Маълумки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 55-моддасида “Ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади” дея қайд этилган.

Таъкидлаш жоизки, судлар томонидан фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда ушбу конституциявий қоида муҳим асос бўлмоқда.

Масалан, Риштон туманининг “Гулистон” маҳалласида яшовчи Сулаймон Акбаровнинг ижтимоий таъминот ҳуқуқи таъминлангани бунга яққол мисол бўлади. Аниқланишича, С. Акбаров 2023 йил апрель ойида Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасининг Риштон тумани бўлимига ногиронлик пенсияси тайинлашни сўраб мурожаат қилади. Бинобарин, бўлимнинг 2023 йил 2 майдаги 1634557-сонли қарори билан ариза муаллифининг меҳнат стажи ва иш ҳақи қўшиб ҳисобланиб, ногиронлик пенсияси тайинланган.

Аммо мазкур қарорнинг иккинчи қисмига мувофиқ, С. Акбаровнинг 2005 йил 1 январдан 2005 йил 31 декабрь ойига қадар Олтиариқ тумани хусусий маслаҳатхонасида адвокат, 2005 йил 31 декабрдан 2010 йил 15 ноябргача фуқаролик ишлари бўйича Риштон туманлараро судининг судьяси, 2014 йил 15 мартдан 2016 йил 28 март кунига қадар “Абдураззоқов Фарруҳ” фермер хўжалиги аъзоси сифатида ишлаган даврларини умумий иш стажига қўшиб ҳисоблаш рад этилган. Табиийки, бундан норози бўлган С. Акбаров Риштон тумани адлия бўлимига мурожаат қилиб, 8 йиллик иш стажини пенсия ҳисоблашда инобатга олиниши масаласида амалий ёрдам беришни сўраган.

Кези келганда шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Меҳнат кодексининг 125-моддаси ва 1993 йил 3 сентябрдаги “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонуннинг 42-моддасига мувофиқ, меҳнат дафтарчаси иш стажини тасдиқловчи асосий ҳужжат ҳисобланади.

Шунингдек, ушбу қоида Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган “Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида”ги Низом, Олий суд Пленумининг 2017 йил 29 ноябрдаги “Давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарорида ҳам ўз ифодасини топган. Бинобарин, Риштон тумани адлия бўлими томонидан С. Акбаровнинг қонуний манфаатини кўзлаб, Фарғона туманлараро маъмурий судига даъво аризаси киритилди.

Айтиш керакки, “Фуқароларнинг жамғариб бориладиган пенсия таъминоти тўғрисида”ги Қонуннинг 10-моддасида жисмоний шахсларнинг қонунчиликка мувофиқ ҳисоблаб чиқарилган даромад солиғининг тегишлича камайтирилган суммаси ҳисобига жамғариб бориладиган мажбурий пенсия бадалларини иш берувчи ҳар ойда тўлаб бориши белгиланган.

Бироқ суд мажлисида жавобгар сифатида кўрсатма берган бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси Риштон тумани бўлимининг ишончли вакили Р. Қурбонов С. Акбаров Олтиариқ тумани хусусий маслаҳатхонасида, фуқаролик ишлари бўйича Риштон туманлараро судида ва “Абдураззоқов Фарруҳ” фермер хўжалигида фаолият юритган йилларда иш берувчи пенсия жамғармасига бир фоизли бадалларни ойма-ой ўтказмагани сабабли қайд этилган давр умумий меҳнат стажига қўшиб ҳисобланмаганини маълум қилди.

Хўш, бу борада қонун талаби нималардан иборат? Аниқроқ айтганда, меҳнат стажининг инобатга олинмагани қонун талабига зид эмасми?

Шу ўринда Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга эътибор қаратсак, унинг 189-моддасига мувофиқ, суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) қонунчиликка зид эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганлигини аниқласа, қарорни ёки унинг айрим қисмларини ҳақиқий эмас ёхуд ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.

Суд қайд этилган қонуний асосларга таяниб, туман адлия бўлимининг даъво аризасини қаноатлантирди. Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси Риштон тумани бўлимининг 2023 йил 2 майдаги 1634557-сонли қарори иккинчи қисмини ҳақиқий эмас, деб топди. Энг муҳими, бўлим зиммасига С. Акбаровнинг илгари инобатга олинмаган саккиз йиллик ишлаган даврини пенсия тайинлашда инобатга олишни, яъни пенсиясини қайта ҳисоб-китоб қилиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Шу тариқа суд томонидан С. Акбаровнинг бузилган ҳуқуқи тикланди.

Бу мамлакатимизда инсонга эътибор ва унинг қадрини улуғлаш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг яна бир ҳаётий ифодасидир.

Нозима ТОЖИЕВА,

Фарғона туманлараро

маъмурий суди судьяси

Халқимиз “Айтилган сўз — отилган ўқ” деб бежизга айтмаган. Бу ҳикмат замирида инсоннинг лафзи, ваъдага вафоси улуғ фазилат экани ўз ифодасини топган. Аммо Урганч шаҳар ҳокимлиги мутасаддилари бу ҳикматга зид иш тутишди.

Аниқроғи, ўтган йилнинг июль ойида улар фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро судига мурожаат қилиб, ҳоким томонидан 2018 йил 24 апрелда чиқарилган 1014 к-сонли қарорни бекор қилишни сўрашди.

Яъни ушбу қарор асосида Алишер Отажоновга шаҳарнинг М. Хоразмий номидаги кўчада савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчаси қурилиши учун 600 квадрат метр ер майдонини доимий фойдаланиш мақсадида ажратиб берилгани фактини ҳақиқий эмас, деб топиш талабини илгари суришди.

Шунингдек, даъво аризада асоссиз равишда эгаллаб олинган ушбу майдоннинг 120 квадрат метри бошқаларга сотиб юборилганини ноқонуний ҳолат сифатида эътироф этиш ҳақидаги талаб ҳам бор эди.

Биринчи босқич суди ушбу даъво талабларини қаноатлантирганидан норози бўлган тадбиркор А. Отажонов апелляция инстанциясига мурожаат қилди.

Аппеляция инстанцияси суди муҳокамасида маълум бўлишича, шаҳар ҳокимининг тегишли қарорига асосан ерга эгалик ҳуқуқини қўлга киритган А. Отажонов қурилиш ишларини Урганч шаҳар архитектура ва қурилиш бўлимининг махсус лойиҳа-смета ҳужжатида белгилаб берилган майдонда эмас, балки айнан ҳокимлик қарорида кўрсатилган ҳудудда амалга оширган.

Лойиҳа-смета ҳужжатларида тадбиркор А. Отажоновга қурилиш ишларини амалга ошириш учун “… шимол томондан мавжуд якка тартибдаги турар жой бинолари, жануб ва шарқ томондан лойиҳадаги ички йўл, ғарб тарафдан М. Хоразмий номидаги кўча билан чегараланган ҳудуд” таклиф қилинган. Бироқ тадбиркор бу талабга риоя этмаган.

Бундан ташқари А. Отажонов 2020 йилнинг 9 июль куни ўзига қарашли 600 квадрат метрга тенг ҳудуднинг 120 квадрат метридаги қурилиши тугалланмаган иморатни нотариал тартибда Озод Машариповга сотган. У эса, орадан кўп ўтмай харид қилинган ер майдони ва ундаги бинони Отабек Қурбоновга сотиб юборган.

