарбиявий нуқтаи назардан, ҳар хил нохушликларнинг олдини олиш мақсадида, фуқароларимизни бир-бирларига нисбатан ўзаро ҳурматда бўлиш ва жамиятда ўз ўрнини билиб юришга даъват этган ҳолда келтирдим, холос.

Айтмоқчиманки, конституциявий бурчларимизни чуқур англаган ҳолда, ўзгаларнинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳурмат қилиб, қонунларга қатъий риоя қилиш барчамизнинг қонуний бурчимиз эканлигини унутмаслигимиз лозим.

Шунда ҳар биримиз, мен ҳуқуқий демократик давлатда яшаяпман ва унинг тараққиётига ўзимнинг қонуний ҳиссамни қўшмоқдаман, чунки менинг фуқаролар, жамият ва давлат олдидаги бурчим ҳам шуни талаб этади, деб айта оламиз.

Убайдулла МИНГБОЕВ,

Судьялар ассоциацияси раиси,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган юрист

Юртимизда кенг нишонланадиган умумхалқ байрами – 9 май – Хотира ва қадрлаш куни муносабати билан Олий суд томонидан “Уч авлод учрашуви” байрам тадбири ўтказилди.

Нуронийларга эъзоз ва эҳтиром кўрсатишдек эзгу мақсадда ташкил этилган ушбу тадбирга меҳнат фаолиятини адолатни таъминлашга бағишлаб, суд тизимида узоқ йиллар самарали меҳнат қилган суд фахрийлари, судьялар ва суд ходимлари ташриф буюрдилар.

Тадбир аввалида Олий суд раиси Бахтиёр Исломов, Конституциявий суд раиси Мирзо Улуғбек Абдусаломов барча иштирокчиларни қутлуғ айём билан самимий табриклаб, сўнгги йилларда мамлакатимизда кексалик гаштини сураётган нуронийларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш, уларни соғломлаштириш ишларини самарали ташкил этиш ва бўш вақтларини мазмунли ўтказиш, ижтимоий ҳаётдаги фаолликларини ошириш борасида қатор ишлар амалга оширилаётганини таъкидладилар.

Зотан, инсон шаъни юксалган ва меҳнати қадр топган юртимизда кексаларимизни эъзозлаш, уларга алоҳида эҳтиром кўрсатиш асрлар оша давом этиб келаётган ҳамда қон-қонимизга сингиб кетган муқаддас қадриятдир.

Хотира ва қадрлаш куни ҳам том маънода халқимиз, айниқса, ёшларимиз дунёқарашида ўтганларни ёд этиш, тирикларни қадрлаш, ўзаро меҳр-оқибатли бўлишдек инсоний фазилатларни қарор топтиришга хизмат қилмоқда.

Қайд этилганидек, бугунги кунда 263 нафар суд фахрийси одил судловни таъминлаш йўлида ёш судьяларга ўзларининг ҳаётий тажрибаларига асосланган панд-насиҳатларини бериб келмоқдалар.

Албатта, суд тизими фахрийлари ҳам мамлакатимизда мустақил суд ҳокимиятини шакллантириш, одил судловни амалга ошириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, бир сўз билан айтганда, жамиятимизда қонунийлик ва қонун устуворлигини таъминлашга муносиб ҳисса қўшганлари алоҳида эътироф этилди.

Судьялар ассоциацияси раиси Убайдулла Мингбоев мамлакатимизнинг суд тизими тарихи, бугуни ва келажаги, соҳанинг дарғалари тўғрисида сўзлаб берди.

Хотира ва қадрлаш куни ҳам том маънода халқимиз, айниқса, ёшларимиз онгу шуурида ўтганларни ёд этиш, тирикларни қадрлаш, ўзаро меҳр-оқибатли бўлишдек инсоний фазилатларни қарор топтиришга хизмат қилмоқда.

Инсон шаъни юксалган ва меҳнати қадр топган юртимизда кексаларимизни эъзозлаш, уларга алоҳида эҳтиром кўрсатиш асрлар оша давом этиб келаётган ҳамда қон-қонимизга сингиб кетган муқаддас қадриятдир.

Том маънода устозлар ва шогирдлар дийдорлашувига айланиб, самимий руҳда ўтган тадбирда 27 нафар суд фахрийси Олий суд раисининг Фармойиши билан таъсис этилган “Бенуқсон хизмати учун” кўкрак нишони билан тақдирланди.

Шукуҳи ва қувончи тамоман ўзгача бўлган тантанали тадбир байрам дастурхони атрофида давом эттирилиб, суд тизимида фидокорона меҳнат қилган ва бугун кексалик гаштини сураётган фахрийларнинг ибратомуз ҳаёт йўллари, фидойи хизматлари ёдга олинди.

2025 йил 7 май куни Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Бахтиёр Исломов бошчилигидаги делегация Анталия шаҳрида (Туркия Республикаси) бўлиб ўтган Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ)га аъзо давлатлар Олий судлари конференциясида иштирок этди.

Шунингдек, анжуманда Озарбайжон Республикаси, Қозоғистон Республикаси, Қирғиз Республикаси Олий судлари делегациялари, Туркия Республикаси Кассация суди ва Давлат кенгаши (Олий маъмурий суди) раислари ҳамда ТДТ Бош котиби қатнашди.

Дўстона ва ишчанлик муҳитида, ўзаро тушуниш ва ишонч руҳида ўтган конференцияда томонлар умумманфаатли одил судловнинг долзарб масалаларини муҳокама қилиш баробарида суд органларининг ҳуқуқнинг турли йўналишлари бўйича ҳамкорлиги истиқболларини ҳам кўриб чиқишди.

Олий судлар делегациялари ТДТга аъзо давлатлар суд органларининг инсон ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояси соҳасидаги фаолиятини янада такомиллаштириш мақсадида олий суд органлари ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, ишонч ва дўстликка асосланган алоқаларни янада ривожлантириш муҳимлигини таъкидладилар.

Иштирокчилар ТДТга аъзо қардош давлатлар суд тизимларини ривожлантириш мақсадида Олий судлар ўртасидаги мазмунли мулоқотни келгусида ҳам давом эттириш муҳимлигини қайд этдилар.

Тадбирда ТДТ доирасида Олий судлар ўртасида одил судлов соҳасидаги ҳамкорликни ривожлантириш ва мустаҳкамлаш муҳимлиги эътироф этилиб, суд фаолиятини мувофиқлаштиришни кучайтириш, умумий маслаҳат майдонларини ташкил этиш, соҳага оид қўшма лойиҳаларни амалга ошириш, юриспруденция, ҳуқуқий ва техник масалалар бўйича маълумот ва тажриба алмашиш ҳамда бу борада мунтазам алоқаларни қўллаб-қувватлашга келишиб олинди.

Анжуман якунида имзоланган ТДТ Олий судлари конференциясининг низоми ушбу масалаларни тартибга солувчи қоида ва таомилларни белгиловчи ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.

Сўнгги йилларда бутун дунёда, шу жумладан, мамлакатимизда ҳам технологик тараққиёт билан бирга замонавий таҳдидлар, хусусан, кибержиноятчилик шиддат билан ўсиб бормоқда. Айниқса, молиявий ва ахборот тизимлари рақамлаштирилган сари уларнинг заиф нуқталари кўпаймоқда. Бу, ўз навбатида, давлат ва жамият хавфсизлигига таҳдид солаётган жиддий муаммолардан ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, Президентимизнинг 2025 йил 30 апрелдаги “Ахборот технологиялари ёрдамида содир этиладиган жиноятларга қарши курашиш фаолиятини янада кучайтиришга қаратилган чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори миллий киберхавфсизлик тизимини мустаҳкамлаш борасида муҳим стратегик қадам бўлди.

