Латиф Ўроқов қишлоқдаги ҳовлисини сотиб, шаҳардан уй олиш ниятида эди. Нияти яхши эди-ю, бироқ уй сотаман деб боши ташвишдан чиқмай қолди. Энг ёмони, у фирибгарликда айбланиб, биринчи босқич судининг ҳукми билан иш ҳақининг 20 фоизи миқдорида давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда олти ой муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига тортилди…

Хўш, аслида, қандай воқеа рўй берганди? Л. Ўроқов нега жавобгарликка тортилди? Ҳақиқатан ҳам, у айбдорми ё бу англашилмовчиликми?

Аслида, бу воқеа шундай бошланганди: Л. Ўроқов пулга эҳтиёж сезгани боис Фориш туманидаги ҳовлисини сотиш ниятида эълон беради.

Ижтимоий тармоқдаги эълон билан танишган А. Алимардонов (жабрланувчи ва гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди) ҳовлини келиб кўргач, сотиб олмоқчи бўлади.

Яшаш биноси ва 6 сотих ер майдонига эга бўлган ҳовлининг умрбод эгалик ҳуқуқи мавжуд бўлиб, давлат рўйхатидан ўтказилганди. Шунингдек, Л. Ўроқов ҳовли атрофидаги олти сотихдан ташқари ер майдонида мевали дарахтлар экиб, боғ барпо қилганди. Қисқаси, улар ўзаро савдолашиб, ҳовлини 27 минг АҚШ долларига баҳолашади.

Харидор А. Алимардонов уй ичидаги мебел жиҳозларини ташлаб кетишни сўрайди. Ўз навбатида, Л. Ўроқов бу жиҳозларни 17 миллион 800 минг сўмга сотишини айтади. А. Алимардоновнинг хотини ва қизи мебел жиҳозларини келиб кўргач, уй эгаси айтган нархга рози эканликларини билдиришади.

Шу тариқа 2024 йилнинг 29 январь куни Жиззах шаҳридаги нотариал идорада уй-жой олди-сотди шартномаси расмийлаштирилади. А. Алимардонов гувоҳлар иштирокида Л. Ўроқовга 27 минг АҚШ доллари беради. Мебел жиҳозларининг келишилган нархини 2024 йил 10 май кунига қадар бериши ҳақида тилхат ёзиб беради.

Шундан сўнг харидор Л. Ўроқовдан энди уйни бўшатиб берасизми, деб сўрайди. Бунга жавобан Л. Ўроқов “бугун туғилган куним, уч кун ичида уйни бўшатиб бераман” деб ваъда беради. Бироқ унинг кўчиб кетиши чўзилиб кетади.

Аслида, бунинг сабабини икки оила ўртасида келиб чиққан низо билан изоҳлаш жоиз. Аниқроқ айтганда, ҳалиги мебель жиҳозлари пулини беришни А. Алимардонов пайсалга солавергач, Л. Ўроқов фуқаролик судига мурожаат қилади ва суднинг ҳал қилув қарори билан 17 миллион 800 минг сўмни олади. Шундан сўнг А. Алимардоновнинг кўнглида адоват пайдо бўлади.

Бундан ташқари уларнинг ўртасида низога сабаб бўлган яна бир воқеа рўй беради. Гап шундаки, уй-жой тегишли тартибда олди-сотди шартномаси расмийлаштирилиб, А. Алимардоновнинг номига ўтказилгач, туман кадастр ходимлари маҳаллага келади. А. Алимардонов кадастр ходимларига ҳовлининг дарахт экилган қисмини кўрсатиб, “Шу жойда ўғлимга уй қурсам бўладими?” деб сўрайди. Кадастр ходимлари “Бу ер давлат захирасида, 6 сотихдан ташқарида қурилиш қилиш мумкин эмас, агар аукционда сотиб олсангиз, мумкин” деб жавоб беришади.

Буни эшитиб, А. Алимардоновнинг кўнглида Л. Ўроқов менга уй-жойни алдов йўли билан қиммат нархда сотган, деган шубҳа уйғонади. Унинг бундай шубҳа-гумонга боришига ўзича асос­лари ҳам бор эди. Шу боис у 27 минг АҚШ долларидан 80 миллион сўмни олиб ташлаб, ҳужжати йўқ ер учун ўзлаштирилган пулни олиб беришни, Л. Ўроқовни эса, фирибгарлик жиноий қилмиши учун тегишли жавобгарликка тортишни сўраб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади.

Хуллас, жабрланувчи сифатида эътироф этилган А. Алимардоновнинг аризасини очиқ суд мажлисида муҳокама қилган биринчи босқич суди ишни кўришда ўзига юклатилмаган вазифага қўл уради. Аниқроқ айтганда, нотариал тартибда расмийлаштирилган шартномани ўзгартиради. Яъни уйнинг нархини 27 минг АҚШ доллари қийматидан келиб чиқиб, 328 миллион 566 минг 695 сўмга ўзгартиради ва айбловга киритади. Оқибатда Л. Ўроқов 6 миллион 233 минг 305 сўмни алдов йўли билан ўзлаштирганликда айбланиб, судланади.

Бундан ташқари ушбу жиноят иши апелляция суд мажлисида кўрилаётган чоғида ҳам А. Алимардонов яна шикоят билан мурожаат қилиб, Л. Ўроқовни Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айблаш керак, деган важларни илгари суради.

Апелляция инстанцияси судида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилди. Натижада биринчи босқич судининг шу йил 4 мартдаги Л. Ўроқовга нисбатан чиқарган айблов ҳукми бекор қилинди.

Ҳаракатларида Жиноят кодексининг 168-моддасида назарда тутилган жиноят таркиби бўлмаганлиги сабабли Л. Ўроқов Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилиб, оқланди.

Жабрланувчи А. Алимардоновнинг шикояти эса, қаноатлантирилмасдан қолдирилди.

Энди судлов ҳайъати нега бундай тўхтамга келганига эътибор қаратсак, Жиззах шаҳрида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус О. Эргашевнинг суддаги кўрсатмасига қараганда, ушбу иш бўйича уй-жойни олди-сотди шартномаси қонуний тартибда, икки тараф учун ҳам ўзаро моддий манфаатни назарда тутувчи муайян шартлар асосида тузилган.

Тарафлар нотариал ҳаракатларни онгли равишда амалга оширган, ернинг 6 сотихига эгалик ҳуқуқи мавжудлигини билишган, бирон-бир эътироз билдиришмаган. Уларнинг бармоқ излари ҳам сақланган.

Шунингдек, коммунал ташкилотлар ва солиқ идорасига сўров хатлари юборилган, ўз навбатида, улардан олинган жавоблар мулк тўғрисидаги ҳужжатларга мутаносиблиги аниқланган, қарздорлиги бўлмагани учун шартнома расмийлаштирилган. Фуқаролик кодексининг 354-моддасида белгиланганидек, шартнома тузишда фуқароларнинг эркинлиги тамойилига амал қилинган.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, қонуний жиҳатдан нарх эркин белгиланиши боис шартномада белгиланган нархга нотариуснинг аралашиши таъқиқланади. Нотариал жараёнда нархга аралашиш рўй бермаганлиги сабабли О. Эргашев ушбу жиноят иши бўйича терговга ҳам чақирилмаган.

Бу ҳақда фикр юритганда, Жиноят кодексининг 21-моддаси 3-қисмига эътибор қаратиш зарур. Нега деганда, унда шахс ўз қилмишининг ижтимоий хавфли хусусиятини англаган, унинг ижтимоий хавфли оқибатларига кўзи етган ва уларнинг юз беришини истаган бўлса, бундай қилмиш тўғри қасддан содир этилган ҳисобланади, дея қайд этилган.