Бу орада Урганч шаҳар прокуратураси Урганч шаҳар қурилиш ва архитектура бўлими, Давлат кадастр агентлиги Урганч шаҳар бўлими, Хоразм вилояти қурилиш бош бошқармаси мансабдор шахсларига нисбатан Жиноят кодексининг 205-моддаси (ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш) 2-қисми “а” банди ва 209-моддаси (мансаб сохтакорлиги) 1-қисмига асосан жиноят иши қўзғатган.

Суд жараёнида шаҳар ҳокимининг қарорига асосан А. Отажоновга қарашли деб кўрсатилган 600,0 квадрат метрли ер майдони чегараларини “Ергеокадастр” агентлигининг “Samarqand aerogeodezia” унитар корхонаси белгилаб бергани маълум бўлди. Бундан ташқари ушбу ер майдонида қурилиш ишларини амалга ошириш ва уни лойиҳалаштириш юзасидан шаҳар архитектура ва қурилиш бўлимининг топшириғи асосида “Монолит лойиҳа эксперт” масъулияти чекланган жамияти лойиҳа ҳужжатларини тайёрлагани ва бу шаҳар қурилиш инспекцияси томонидан тегишли тартибда маъқуллангани, шу асосда 801-сонли оммавий оферта шартномаси расмийлаштирилгани ҳам аниқланди.

Шу ўринда қонуний асосларга тўхталадиган бўлсак, Ер кодексининг 31-моддасига кўра, юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкасига бўлган ҳуқуқи жойнинг ўзида чегаралар белгилангани, ер участкаларининг планлари (чизмалари) ва тавсифлари тузилиб, унга бўлган ҳуқуқ давлат рўйхатига олинганидан кейин вужудга келади.

Тадбиркор А. Отажонов бу борада юзага келган ҳуқуқ ҳамда баён этилган ҳужжатларга таянган. У 2020 йилнинг 2 июлида қурилиши тугалланмаган бинони давлат рўйхатидан ўтказиб, ер майдонини сотиш ёки тасарруф қилиш ҳуқуқига эга бўлгани сабабли 600 квадрат метр ернинг бир қисмини фуқаро О. Машариповга сотган. Бундай ҳуқуқдан О. Машарипов ҳам фойдаланган. Ўз навбатида, ундан 120 квадрат метр саҳнли қурилиш майдони ва ундаги бинони сотиб олган О. Қурбонов уни ўзи таъсисчи бўлган “Қаландар Қурбон” хусусий корхонаси ва “Қишлоққурилишбанк” филиали ўртасида тузилган 483-сонли кредит шартномага мувофиқ гаровга қўйган.

Шу орада низога “Ўзбекистон миллий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг “Хоразм магистрал электр тармоқлари” корхонаси ҳам аралашди. Аниқроғи, корхона 2021 йилнинг сентябрь ойида 600 квадрат метр саҳнли ер майдони юқори кучланишли электр симлари тортилган ҳудудда жойлашганини назарда тутиб, ана шу ер майдонини А. Отажоновга ажратиб бериш тўғрисидаги қарорни ҳақиқий эмас деб топиш, О. Курбоновга тегишли қурилмани унинг ҳисобидан бузиб ташлаш ва ер майдонини асл ҳолига келтириш ҳақида Урганч туманлараро маъмурий судига даъво аризаси киритади. Бироқ суд электр тармоқлари корхонаси талабини қаноатлантириш учун асослар мавжуд эмас, деган хулосага келади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 65-моддасида хусусий мулк дахлсиз экани кафолатланган. Апелляция инстанцияси судлов ҳайъати иш билан боғлиқ ҳолатларни синчиклаб ўрганиб чиқиб, ана шу конституциявий қоидага таянган ҳолда фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро судининг 2023 йил 17 июлдаги ҳал қилув қарорини бекор қилди. Чунки тадбиркорлар А. Отажонов, О. Машарипов ва О. Қурбонов қонуний тартибда ер-мулкка бўлган ҳуқуқни қўлга киритишган. Қолаверса, архитектура, кадастр ва қурилиш ташкилотларининг мансабдор шахсларига нисбатан Урганч шаҳар прокуратураси томонидан қўзғатилган жиноят иши низоли олди-сотди шартномаларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда 2 нафар фуқарога тегишли бўлган биноларни бузиш учун асос бўла олмайди. Устига-устак, Урганч шаҳар ҳокимининг низога сабаб бўлган 1014к-сонли қарори ҳамон ўз кучида ва у тегишли тартибда ҳақиқий эмас деб топилмаган. Шунингдек, О. Қурбонов ва О. Машариповнинг низоли ер майдони ва ундаги бино-иншоотларга нисбатан мулк ҳуқуқи тегишли тартибда давлат рўйхатидан ўтказилган. Ана шу ҳуқуқ айни пайтда ҳам ўз кучида турибди. Шу боис Урганч шаҳар ҳокимлигининг даъвоси рад этилиб, ҳақиқат қарор топди ва тадбиркорларнинг мулк ҳуқуқи ишончли ҳимоя қилинди.

Жамоладдин Қурязов,

Хоразм вилояти

суди судьяси

Маълумки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 58-моддасида “Хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқлидирлар. Давлат хотин-қизлар ва эркакларга жамият ҳамда давлат ишларини бошқаришда, шунингдек, жамият ва давлат ҳаётининг бошқа соҳаларида тенг ҳуқуқ ва имкониятларни таъминлайди” дея қайд этилган. 76-моддасида эса, оила жамиятнинг асосий бўғини бўлиб, у жамият ва давлат муҳофазасида экани, давлат оиланинг тўлақонли ривож­ланиши учун ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва бошқа шарт-шароитлар яратиши таъкидланган.

Шунингдек, оиланинг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлаш, ушбу муқаддас гўшани турли хил иллатлардан муҳофаза қилиш мақсадида 2023 йил 11 апрелда “Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Мазкур қонун асосида Жиноят кодекси “Оилавий (маиший) зўравонлик” дея номланган 126-1-модда, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс эса, худди шу номдаги 59-2-модда билан тўлдирилди.

Албатта, ушбу қонун ҳужжатларининг амалга жорий этишдан кўзланган мақсад — оила муҳофазасини кучайтириш, эр ва хотин зиммасидаги масъулиятни янада оширишдан иборат.

Аммо кейинги пайтларда оилавий зўравонликлар сингари қилмишлар содир этилаётгани, бундан асосан аёл ва болалар азият чекаётгани афсусланарлидир.

Мисол учун айтадиган бўлсак, Қўқон шаҳрида яшовчи Умирбек Ҳайитов (исм-шарифлар ўзгартирилган) оилавий зўравонлик қилгани сабабли бешинчи маротаба суднинг қора курсисига ўтирди. У муқаддам талончилик, безорилик ва икки марта ўғирлик жиноятини содир этгани боис тегишли жавобгарликка тортилган. Унга нисбатан охирги марта тайинланган озодликдан маҳрум қилиш жазоси аввалига ахлоқ тузатиш иши жазосига алмаштирилган. Кейинчалик у бу жазодан ҳам шартли равишда муддатидан олдин озод этилган.

Аслида бундай енгиллик ва бағрикенглик унга ҳаётда тўғри йўлни топиш, қилмишларидан оқилона хулоса чиқариб олиши учун берилган имконият эди. Аммо У. Ҳайитов табиатига чуқур сингиб кетган иллат ва қусурлардан халос бўлиш ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади. Аксинча, яна жиноий қилмишга қўл урди. Аниқроғи, ўтган йилнинг 26 июль куни у хотини Ш. Бойқўзиева билан жанжаллашиб қолади. У. Ҳайитов ғазабини босолмай хотинига қўл кўтаради ва қасддан оғир тан жароҳати етказади. Оқибатда Ш. Бойқўзиева шифохонага ётқизилади.