Президент қарорига кўра, мамлакатда кибержиноятларга қарши ягона мувофиқлаштирувчи орган сифатида Ички ишлар вазирлиги белгиланди.

Бу қадам ташкилотлараро тизимли ҳамкорлик ва масъулиятни оширишга хизмат қилади.

Айни чоғда банклар, тўлов тизими операторлари ва ташкилотлари фаолиятида фуқаролар манфаатини ҳимоя қилиш ва молиявий хавфсизликни таъминлаш устувор вазифа сифатида белгиланиши замонавий киберхавфлар шароитида жуда муҳимдир.

Бугунги кунда ушбу ташкилотлар ва давлат идоралари ўртасидаги ахборот алмашинуви паст даражада бўлиб, аксарият ҳолларда киберҳужумларга жавоб беришда кечикишларга олиб келмоқда. Шу боис, ягона мувофиқлаштирувчи орган шакллантирилиши нафақат тезкорликни оширади, балки миллий киберхавфсизлик сиёсатида ягона стандарт ва ёндашувларни жорий этиш имконини ҳам беради.

Қарорда алоҳида эътибор берилган яна бир жиҳат – “Ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этиладиган жиноятларга қарши курашиш тўғрисида”ги қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш вазифасидир.

Ҳозирги кунда мамлакатимизда кибержиноятчиликка қарши курашиш масалалари тарқоқ ҳолда, турли норматив-ҳужжатлар билан тартибга солинмоқда. Ҳолбуки, кибержиноятчилик ўз моҳиятига кўра, трансҳудудий, кўп қиррали ва юқори технологияли бўлгани учун унинг олдини олиш ва жавобгарлик механизмлари ҳам мукаммал, аниқ ва қатъий бўлиши лозим.

Шу билан бирга, электрон аккаунтлар – ўз номидаги банк картаси, ҳисоб­рақами, SIM картаси ҳамда электрон ҳамёнидан фойдаланишга йўл қўйган шахсларга нисбатан маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланиши кибержиноятчилик инфратузилмасининг узвий қисмига айланган ноқонуний шерикликни чеклашга қаратилган зарур ташаббусдир.

Бу билан ҳуқуқбузарлик ёки жиноят содир этган шахснинг шерикларини аниқлаш ва жавобгарликка тортиш орқали профилактик таъсирни ошириш мумкин.

Бундан ташқари, банклар, тўлов тизими операторлари ҳамда тўлов ташкилотлари, шунингдек, бошқа ташкилотларнинг ахборот хавфсизлиги ва киберхавфсизлик талабларига риоя этмаганлиги натижасида содир этилган кибержиноят оқибатида келиб чиққан моддий зарарни улар ҳисобидан ундириш тартибини жорий этиш назарда тутилмоқда. Бундай ҳуқуқий механизмни жорий этиш, аввало, ахборот хавфсизлигига жиддий муносабатни рағбатлантиради.

Агар ташкилот ўзининг ички тизимларида хавфсизлик чораларини кўришга масъул эканлигини ва етарлича ҳимоя воситаларини жорий этмаслик оқибатида моддий жавобгарликка тортилиши мумкинлигини билса, хавфсизликка йўналтирилган сармоя ва ташкилий чора-тадбирларнинг аҳамияти ортиб боради.

Бу ҳолат ташкилотларни хавф таҳлили, кибераудит ва хавфсизлик сиёсати каби долзарб йўналишларда фаол ҳаракат қилишга ундайди.

Ушбу ёндашув фуқаролар ва юридик шахсларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Кибержиноят оқибатида шахсий маълумотлар ўғирланиши, молиявий йўқотишлар ёки шахсий активларга таҳдид юзага келганда, зарар кўрувчи томон ушбу моддий йўқотишларни айбдор ташкилот ҳисобидан ундириш ҳуқуқига эга бўлиши адолат ва қонун устуворлигини таъминлайди. Бу эса, жамиятда ахборот хавфсизлигига оид ҳуқуқий маданиятни шакллантиради.

Қонунчилик нуқтаи назаридан, ушбу тартиб рақамли фаолият соҳасида институционал жавобгарликни белгилаш, суд амалиётида янги ҳуқуқий амалиётни вужудга келтириш ҳамда киберхавфсизлик соҳасидаги ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга хизмат қилади. Бу турдаги нормалар миллий қонунчиликни халқаро стандартлар билан уйғунлаштиришда ҳам муҳим қадам ҳисобланади.

Шунингдек, иқтисодий нуқтаи назардан қаралганда, ушбу механизм банк тизими ва рақамли молия платформаларига бўлган ишончни мустаҳкамлайди. Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ўз маблағи ҳамда маълумотлари хавфсиз ҳимояланганига ишонч ҳосил қилган ҳолда рақамли хизматлардан фаолроқ фойдаланадилар.

Қолаверса, киберхавфлар билан боғлиқ эҳтимолий йўқотишларни камайтириш мақсадида ташкилотлар киберсуғурта ва хавфни бошқариш сиёсатларини жорий этишга мажбур бўлади. Бу эса иқтисодиётнинг янги сектори – киберхавфсизлик ва суғурта бозорини ривожлантиришга туртки беради.

Президент қарорида эътибор қаратиш лозим бўлган энг муҳим жиҳатлар бири – ахборот технологиялари соҳасида содир этиладиган жиноятлар учун жиноят қонунчилигида белгиланган жазо чораларини кучайтиришдир.

Яна бир муҳим жиҳат – бундай технологиялардан фойдаланиш ҳолати жавобгарликни ва жазони оғирлаштирувчи ҳолат сифатида эътироф этилишини ҳам қайд этиш лозим.

Мазкур масалалар ҳуқуқшунослар, киберхавфсизлик мутахассислари ва қонун ижодкорлари учун кенг қамровли таҳлилни талаб этадиган мураккаб ҳуқуқий-ижтимоий феномен саналади.

Ушбу йўналишда ҳуқуқий ёндашувлар, халқаро тажриба, инсон ҳуқуқлари кафолатлари, замонавий таҳдидлар ва жамиятдаги ижтимоий адолат тамойиллари ўртасидаги мувозанат мустаҳкам илмий таҳлилга асосланиши лозим.

Дарҳақиқат, ахборот технологиялари орқали жиноят содир этиш ҳолатлари XXI асрнинг ҳуқуқий тизими учун кескин муаммога айланди.

Бугунги кунда жиноятлар анъанавий шакллардан четлаб, рақамли муҳитга кириб келган. Хусусан, электрон тўлов воситалари, банк хизматлари, телекоммуникациялар, блокчейн технологиялари ва ижтимоий тармоқлар орқали амалга оширилаётган жиноятлар нафақат молиявий зарар етказмоқда, балки жамиятда ишончсизлик муҳитини ҳам юзага келтирмоқда.

Бундай жиноятларни содир этувчилар, одатда, ўз шахсини яширади, ҳудудий чегараларга бўйсунмайди ва бунда ҳаракат тезлиги жуда юқори бўлади. Шу сабабли, қонунчиликда бундай жиноятларга нисбатан жазо чоралари аниқ ва қатъий тарзда белгиланиши талаб этилади.