Бундай ҳолда Л. Ўроқовнинг ҳаракатларини фирибгарлик сифатида баҳолаш учун А. Алимардоновнинг мулкини фирибгарлик йўли билан қўлга киритиш мақсади бўлиши лозим эди. Бироқ Л. Ўроқовда А. Алимардоновнинг маблағини ўзлаштириш қасди бўлмаган, агар шундай ният бўлганда, у уйни нотариус орқали расмийлаштириб бермаган бўларди.

Энди тергов материалларининг қонуний ва асослилигига баҳо берадиган бўлсак, шахсни жиноят ишида айбланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилиш тўғрисидаги қарор Жиноят-процессуал кодексининг 361-моддаси талабларига хилоф тарзда тузилган. Аввало, қарорда Л. Ўроқовнинг Жиноят кодексининг 168-моддасида назарда тутилган жиноятни қай ҳолатда содир этгани, айбловнинг мазмуни, ушбу жиноятлар қайси далиллар асосида ўз исботини топгани аниқ кўрсатилмаган. Фақат жабрланувчи А. Алимардоновнинг далилларсиз баён қилинган кўрсатмаси инобатга олиниб, Жиноят кодексининг 168-моддаси билан айб эълон қилинган.

Жиноят кодексининг 10-моддасида қилмишида жиноят таркибининг мавжудлиги аниқланган ҳар бир шахс жавобгарликка тортилиши шарт деб кўрсатилган. Ана шу қонун талабидан келиб чиққанда судланувчи Л. Ўроқов жабрланувчи А. Алимардоновнинг 27 минг АҚШ доллари миқдоридаги маблағини фирибгарлик йўли билан қўлга киритмаган.

Аксинча, у Фориш тумани “Эгизбулоқ” қишлоғидаги 6 сотих ер майдонига эга уйини нотариал тартибидаги олди-сотди шартномасига кўра, сотган.

Ушбу ҳолатда унинг ҳаракатларини ўзганинг мулкини алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қонунга хилоф равишда қўлга киритишда ифодаланган жиноий ҳаракат деб баҳолаб бўлмайди.

Жиноят-процессуал кодексининг 464-моддасида жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса, судланувчи содир этган қилмишда жиноят таркиби бўлмаса, судланувчига қўйилган айблов иш ҳолатлари батафсил текширилганидан кейин ишонарли тарзда ўз тасдиғини топмаса, суд ушбу модда биринчи қисмининг 3-бандида назарда тутилган асосларга кўра, судланувчини оқлаши белгилаб қўйилган.

Суд ҳайъати жабрланувчи А. Алимардоновнинг уй учун Л. Ўроқовга 27 минг АҚШ доллари бериб, шу пулдан 6 сотихлик уй учун 80 миллион сўм, қолган пулни ҳужжати йўқ бўш ер учун бергани ҳақидаги важларини Конституциямизнинг 28-моддаси ва Жиноят-процессуал кодексининг 23-моддасида белгиланган “Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак” деган талабидан келиб чиқиб, асоссиз деб ҳисоблади. Шу сабабли биринчи босқич судининг Л. Ўроқовга нисбатан чиқарган айблов ҳукми бекор қилинди.

Мухтасар қилиб айтганда, далилларсиз кўрсатма асоссиз айбловга сабаб бўлди. Бироқ ҳақиқат қарор топди, одил судлов таъминланди, апелляция судлов ҳайъатининг оқлов ҳукми билан Л. Ўроқовнинг зиммасидан асоссиз айблов олиб ташланди. Бу юртимизда адолат ва қонун устуворлиги тамойиллари тараққиётнинг асосий ҳамда зарур шартига айланганлиги ва унинг асосида мулк ҳуқуқи дахлсизлиги ишончли ҳимоя қилинаётганлигининг яққол исботидир.

Қаҳрамон ХОЛМУРОДОВ,

Жиззах вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Хуршид ИБОТОВ,

судья катта ёрдамчиси

Мамлакатимизда аёлларнинг қадрини улуғлаш, уларнинг шаъни ва қадр-қимматини таъминлаш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар қатъият билан амалга оширилаётганига ҳар биримиз гувоҳмиз. Аёллар ва болалар ҳуқуқлари, оила манфаатларини муҳофаза қилиш юртимизда амалга оширилаётган инсонпарварлик сиёсатининг негизи, десак, янглишмаймиз.

Айтиш керакки, рўёбини топаётган чора-тадбирлар самарали натижаларга етаклаётгани, маънавий-маиший ва ахлоқий муҳит яхшиланаётгани, хотин-қизларнинг иззат-ҳурмати кафоланаётгани, қонун билан қўриқланаётгани – жамиятда кечаётган ижобий ҳолатларнинг яна бир ибратли намунаси. Бу жараёнда оилавий (маиший) зўравонликка оид қонунлар, ҳуқуқий ва меъёрий ҳужжатлар муттасил такомиллаштирилиб борилаётгани янада эътиборлидир.

Шу ўринда оилавий зўравонлик, шаҳвоний шилқимлик хавфли ижтимоий иллат эканини алоҳида таъкидлаш лозим. Маълумки, оилавий зўравонликка доир ножўя қилмишлар боис оилавий муносабатлар издан чиқади, ижтимоий барқарорликка путур етади. Оила тинч бўлса, маҳалла ҳам тинч бўлади, маҳаллалар тинчлиги эса — бутун юртнинг тинчлиги, осойишталиги, баҳамжиҳатлиги гарови.

“Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”, “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги қонунлар ана шу эзгу мақсадни амалда таъминлашнинг муҳим ҳуқуқий асоси саналади.

2023 йил 11 апрелда “Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан миллий қонунчилигимизга оилавий (маиший) зўравонлик ва шаҳвоний шилқимлик тушунчалари киритилди. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2, Жиноят кодексининг 126-1-моддаларидан оилавий (маиший) зўравонлик, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 41-1-моддасида эса, шаҳвоний шилқимлик оид жавобгарлик нормалари ўз ифодасини топди.

Ҳаётда ўз-ўзини идора эта олмасликнинг оқибати ҳеч қачон яхшиликка етакламаслиги аллақачон исботини топган. Бу ҳолатни 1981 йил Урганчда туғилган Ҳамро Зокировга (исм-шарифлар ўзгартирилган) нисбатан чиқарилган ҳукм мисолида ҳам кўриш мумкин. Аниқланишича, Ҳ. Зокиров 45 йиллик умрининг каттагина қисмини машъум қилмишлар домида ўтказган. Буёғини сўрасангиз, ҳали вояга етмай туриб, ҳийла ва макр, нафс ва фириб йўлига кирган. Шу аснода 2003 йилдаёқ дастлабки жиноий қилмишни содир этган ва навқирон 22 ёшида Жиноят кодексининг фирибгарликка оид 168-моддаси 2-қисми бўйича 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Таассуфки, бу жазодан сўнг ҳам унинг сўқир кўзлари очилмади. 2005 йили гарданида судланганлик ҳолати мавжуд бўла туриб, янада оғир ва асоратли қилмиш – қотилликка қўл урди. Шу боис Жиноят кодексининг 97-моддаси 1-қисмига асосан, 10 йил муддатга озодликдан маҳрум этилган.

Бироқ қонуннинг карами кенг, муруввати бисёр. Айни шу важдан унинг гарданига юклатилган озодликдан мосуво этиш жазоси 2010 йил октябрь ойида ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилди. Қанийди, у ўз қилмишларининг оқибатини ҳеч бўлмагандан кўра, кеч бўлса-да, англаб етса, қонун мурувватидан тегишли хулоса чиқарса. Йўқ, у бу гал ҳам тўғри йўлдан оғди. Натижада унга нисбатан атиги бир ярим йил муқаддам қўлланилган ахлоқ тузатиш ишлари чораси яна озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. Аммо навбатдаги жиноий қилмиш ҳам ўзини кўп куттирмади. 2016 йили Жиноят кодексининг бир йўла иккита: 112-моддаси 1-қисми, 277-моддаси 3-қисмига кўра, 3 йил 3 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

…2025 йил. Январь ойи. Урганч шаҳар ички ишлар бўлимида тағин машъум жиноий ҳодиса қайд қилинди. Шаҳарнинг Алишер Навоий кўчасида яшовчи Наргиза Раҳимова аёвсиз калтаклангани, тан жароҳати олгани, бу ачинарли қилмишнинг бошида эса Ҳамро Зокиров тургани маълум бўлди.