Ўз навбатида, шифокорлар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага хабар беришади. Айни ҳолат юзасидан ўтказилган суд-тиббий экспертизаси хулосасига кўра, Ш. Бойқўзиева ўртача оғир тан жароҳати олгани аниқланади. Шундан сўнг зўравон эрга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Жиноят ишлари бўйича Қўқон шаҳар суди У. Ҳайитовни Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 4-қисми билан айбдор деб топиб, 2 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Шунингдек, судланувчи муқаддам 4 марта қонуний жазога тортилгани, аммо ҳали-ҳануз тузалиш йўлига кирмаганини инобатга олинган ҳолда жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташи белгиланди. Шунингдек, жабрланувчи Ш. Бойқўзиевага ўзига етказилган моддий ва маънавий зарарни ундириш юзасидан фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, 2023 йил 14 сентябрь куни Лола Жарқинова эри Рамзиддин Жарқинов билан ўзаро гап талашиб қолади. Охир-оқибат оғзаки тортишув жиддий жанжалга айланади.

Жанжал вақтида дастлаб Л. Жарқинова ҳовлида ётган полиэтилен қувур бўлаги билан эрининг бошига уради. Натижада Р. Жарқинов ҳушини йўқотиб, ерга йиқилади. Шунга қарамай, хотини уни яна уришда давом этади. Бу ҳам етмагандек, эрининг ўнг қўлига тергов ҳаракатлари давомида аниқлашнинг имкони бўлмаган кимёвий моддани сепиб юборади. Бунинг оқибатида Р. Жарқиновнинг қўл териси куяди. Бундан хабар топган жиянлари Р. Жарқиновни зудлик билан шифохонага олиб боришади.

Таъкидлаш лозимки, судга оид тиббий экспертизанинг хулосасида қайд этилишича, калтакланиши натижасида жабрланувчи ўртача оғир тан жароҳати олган. Бинобарин, Л. Жарқиновага нисбатан ҳам жиноят иши қўзғатилди. Жиноят ишлари бўйича Қўқон шаҳар суди уни Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 4-қисми билан айбдор деб топиб, 2 йил муддатга озодликдан маҳрум этди. Қолаверса, суд ҳукмида Л. Жарқиновадан Р. Жарқинов фойдасига 6 миллион 515 минг сўм моддий зарар ундириш ҳам белгиланади.

Афсуски, бундай мисолларни яна келтириш мумкин. 2023 йилда Жиноят кодексининг 126-1-моддасига асосан 203 нафар шахс судланган. Уларнинг 59 нафарига озодликдан маҳрум қилиш жазоси, 144 нафарига озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазолар тайинланган.

Бундан ташқари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддасига мувофиқ 8 928 нафар шахс маъмурий жавобгарликка тортилган. Ҳуқуқбузарларнинг 5 229 нафарига жарима жазоси, 3 699 нафарига эса, маъмурий қамоқ жазоси қўлланилган.

Маълумки, оиланинг мустаҳкамлиги аввало эр ва хотиннинг аҳил-иноқлиги, зиммаларидаги масъулият ва мажбуриятни нечоғлик чуқур англашига боғлиқ. Албатта, фарзандлар камоли, ўзларининг тинчлик-хотиржамлигини ўйлаган ҳар бир эр ва хотин аввало оилага эътибор билан муносабатда бўлади, ўткинчи низо ва гина-қудратларни ақл билан енгиб ўтишга интилади. Оилани асраб­авайлаш, оила аъзоларининг бир-бирига ҳурмат билан муносабатда бўлиши замирида жамиятнинг тинчлик-тотувлиги, фарзандлар камоли, бир сўз билан айтганда, инсоннинг ўзлиги мужассам эканини унутмайлик.

Пўлатжон МАМАТУСМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўқон шаҳар суди судьяси

Инсон ҳаёти ва соғлиғига оид фаолият тури билан фақат мутахассислар шуғулланиши керак. Бироқ онда-сонда бўлсада фармацевтика соҳасига бу борада ҳеч қандай билим ва малакага эга бўлмаганлар аралашиб қолиш ҳолатлари ҳам учраб турибди. Бунга яқинда судда кўрилган бир ишни мисол сифатида келтириш ўринли. 

Гап шундаки, бири ошпаз, иккинчиси МЧЖда катта назоратчи, учинчиси эса омбор мудири бўлиб ишловчилар ўзаро тил бириктириб, дори воситаларини ноқонуний реализация қилиш режасини тузишган.

Мақсад даромад топиш бўлган. Учовлон ўтган йил 27 сентябрь куни Юнусобод туманидаги 1-сон болалар юқумли касалликлар шифохонаси олдида белгиланган тартибда сақланмаган, аслида инсон иммунитетини оширишга ҳамда бошқа ҳамроҳ касалликларни даволашда ишлатиладиган, Россия Федерация­сида ишлаб чиқарилган ва Соғлиқни сақлаш вазирлигининг тегишли муассасаси томонидан расмийлаштирилмаган уч дона дори қутисини 2 100 000 сўмга сотишган вақтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан ушланган.

Г. Т.нинг кўрсатмаси асосида тезкор тадбир давом эттирилиб, унинг Чилонзор туманидаги уйида яна уч дона шундай дори ашёвий далил сифатида олинган. Улар Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан тасдиқланган ”Дори воситалари ва тиббий буюмларни чакана реализация қилиш тартиби тўғрисида”ги низом талабини қасддан бузишган. Ваҳоланки, республика ҳудудида дори воситалари ва тиббий буюмларни дорихоналардан ташқарида сотиш ва сертификатсиз чакана реализация қилиш тақиқланган.

Қонун ва қарор талабини бузиб, ноқонуний фаолият тури билан шуғулланган Г. Т. ва унинг икки шериги суд олдида жавоб берди.

Судланувчилар суд мажлисида айбига тўлиқ иқрор бўлиб, фойда олиш учун қинғир ишга қўл уришганлигини, қилмишидан пушаймонлигини билдиришди. Суд ҳукми билан уларнинг ҳар бирига бир йил синов муддати белгиланди.

Пул топаман, дея “фармацевт”га айланган ошпаз, омбор мудири ва назоратчи бугун афсусда.   

 Азимжон ҲАКИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яккасарой туман судининг судьяси

Ҳаётда ҳар бир ота-она оилада фарзанд дунёга келса, қувончдан боши кўкка етади. Барча ташвишу юмушини бир четга қўйиб, бутун меҳру эътиборини жажжи фарзандига қаратади. Мабодо гўдак бетоб бўлиб қолгудек бўлса, томоғидан сув ҳам ўтмайди, ҳаловатини йўқотади. Ахир, фарзанд дилбандимиз, наслимиз давомчиси-да!

Аммо ҳаёт йўллари бир текис эмас, у инсоннинг турли вазиятларга солиш билан меҳру муҳаббатини синаб туради. Баъзилар оиласига дарз кетиб, ажрашиб кетгудек бўлса, собиқ турмуш ўртоғи майли, фарзанди олдидаги масъулияти, ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўз вақтида бажаришни унутиб қўяди. Энг ёмони, бундай кимсалар вояга етмаган фарзандини моддий таъминлашдан ҳам бўйин товлайди.