Ахборот технологиялари соҳасида содир этилган жиноятлар учун жавобгарликни кучайтириш масаласи нафақат жазони оғирлаштириш, балки ушбу соҳадаги ҳуқуқий бўшлиқларни бартараф этиш, жазо чораларининг самарадорлигини ошириш ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг ушбу тоифадаги жиноятларга қарши самарали фаолият юритишини таъминлашга қаратилгандир.

Жиноят кодексининг ХХ-1 бобида айнан ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар учун жавобгарлик белгиланганлиги, шунингдек, айрим жиноятларнинг Интернет жаҳон ахборот тармоғида содир этилиши ҳолатлари назарда тутилган. Шундай бўлса-да, белгиланган айрим жазо чоралари ахборот технологиялари орқали содир этилаётган кибержиноятлар натижасида етказилаётган зарарларга мутаносиб эмас.

Муҳим масалалардан яна бири – ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда жиноят содир этишни жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолат сифатида белгилашдир. Бу ҳуқуқий норманинг назарий асоси шундан иборатки, жиноятни содир этиш усули, унда қўлланилган восита ва услуб унинг хавф даражасини белгилайди.

Ахборот технологияларидан фойдаланиш жиноятнинг қасддан, режали, ўз оқибатлари кенг қамровли бўлган ҳолда содир этилганлигини кўрсатади.

Масалан, анъанавий шахсий фирибгарликдан фарқли ўлароқ, фишинг орқали юзлаб шахсларнинг маълумотларини ўзлаштириш, блокчейнда криптоактивлар орқали ноқонуний маблағ айланмасини юритиш ёки бир неча давлат фуқароларини қамраб олган молиявий пирамида ташкил этиш – бу жиноятларнинг ижтимоий хавф даражасини сезиларли даражада оширади. Шунинг учун ахборот технологияларидан фойдаланиш ҳолати, ҳуқуқий нуқтаи назардан, жиноятнинг хатарли шаклда содир этилишини англатади.

Мазкур ёндашув халқаро ҳуқуқий амалиётда ҳам кенг қўлланилади.

Жумладан, Германия, Франция, Жанубий Корея, Япония ва бошқа давлатлар ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда содир этилган жиноятлар учун махсус тартибда қатъий жазо чораларини белгилаган.

Кибержиноятчиликка қарши курашишда халқаро ҳамкорлик бўйича муҳим ҳужжат – Будапешт Конвенцияси ахборот муҳитида жиноят содир этиш усулини оғирлаштирувчи ҳолат сифатида баҳолайди ва унга нисбатан давлатлар томонидан кескин кураш олиб борилишини талаб қилади.

Ўзбекистон Президентининг қарорида ҳам, ушбу Конвенцияга муайян шартлар асосида қўшилиш масаласини ҳар томонлама ўрганиб чиқиш вазифаси белгиланган.

Шуни ҳам алоҳида таъкидлаш зарурки, жиноят ҳуқуқи тизимида жазони оғирлаштириш ва махсус жавобгарлик шаклларини жорий қилиш инсон ҳуқуқлари ва адолат тамойилларига зид келмаслиги лозим. Бунда “ҳар қандай жиноят учун кураш” шиори остида мутаносиблик, айб ва жазо ўртасидаги ҳуқуқий мувозанат бузилмаслиги, жиноятни амалга ошириш даражаси, шахснинг жамият учун хавфлилик даражаси ва айбдорлик шакли инобатга олиниши шарт.

Шу маънода, ахборот технологияларидан фойдаланиш ҳолатини оғирлаштирувчи омил сифатида белгилаш – жавобгарликни индивидуаллаштириш ва адолатли жамият қуришда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Хулоса қилиб айтганда, ахборот технологиялари орқали жиноят содир этиш ҳолатлари кўлами кенгаяётган аснода, Президент қарорида назарда тутилган чора-тадбирларнинг ўз вақтида амалга оширилиши, қонунчиликда қатъий, аниқ ва самарали жазо турлари ҳамда жавобгарлик механизмларининг кучайтирилиши, ахборот технологияларидан фойдаланиш ҳолатининг оғирлаштирувчи омил сифатида ҳуқуқий жиҳатдан эътироф этилиши – жамият хавфсизлигини таъминлаш, иқтисодий барқарорликка эришиш ва мавжуд қонунчиликни мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этади.

Қаҳрамон МИРСАФАЕВ,

Тошкент шаҳар суди

жиноят ишлари бўйича судьяси

Маълумки, Янги Ўзбекистонда кечаётган ҳозирги шиддатли ислоҳотлар жамият тараққиётини ҳаракатлантирувчи куч сифатида ўзининг ижобий самараларини бермоқда.

Бу борада мустақил суд ҳокимияти зиммасига юклатилган қонун устуворлиги ва одил судловга эришиш, адолатни юзага чиқариш, шунинг асосида фуқаролар, тадбиркорлар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини таъминлашда ягона суд амалиётини шакллантириш кечиктириб бўлмайдиган долзарб вазифалардан. Зеро, суд амалиётини бирхиллаштириш қонунларни аниқ ҳамда тўғри қўллашга хизмат қилади.

Ҳеч кимга сир эмас, адолатли судлов фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлашнинг асосий кафолатидир. Шу билан бирга, қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари, истисно тариқасида, фақат қатъий асослар мавжуд бўлгандагина қайта кўриб чиқилиши мумкин. Бундай асослардан бири — янги очилган ҳолатлардир.

Бундай ҳолат суд қарори чиқарилган пайтда мавжуд бўлиб, бироқ аризачига номаълум бўлган ва унга маълум бўлиши ҳам мумкин бўлмаган фактларни англатади. Ушбу институтнинг қонуний асоси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 29-боби ҳамда Олий суд Пленумининг шу йил 29 апрелдаги 9-сонли қарорида белгилаб қўйилди.

Янги очилган ҳолатлар бўйича суд ҳужжатини қайта кўриш институтининг моҳияти шундаки, у чиқарилган суд ҳужжатини бевосита қонунийлиги ёки асослилигини текширишнигина эмас, балки суднинг хулосаларига таъсир этувчи янги фактларни таҳлил қилиш орқали низони қайта баҳолашни ҳам назарда тутади. Шу боис ушбу институтнинг қўлланилиши учун белгиланган талабларга қатъий риоя қилиш, хусусан, ариза мазмуни, шакли, тақдим этиш муддати ва асослари ҳуқуқий меъёрларга мос бўлиши лозим.

Пленум қарорида ариза фақат ишда иштирок этган томонлар, уларнинг вакиллари, прокурор ёки давлат органлари томонидан берилиши мумкинлиги аниқ кўрсатиб ўтилган. Бунда ариза берган шахс томонидан аниқ янги очилган ҳолат келтирилиб, у тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланиши лозим. Бундан ташқари ариза ёзма ёки электрон шаклда, белгиланган шакл ва мазмунга мувофиқ бўлиши шарт. Унга ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар, ваколатлар ва бошқа ҳуқуқий асослар илова қилиниши талаб этилади.

Айтиш керакки, суд амалиётида ушбу институтдан фойдаланишда қатор муаммолар мавжуд. Жумладан, айрим ҳолларда аризачилар янги очилган ҳолат сифатида илгари судга тақдим қилинмаган, лекин мавжуд бўлган далилларни кўрсатадилар. Ваҳоланки, Пленум қарорида бундай далиллар янги очилган ҳолат сифатида қабул қилинмаслиги аниқ белгилаб қўйилган.