Кейинчалик ўтказилган тергов жараёнида аёл зўравонлик оқибатида тан жароҳати олгани аниқланди.

Аслида Ҳ. Зокиров ва Н. Раҳимова бир-бирига бегона шахслар эмас. Улар 2024 йил январь ойида шаръий никоҳ асосида оила қуришган. Афсуски, уларнинг аҳиллиги узоққа чўзилмаган. Орадан бир ой ўтмаёқ ўзаро муносабатларига путур етган. Бунга Ҳ. Зокировнинг қалбига чўккан оғир шубҳа-гумонлар сабаб бўлган. У Н. Раҳимовани бир неча марта асоссиз хиёнатда айблаган, ҳатто жаҳлини жиловлай олмай унга қўл ҳам кўтарган.

Ўша машъум воқеа рўй берган қиш куни ҳам можаро билан бошланган ва Н. Раҳимованинг беаёв калтакланиши ҳамда шифохонага ётқизилиши билан якун топган.

Ҳ. Зокиров суд мажлисида айбига қисман иқрорлик билдирди. Хотини уйда бегона эркак билан телефонда сўзлашаётганини кўриб, рашки қўзигани ва ўзини босолмай қўл кўтарганини тан олди. Жабрланувчи Н. Раҳимованинг айтишича, Ҳ. Зокиров билан бирга яшай бошлагач, у кўп ўтмаёқ таҳдид ва тазйиқ йўлига ўтган, пул талаб қилиб, номига кредит маблағини ҳам расмийлаштирган, арзимаган баҳоналар билан жанжал чиқарган, ҳатто уйидан ҳам ҳайдаб солган. Юзага келган низо, уқтирилганидек, Н. Раҳимованинг қаттиқ дўппосланиши ҳамда 6 кундан ортиқ, аммо 21 кундан кўп бўлмаган муддатга соғлиги бузилиши билан якун топган. Бошқача айтганда, Жиноят кодексининг оилавий (маиший) зўравонликка оид 126-1-моддаси 3-қисмида ифодасини топган ножўя қилмиш содир бўлган.

Хотинига (эрига), собиқ хотини (собиқ эри), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсга соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашуви ёхуд умумий меҳнат қобилияти вақтинча йўқолишига сабаб бўлган бу сингари қасддан баданга енгил шикаст ҳоллари учун қонуний жавобгарлик чораси назарда тутилган. Айни пайтда суд жазони қилмишнинг оғир ёки енгиллиги, енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларга қараб белгилаш қоидасига эътибор қаратди.

Айбланувчи шахс бир нечта сурункали хасталикка чалингани, оилавий аҳволини — жазони енгиллаштирувчи, шунингдек, оғир жиноий қилмишларга муқаддам ҳам қўл ургани, сўнгги жиноий қилмишни ҳам қасддан амалга оширганини оғирлаштирувчи ҳолат деб топди. Шунингдек, судланувчи Ҳ. Зокировни жабрланувчи кечирмагани, аввалги қилмишларидан хулоса чиқармагани, яшаш жойидан салбий тавсифланганини инобатга олди. Биласиз, бундай ҳолатда айбланувчини жамиятдан ажратмай туриб, қайта тарбиялашнинг имкони йўқ. Суд ана шуларни назарда тутган ҳолда Ҳ. Зокировни Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 3-қисмига биноан, 1 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилди.

Жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташ белгиланди.

…Юртимизда аёлнинг қадри баланд, шаъни дахлсиз ва адолатли қонун билан қўриқланади, бундай ҳуқуқий, маънавий-ахлоқий ва моддий ҳимояни давлатнинг ўзи кафолатлайди. Аёли, оиласини ардоқлаб, бошига кўтарган, шу аснода хонадони бахт-тахтини яратган хонадон соҳиблари юртимизда кўп.

Зотан, аёлни асраб-авайлаш, унинг ҳурматини жойига қўйиш, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлигини таъминлаш оилага, фарзандлар келажагига юксак масъулият ва жавобгарлик билан қараш эканини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Муродбек ҲАСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди раиси,

Абдулла СОБИРОВ,

журналист

Мамлакатимиз судларининг асосий вазифаси – фуқароларнинг Конституция ва қонунларда, халқаро шартномалар ҳамда инсон ҳуқуқларига оид ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилишдан иборат. Айни пайтда жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурмат туйғусини мустаҳкамлаш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш каби муҳим вазифаларни ҳам бажаради.

Ушбу мақсадни амалга оширишда судлар томонидан қўлланиладиган муҳим ҳуқуқий воситалардан бири – хусусий ажримдир. Бу ҳужжат орқали суд муайян ишни кўриш жараёнида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари ёки унга туртки бўлган омиллар, шарт-шароитларга ўз муносабатини билдиради, шу юзасидан тегишли органларга мурожаат қилиб, уларни бартараф этиш ёхуд келгусида содир бўлиши эҳтимол тутилган қилмишларнинг олдини олиш бўйича муайян талабларни илгари суради.

Амалдаги Жиноят-процессуал кодексининг 298-моддасига кўра, суд қилмишнинг сабаблари ва уни содир этишга имкон берган ҳолатларни аниқласа, хусусий ажрим чиқариш орқали давлат органлари ёки мансабдор шахслар олдига шу иш юзасидан тегишли чоралар кўриш талабини қўяди. Айни шу мазмундаги талаб қонунга биноан прокурор, терговчи ёки суриштирувчининг тақдимномаси орқали ҳам тегишли органлар эътиборига ҳавола этилиши мумкин.

Ажрим ёки тақдимнома масъул идора ва ташкилотлар томонидан бир ой муддат ичида кўрилиб чиқилиши ва уни юборган органга белгиланган тартибда хабар берилиши шарт. Агар бу талаб бажарилмаса ёки виждонан амалга оширилмаса, айбдор шахс қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, суднинг хусусий ажрими ушбу органнинг бошқа ҳужжатлари каби барча давлат органлари, ташкилотлар ва фуқаролар учун бажарилиши мажбурий бўлган ҳужжат ҳисобланади.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 181-моддасига кўра, хусусий ажримни кўриб чиқмаган ёки унда белгиланган талабларни бажармаган, шунингдек, ўз вақтида жавоб бермаган масъул ва мансабдор шахслар маъмурий жавобгарликка тортилади.

Айтиш жоизки, хусусий ажрим тарбия, тарғибот-ташвиқот ва содир этилиши эҳтимол тутилган қилмишларнинг олдини олишда муҳим ўрин тутади, ўз вақтида муҳокама этилиб, таъсирчан чора-тадбирлар белгиланган ҳар бир хусусий ажрим замирида жиловланган, бартараф қилинган кўпдан-кўп ножоиз хатти-ҳаракатлар ётади.

Жиноят ишлари бўйича Хоразм вилояти шаҳар ва туман судлари жорий йилнинг ўтган 9 ойи давомида қонунбузилиши ҳолатларини бартараф этишга қаратилган 1 447 та суд иши бўйича хусусий ажрим чиқарди.

Бугунги кунга қадар бу хусусий ажримларнинг 1 191 таси тегишли тартибда кўриб чиқилди.