Лекин бундай кимсалар шуни унутмаслиги жоизки, қонунчилигимиз бундай беписандлик ва лоқайдликни асло кечирмайди. Зеро, ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиши, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбурдир. Бу янги таҳрирдаги Бош қомусимизда қайд этилган. Вояга етмаган болаларига таъминот бериш мажбуриятини ихтиёрий равишда бажармаган ота (она)дан суднинг ҳал қилув қарори ёки суд буйруғига асосан алимент ундирилади.

Шунингдек, вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз шахсларни моддий таъминлашдан бўйин товлаш бир қатор ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради. Жумладан, моддий ёрдамга муҳтож бўлган вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз шахсни моддий таъминлашдан бўйин товлаш маъмурий жавобгарликка сабаб бўлади.

Яъни уларни моддий жиҳатдан таъминлаш учун суднинг ҳал қилув қарори ёки суд буйруғига биноан ундирилиши лозим бўлган маблағни жами икки ойдан ортиқ муддат мобайнида тўламаслик ўн беш сутка муддатга маъмурий қамоққа олишга ёки бир юз йигирма соатгача ҳақ тўланадиган жамоат ишларига мажбурий равишда жалб этиш ёхуд маъмурий жазоларнинг мазкур турлари қўлланилиши мумкин бўлмаган шахсларга базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Биринчи марта ҳуқуқбузарлик содир этган шахс, агар у маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриш жараёнида алимент мажбуриятлари бўйича қарздорликни ихтиёрий равишда тўлаган бўлса, жавобгарликдан озод этилади (Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 47-4-моддаси).

Агар шахс маъмурий жазо қўлланилганидан кейин суднинг ҳал қилув қарорига биноан ундирилиши лозим бўлган маблағни икки ойдан ортиқ муддат мобайнида тўламаса, жазо чоралари янада кучайтирилади ва жиноий жавобгарликка тортилади: икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилгача озодликдан маҳрум қилинади.

Ўша қилмиш хавфли рецидивист (илгари ҳукм қилинган жиноятига ўхшаш жиноятни қасддан содир этган шахс) томонидан содир этилган бўлса, икки йилдан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Бунда ҳам агар шахс алимент мажбуриятлари бўйича қарздорликни тўлиқ тўлаган бўлса, жавобгарликдан озод қилинади (Жиноят кодексининг 122-моддаси).

Қонун меъёрларидан иқтибос келтиришдан мақсадимиз шуки, ҳаётда ўз фарзандини моддий таъминлашдан бўйин тоблайдиган кимсалар ҳам учраб туради. Суд амалиётидаги кўплаб мисоллар бу фикримизни тасдиқлайди.

Масалан, яқинда жиноят ишлари бўйича Бувайда тумани судида айнан шундай тоифадаги бир иш кўриб чиқилди. Жавобгар Даврон Комилов (исм-шарифлар ўзгартирилган) қирқ ёш остонасидан ҳатлаганига ҳам 3 йил тўлди. Буни таъкидлаш муддао шуки, қирқ ёшдан ўтган ҳар бир киши ҳаётда аллақачон ўзининг ўрнини топиб, фарзандларини уйли-жойли қилиш каби ширин ташвишлар билан яшайди. Аммо гап ёшда эмас, бошда деганлари тўғри экан, йўқса, Д. Комилов жавобгар сифатида судда бош эгиб турмасди.

Гап шундаки, Д. Комилов 2005 йилда С. Раҳмонова билан қонуний никоҳдан ўтиб, оила қуришади, фарзандлик бўлишади. Лекин оилавий келишмовчиликлар сабабли уларнинг турмуши узоққа бормайди, никоҳлари қонуний тартибда бекор қилинади. Шундан сўнг С. Раҳмонованинг мурожаати асосида фуқаролик ишлари бўйича Қўқон туманлараро судининг 2018 йилдаги ижро ҳужжатига асосан Д. Комиловдан 1 нафар вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун ҳар ойлик иш ҳақи ва даромадининг тўртдан бир қисми миқдорида алимент ундириш белгиланади. Аммо Д. Комилов фарзанди таъминоти учун алимент тўлашдан қасддан бўйин тоблайди. Шу боис 2022 йил ноябрь ойида жиноят ишлари бўйича Бувайда туман судининг қарори билан унга нисбатан 15 сутка маъмурий қамоқ жазоси тайинланди. Аммо бу қонуний жазодан сўнг ҳам Д. Комиловнинг сўқир кўзлари очилмади, фарзандини моддий жиҳатдан таъминлашни хаёлига келтирмади.

Яқинда унинг бу қилмиши судда кўриб чиқилди. Суд мажлисида Мажбурий ижро бюроси туман бўлими давлат ижрочиси Д. Комилов зиммасидаги мажбуриятларни бажаришдан бўйин товлаб келаётганини таъкидлади.

Гувоҳи бўлганингиздек, жавобгар маъмурий қамоқ жазоси қўлланилганидан сўнг ҳам 2022 йил декабрь ойидан 2023 йил ноябрь ойига қадар 11 945 996 сўм алимент тўловларини тўламаган.

Албатта, суд ишни ҳар томонлама муҳокама қилиб, Д. Комиловни Жиноят кодексининг 122-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топди ва 9 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади. Шунингдек, суд ҳукмида Д. Комиловдан жабрланувчи фойдасига 11 145 995 сўмни ундириш қайд этилди.

Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, фуқаролик ишлари бўйича Чуст туманлараро судининг 2018 йил 15 мартдаги суд буйруғига кўра, Абдували Ҳомидовдан собиқ турмуш ўртоғи Салима Бобоеванинг фойдасига бир нафар вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун ҳар ойлик даромадининг иккидан бир қисми миқдорида алимент ундирилиши белгиланган. Аммо А. Ҳомидов суд буйруғи билан зиммасига юклатилган мажбуриятни ўз вақтида бажаришни хаёлига ҳам келтирмади.

Бундай беписандлик эса, изсиз кетмади, аксинча, тегишли жавобгарликка сабаб бўлди. Яъни у жиноят ишлари бўйича Чуст тумани судининг 2021 йилги қарорига асосан маъмурий жавобгарликка тортилди. Бироқ ушбу маъмурий жазодан сўнг ҳам у фарзандини моддий жиҳатдан таъминлаш, қарзини узиш тўғрисида ўйламади, аксинча, икки ойдан ортиқ муддат мобайнида – 2023 йил 1 октябрга қадар 81 008 261 сўм алимент қарздорлигини тўлашдан қасддан бўйин товлади. Шу боис суднинг ҳукмига кўра, унга 10 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди ва жабрланувчига етказилган 81 008 261 сўм миқдоридаги моддий зарарни ундириш белгиланди.

Шунингдек, фарзанд олдидаги мажбуриятига лоқайдлик билан қараш, қонунларга нисбатан беписанд муносабатда бўлиш Юқоричирчиқ туманида яшайдиган Н. Даминовга ҳам жуда қимматга тушди. Ҳолбуки, унга нисбатан 2016 йилда туғилган фарзандининг моддий таъминоти учун у ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар ҳар ойлик даромадларининг тўртдан бир қисми миқдорида алимент тўлашдан бўйин товлагани учун 2021 йилда маъмурий жазо қўлланилганди. Аммо у бундан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмади. Натижада 2022 йилда жиноят ишлари бўйича Қибрай тумани судининг ҳукмига асосан 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Буни қарангки, бу жазо ҳам унга кор қилмади, яъни 16 ой давомида жами 17 375 984 сўм миқдордаги алиментдан қарздорлик юзага келди.