Чунки бу ҳолат, асосан, аризачи томонидан эътиборсизлик ёки нотўғри процессуал ҳаракатлар натижасида юзага келган бўлиб, у суд қарорини бекор қилиш учун етарли асос бўлолмайди.

Шунингдек, айрим аризаларда янги очилган ҳолат умуман қайд этилмайди, балки суд хулосаси нотўғри баҳолангани, далиллар нотўғри талқин этилгани ёки суд нотўғри қарор чиқаргани ҳақида умумий важлар келтирилади. Бундай ҳолатлар эса, ушбу институт моҳиятига зид саналади. Ваҳоланки, уларни кўриб чиқиш апеллация ёки кассация тартибида амалга оширилиши лозим.

Шу ўринда ариза бериш муддатига риоя этиш муҳим аҳамиятга эга эканини алоҳида таъкидлаш жоиз. Чунки Пленум қарорида ариза, янги ҳолатлар очилган кундан эътиборан, бир ой муддат ичида тақдим этилиши кераклиги қайд этилган. Ушбу муддат ўтказиб юборилган тақдирда, фақат узрли сабабларга кўра ва бу ҳақда илтимоснома илова қилинган ҳолдагина муддат тикланиши мумкин.

Бироқ суд амалиётида аксарият ҳолларда аризачилар белгиланган муддатларга риоя этмаслигини кўриш мумкин. Бунинг устига кўпинча аризага илтимоснома илова қилинмайди ва оқибатда судлар аризани қаноатлантириш ўрнига қайтаришга мажбур бўлади.

Шунингдек, баъзан ишда иштирок этмаган, лекин суд қароридан манфаатдор деб ҳисоблаган шахслар ҳам янги очилган ҳолатлар асосида ариза билан мурожаат қилмоқда. Бу эса, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг қоидаларига зид бўлиб, фақат ишда иштирок этган шахслар бундай ариза бериш ҳуқуқига эга. Ишда қатнашмаган шахслар эса, фақат юқори инстанция судига шикоят бериш йўли билан ўз манфаатини ҳимоя қилиши мумкин.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, айтиш мумкинки, суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар асосида қайта кўриш институти судларда ишларни мазмунан муҳокама қилишда адолатини тиклашга хизмат қилувчи муҳим восита эканлигини амалда яққол кўрсатмоқда. Бироқ суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар асосида қайта кўриш институтидан нотўғри фойдаланиш ёки уни нотўғри талқин қилиш суд амалиётида турли чалкашликларга сабаб бўлиши, суд ҳужжатлари барқарорлигига путур етказиши мумкин.

Шундай экан, ушбу институтни қўллашда судлар ниҳоятда эътиборли бўлиши талаб этилади. Айниқса, аризаларни шакл, мазмун, муддат ва асослар нуқтаи назаридан синчковлик билан кўриб чиқиб, уларда янги очилган ҳолатлар мавжудлиги бўйича қатъий юридик таҳлил юритиш лозим. Судларнинг бу борада изчил ёндашуви, аризачиларнинг ҳуқуқий маданияти юқори бўлиши ҳамда суд амалиётининг умумлаштириб борилиши шак-шубҳасиз муҳим аҳамият касб этади.

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар асосида қайта кўриш институти судлов барқарорлигини сақлаган ҳолда, адолатни тиклаш ва одил судловни таъминлашга хизмат қилувчи муҳим механизм бўлиб қолади.

Давлат БОБОНОРОВ,

Навоий вилояти

маъмурий суди судьяси

Маълумки, қонунларни амалиётда бир хил қўллаш, хусусан, қонун ҳужжатларини қўллаш бўйича судларга тегишли тушунтиришлар бериш Олий суд Пленуми ваколатига киради. Шу маънода, жорий йил 29 апрелда Олий суд Пленумининг “Маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини қўллаш тўғрисида”ги қарори қабул қилинганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Бу ҳақда фикр юритганда, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 269-моддасида янги очилган ҳолатлар бўйича суд ҳужжатларини қайта кўришнинг 4 та асоси кўрсатилганини қайд этиш жоиз.

Шундай бўлса-да, бу асослар аниқ ёритиб берилган тушунтиришлар мавжуд эмас эди.

Шу сабабли, кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришда судларда турли хил амалиёт шаклланган.

Бу ҳолатни Олий суд томонидан 2023 йилда ўтказилган суд амалиётини умумлаштириш натижаларидан ҳам кўриш мумкин.

Янги Пленум қарори амалиётдаги ана шундай муаммоларни бартараф этиш, судлар томонидан қонунларни бир хил қўлланишини таъминлаш мақсадида қабул қилинди. Аввало Пленум қарорининг 3-бандида янги очилган ҳолатларга батафсил тушунтириш берилган. Унга кўра, агар фактик ҳолатлар суд ҳужжати қабул қилингандан сўнг вужудга келган бўлса, бу ҳолат суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўла олмайди, балки янги ариза ё шикоят билан мурожаат этиш учун асос бўлиши мумкин.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш тўғрисидаги ариза ишда иштирок этувчи шахслар ёки прокурор томонидан берилиши белгиланган.

Пленум қарорининг 5-бандида бундай ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин бўлган шахслар доираси кўрсатиб ўтилди.

Яъни тарафлар ё уларнинг ҳуқуқий ворислари, учинчи шахслар ёки уларнинг ҳуқуқий ворислари, прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар, ўз зиммаларига юклатилган ваколатларга кўра, қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш ҳақида судга ариза билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Пленум қарорида шу ҳақда тушунтириш берилди.

Шу билан бирга, амалиётда ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув қарори қабул қилган шахслар суд ҳужжатини, янги очилган ҳолатларга кўра, қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиш ҳолатлари учраб туради. Бироқ қонунчиликда уларнинг суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра, қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиши назарда тутилмаган.

Пленум қарорининг 6-бандида айни масала юзасидан судларга тушунтириш берилди. Бу ўринда қонунда ушбу шахсларнинг суд ҳужжатини, янги очилган ҳолатларга кўра, қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилишга ҳақли эканликлари белгиланмаганлиги боис, улар суд ҳужжати устидан юқори инстанция судига шикоят билан мурожаат қилиши лозимлиги ҳақида сўз бормоқда.

Бундан ташқари ариза ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахс томонидан берилганда, у Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 273-моддаси биринчи қисми 1-бандига асосан, қайтарилиши керак. Мабодо хатоликка йўл қўйилиб, ариза иш юритишга қабул қилинган тақдирда эса, шу асослар бўйича аризани қаноатлантириш рад этилиши зарур.

Шунингдек, қонуний кучга кирган суд қарорларини янги очилган ҳолат бўйича судга мурожаат қилиш муддати юзасидан ҳам амалиётда айрим номувофиқликлар мавжуд эди. Пленум қарорининг 8-бандида бу ҳолатнинг ечими ўз аксини топди.

Унга кўра, кодексдаги бир ойлик муддат ичида ариза берилиши, ўтказиб юборилган муддат ариза билан мурожаат қилган шахснинг илтимосномаси бўйича, агар илтимоснома қайта кўриш учун асос бўладиган ҳолатлар очилган кундан эътиборан олти ойдан кечиктирмай берилган бўлса ва суд муддатни ўтказиб юбориш сабабларини узрли деб тан олса, суд томонидан тикланиши мумкин.