Айтиш керакки, юртимизда коррупциявий жиноий қилмишлар билан боғлиқ ҳолатларга қарши муросасиз курашиш ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, кенг жамоатчилик билан бир қаторда судларнинг ҳам асосий вазифаларидан бири сифатида белгиланган. Йил бошидан буён судлар томонидан жиноятчиликнинг ана шу турини бартараф этиш, профилактик ва тарғибот-ташвиқот тадбирлари асносида унинг олдини олиш мақсадида, тегишли идора ва ташкилотларга 155 та хусусий ажрим юборилди. Бу суд ҳужжатининг 55 таси бевосита масъул суд ходимлари иштирокида муҳокама қилинди. Муҳокамалар чоғи ёшларни бундай жиноий қилмишларга нисбатан муросасиз руҳда тарбиялашга алоҳида эътибор қаратилди. Бинобарин, бунинг учун асослар ҳам бор. Масалан, урганчлик Аҳад Азизов (исм-шарифлар ўзгартирилди)нинг жиноий қилмиши – бунинг яққол далили бўлади. Эндигина 20 ёшга тўлган А. Азизов ўтган йил охирида гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноий қилмишга қўл урди. Бу оғир қилмиш камлик қилганидек, унга 2007 йил туғилган ва ҳали вояга етмаган С. Бахтиёровни ҳам жалб қилади.

Албатта, А. Азизовнинг бу ножўя қадамлари гиёҳвандлик ва гиёҳфурушликка қарши кураш тизими ходимларининг эътиборидан четда қолмади. Назорат тариқасида ўтказилган тадбир чоғида унинг чўнтагидан 6,89 грамм оғирликдаги 9 бўлак “гашиш” гиёҳвандлик воситаси топилди.

А. Азизовнинг вояга етмаган ўсмирни ақл ва соғлиқни фалажловчи гиёҳванд моддаларни истеъмол қилишга ўргатиши ва ушбу воситаларни ғаразли мақсадларда сақлаш (Жиноят кодексининг 127-моддаси 2-қисми, 273-моддаси 1-қисми ва 25,273-моддаси 5-қисми)га қаратилган жиноий қилмиши изсиз кетмади. Суд томонидан унга нисбатан 3 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Таъкидлаш жоизки, ушбу жиноят кўпчиликнинг назаридан холи равишда ва пинҳона тарзда пишиб етилгани ҳамда шу аснода содир қилингани йўқ.

Айбланувчининг ножўя қадамларини у яшаган Урганч тумани Янги ҳаёт маҳалласида ҳеч ким кўрмай, билмай ва сезмай қолди, десак, муболаға бўлади. Бу қилмиш тафсилотларини кўриб чиққан жиноят ишлари бўйича Урганч шаҳар суди айни шу ҳолатни назарда тутди. Фақат судланувчига жазо тайинлаш билан кифояланмай ушбу қилмишни юзага келтирган сабаб ва шарт-шароитларни бартараф қилиш, келгусида бундай ножўя ҳолат қайта рўй бермаслиги учун тегишли чора-тадбирларни белгилаш мақсадида, ушбу маҳалла фуқаролар йиғинига хусусий ажрим юборди.

Шунингдек, судлар томонидан оилавий зўравонлик, шаҳвоний таҳдид, тазйиқ ва шилқимлик каби жиноий қилмишларга нисбатан ҳам жазонинг муқаррарлиги таъминланиб келинмоқда. Жорий йилда жиноий қилмишнинг бу кўринишига қарши курашни янада кучайтириш мақсадида мутасадди идора ва ташкилотларга юборилган хусусий ажримлар сони бир мунча ошди.

Урганч шаҳридаги Жамбул маҳалласида истиқомат қилган Фаррух Рўзиматовнинг қилмиши хусусида ушбу маҳалла фуқаролар йиғинига юборилган хусусий ажрим ана шу мазмундаги суд талабномаларининг бири бўлди. Унда қайд қилинишича, судланувчи Ф. Рўзиматов ёши аллақачон 50 дан ўтганига қарамай ақли ҳануз қуюлмаган. Нега деганда, у жорий йилнинг 23 февраль куни спиртли ичимлик таъсирида хотини – 3 нафар фарзандининг онаси Ойша Ибодуллаева билан анчадан буён давом этиб келаётган оилавий можарони авжига чиқаради. Аввалига очиқ-ошкор тазйиқ ва таҳдид қилди, сўнг эса, бу билан алами босилмади, чоғи, ошхона пичоғини ишга солди… Хайриятки, шифокорларнинг саъй-ҳаракати билан аёлнинг ҳаёти сақлаб қолинди.

Зўравон эр эса, Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 7-қисми “ж” бандига асосан 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Таассуфки, бу жиноий қилмиш ҳам жамоатчилик кўз ўнгида рўй берди.

Хонадон яқинлари, фаоллар, жумладан, маҳалла фуқаролар йиғини, профилактика нозири ушбу оиладаги носоғлом вазиятга панжа орасидан қарашди. Ажабланарлиси, маҳалла фуқаролар йиғини раиси ва нозир бу оиладаги носоғлом муҳитдан хабардор эмаслигини қандай изоҳлаш жоиз?! Жамиятдаги тинч-осойишталик ва барқарорлик оилалар тинчлиги, иноқлиги, аҳиллиги каби омиллар билан таъминланади. Бу борада маҳалла фуқаролар йиғини, участка нозирлари зиммасига ўта масъулиятли вазифалар юклатилган. Бунда эътиборсизлик ва лоқайдликка берилиш, зиммадаги масъулиятни ҳис этмаслик эса, кутилмаган нохушликларга сабаб бўлади.

…Тавсиф ва тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган ҳар иккала ҳолат бўйича келиб тушган хусусий ажримлар тегишли фуқаролар йиғинларида атрофлича муҳокама қилинди. Қайд этилгани сингари қилмишлар ортиқ такрорланмаслиги учун амалий чора-тадбирлар белгилангани ва унинг ижросини таъминлашга изчил киришилгани, нотинч ва ноаҳил хонадонлар, жумладан, жиноий ҳодисалар рўй берган оилаларга алоҳида эътибор қаратилаётгани, одамлар билан яккама-якка суҳбатлар ўтказилаётгани мазкур ажримлар бўйича судга йўлланган жавоб хатларида ўз аксини топди. Ушбу тадбирлар келгусида беиз кетмаслиги ва ўз самарасини беришига астойидил ишонамиз. 

Хулоса қилиб айтганда, суднинг хусусий ажрими – ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва суд ҳокимияти обрўсини мустаҳкамлашда муҳим восита.

У фақат ҳуқуқий таъсир чораси эмас, балки тарбиявий аҳамиятга эга бўлган амалий механизмдир. Хусусий ажрим, уқтирилганидек, нафақат судлар, балки қонунга нисбатан ҳам ҳурмат туйғусини мустаҳкамлайди, давлат ва жамоат ташкилотларининг масъулиятини оширади ҳамда номуносиб ҳолатларга сабаб бўлаётган ҳолатларнинг барҳам топиши омилига айланади.

Акбар Аминов,

Хоразм вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Мамлакатимизда кейинги 9 йил мобайнида суд-ҳуқуқ ислоҳотлари илғор жаҳон андозалари асосида амалга оширилмоқда. Президентимизнинг 2024 йил 10 июндаги “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига кўра 2025 йил 1 январдан бошлаб, жиноят ишини юритишга масъул бўлган мансабдор шахслар рўйхатида “тергов судьяси” деган янги лавозим жорий этилгани шу янгиланишлар йўлидаги яна бир муҳим қадам бўлди.

Энди асосий вазифа — “тергов судьяси” институтининг амалиётда самарали ишлашини таъминлашдан иборат. Бунда қарорлар шаффофлиги, судьяларнинг малакасини ошириш ва жамоатчилик ишончини мус­таҳкамлаш алоҳида аҳамият касб этади.

Ушбу янги ҳуқуқий институтнинг муҳим афзалликлари ҳақида сўз борганда, аввало, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, адолатли терговни кафолатлаш ва давлат органлари устидан қонуний назоратни кучайтириш сингари долзарб вазифаларга алоҳида урғу бериш айни муддаодир. Шу билан бирга, халқаро тажрибалар кўрсатганидек, тергов судьяларининг мустақиллиги, малакаси ва иш юкламаси каби масалаларга ҳам жиддий эътибор қаратиш талаб этилади.