Охир-оқибат суд унинг моддий ёрдамга муҳтож бўлган вояга етмаган шахсни моддий таъминлашдан бўйин товлаш, яъни уни моддий жиҳатдан таъминлаш учун суднинг ҳал қилув қарорига ёки суд буйруғига биноан ундирилиши лозим бўлган маблағни жами икки ойдан ортиқ муддат мобайнида тўламасликда ифодаланган қилмишларини муҳокама қилиб, 1 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади. Ҳукмда Н. Даминовдан жабрланувчи фойдасига ундирилмай қолган маблағ ундирилиши белгиланди. У хавфли рецидивист сифатида жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўтайдиган бўлди.

Юқорида баён этилган мисоллардан ҳам кўринадики, мамлакатимизда болалар манфаати қонунлар асосида қатъий муҳофаза этилади, бу борадаги ҳар қандай ноқонуний хатти-ҳаракат муқаррар жавобгарликка сабаб бўлади.

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА,

журналист

Жамият ҳаётининг турли соҳаларидаги муносабатларни тартибга солиш, уларни ривожлантириш бевосита қонунчиликнинг мукаммаллигига боғлиқ. Бугунги янгиланиш жараёнларида қабул қилинган қонунлар қайта кўриб чиқилиб, муҳим ўзгартириш ва қўшимчалар киритилмоқда.

Бунга Меҳнат кодекси яққол мисол бўла олади. Меҳнат муносабатларини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солувчи ушбу асосий норматив-ҳуқуқий ҳужжат фуқароларга меҳнат қилиш ва муносиб даромад олиш учун қўшимча шарт-шароитлар яратишни назарда тутади.

Меҳнат кодексининг 1995 йилда қабул қилинган таҳрири замонавий воқеликка мос келмаслиги, шунингдек, ундаги кўплаб нормалар амалдаги бошқа қонунларда ҳам такрорлангани ушбу кодексни такомиллаштиришни тақозо этди. Натижада 581 та моддадан иборат янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси ишлаб чиқилди ва 2022 йил 28 октябрда қабул қилинди.

Бунда, муҳими, ходимлар ва иш берувчиларнинг меҳнат муносабатларидаги субъектив ҳолатлар янада аниқлаштирилиб, асосий эътибор ходимларнинг меҳнат ҳуқуқлари ва ижтимоий ҳимоясига йўналтирилди. Меҳнат кодексида илгари назарда тутилмаган – иш берувчи ва ходимнинг асосий ҳуқуқ ва мажбуриятлари аниқ белгилаб қўйилди.

Шунингдек, янги таҳрирдаги Меҳнат кодексида меҳнат муносабатларининг вужудга келиши учун асослар кенгайтирилди. Яъни ишга қабул қилиш бўйича очиқ мустақил танловдан ўтказиш, лавозимга сайланиш, ходимни ваколатли давлат органи томонидан ишга юбориш, чет эл фуқароси ёки фуқаролиги бўлмаган шахсни ишга қабул қилишда Ўзбекистон Республикасида меҳнат фаолиятини амалга оширишга оид ишлаш ҳуқуқини тасдиқлаш каби масалалар ўз ифодасини топган.

Бундан ташқари кодексда ходимнинг ўртача иш ҳақи миқдорини ҳисоблаб чиқиш тартиби белгиланди. Кодекснинг 257-моддасига кўра, ушбу кодексда назарда тутилган барча ҳоллар учун ўртача иш ҳақи у ҳисобланадиган ойдан олдинги ўн икки ойни ташкил этувчи ҳисоб-китоб даври ёхуд агар ходим ўн икки ойдан кам ишлаган бўлса, амалда ишланган давр учун ходимга ҳисобланган иш ҳақидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

Ўртача иш ҳақини ҳисоблаб чиқариш учун ходимга ҳисобланган иш ҳақининг таркибига солиқ тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилган, солиқ солиниши лозим бўлган, иш берувчи томонидан ҳақиқатда амалга оширилган тўловларнинг барча турлари киритилади.

Бугунги кунда судлар томонидан меҳнатга оид низолар Меҳнат кодекси меъёрларидан келиб чиқиб, адолатли ҳал этилмоқда.

Жумладан, Жиззах вилояти фуқаролик ишлари бўйича судлари томонидан 2023 йил давомида 590 та меҳнат низосига оид ишлар кўриб тамомланган бўлиб, бундан ишга тиклаш 171 та, иш ҳақи ундириш 267 та, меҳнат ҳақидан ушлаб қолишга доир 20 та, меҳнат таътили билан боғлиқ низолар 33 та, меҳнат шартномасини бекор қилиш асосларининг таърифини ўзгартириш тўғрисида 1 та, меҳнат муносабатларига доир бошқа ишлар 98 тани ташкил этди.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, даъвогар – А. А. жавобгар – Тиббиёт бирлашмасига нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, буйруқни бекор қилиш, ишга тиклаш, мажбурий бекор юрган кунлари учун иш ҳақи ва маънавий зарар ундириб беришни сўраган.

Фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судининг 2023 йил 25 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво аризаси қисман қаноатлантирилган. Яъни Тиббиёт бирлашмасининг буйруғини ноқонуний деб топиш ва бекор қилиш, фуқаро А. А.ни Тиббиёт бирлашмаси шифокори вазифасига ишга тиклаш, жавобгардан даъвогарнинг фойдасига солиқ ва бошқа барча мажбурий ушланмалар чегирилган ҳолда 5 500 000 сўм иш ҳақи, 3 000 000 сўм маънавий зарар ундириш белгиланган.

Ўз навбатида, жавобгар суднинг ушбу қароридан норози бўлиб, апелляция шикояти билан мурожаат қилган ва ушбу низо апелляция инстанциясида кўриб чиқилган. Бунда биринчи инстанция судининг даъвогарнинг ўртача иш ҳақини унинг охирги икки ойлик иш ҳақи ҳисобидан ҳисоблаб, мажбурий прогул вақти учун 5 500 000 сўм миқдорида иш ҳақи ундириш ҳақида нотўғри хулосага келгани аниқланган.

Чунки янги таҳрирдаги Меҳнат кодексида ўртача иш ҳақи у ҳисобланадиган ойдан олдинги ўн икки ойни ташкил этувчи ҳисоб-китоб даври ёхуд агар ходим ўн икки ойдан кам ишлаган бўлса, амалда ишланган давр учун ходимга ҳисобланган иш ҳақидан келиб чиққан ҳолда белгиланиши назарда тутилган.

Биринчи инстанция суди иш ҳақи ундириш ҳақидаги талабга баҳо беришда нотўғри хулосага келгани сабабли апелляция инстанцияси даъвогарнинг мажбурий бекор юрган кунлари учун ҳақ ундириш ҳақидаги талаби юзасидан биринчи инстанция судининг қабул қилган ҳал қилув қарорини ўзгартирди. Шу асосда ходим фойдасига 6 600 000 сўм иш ҳақи ундиришни лозим топди.

Яна бир ҳолатда фуқаро А. С. банкка нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, буйруқни бекор қилиш, ишга тиклаш ёки тенг даражадаги иш ўрни билан таъминлаш мажбуриятини юклаш ҳамда маънавий зарар ундириб беришни сўраган.