Пленум қарорининг 16-бандидаги тушунтиришга биноан, иш учун муҳим ҳолат сифатида суд ҳужжати қабул қилинган пайтда мавжуд бўлган, лекин аризачига маълум бўлмаган ва маълум бўлиши мумкин бўлмаган, агар улар ҳақида маълум бўлганида бошқача қарор қабул қилинишига олиб келиши мумкин бўлган янги аниқланган ҳолатлар тан олиниши мумкин.

Бу ўринда, шунингдек, суд ҳужжати қабул қилингандан сўнг талабни асословчи далилнинг тақдим этилиши тарафнинг процессуал эътиборсизлиги ва янги далил тақдим этилиши сифатида баҳоланиши, бу суд ҳужжатни янги очилган ҳолатларга кўра, қайта кўришга асос бўла олмаслиги инобатга олиниши лозимлиги ҳақида ҳам тушунтириш берилди.

Ҳозирги кунга қадар тушунмовчиликларга олиб келаётган “суриштирув ёки тергов органининг иш учун аҳамиятли бўлган қарори” суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлиши ёки бўлмаслиги ҳақидаги масалага ҳам Пленум қарорида тегишли тушунтириш берилди. Амалиётда кўплаб ҳолатларда мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракатлари ё ҳаракатсизлигида жиноят аломатлари мавжудлиги тергов органининг қарори билан аниқланган бўлса-да, жиноий жавобгарликка тортиш муддати ўтганлиги сабабли жиноят иши қўзғатиш рад қилинади.

Ўз навбатида, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талабларида фақатгина суднинг ҳукми билан аниқланган жиноий хатти-ҳаракат суд қарорини янги очилган ҳолат бўйича қайта кўришга асос бўлиши назарда тутилганлиги сабабли тергов органининг қарори инобатга олинмай келинаётганлиги ишда иштирок этувчи шахсларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлаётган эди.

Шу сабабли, Пленум қарорининг 17-бандида суднинг ажрими, суриштирувчи, терговчи ёки прокурорнинг жиноят ишини муддатнинг ўтиши ва бошқа турли сабабларга кўра, тугатиш ҳақидаги қарорлари билан аниқланган ҳолатлар ҳам, агар суд ушбу ҳолатларни иш учун муҳим деб топса, суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлиши ҳақида тушунтириш берилди.

Мухтасар айтганда, Олий суд Пленумининг ушбу қарори одил судловни амалга оширишда суд учун аҳамиятли ҳисобланади. Ўз навбатида, қарор мамлакатимиз бўйича айни масалада ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилади.

Шарофиддин Болиев,

Олий суд судьяси

Кейинги йилларда амалдаги қонун ҳужжатларига киритилган тегишли ўзгартириш ва қўшимчалардан келиб чиқиб, моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида Олий суд Пленуми ва Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш зарурати юзага келди. Шу боис яқинда Олий суд Пленумининг тегишли қарори қабул қилинди.

Пленум қарорига биноан амалдаги 136 та қарордан 55 тасига 147 та ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Бу ҳуқуқий янгиланишлар амалиётда йўл қўйилаётган хато ва камчиликларнинг келгусида олдини олиш, айрим ноаниқ ҳолатлар юзасидан тушунтириш бериш, судлар томонидан қонун нормалари бир хилда талқин қилиниши ва ягона амалиёт яратишга қаратилгани билан ҳам аҳамиятлидир.

Хусусан, “Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Бола ҳуқуқлари бўйича вакили (Болалар омбудсмани) тўғрисида”ги қонуннинг 12 ва 28-моддаларига асосан, Болалар омбудсмани боланинг бузилган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги аризалар ва даъволар билан судларга мурожаат этиш ҳуқуқига эга.

Шундан келиб чиқиб, Олий суд Пленумининг 1993 йил 16 апрелдаги “Судлар томонидан мулкни рўйхат (арест)дан чиқариш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликнинг қўлланиши тўғрисида”ги қарори 5-банди иккинчи хатбошисига вояга етмаган фарзандларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш борасида даъволарни киритиш ваколатига эга бўлган шахслар қаторига ота-онаси, васий (ҳомий) ва прокурор билан биргаликда Болалар омбудсмани ҳам киритилди.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2010 йил 14 майдаги “Вакилликка доир фуқаролик процессуал қонунчилиги нормаларининг судлар томонидан қўлланилиши тўғрисида”ги қарори 13-бандида шартнома бўйича айрим вакиллар ишга киришишига ижозат берилиши учун судга, ишончномадан ташқари, бошқа ҳужжатлар тақдим этилиши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Фуқаролик процессуал кодексининг 67-моддасида шартнома бўйича ихтиёрий вакил бўла олиши мумкин бўлган шахслар тоифасида юридик шахсларнинг ходимлари ва нотижорат ташкилотлар ваколатли вакиллари кўрсатилган. Бироқ Пленум қарорида ушбу шахслар томонидан қандай қўшимча ҳужжат тақдим қилиниши лозимлиги ёритиб берилмаган. Шу боис мазкур банд ушбу шахслар ишонч билдирган ташкилотда ишлашини тасдиқловчи ҳужжатни тақдим қилиши лозимлиги ҳақидаги тушунтириш билан тўлдирилди.

Бундан ташқари Олий суд Пленумининг 2013 йил 11 декабрдаги “Судлар томонидан фарзандликка олиш ҳақидаги ишлар бўйича қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 22-банди иккинчи хатбошисида, фарзандликка олинаётган боланинг вафот этган отаси ёки онаси қариндошларига нисбатан ҳуқуқлари – сақланиб қолинган ҳолларда ота-­онанинг алимент тўлаш мажбуриятлари тугатилмаслиги ва алимент миқдорини ўзгартириш, уни тўлашдан озод қилиш масалалари даъво иши юритиши тартибида ҳал этилиши лозимлиги ҳақида берилган тушунтиришлар Фуқаролик кодексининг 1113-моддаси ва “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 37-моддасига зид бўлганлиги сабабли чиқариб ташланди.

Чунки ушбу қонун нормаларида шахснинг вафоти билан унинг алимент тўлаш мажбурияти тугатилиши назарда тутилган.

Шунингдек, “Рақобат тўғрисида”ги қонун такомиллаштирилиши муносабати билан Олий суд Пленумининг 2019 йил 24 декабрдаги “Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қарорига тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Бундан ташқари Пленум қарорининг 25-банди биринчи хатбошиси янги таҳрирда баён этилиб, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 276-моддаси иккинчи қисмига мувофиқ суд қарорининг жавобгар зиммасига аризачининг ҳуқуқлари ва эркинликларини тиклаш ёки уларни амалга оширишдаги тўсқинликларни бартараф этишга оид мажбурият юклаш ҳақидаги қисми ижроси маъмурий органга ижро муддати кўрсатилган ҳолда юборилиши лозимлиги судларга тушунтирилди.

Бу билан жавобгар зиммасига аризачининг ҳуқуқлари ва эркинликларини тиклашга оид юкланган мажбурият ижроси бўйича ижро варақаси берилиши талаб этилмаслиги ҳамда маъмурий акт ҳақиқий эмас деб топилганда, ушбу масалада алоҳида маъмурий акт қабул қилиниши шарт эмаслиги борасида ойдинлик киритилди.

Маълумки, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 20-моддаси 1-қисмида ишни биринчи инстанция судида кўришда иштирок этган судья, агар суднинг ҳал қилув қарори юқори инстанция суди томонидан бекор қилинган бўлса, шу ишни биринчи инстанция судида янгидан кўришда иштирок этиши мумкин эмаслиги, бундан янги очилган ҳолатлар бўйича ишларни кўриш ҳоллари мустасно эканлиги белгиланган.