Тергов судьяси институти тарихига мухтасар назар солайлик. Бу ўринда, айниқса, Францияда juge d’instruction модели ўз тарихий илдизига эгалигини қайд этиш лозим. Бу мамлакатда айни институт давлат ва жамият ҳаётида мустаҳкам ўрин тутган ҳамда ишни судга қадар юритишда тортишув принципининг амал қилишини таъминлайдиган холис, мустақил институт намунаси сифатида шаклланган.

АҚШда эса, шу мақомдаги магистрат судьялари ордер бериш, ҳибс санкцияси каби чекланган вазифаларни самарали адо этмоқда. Ҳар икки моделда ҳам умумий мақсад — инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш ва шаффофликни таъминлашга қаратилган.

Бугунги кунда Белгия, Греция, Ироқ, Испания, Нидерландия ва Хорватия давлатларида тергов судьялари ўз фаолиятини муваффақиятли амалга ошириб келмоқда. Шунингдек, ушбу институт Литва, Молдавия, Эстония, Латвия, Украина, Қозоғистон, Грузия ва Қирғизистонда ҳам жорий этилган.

Президентимизнинг юқорида қайд этилган Фармонига мувофиқ, бир қатор муҳим ваколатлар тергов судьясига берилди. Яъни тергов судьяси энди судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш, мажбурлов чораларини қўллаш, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш, шундан келиб чиққан ҳолда, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш ҳамда қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш масалалари билан боғлиқ илтимосномаларни ҳал этади.

Тергов судьяси, шунингдек, паспортнинг ёки ҳаракатланиш ҳужжатининг амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, тинтув ўтказиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш, мол-мулкни хатлаш каби илтимосномалар бўйича санкциялар бериш ваколатига эга.

Бундан ташқари у айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, айбланувчининг тиббий муассасада бўлиши муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш тўғрисидаги илтимосномалар бўйича мажбурлов чораларини қўллаш, прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг ёки фуқаровий даъвогарнинг кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномаси каби жиноят материалларини қўллаш масаласини кўриб чиқади.

Мазкур янги ҳуқуқий институтнинг яна бир муҳим жиҳатига алоҳида тўхталмаслик мумкин эмас. Бу ўринда гап жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритиш даврида тергов судьяси томонидан процессуал қарорларга берилган санкциялар фақатгина апелляция инстанциясида Қорақалпоғистон суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Ўзбекистон ҳарбий суди томонидан якка тартибда қайта кўриб чиқилиши ҳақида бормоқда.

Фикримизча, айрим хорижий давлатларнинг жиноят процессуал қонунларида тергов судьяларига бериладиган ваколатларни ўрганиб чиқиб, қонунчиликка самарали таклифлар бериш лозим. Чунки мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида ушбу институтнинг 2025 йил 1 январдан жорий этилганини инобатга олсак, ижобий хорижий амалиётларни миллий қонунчиликка татбиқ этиш имконияти мавжуд.

Умуман олганда, тергов судьялари — жиноят ишини тергов қилиш жараёнида фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинлик­ларини ҳимоя қилиш учун махсус ваколатга эга бўлган судьялардир. Улар ишни судда кўриб чиқишдан аввалги босқичда фаолият юритадилар.

Муҳими, бу тартиб билан фуқароларнинг ҳуқуқлари янада кучли ҳимоя қилинади ва судлар ўртасида мутаносиб назорат механизмидан кенг фойдаланилади. Бундай янгича ҳуқуқий тартиб-таомиллар, шубҳасиз, судлар томонидан адолатли қарор чиқарилишига кафолат яратади.

Айни пайтда Тошкент вилояти судларида 27 нафар тергов судьяси фаолият юритмоқда. Жорий йилнинг ўтган 9 ойида Тошкент вилояти судларида тергов судьялари томонидан 3 минг 389 та жиноятга оид санкция материаллари кўриб чиқилган ва 3 минг 261 таси қаноатлантирилган.

Мазкур амалиётнинг бошқа судьялар фаолиятидан фарқли жиҳатлари шундаки, тергов судьялари иш ҳали суд муҳокамасига етиб бормай туриб, тергов босқичидаги қонунбузилишларни назорат қилиш орқали тергов жараёнида адолат ва қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шунингдек, фуқароларнинг эркинликлари, шахсий дахлсизлиги, мулк ҳуқуқи сингари конституциявий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш чоғида терговчи ва прокурорнинг ортиқча ёки асоссиз ҳаракатларини бартараф этиб, кўрилаётган жиноят ишларида шаффофлик ва қонунийлик мезонларини оширишга кўмаклашади.

Шундай қилиб, мазкур янги институт инсон ҳуқуқлари тергов босқичидаёқ суд ҳимоясида бўлишига, халқаро қонунлар тамойиллари, хусусан, айбсизлик презумпцияси амалда таъминланишига ёрдам беради. Шунинг учун ҳам, тергов судьялари — жиноят процессининг муҳим “ҳуқуқий кўзгуси”, десак, тўғри бўлади.

Янада содда қилиб айтганда, бошқа судьялар ишни якуний тартибда кўриб чиқиб, ҳукм чиқаради, тергов судьялари эса, иш судгача етиб бормасдан, фуқароларнинг ҳуқуқлари бузилишига чек қўяди. Албатта, бундай тартиб-таомилларнинг судларда қўлланилиши — жамият аъзоларининг конституциявий ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш билан бирга, кенг жамоатчилик орасида судларнинг адолат қўрғони эканлигига ишончни янада мустаҳкамлашга катта ҳисса қўшади.

Дилшод ТАДЖИБАЕВ,

Тошкент вилояти

суди раиси

Мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, унинг шахсий ҳаёти дахлсизлиги, шахсий ҳамда оилавий сири, шаъни ва қадр-қимматини кафолатли ҳимоя қилишга қаратилган қонунчилик базаси изчиллик билан такомиллаштирилиб борилмоқда.

Маълумки, Конституциямизнинг 137-моддасига кўра, юртимизда барча судларда ишлар очиқ кўрилади. Ишларни ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқишга фақат қонунда белгиланган ҳолларда йўл қўйилади.

Аниқроқ айтганда, амалдаги Фуқаролик процессуал кодексининг 12-моддасига мувофиқ, давлат сири, фарзандликка олиш сирига тааллуқли маълумотлар мавжуд бўлган ишлар, шунингдек, қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда, ишлар ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқилиши мумкин.

Ўз навбатида, ёпиқ суд мажлисида иштирок этган судья, суд мажлиси котиби, прокурор, даъвогар, жавобгар, учинчи шахслар, умуман олганда, барча суд мажлиси иштирокчилари ўзларига маълум бўлган иш тафсилоти ва маълумотларни бошқа шахсларга ошкор қилиши мумкин эмас.

Шу боис амалдаги қонунларда ёпиқ суд мажлисларида иштирок этган шахслар маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилиши белгиланган. Аммо қонунчиликда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун аниқ жавобгарлик чоралари назарда тутилмаган. Бу эса, ўз навбатида, муайян ҳуқуқбузарлик учун жазо чоралари қўлланилмасдан қолинишига олиб келаётганди.

Шу муносабат билан давлатимиз раҳбари томонидан жорий йилнинг 26 сентябрь куни имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси, Фуқаролик-процессуал кодекси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Мазкур янги қонун билан ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ва тафсилотларини ошкор қилишга йўл қўйилмаслиги ҳақида огоҳлантирилган шахслар томонидан маълумот ва тафсилотлар суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Жумладан, Фуқаролик процессуал кодексининг 60, 62, 64, 98, 208-моддаларига киритилган ўзгартиришларга кўра, эксперт, мутахассис ва таржимон ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ҳамда тафсилотларини суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Хулоса ўрнида айтганда, амалдаги қонунларга киритилган ушбу ўзгартиш ва қўшимчалар ёпиқ суд мажлиси тафсилотлари анонимлигини таъминлаш орқали шахснинг шаъни, қадр-қиммати дахлсизлигини кафолатли ҳимоялашга хизмат қилиши билан муҳим аҳамиятга эгадир.