Биринчи инстанция суди даъвогарнинг даъво талабларини муҳокама қилиб, банк билан даъвогар А.С. ўртасида муддатли меҳнат шартномаси тузилгани, шартноманинг тугаш муддати бошқа ходим Н. Н.нинг бола парваришлаш таътилидан қайтгунига қадар қилиб белгилангани, у бола парваришлаш таътилидан қайтиб, ишга чиққани, шу боис А. С. билан тузилган меҳнат шартномасининг бекор қилинмаслиги Н. Н.нинг ҳуқуқлари бузилишига олиб келишини инобатга олиб, даъвогарнинг даъвосини рад қилган.

Иш ҳужжатларида қайд этилишича, банк билан А. С. ўртасида тузилган меҳнат шартномасида А. С.нинг меҳнат фаолияти 2021 йил 24 сентябрда бошланиб, Н. Н.нинг бола парвариши таътилидан қайтгунга қадар белгиланган.

Шу боис иш берувчининг 2023 йил 25 майдаги буйруғи билан Н. Н. бола парваришлаш таътилидан ишга қайтган деб ҳисобланган ҳамда А. С. билан тузилган муддатли меҳнат шартномаси бекор қилинган.

Апелляция инстанцияси биринчи инстанция судининг хулосаси билан келишиб, даъвогар билан меҳнат шартномаси иш жойи (лавозими) сақланаётган ходимнинг йўқ бўлган вақтига тузилгани, меҳнат шартномасининг бекор қилинишига Н. Н.нинг бола парваришлаш таътилидан ўз лавозимига қайтгани ва меҳнат шартномасининг муддати тугаганини инобатга олди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, ҳар қандай ташкилотда меҳнат қонунчилигига қатъий риоя этилса, ишчи-ходимларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари бузилмайди. Бу борада янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси ва бошқа қонун талабларини чуқур ўрганиш, уларнинг мазмун-моҳиятини кенг тарғиб этиш муҳим аҳамиятга эга. Бу юзага келиши мумкин бўлган турли низоларнинг олдини олиш баробарида судлардаги иш юкламасининг камайишига ҳам катта таъсир кўрсатади.

Собир Набиев,

Жиззах вилояти

суди судьяси

Бугунги кунда жиноят судларида энг кўп кўрилаётган ишлардан бири бу фирибгарлик, яъни ўзганинг мулкини алдаб ёки ишончни суиистеъмол қилиб эгаллаб олиш, сўнг қўлга киритган пулни ёки мулкни қайтариб бермасликдан иборат экани ҳеч кимга сир эмас.

Жиноят ишлари бўйича Қува тумани судида кўриб чиқилган К. Шуҳратов (тарафларнинг исми-фамилияси ўзгартирилган) ҳам бошқа инсонларни алдаб, ўзганинг пули эвазига яшашни касб қилиб олганлардан экан. 

Иш тафсилотларига тўхталсак, фарғоналик Д. Сафарова телевизор кўриб ўтириб “Hop-Shop” рекламасини кўриб қолади ва онасига совға сифатида ушбу реклама каналидан буюм сотиб олмоқчи бўлиб, юқоридаги ТВ-канал рақамига қўнғироқ қилади. Техника жиҳозига буюртма беради. 

Орадан бир неча кун ўтиб Д. Сафаровага нотаниш рақамдан қўнғироқ бўлади. Нотаниш йигит ўзини “Hop-Shop” ТВ-каналида ишлашини, унинг буюртмаси бўйича айрим масалаларни аниқлаб олиши кераклигини айтиб суҳбат бошлайди. К. Шуҳратов суҳбат давомида Д. Сафарованинг ўқишни тамомлаб ишлаётгани, турмушга чиқмагани, оиласи ва бошқа маълумотларни батафсил сўраб олади. Шундан сўнг К. Шуҳратов ўзининг ғараз мақсадини амалга ошириш режасини тузади ва бир неча кундан сўнг Тошкентдан Марғилон шаҳрига келади. 

Д. Сафарова уни ахтариб келган К. Шуҳратовни кўргач гўёки бир неча йилдан буён ўзи кутган инсонни учратгандек бўлади. Чунки бу йигит унга ширин сўзларни топиб гапирар, катта ваъдалар берар, ўзининг уйланмагани ва унга ўхшаган қизни узоқ вақтдан буён қидириб юрганини айтиб, қизнинг бошини айлантиради. Қиз ҳам фирибгарнинг тузоғига осон тушади. “Ширин ёлғонга” учади. Йигитнинг барча талабларини унга ишониб, ҳеч шубҳаланмай бажаради. Жумладан, К. Шуҳратов унга уйланиши учун уйини таъмирлашга деб пул сўраганда тўплаб юрган барча пулларини беради. Йигит уни деб тайёр ишини ташлаб келганини айтиб келгусида “Тошкент – Марғилон” йўналишида кира қилишини айтиб машина сотиб олишга ёрдам сўраганда ҳеч иккиланмай ота-онасидан К. Шуҳратовга бериш учун пул сўрайди. К. Шуҳратов барча талаблари Д. Сафарова томонидан бажарилаётганини кўриб навбатдаги ҳийласини бошлайди. 

Фирибгар йигит қизда унга бериш учун пули қолмагач, кредит дўконларидан ва тижорат банкларидан пул ҳамда турли товарлар олиб беришни “илтимос қилади. Д. Сафарова бу талаб фирибгарнинг яна бир ҳийласи эканини англамайди ёки англашни хоҳламайди, десак тўғрироқ бўлади. Чунки куёв бўлмиш йигит тошкентлик, сўзамол, асло зериктирмайди, худди “Ўтган кунлар” романидагидек Отабек мисол йигит эди-да.

К. Шуҳратовнинг юқоридаги хислатлари қизни тамоман “эсдан оғдирган”.

Ҳатто, фирибгарнинг “тўйгача никоҳ ўқитиб бирга яшаб юрайлик” деган таклифига эс-ҳушли қиз кўнадими? Йўқ, албатта, аммо сохта муҳаббатдан ҳеч нимани кўрмай қолган Д. Сафарова муттаҳамнинг бу таклифига ҳам рози бўлади. Никоҳ ўқитиб ўз уйидан фирибгарга жой беради. Ҳийласини ўйлаганидан ҳам “унумли иш берганидан” хурсанд К. Шуҳратов еб-ичишдан тортиб уст-бошигача бўлган харажатни Д. Сафарова ва унинг яқинлари зиммасига ортиб қўяди. Ҳар қандай қабиҳликнинг ҳам охири бўлганидек, “куёв”нинг хурмача қилиқлари Д. Сафарованинг ота-онаси ва ака-укаларини кеч бўлса-да ҳушёр торттирди. Улар К. Шуҳратовдан тўй қилишни, эл-юртга уйланганини ошкор қилишни сўрай бошлайди. Шундан сўнг К. Шуҳратов сўнги ҳийласини бошлайди. Фарғона шаҳрида “Висол” тўйхонасида дабдабали тўй қилишини, Тошкентдан казо-казолар меҳмонга келишини айтиб Д. Сафарова ва унинг яқинларини ишонтириб, тўй кунини белгилайди. Тўйхона манзили кўрсатилган сохта таклифномаларни Д. Сафарованинг яқинларига тарқатиб, ҳаммани тўйга таклиф этади. 

Шундан сўнг фирибгар К. Шуҳратов келин ва унинг яқинларини тўплаб уларга қимматбаҳо тўйхонада катта тўй қилиш учун анча қарз бўлиб қолганини, ўзига яна бироз ёрдам кераклигини айтиб уларни ишонтиради.