Шу боис Олий суд Пленумининг 2018 йил 19 майдаги “Маъмурий ишларни кўришда биринчи инстанция суди томонидан процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори, процессуал кодекснинг ушбу моддасида назарда тутилган қоидалар аризани (шикоятни) қабул қилишни рад этиш, қайтариш, кўрмасдан қолдириш ёки иш юритишдан тугатиш тўғрисидаги ажримлар бекор қилинган ҳолларга ҳам нисбатан татбиқ этилмаслиги ҳақидаги тушунтиришлар билан тўлдирилди.

Ўзбекистон Президентининг 2024 йил 14 ноябрдаги “Тадбиркорлар ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига мувофиқ, 2025 йил 1 мартдан бошлаб, тарафлар келишув битими тузганлиги натижасида иш юритиш тугатилганда, тадбиркорлик субъектлари ва фуқароларга биринчи инстанция судида — тўланган давлат божининг 70 фоизи, апелляция ва кассация инстанцияси судларида эса — тўланган давлат божининг 30 фоизи миқдорида давлат божини қайтариш тартиби жорий этилди.

Ушбу тартибни қўллашга оид тушунтириш ҳисобига Олий хўжалик суди Пленумининг 2009 йил 18 декабрдаги “Иқтисодий судлар томонидан келишув битимини тасдиқлашда процессуал қонун нормаларининг қўлланилишига оид айрим масалалар тўғрисида”ги қарори 17-банди иккинчи хатбоши билан тўлдирилди.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2019 йил 24 майдаги “Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори айрим бандларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши ҳамда янги тушунтиришлар билан тўлдирилмоқда.

Хусусан, Пленум қарори “Медиация тўғрисида”ги қонуннинг амал қилиши медиацияда иштирок этмаётган учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига, жамоат манфаатларига дахл қиладиган ёки дахл қилиши мумкин бўлган, шунингдек, маъмурий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга нисбатан татбиқ этилмаслиги ҳақидаги 32-2-банди билан тўлдирилмоқда.

Бундан ташқари 2023 йил 27 сентябрдаги қонун билан Жиноят-процессуал кодексининг 51-моддаси биринчи қисми 9-банди янги таҳрирда берилиб, ишни апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари суд мажлисида кўришда ҳимоячи иштироки шарт эканлиги белгиланганди. Шу боис Олий суд Пленумининг 2003 йил 19 декабрдаги “Гумон қилинувчи ва айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонунларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 27-банди тўртинчи хатбошисидаги ишни ушбу инстанцияси судида маҳкум ҳимоячидан воз кечган ҳолларда, башарти воз кечиш суд томонидан қонунда назарда тутилган қоидаларга риоя этилган ҳолда қабул қилинган бўлса, ҳимоячи иштирокисиз кўришга йўл қўйилиши ҳақидаги тушунтириш чиқариб ташланди.

Шу билан бирга, Пленум қарорининг 31-банди Жиноят-процессуал кодексининг 50-моддаси ва Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 21 ноябрдаги қарори талабларига мувофиқлаштирилиб, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг ҳимоячиси сифатида давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатадиган адвокатнинг иштирок этишини таъминлаш чоралари, унинг меҳнатига ҳақ тўлаш харажатлари давлат ҳисобидан қопланиши тартиби кўрсатиб ўтилди.

Хулоса қилиб айтганда, Пленум қарорларига киритилган ўзгартишлар келгусида жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда, моддий ва процессуал қонун нормаларини тўғри ва бир хил қўллашга хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш ва қонуний қарорлар қабул қилинишида ўзининг самарасини кўрсатади.

Гулнора Мирзаева,

Олий суд судьяси

“Янги таҳрирдаги Конституция бизга инсон ҳуқуқлари, демократия, эркинлик, барқарорлик, тенглик ва тараққиёт тамойилларига асосланган ҳуқуқий ва адолатли давлат қуриш йўлларини кенг очиб берди”. Мамлакатимизда 2023 йил 30 апрелда ўтказилган референдумда умумхалқ овоз бериш йўли билан янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганидан кейинги икки йил ичида Ўзбекистон Президентининг ушбу эътирофи нечоғлик ҳаққоний экани қайта-қайта ўз исботини топди.

Маълумки, 2021 йилги Ўзбекистон Президенти сайлови жараёнида барча номзодларнинг электорат вакиллари билан учрашувлари чоғида ҳаётий талабдан келиб чиққан ва мамлакатимиздаги демок­ратик ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлган муҳим таклиф илгари сурилди. Бу – конституциявий ислоҳотни амалга ошириш ташаббуси эди.

Ўз навбатида, 2021 йил 6 ноябрдаги Янги сайланган Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев лавозимга киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталари қўшма мажлисида сўзлаган нутқида конституциявий ислоҳотнинг назарий асоси сифатида Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегия­си белгилаб берилди.

Президентимизнинг “Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси” китобида ҳам конституциявий ислоҳотга алоҳида бир фасл бағишланган.

Ҳақиқатан ҳам, ҳуқуқий давлатда Конституция билан жамият ривожи ўртасида узилиш бўлмаслиги керак. Шу нуқтаи назардан, мамлакатимизда 2022-2023 йилларда амалга оширилган конституциявий ислоҳот – Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси тақозосига айланди.

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Кенгаши ва Қонунчилик палатаси Кенгашининг 2022 йил 20 май куни бўлиб ўтган қўшма мажлисида Ўзбекистон Республикаси Конституциясига ўзгартириш киритиш ва ташкилий чора-тадбирларни амалга ошириш юзасидан Конституциявий комиссия тузилиб, унинг таркиби ва вазифалари белгиланди. Ўзбекистон Президенти томонидан Конституциявий комиссия фаолиятининг учта босқичи аниқ белгилаб берилди.

Шу асосда Конституциявий комиссия 2023 йил 30 апрелда бўлиб ўтган референдум олдидан конституциявий ислоҳотларнинг барча ташкилий-ҳуқуқий тадбирларида иштирок этди. Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, “конституциявий ислоҳотни фуқароларимиз фикри ва қўллаб-қувватлаши асосида референдум орқали амалга оширсак, бу том маънода халқимиз хоҳиш-иродасининг ифодаси – ҳақиқий халқ Конституцияси бўлади”.

Бу ҳақда сўз борганда, Конституциямизнинг 9-моддасида: “Жамият ва давлат ҳаётининг энг муҳим масалалари халқ муҳокамасига тақдим этилади, умумхалқ овозига – референдумга қўйилади. Ўзбекистон Республикасида референдум ўтказиш тартиби қонун билан белгиланади”, деган норма мустаҳкамланганлигини таъкидлаш ўринлидир.

Шу ўринда янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси лойиҳаси бўйича референдум қандай ташкил этилгани ҳақида мухтасар тўхталиш лозим, деб ўйлайман.

Даставвал, 2023 йил 9-10 март кунлари бўлиб ўтган Олий Мажлис Қонунчилик палатаси мажлисида “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Конституциявий қонуни лойиҳаси бўйича Ўзбекистон Республикаси референдумини ўтказиш ҳақида”ги қарор қабул қилинди. Конституциявий қонун лойиҳаси бўйича референдумни ўтказиш санаси – 2023 йил 30 апрель деб белгиланди.