Дилноза Абдуқодирова,

фуқаролик ишлари бўйича

Учтепа туманлараро

суди судьяси

Маълумки, Бош Қонунимиз талабига кўра, фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбурдирлар.

Чунончи, шахснинг озодлиги, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги кафолати саналган ушбу қоида амалдаги қонунларимизда ҳам ўз ифодасини топган. Жумладан, Жиноят кодексининг 139-моддасида “туҳмат”, 140-моддасида эса, “ҳақорат қилиш” билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Демак, булардан кўринадики, ушбу конституциявий қоидага риоя этмаслик тегишли жавобгарликка сабаб бўлади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирадиган бўлсак, 2024 йил 3 март куни Сирдарё тумани ҳудудида жойлашган чегара божхона постининг “Малик” божхона пунктида божхона ходими М. Элмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилди) Ш. Очилбоеванинг “Нексия-3” русумли автомашинасидаги юкларини назорат текширувидан ўтказаётганда ўртада тортишув келиб чиқади. Бунга Ш. Очилбоеванинг автомашинасида меъёридан ортиқча моддий товар-бойликлар борлиги сабаб бўлади.

М. Элмуродова хизмати тақозосига кўра, Ш. Очилбоевадан автомашинасидаги юкларни туширишини сўрайди. Аммо Ш. Очилбоева унинг талабига бўйсунмай қаршилик кўрсатади. Бу ҳам етмагандек, М. Элмуродованинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан таҳқирлайди.

Судга оид лингвистик экспертиза хулосаси ҳам Ш. Очилбоева М. Элмуродовага нисбатан айтган сўзлар ҳақорат маъносида қўлланилганини тасдиқлади.

Аммо Ш. Очилбоева бу билан чекланмайди, у “ётиб қолгунча…” қабилида иш тутиб, 2024 йил 20 май куни жиноят ишлари бўйича Сирдарё тумани суди мажлисида ўзига нисбатан жиноят иши кўрилаётганида, М. Элмуродованинг оғир жиноят содир этганлиги ҳақида судга ариза билан мурожаат қилади. Гўёки, М. Элмуродова божхона пунктида хизмат вазифасини бажариш давомида назорат пунктидан ўтадиган фуқаролардан турли моддий қимматлик ва ашёларни “совға” тариқасида олаётган эмиш…

Энг ёмони, Ш. Очилбоева аризасида М. Элмуродовани оғир турдаги жиноят — пора олишда ҳам айблайди.

Табиийки, унинг аризасида келтирилган важлар қонун талаби асосида текшириб чиқилди. Аммо ариза бирор-бир мақбул далил ёки асосларга эга эмаслиги, фақат М. Элмуродовани атай шарманда қиладиган, уни оғир жиноят содир этишда айблаб, уйдирмалар тарқатиш мақсадида судга тақдим этилгани аниқланди.

Шундан сўнг биринчи босқич судининг 2025 йил 14 августдаги ҳукмига кўра, судланувчи Ш. Очилбоева Жиноят кодексининг 139-моддаси 3-қисми “а” банди ва 140-моддаси 3-қисм “а” банди билан айбдор топилди ва 1 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Ўз навбатида, Ш. Очилбоева биринчи босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, Сирдарё вилоят судининг апелляция судлов ҳайъатига мурожаат қилди.

Апелляция инстанцияси суди ўз ажрими билан биринчи босқич судининг ҳукмини ўзгаришсиз, апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдирди.

Хўш, апелляция судлов ҳайъати нега бундай қарорга келди?

Шу ўринда бу ҳақда батафсил тўхталадиган бўлсак, ушбу жиноят ишида М. Элмуродованинг 2024 йил 13 мартда Сирдарё вилоят прокурорига 3 март куни “Малик” божхона пунктида хизмат вазифасини бажараётганида Ш. Очилбоева ҳақорат қилгани, 2024 йилнинг 28 февраль куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаатида уни фуқаролардан пора оляпти, деб туҳмат қилганлиги учун унга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб ёзган аризаси бор. Бундан ташқари Ш. Очилбоевани М. Элмуродовага ёзган “СМС” хабарлари борки, унинг тафсилотидан газетхонни қисқача таништириш лозим кўринади.

Гап шундаки, 2024 йилнинг 21 февраль куни соат 10.25 ларда М. Элмуродованинг қўл телефонига Ш. Очилбоевадан чегара божхона пункти орқали товар-моддий бойликларни белгиланганидан кўпроқ миқдорда олиб ўтишига ёрдам беришни сўраб, “СМС” хабар келади. Хабарга жавобан жабрланувчи М. Элмуродова божхона чегараси орқали ҳаракатланиш тартибини тушунтиради, ҳар бир товар учун белгиланган тартибда божхона тўловлари тўланиши лозим эканини ёзиб юборади. Ш. Очилбоева эса, очиқ-ошкор таҳдид қилишга ўтади, яъни ёрдам бериб турмаса, туҳмат билан ишдан бўшаттириб юборишини айтади.

Афсусланарли томони шундаки, судланувчи ёлғон уйдирмалари билан бир қатор идора ходимларининг қимматли вақтини ҳам ўғирлаб келган.

Масалан, Ш. Очилбоева М. Элмуродова 4 нафар фуқародан пора оляпти, деб “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаати юзасидан Сирдарё тумани прокурори ёрдамчиси томонидан текшириш ўтказилган. Аммо божхона ходими М. Элмуродованинг ҳаракатларида жиноят таркиби мавжуд бўлмагани сабабли унга нисбатан жиноят ишини қўзғатиш рад қилинган.

Бундан ташқари “Сирдарё” чегара божхона постининг масъул ходимлари томонидан Ш. Очилбоева юқори ташкилотларга йўллаган мурожаати юзасидан ўтказилган хизмат текширувида ҳам унинг важлари тасдиғини топмаган. Бу каби судланувчининг туҳмат ва уйдирмадан иборат, текширишларда исботини топмаган мурожаатлари рўйхатини яна давом эттириш мумкин.

Аслида Ш. Очилбоева бож­хона маскани орқали “Нексия 3” русумли автомашинасида Ўзбекистон Республикасига ҳар хил турдаги товар ва моддий бойликларни кўп миқдорда олиб киришга доимий равишда уриниб келган. Унинг бундай ноқонуний хатти-ҳаракатига чек қўйиш мақсадида у билан бир неча марта профилактик суҳбатлар ўтказилган, ноқонуний равишда олиб ўтишга уринган товарларига нисбатан божхона пункти ходимлари томонидан тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилиб, маъмурий жавобгарлик масаласини ҳал этиш учун жиноят ишлари бўйича туман судига юборилган. Бироқ Ш. Очилбоева булардан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмай ноқонуний фаолиятини яна давом эттирган.

Гувоҳи бўлганингиздек, хизмат вазифасини бажараётган ходимга нисбатан ҳурматсизлик қилиш муқаррар жазога сабаб бўлди.

Бу, ўз навбатида, юртимизда ҳар бир фуқаронинг шаъни, қадр-қиммати кафолатли ҳимоя қилиниши, бу борада содир этилган жиноий қилмишлар ҳеч қачон жазосиз қолмаслигини кўрсатади.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси,

Абдуҳамид

ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Бугун Олий суд Пленумининг навбатдан ташқари мажлисида айрим жиноят, фуқаролик ишлари бўйича туман, шаҳар, туманлараро ҳамда туманлараро иқтисодий судларга илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг 2025 йил 16 сентябрдаги қарорига муфовиқ судьялик лавозимда бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига тайинланган 21 нафар судьянинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган янги судьяларга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

Инсон ҳавосиз, сувсиз, оч ҳолда яшай олмаганидек, қонун устувор бўлмаган жойда ҳам тинч ва бехавотир умр кечиролмайди. Гап қонун устуворлиги ҳақида кетар экан, иккита масъулияти чекланган жамият ўртасида узоқ давом этган тортишувдан сўнг суднинг ҳал қилув қарори билан ҳақиқат юз очгани, адолат қарор топгани, низога барҳам берилгани тўғрисидаги ҳаётий мисолни газетхонлар эътиборига ҳавола этишни лозим топдик.