Барчанинг тўёна пулларини йиғиштириб олиб Тошкент вилоятига қочиб кетади. Тўй куни тўйхонага борган келин ва унинг қариндошлари қандай аҳволга тушганини айтиш шарт эмас. 

Кеч бўлсада эсини йиғиб олган жабрланувчи Д. Сафарованинг аризасига мувофиқ К. Шуҳратовга Жиноят кодексининг тегишли бандлари билан жиноят иши қўзғатилиб, дастлабки тергов ҳаракатлари олиб борилди.

Аниқланишича, К. Шуҳратов оилали, икки нафар фарзанди бор экан.

Уларга пул топиб ишлаб келиш учун кетаётганини айтиб Марғилон шаҳрига келган экан. 

Хуллас, тергов якунланиб жиноят иши бўйича суд бўлиб ўтди. Судда ҳам К. Шуҳратов ўзи етказган зарарларни қоплаш ўрнига, жабрланувчи Д. Сафаровани яна алдашга уринди, оиласидан ажрашиб унга уйланишини айтиб, фақат зарарларни қоплангани ҳақида ариза ёзиб уни қамоқдан қутқариб қолишни илтимос қилди. Аммо, “кўр ҳам ҳассасини бир марта йўқотади” деганларидек бу сафар Д. Сафарова уни кечирмади ва муттаҳам К. Шуҳратовнинг навбатдаги ёлғонига учмади. 

Суд ҳукми билан фирибгар К. Шуҳратовга 6 йил озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди, айбдор ўз жазосини олди. Аммо, пулларни айтмай қўя қолай, Д. Сафарованинг йўқотган умидлари ва бахтини қайтаришни имкони борми? У ҳам шам нурини оташ деб ўйлаб куйиб қолганлардан бири бўлганига ачинасан холос. Шунинг учун охирги сўзимиз шу – огоҳ бўлинг, токи жамиятимиз фириб берувчи муттаҳамлардан тозаланмас экан ҳамиша ҳушёр бўлишга, қадримизни, ишончимизни ва мулкимизни асрашга ўзимиз масъулмиз. 

Зафаржон Омонов, 

жиноят ишлари бўйича

Қува тумани суди раиси

Бугун Тошкентда “Ўзбекистон аёл судьялари – адолат ва матонат тимсоли” мавзуида халқаро конференция бўлиб ўтди.

Эр-хотин ўртасидаги ўзаро ишончсизлик, рашк ва шубҳа-гумонлар инсонни не-не гуноҳларга бошламайди, дейсиз. Ҳатто, энг қабиҳ жиноятга ҳам етаклайди. Узоққа бормайлик, бундай ҳаётий мисолларни ёнгинамизда – бир маҳалла, битта қишлоқ ёки бир даҳада истиқомат қилаётган аҳоли орасида ҳам кўришимиз мумкин.

Данғара туманида яшовчи Афзал Мирҳакимов (исм-шарифлари ўзгартирилган) 2021 йилда қўшни Учкўприк туманидан бўлган Шаҳина Мирҳакимовага уйланади. Маълум бўлишича, бу никоҳ эр-хотиннинг иккинчи турмуши эди. 

Улар орадан бир йил ўтгач фарзандли бўлишади. Аммо уларнинг турмуши ҳавас қилгудек кечмайди. Аниқроғи, Афзал жуда инжиқ бўлиб, Шаҳинани бўлар-бўлмас рашк қилаверарди. Шу тариқа ҳаш-паш дегунча орадан икки йил ўтиб кетади.

2023 йилнинг 1 июль куни А. Мирҳакимов ишлаш учун Тошкент вилоятига кетади. У кетгач, Шаҳина билан Афзалнинг опалари ўртасида ўзаро келишмовчилик, можаро келиб чиқади. Натижада келин аразлаб, онасиникига кетиб қолади.

Ш. Мирҳакимова кечқурун хўжайини билан телефон орқали суҳбат жараёнида қайинопалари уни уйдан ҳайдаб юборишганини айтади.

Афзал қайтиб боргач, улар билан ўзи гаплашиб қўйишини айтиб, хотинини юпатади.

Орадан икки ҳафта ўтиб қишлоғига қайтган йигит оила аъзоларидан унинг хотинини ҳайдаб юборишмаганини, аксинча, ўзи кетиб қолганини эшитади. Қолаверса, А. Мирҳакимов хотинига уйига қайтганини айтиш учун қўнғироқ қилганида Шаҳина онаси ва қариндошлари билан Поп туманининг Чодак қишлоғига саё­ҳатга бориб келишганини айтади. Бу хабар Афзалнинг жаҳл отига минишига сабаб бўлади. “Нега хотиним мендан сўроқсиз саёҳатга боради?” деган савол унинг ичини тирнайди.

Кун бўйи жиғибийрон бўлиб юрган куёв кечқурун уйидаги ошхона пичоғини чўнтагига солиб, кўчага чиқади. Кейин аммасининг қизи Мунирани гувоҳ сифатида олиб, қайнонасиникига боради.

Шаҳинанинг онаси Ҳалима Арс­лонова иниси Зоҳиджон Арслонов ва унинг оиласи билан бирга бобосининг ҳовлисида яшарди. Шу боис дарвозани Зоҳиджон ака очади. 

Куёвтўра ҳовлига кириб қараса, хотини кўринмайди. У, албатта, аввалига Шаҳинани сўрайди.

– Қариндошимизникига кетган, – дейди қайнонаси истаб-истамай.

Буни эшитган Афзалнинг фиғони фалакка чиқади. Ўзини тутиб, жаҳлини босолмаган куёв бақир-чақир қилади, қайнонаси билан ғижиллашиб, маҳаллани бошига кўтаради. Шунинг учун Зоҳиджон ака Афзални сал тинчлантириш учун гапга аралашади. 

– Куёв, бироз оғирроқ бўлинг, илтимос. Қаранг, овозингиз қўни-қўшниларникигача эшитиляпти.

– Тоға, сиз аралашманг, – дея унга кекирдагини чўзади Афзал.

– Сизни тартибга чақираяпман, холос. Менинг ҳовлимда турганлигингизни унутманг, – дея норозилигини билдиради Зоҳиджон ака.

А. Мирҳакимов бундан баттар тутоқади. Кутилмаганда чўнтагидаги пичоқни чиқариб, мезбоннинг кўкрагига санчади. Бу ҳолат кўз очиб юмгунча юз берадики, ён-атрофдаги аёллар ҳам нима бўлганини англаб-англамай қолишади. Оқибатда жабрланувчи қон оқаётган кўксини ушлаб, ерга йиқилади. Ҳовлида бир зумда қий-чув кўтарилади. Кимдир “Тез ёрдам” чақиради, яна кимдир туман ИИБга қўнғироқ қилади. Бироқ, тиббиёт ходимлари етиб келгунча Зоҳиджон аканинг жони узилади.

Мазкур ҳолат юзасидан жиноий иш қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Учкўприк туман суди қотил куёвни Жиноят кодексининг 97-моддаси 2-қисми “л” банди билан айбдор деб топиб, 17 йил муддатга озодликдан маҳрум этди. Қолаверса, марҳумнинг яқинларига судланувчидан моддий ва маънавий зарарни ундириш юзасидан фуқаролик тартибида мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Хулоса қилиб айтганда, ҳеч ким тўғри йўлдан адашмасин. Бундай аянчли ҳолат ҳеч кимнинг бошига тушмасин. Агар куёв жаҳлини жиловлай олганида бир инсоннинг умри завол бўлмас, ўзи ҳам умрининг навқирон йилларини қамоқхонада ўтказмас эди.