Депутатлар томонидан Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг референдумни ўтказиш тўғрисидаги қарори юзасидан Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди хулосасини олиш тўғрисидаги масала ҳам қўллаб-қувватланди. Бинобарин, 2023 йил 13 март куни мазкур қарорнинг Конституцияга мувофиқлигини аниқлаш тўғрисидаги иш юзасидан Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди қарори қабул қилинди.

Яъни, Конституциявий суд томонидан тегишли Конституциявий қонун лойиҳасини референдумга қўйишга тўсқинлик қилувчи ҳолатлар аниқланмади. Конституциявий қонун лойиҳасини референдумга қўйиш Конституцияга мувофиқ деб топилди. Конституциявий суд қарори Олий Мажлиснинг Қонунчилик палатаси ва Сенатига юборилди.

Шундан сўнг “Ўзбекистон Республикасининг референдуми тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, Конституциявий қонун лойиҳаси 2023 йил 14 март куни Олий Мажлис Сенатида кўриб чиқилди. Мажлисда, таъкидланганидек, конституциявий ислоҳот мамлакат ҳаётининг барча жабҳаларида кечаётган туб ўзгаришларнинг узвий қисми бўлиб, уларнинг мустаҳкам ҳуқуқий асосини яратади ҳамда Асосий қонунимизни жамиятдаги бугунги реал воқеликка ва шиддатли ислоҳотларимиз мантиғига мослаштиради.

Муҳокамалар натижасида сенаторлар томонидан “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Конституциявий қонуни лойиҳаси бўйича Ўзбекистон Республикаси референдумини ўтказиш ҳақида”ги қарор қабул қилиниб, унга кўра, референдум 2023 йил 30 апрель кунига тайинланди. Шу асосда мамлакатимизда тарихий референдум ўтказилди.

Марказий сайлов комиссиясининг тегишли қарорига кўра, референдумда овоз берувчиларнинг 84,51 фоизи иштирок этгани инобатга олиниб, 30 апрель куни ўтказилган Ўзбекистон Республикаси Конституциявий қонун лойиҳаси бўйича референдум Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ҳамда “Ўзбекистон Республикасининг референдуми тўғрисида”ги қонунга мувофиқ ҳақиқий, деб топилди. Шунингдек, “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Конституциявий қонуни референдумда умумхалқ овози билан қабул қилинган, деб ҳисобланди.

Эътибор беринг: янги таҳрирдаги Конституциямиздаги моддалар сони амалдаги 128 тадан 155 тага, нормалар сони 275 тадан 434 тага ошди.

Яъни, Асосий қонунимиз матни қарийб 65 фоизга ортди ва халқимиз таклифлари асосида янгиланди.

Янги таҳрирдаги Конституция лойиҳаси 7 турдаги назарий ва амалий, илмий ва ҳуқуқий экспертизадан ўтказилди. Айниқса, илмий муассаса ва таълим ташкилотлари янги таҳрирдаги Конституция лойиҳаси юзасидан таклифлар киритиш борасида алоҳида пешқадамлик кўрсатди.

Ўзбекистондаги конституциявий ислоҳот жараёнида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва унинг тегишли тузилмалари, айниқса, фаол ҳамкорлик қилди.

Халқаро ҳамжамият намояндалари Ўзбекистон конституциявий ислоҳотнинг ўзига хос моделини яратиш учун бетакрор тажриба тўплаганини эътироф этдилар. Асосийси, мамлакатимизда амалга оширилган конституциявий ислоҳот юқори баҳоланиб, бу борада Ўзбекистоннинг тутган йўли тўлиқ қўллаб-қувватланди.

Ўз навбатида, Янги Ўзбекистон Конституцияси доирасида мамлакатимизда Конституция ва қонунлар устуворлигини таъминлаш, давлат органлари фаолиятини янгича конституциявий-ҳуқуқий шароитга мос ҳолда йўлга қўйиш борасида изчил ҳамда тизимли чора-тадбирлар амалга оширилди. Чунки Конституция ва қонун устунлиги барқарор тараққиётнинг асосий мезони ҳисобланади.

Бу ҳақда сўз борганда, биринчи навбатда, Президент Шавкат Мирзиёевнинг “Ҳозирги замон ва Янги Ўзбекистон” номли китобини алоҳида таъкидлаш лозим. Чунки давлатимиз раҳбари ушбу салмоқли сиёсий асарида халқимизнинг хоҳиш-иродасига биноан Асосий қонунимизда ўз аксини топган тамойилларни тўлиқ рўёбга чиқариш ва уларни ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айлантириш бўйича амалга ошириладиган бир қатор асосий чора-тадбирлар ҳақида батафсил тўхталган.

Айни чоғда, Ўзбекистон Президентининг дастурий маъруза ва нутқлари ҳамда фармон ва қарорлари, миллий тараққиёт стратегиялари ва давлат дастурларида Янги таҳрирдаги Конституция нормаларини мамлакатимиз ҳаётининг барча соҳаларига изчиллик билан жорий этишнинг туб сиёсий-назарий моҳияти, ташкилий-амалий механизмлари чуқур очиб берилган.

Шу ўринда 2023 йил 8 май куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини амалга ошириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони қабул қилинганини таъкидлаш мақсадга мувофиқ. Унда белгиланганидек, янги таҳрирдаги Конституция олий юридик кучга эга эканлигидан келиб чиқиб, давлат органлари ва ташкилотлари, шу жумладан, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида тўғридан-тўғри ва сўзсиз қўлланилади.

Фармон асосида ўнлаб қонун ва қонуности ҳужжатлари янги таҳрирда қабул қилинган Конституцияга мувофиқлаштирилди. Ушбу Фармон билан “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясидан келиб чиқадиган вазифаларни амалга ошириш бўйича чора-тадбирлар дастури” тасдиқланди.

Янги таҳрирдаги Конституцияда белгиланган ҳокимлар ва халқ депутатлари Кенгашлари ваколатлари тақсимланишига асосланган давлат ҳокимиятини ташкил этишнинг янги моделини тўлиқ амалга ошириш, маҳаллий Кенгашларнинг давлат ва жамият бошқарувидаги ролини кучайтириш, маҳаллий давлат ҳокимиятини янгича конституциявий-ҳуқуқий шароитларда йўлга қўйиш мақсадида Ўзбекистон Президенти 2024 йил 2 февралда “Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятининг самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонни қабул қилди.

Шунингдек, Ўзбекистон Президенти 2024 йил 19 февралда “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг фаолиятини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонунни имзолади.

Шу асосда бир қатор қонунларга Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг ва Сенатининг янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясида белгиланган мутлақ ваколатларини ҳамда парламент назоратини амалга оширишнинг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилишини, қонунчилик таклифларини илгари суриш тартиби ва қонунларни қабул қилишнинг янги тартиби амалдаги қонунчиликда белгиланишини назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Бундан ташқари 2024 йил 17 октябрда “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди.

Ушбу қонун билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатлари ҳокимларнинг ҳамда халқ депутатлари Кенгашларининг ваколатларини аниқлаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар билан тўлдирилди.

Мухтасар айтганда, Ўзбекистонда конституциявий ислоҳотларнинг асосий ғоявий руҳлантирувчиси, шубҳасиз, Президентимиз Шавкат Мирзиёев, конституциявий ислоҳотнинг бош ташаббускори эса мамлакатимиз аҳолисининг кенг қатлами ҳисобланади. Янги Ўзбекистон ҳаётининг турли соҳаларида изчил амалга оширилаётган кенг қамровли ва жадал ислоҳотлар самараларини таъминлашда янги таҳрирдаги Конституциямизнинг аҳамияти беқиёсдир.