Даъвогар – “Боғ кўчатлари” (юридик номлар ва исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳамда жавобгар – “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамиятлари ўртасида шартномада назарда тутилган қарздорлик юзасидан келишмовчилик келиб чиқади. Бунинг сабаби “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамияти шартномага кўра, “Обод бунёдкор” тузилмасига турли дарахт кўчатлари ва манзарали буталар етказиб берган. Бироқ жавобгар тўловни тўлиқ амалга оширмаган.

Тўғри, қарзни тўлаб бериш юзасидан даъвогар жавобгарга талабнома билан мурожаат қилган. Аммо ҳамкор масъулияти чекланган жамият томонидан талабнома эътиборсиз қолдирилган. Шу боис, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият судга мурожаат қилиб, 845 миллион 440 сўм қарздорликни жавобгардан ундириб беришни сўраган.

Суд мажлисида даъвогар вакили, адвокат С. Мирёқубов даъво талабини қувватлаб, суддан даъво аризасини тўлиқ қаноатлантиришни сўради.

Жавобгар вакили С. Қобилов эса, даъво талабига эътироз билдирди.

Ҳақиқатан ҳам, даъвогар томонидан дарахт кўчатлари етказиб берилган.

Аммо дарахтлар ўз вақтида парвариш қилинмаганлиги сабабли уларнинг айримлари қуриб қолган.

Қуриб қолган дарахт кўчатлари ўрнига “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча кўчатлар сотиб олинган ва ўтқазилган. Қисқаси, жавобгар вакили аслида даъвогарнинг ўзи жавобгар олдида қарздор эканлигини айтиб, даъво аризасини рад қилишни сўради.

Бинобарин, тарафлар ўртасида 2023 йил 5 октябрда шартнома тузилган.

Унга кўра, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият 1 миллиард 793 миллион 203 минг 31 сўмлик дарахт кўчати ва манзарали буталар етказиб бериш, “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият эса, ушбу товарларни қабул қилиб олиш ва унинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олган.

Шартноманинг 2.2-бандида сотиб олинадиган товар учун тўлов миқдори 100 фоизни ташкил қилиши, 2.3-бандида эса, тўлов нақд пулсиз шаклда, пул кўчириш йўли билан амалга оширилиши белгиланган.

Суд даъвогар ва жавобгар вакилларининг тушунтиришлари ҳамда иш ҳужжатларидан келиб чиқиб, даъво аризасини қисман қаноатлантириш лозим, деган тўхтамга келди.

Бунинг сабаби шундаки, даъвогар жавобгарга 1 миллиард 802 миллион 895 минг 997 сўмлик кўчат ва манзарали буталар етказиб берган.

Буюртмачи “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият уларни қабул қилиб олган ва товарлар учун 1 миллиард 600 миллион 66 минг 816 сўм пул кўчириб берган. Натижада 202 миллион 899 минг 181 сўмлик қарздорлик келиб чиққан.

Юқорида қайд этилганлардан кўринадики, жавобгар олинган товарлар ҳақини тўлиқ тўламаган. Шу сабабли, суд даъво талабининг шу қисмини асосли ҳисоблаб, жавобгардан ундиришни, даъвонинг қолган 642 миллион 111 минг 259 сўм қисми асоссиз бўлгани учун қаноатлантиришни рад этишни лозим топди.

Судда жавобгар вакили эътироз билдириб, даъвогар етказиб берган кўчатлар ўз вақтида парвариш қилинмаганлиги оқибатида уларнинг айримлари қуриб қолганлиги, дарахтларни парваришлаш даъвогарнинг мажбурияти эканлиги, бундан ташқари қуриб қолган кўчатлар ўрнига “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча кўчатлар сотиб олгани, аслида, даъвогарнинг ўзи жавобгар олдида қарздорлигини важ қилиб келтирди.

Суд ушбу важлар билан келишиб бўлмайди, деган хулосага келди. Тўғри, шартноманинг 5.8-бандида етказиб берилган, ўтқазилган дарахт ва гул кўчатлари бир йил давомида ўз кўринишини йўқотса ёки қуриб қолса, етказиб берувчи томонидан қопланиши кўрсатилган. Лекин шартномада экилган дарахтларни парвариш қилиш сотувчининг мажбурияти эканлиги назарда тутилмаган.

Қолаверса, масаланинг яна бир жиҳати ҳам бор. Аниқроқ айтганда, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият томонидан дарахт ва гул кўчатларининг охиргиси жавобгар тарафга 2025 йилнинг 8 апрель куни етказиб берилган. Орадан бир йил ўтиб кетган бўлса-да, жавобгар дарахт кўчатларининг айримлари қуриб қолганлигини айтиб, уларнинг қийматини қоплаб бериш ҳақида даъвогарга оғзаки ёки ёзма мурожаат қилмаган. Бу билан жавобгар сотиб олинган ва экилган дарахтларнинг келгусида униб-ўсиши бўйича юзага келиши мумкин бўлган оқибатлар таваккалчилигини ўз зиммасига олган.

Иқтисодий процессуал кодексининг 68-моддаси талабига биноан, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Жавобгар тараф “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча равишда дарахт ва гул кўчатлари сотиб олинганлигини тасдиқловчи ҳужжатларни судга тақдим этса-да, уларнинг айнан қайси қуриган дарахтлар ўрнига экилганлигини асосли далиллар билан исботлай олмади.

Шундай қилиб, суд шартнома қонунчилиги талабларига асосланиб, даъвогарнинг даъво аризасини қисман қаноатлантириш ҳақида қарор қабул қилди. “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият ҳисобидан “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 202 миллион 889 минг 181 сўм қарздорлик, 4 миллион 57 минг 783 сўм давлат божи ва 37 минг 500 сўм почта харажати ундирилди.

Иқтисодий муносабатларда шартнома шартларига қатъий риоя этиш ва мажбуриятларни ўз вақтида бажариш муҳим аҳамиятга эга. Суд томонидан иш ҳолатларига ҳар томонлама ҳуқуқий баҳо берилиб, тарафларнинг далиллари асосида адолатли қарор қабул қилинди.

Натижада қонун устуворлиги таъминланиб, ҳақиқат қарор топди ҳамда низога ҳуқуқий ечим берилди.

Ислом ҲАМРОҚУЛОВ,

Самарқанд туманлараро

иқтисодий суди раиси

Маълумки, тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш судлар зиммасидаги энг муҳим вазифалардан биридир. Зеро, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган “Янги Ўзбекистон – янги суд” тамойили замирида ҳам айни шундай эзгу мақсадлар мужассам.

Бинобарин, давлатимиз раҳбари жорий йилнинг 20 август куни тадбиркорлар билан бўлган очиқ мулоқотда “Барча ислоҳотларимиз негизида, энг аввало, инсон қадри, тадбиркорларимизнинг манфаатлари ётибди.

Шу боис суд мустақиллигини таъминлаш бўйича қатъий сиёсат олиб борамиз. Бугунги тадбиркор, бу – кечаги тадбиркор эмас. Уларнинг ҳуқуқий саводхонлиги ошганини судларга мурожаат кўпайганида ҳам кўриш мумкин. Эндиликда тадбиркорлар иқтисодий ва маъмурий судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиши мумкин бўлади” дея таъкидлади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирсак, яқинда суд томонидан “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятининг қонуний манфаатлари ҳимоя қилинди.