Аброржон ОМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича 

Учкўприк туман суди раиси

Фарғона шаҳрида савдо-сотиқ билан шуғулланадиган Ҳулкар Юсупова (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўтган йилнинг ёз ойларида уч ёшли ўғли Самандар Юсуповни ҳам ўзи билан бирга бозорга олиб боради. Аммо орадан кўп вақт ўтмай, кутилмаганда нохуш воқеа юз беради.

Аниқроғи, савдо растаси яқинида ўйнаб юрган бола тўсатдан йўқолиб қолади. Бундан хавотирга тушган она ўғлини излашга тушади, аммо ҳеч қаердан болани тополмайди. Шундан сўнг у шоша-пиша қизи Баҳорага қўнғироқ қилади.

– Уканг йўқолиб қолди, ҳеч қаердан топилмаяпти, – дейди у йиғлаган кўйи.

– Қаерга кетади? – дея қизи ҳам хавотирга тушади.

– Билмайман, шу атрофда ўйнаб юрганди, бирдан йўқолиб қолди…

Орадан ҳаял ўтмай қизи Баҳора ҳам бозорга етиб келади. Шундан сўнг улар бирга Самандарни излашади. Аммо бола ҳеч қаердан топилмайди.

Охир-оқибат улар бу ҳақда ички ишлар ходимларига хабар беришади.

Буни қарангки, орадан бир неча соат ўтгач, Ҳ. Юсуповага шаҳар ички ишлар бошқармаси ходими қўнғироқ қилиб, ўғли топилганини айтади. Буни эшитиб, бояқиш аёл йиғлаб юборади.

Маълум бўлишича, шаҳарнинг А. Жомий кўчасида яшовчи, муқаддам Жиноят кодексининг бир нечта бандларида кўрсатилган жиноятларни содир этгани учун судланган Илҳом Аҳмадқулов таниши Дмитрий Журавлёв билан бирга деҳқон бозори атрофида дайдиб юрган пайт қаёққа юришини билмай, ён-атрофга аланглаб турган Самандарни учратиб қолади. Улар боланинг ёлғиз эканини сезишгач, унинг қўлидан тутиб, четроққа олиб ўтишади.

– Музқаймоқ ейсанми? – деб сўрайди И. Аҳмадқулов боладан.

– Ҳа, — дейди болакай.

– Қани, юр бўлмаса, ҳозир учовимиз бирга маза қилиб музқаймоқ еймиз.

И. Аҳмадқулов ана шундай устамонлик билан Самандарни алдаб олиб кетади. Д. Журавлёв эса, унинг ортидан эргашади. Улар бозордан анча нарида жойлашган дўкон ёнига боришганда, Муяссар Бўтаева деган аёлни учратишади.

– Мабодо сизга бола керак эмасми? – деб И. Аҳмадқулов дабдурустдан сўрайди.

– Қанақа бола, бу нима деганингиз? – дея М. Бўтаева ҳайрон бўлади.

– Мана бу танишим, — дейди И. Аҳмадқулов шериги Д. Журавлёвни кўрсатиб, — мени Россияга олиб кетмоқчи. Шунинг учун менга пул керак. Боламни сотиб кетмоқчиман. Агар керак бўлса, олиб қолинг. Йўқса, ўлдириб, сойга ташлаб юбораман…

Бу гапни эшитиб, кутилмаганда М. Бўтаева қаттиқ қўрқувга тушади. Сўнг у шоша-пиша опаси Муҳаррам Бўтаевага қўнғироқ қилиб, нотаниш одамнинг ҳалиги ваҳимали гапларини айтади. М. Бўтаева нима гап эканини дарров англаб етади ва синглисига И. Аҳмадқулов билан Д. Журавлёвни ўзининг ёнига юборишни тайинлайди.

Қисқаси, ҳамтовоқлар болани етаклаб келишгач, М. Бўтаева худди шу пайтда кўчадан ўтиб кетаётган ички ишлар ходимларига кўзи тушиб, уларни ёрдамга чақиради. Аммо ҳамтовоқлар қочиб кетишади.

Буни қарангки, И. Аҳмадқуловнинг сўқир кўзи шундан сўнг ҳам очилмайди.

Нега деганда, орадан 13 кун ўтгач, у кўп қаватли уй йўлагида турган Ф. Тожимирзаевга тегишли “Урал” русумли велосипедни ўғирлаб кетади ва М. Мадаевга сотиб юборади.

Шундан сўнг И. Аҳмадқулов ва Д. Журавлёв тез орада ушланиб, уларга нисбатан жиноят иши қўзғатилди. Суд И. Аҳмадқуловни Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 1-қисми, Д. Журавлёвни кодекснинг 135-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топиб, муайян муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Доно халқимизнинг “шаҳар бедарвоза эмас” деган пурмаъно нақли замирида ҳар қандай жиноят жазосиз қолмаслиги ўз ифодасини топган.

Буни одам савдоси жиноятини содир этгани учун қонуний жазога тортилган кимсалар англаган-англамаганини олий ҳакам бўлган вақт кўрсатади.

Тожиддин ВАҲОБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Фарғона шаҳар суди раиси

Одил судловни таъминлаш, жисмоний ва юридик шахсларнинг бузилган ҳуқуқ ва манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш судларнинг асосий вазифаларидан биридир. Иқтисодий судларда тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашга ҳам алоҳида эътибор берилмоқда.

Мисол сифатида айтадиган бўлсак, 2021 йил 14 сентябрда “F. P. N” масъулияти чекланган жамияти ҳамда “Zarbdor tuman yo‘llardan foydalanish” унитар корхонаси ўртасида пудрат шартномаси тузилган.

Ушбу шартноманинг 2-бандига кўра, “Ёрдамчи пудратчи” қурилиш ишларини шартнома шартларида кўзда тутилган ҳолда бажариш, “Бош пудратчи” ишларни бажариш учун зарур шароитлар яратиш, уларни қабул қилиш ва тўловни амалга ошириш мажбуриятини олган.

Бироқ “Бош пудратчи” шартнома бўйича мажбуриятларини лозим даражада бажармаган. Аниқроғи, қурилиш ишлари бажарилган бўлса-да, шартнома шартлари бўйича 49 886 807 сўм қарздорликни тўлаб бермаган.

Шу боис Зарбдор тумани адлия бўлими даъвогар “F. P. N” масъулияти чекланган жамияти манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Zarbdor tuman yo‘llardan foydalanish” унитар корхонасидан қарзни ундириб беришни сўраган.

Зомин туманлараро иқтисодий суди даъво аризаси тўлиқ қаноатлантирди.

Суднинг ҳал қилув қарорига асосан “Zarbdor tuman yo‘llardan foydalanish” унитар корхонасидан “F. P. N” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 49 886 807 сўм асосий қарз ва 34 000 сўмлик почта харажати ундириб берилди.

Умуман айтганда, ўтган йилда Зомин туманлараро иқтисодий суди томонидан 1 879 та иқтисодий иш кўриб чиқилиб, тадбиркорлар фойдасига 14 миллиард 201 миллион 189 минг 453 сўм маблағ ундирилгани уларнинг ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилинаётганидан далолатдир.

Шомурод Бегматов,

Зомин туманлараро иқтисодий суди раиси