Акмал САИДОВ,

Инсон ҳуқуқлари бўйича

Ўзбекистон Республикаси

Миллий маркази директори,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси

 депутати

Бугун Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Олий суд раиси Б. Исломов раислик қилган йиғилишда Олий суд ва қуйи судларнинг судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд, Адвокатлар палатаси ва Судьялар ассоциацияси раислари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакили ҳамда Судьялар олий кенгаши, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар иштирок этди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини қўллаш тўғрисида” ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан маъмурий суд иш юритувини такомиллаштиришга оид бир қатор вазифалар белгилаб берилди.

Шунга кўра, жорий йилда Олий суд Пленумининг судларга раҳбарий тушунтириш беришга қаратилган биринчи қарори ҳам айнан маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш масаласига бағишланган бўлиб, бугунги ислоҳотларга ҳамоҳанг равишда тайёрланган муҳим ҳужжатдир.

Маъмурий судлар ташкил этилганлигига қарийб 8 йил бўлиб, статистик маълумотлар ушбу даврда суд қарорларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришга оид кўрилган аризалар сони йилдан йилга ортиб бораётганлигини кўрсатмоқда.

Жумладан, 2021 йилда бундай аризалар 396 тани ташкил этган бўлса, 2022 йилда 499 тани, 2023 йилда 526 тани, 2024 йилда эса 573 тани ташкил этган.

Амалиётда суд қарорларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш институти қоидаларини ўринсиз ва нотўғри қўлланилиши суд қарорларининг барқарорлигига завол бўлиши, бу эса ўз навбатида, жамиятнинг ҳуқуқий барқарорлигига ҳам путур етказиши сабабли бу тоифадаги аризалар кўрилишига оид суд амалиётини бирхиллаштириш ўта муҳим ва жиддий масала ҳисобланади.

Айнан шу туфайли ҳам, бу тоифадаги аризаларни ҳал этишда  судьялардан янги очилган ҳолат сифатида келтирилаётган ҳолатларнинг қонунчиликдаги асосларга мувофиқ келиш-келмаслигини фарқлай олиш салоҳияти, ўткир касбий профессионализм, чуқур билим ва кўникмалар талаб  этилади.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда янги очилган ҳолатлар бўйича суд ҳужжатларини қайта кўришнинг 4 та асоси кўрсатилган бўлсада, бу асослар аниқ ёритиб берилган тушунтиришлар мавжуд бўлмаганлиги сабабли кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришда судларда турли хил амалиёт шаклланган бўлиб, Олий суд томонидан ўтказилган суд амалиётини умумлаштириш натижаларидан ҳам кўриш мумкин.

Шундан келиб чиққан ҳолда Пленумнинг “Маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини қўллаш тўғрисида”ги қарори ишлаб чиқилди.

Қарорда янги очилган ҳолатларга тушунтириш берилган бўлиб, агар фактик ҳолатлар суд ҳужжати қабул қилинганидан сўнг вужудга келган бўлса, бу ҳолат суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўла олмаслиги,  балки янги ариза (шикоят) билан мурожаат этиш учун асос бўлиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилмоқда.

Кодексда суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш тўғрисидаги ариза ишда иштирок этувчи шахслар ёки прокурор томонидан берилиши белгиланган. Шунга кўра, қарорда бундай ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин бўлган шахслар доираси кўрсатилди. Унга кўра, тарафлар (уларнинг ҳуқуқий ворислари), учинчи шахслар (уларнинг ҳуқуқий ворислари), прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар ўз зиммаларига юклатилган ваколатларга кўра қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш ҳақида судга ариза билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга эканликлари ҳақида тушунтириш берилди.

Шу билан бирга амалиётда ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқлари ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув қарори қабул қилган шахслар суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиш ҳолатлари учраётган бўлиб, бироқ қонунчиликда уларни суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиши назарда тутилмаган. Шу сабабли Пленум қарорида қонунда бу шахсларнинг суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилишга ҳақли эканликлари белгиланмаганлиги боис улар суд ҳужжати устидан юқори инстанция судига шикоят билан мурожаат қилиши лозимлиги судларга тушунтирилмоқда.

Шунингдек, қонуний кучга кирган суд қарорларини янги очилган ҳолат бўйича судга мурожаат қилиш муддати юзасидан ҳам амалиётда айрим номувофиқликлар мавжуд эди. Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексдаги бир ойлик муддат ичида ариза берилиши, ўтказиб юборилган муддат ариза билан мурожаат қилган шахснинг илтимосномаси бўйича, агар илтимоснома қайта кўриш учун асос бўладиган ҳолатлар очилган кундан эътиборан олти ойдан кечиктирмай берилган бўлса ва суд муддатни ўтказиб юбориш сабабларини узрли деб тан олса, суд томонидан тикланиши мумкинлиги ҳам қарорда ўз аксини топди.

Қарорда иш учун муҳим ҳолат сифатида суд ҳужжати қабул қилинган пайтда мавжуд бўлган, лекин аризачига маълум бўлмаган ва маълум бўлиши мумкин бўлмаган, агар улар ҳақида маълум бўлганида бошқача қарор қабул қилинишига олиб келиши мумкин бўлган янги аниқланган ҳолатлар тан олиниши мумкинлиги, шунингдек, суд ҳужжати қабул қилингандан кейин талабни асословчи далилнинг тақдим этилиши тарафнинг процессуал эътиборсизлиги ва янги далил тақдим этилиши сифатида баҳоланиши, бу суд ҳужжатни янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўришга асос бўла олмаслиги инобатга олиниши лозимлиги ҳам тушунтирилмоқда.

Бундан ташқари, ҳозирги кунга қадар тушунмовчиликларга олиб келаётган “суриштирув ёки тергов органининг иш учун аҳамиятли бўлган қарори” суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлиши ёки бўлмаслиги ҳақидаги масалага ҳам қарорда тегишли тушунтириш берилди. Амалиётда жуда кўплаб ҳолатларда мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)да жиноят аломатлари мавжудлиги тергов органининг қарори билан аниқланган бўлса-да, жиноий жавобгарликка тортиш муддати ўтганлиги сабабли жиноят иши қўзғатиш рад қилинади. Ўз навбатида, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талабларида фақатгина суднинг ҳукми билан аниқланган жиноий хатти-ҳаракат суд қарорини янги очилган ҳолат бўйича қайта кўришга асос бўлишлиги назарда тутилганлиги сабабли тергов органининг қарори инобатга олинмасдан келинётганлиги ишда иштирок этувчи шахсларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлаётган эди. Шу сабабли қарорда суднинг ажрими, суриштирувчи, терговчи ёки прокурорнинг жиноят ишини муддатнинг ўтиши ва бошқа турли сабабларга кўра, тугатиш ҳақидаги қарорлари билан аниқланган ҳолатлар ҳам, агар суд ушбу ҳолатларни иш учун муҳим деб топса, суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлишлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Шунингдек, мажлисда қонунчиликнинг такомиллашувидан келиб чиқиб, айрим Пленум қарорлари матнларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилишини назарда тутувчи Олий суд Пленумининг “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарори қабул қилинди.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч – адолатда” газетасида эълон қилинади.