Аниқланишича, Тўрақўрғон тумани ҳокимининг 2017 йил 11 мартдаги қарорига кўра, “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятининг умумий майдони 1 142,63 кв. метр бўлган маъмурий биноси бузилади. Шунингдек, туман ҳокими қарорида туман архитектура ва қурилиш бўлимига бузилишга тушаётган бино-иншоотлар эгаларига бошқа ер майдонлари танлаш ҳамда тегишли ташкилотлар билан келишиш, туман молия бўлимига эса, маҳаллий бюджетдан компенсация маблағи тўлаб бериш вазифаси ҳам белгиланган.

Шундан сўнг “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятига Янгиобод маҳалласида жойлашган, туман ҳокимлиги балансида бўлган бино қолипли нон маҳсулотлари ишлаб чиқариш фаолияти учун фойдаланишга берилган. Орадан бир йил ўтгач, 2018 йил 15 февралда масъулияти чекланган жамиятига доимий фойдаланиш учун 800 квадрат метр ер майдони ажратиб бериш тўғрисида туман ҳокимининг 169-сонли қарори қабул қилинган.

Аммо орадан саккиз йил ўтса-да, тадбиркорга компенсация маблағлари тўлаб бериш пайсалга солиб келинаётганди. Табиийки, тадбиркор ўтган даврда туман ҳокимлигига қатнаб сарсон-саргардон бўлди. Шунингдек, у бир неча марта компенсация маблағи тўлаб бериш ва фойдаланишга олган эски биносини масъулияти чекланган жамияти номига расмийлаштириш тўғрисида ёзма мурожаат қилди. Лекин унинг барча мурожаатлари натижасиз қолди. Охир-оқибат тадбиркор Ж. Жўраев туман адлия бўлимига мурожаат қилиб, амалий ёрдам сўради. Ўз навбатида, адлия бўлими томонидан масъулияти чекланган жамияти манфаатини кўзлаб, Чуст туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритилди.

Айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 29 майдаги 97-сонли қарори билан тасдиқланган “Давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларининг олиб қўйилиши муносабати билан фуқароларга ва юридик шахсларга етказилган зарарларни қоплаш тартиби тўғрисида”ги Низом (ушбу Низом 2020 йил 1 январдан ўз кучини йўқотган)нинг 3-1-бандига асосан, ер участкаларини олиб қўйишда объектларни бузишга кўчмас мулкнинг бозор қиймати ва олиб қўйиш сабабли мулкдорга етказилган зарар тўлиқ қопланганидан кейин рухсат берилади.

Шунингдек, 2022 йил 29 июнда қабул қилинган “Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тартиб-таомиллари тўғрисида”ги қонуннинг 23-моддасида олиб қўйилган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларининг ва ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати компенсация қилиниши белгиланган.

Ушбу ишни кўриш жараёнида “EXPERT BAHOLASH” масъулияти чекланган жамиятининг 2014 йил 12 мартдаги 99-сонли баҳолаш ҳисоботига кўра, тадбиркорнинг бузилишга тушган бино-иншоотининг бозор қиймати 1 миллиард 105 миллион сўм, ер майдонидан фойдаланиш ҳуқуқи қиймати эса, 468 миллион 530 минг сўм, кўчмас мулкнинг умумий бозор қиймати 1 миллиард 573 миллион сўмни ташкил этишига эътибор қаратилди.

Суд ана шундай ҳуқуқий асосларга таянган ҳолда тадбиркорга баҳолаш хулосасида белгиланган компенсация маблағини ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, тадбиркорнинг ҳуқуқи ҳимоя қилиниб, адолат қарор топгани қувонарли ҳол, албатта. Умуман олганда, соҳа вакилларини ҳар жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ортга қайтмас ислоҳотлар самарасидир.

Акмалжон ШОКИРОВ,

Чуст туманлараро иқтисодий суди раиси

Бугун Тошентда Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ҳамкорлигида ташкил этилган шу мавзудаги конференция бўлиб ўтди.

Тадбир бошида сўзга чиққан Ўзбекистон Республикаси Президентининг ижтимоий ҳимоя бўйича маслаҳатчиси – Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги директори М. Оллоёров, Олий суд раиси Б. Исломов, Бош прокурор Н. Йўлдошев ва Бош вазир ўринбосари – Оила ва хотин-қизлар қўмитаси раиси З. Махкамова, кейинги йилларда мамлакатимизда шахсларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш, хотин-қизлар ва болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш, уларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш, болаларнинг маънавий ва жисмоний ривожланиши учун шарт-шароитлар яратиш масаласида кенг кўламли ишлар амалга оширилганини таъкидлаб, бу борада Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг “Хотин-қизлар камситилишининг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисида” ҳамда “Болалар ҳуқуқлари тўғрисида”ги конвенциялари талабларига риоя этилишига алоҳида аҳамият берилаётганлигини қайд этди.

Эътироф этилганидек, халқаро ташкилотларнинг тавсиялари ва илғор хорижий мамлакатлар тажрибасидан келиб чиққан ҳолда болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш мақсадида 2024 йил 14 ноябрь куни Ўзбекистон Республикасининг “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинди.

Мазкур қонунда зўравонлик турлари аниқ белгилаб берилди. Ушбу тарихий ҳужжат жабрланувчи болалар ва уларнинг оилаларини қўллаб-қувватлаш ҳамда таълим муассасаларида зўравонликнинг олдини олиш чораларини кўзда тутади.

Ўз навбатида, Конституциямизнинг 26-моддасида инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги, ҳеч ким қийноққа солиниши, зўравонликка, бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки инсон қадр-қимматини камситувчи муомалага ёхуд жазога дучор этилиши мумкин эмаслиги қатьий белгиланди.

Ушбу масалаларнинг кафолати Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 10 майдаги “Тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларга ижтимоий хизматлар кўрсатишни такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарорида ўз аксини топиб, унга асосан тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларга комплекс ижтимоий хизматлар кўрсатишнинг янги тизими жорий қилиниб, таълим ва меҳнат муносабатларида зўравонликнинг олдини олиш чоралари кўрилди.

Тазйиқ ёки зўравонликдан жабрланган шахсларга ҳимоя ордерини бериш тизими янада такомиллаштирилди.

Бунда ҳимоя ордерини бериш билан бир вақтда зўравонни тузатиш дастури ишлаб чиқилиб, у «Инсон» маркази билан келишилган ҳолда амалга оширилиши белгиланди.

Тазйиқ ва зўравонликдан жабр кўрган хотин-қизлар ва уларнинг вояга етмаган фарзандларига ижтимоий хизматлар кўрсатиш стандарти тасдиқланди.

Бундан ташқари, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини тазйиқ ва зўравонликдан ишончли ҳимоя қилиш мақсадида миллий қонунчиликка янги жазо турлари киритилди.

Шунингдек, бу турдаги жиноятлар учун жазо чораларини, айниқса, жинсий зўравонликка оид жиноятлар учун санкцияларни кескин кучайтириш орқали бу иллатга қарши жазо муқаррарлиги таъминланди.

Қатор манфаатдор идоралар ва жамоатчилик вакиллари иштирок этган бугунги конференцияда оилавий (маиший) зўравонлик ва шаҳвоний шилқимлик қилиш билан боғлиқ жиноят ва маъмурий ҳуқуқбузарликлар, шунингдек ушбу туркумдаги жиноятлардан жабр кўрган болаларга нисбатан содир этилаётган қилмишларнинг олдини олиш бўйича амалга оширилган ишлар, мавжуд муаммолар, уларнинг ечимлари ҳамда келгусидаги вазифалар хусусида фикр юритилди.

Тадбир тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашга доир масалалар бўйича ўзаро тажриба алмашиш ҳамда амалга оширилиши керак бўлган чораларни атрофлича муҳокама қилиш учун қулай имконият бўлди.