Косонсой туманида яшовчи Амир Тоҳирхўжаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2 йил илгари Жанубий Корея давлатига ишлагани кетганди. Ўтган йил 25 июнь куни унга акаси қўнғироқ қилиб, мудҳиш хабар етказди. Буни эшитиб, Амир аканинг оёқ-қўли қалтираб, юраги ўйнай бошлади…

…Ҳаётда ота-она учун фарзанд камолини кўриш, хусусан, унинг тўйини ўтказишдан ширин ташвиш бўлмаса керак. А. Тоҳирхўжаев ҳам 2020 йил ёз ойларида уйига совчилар кела бошлаганда буни ҳис қилди. Тўғри, қизи Азимани келин қилиш ниятида хонадон остонасини супуришга тайёр турганлар бисёр эди.

Аммо қизнинг кўнгли туманнинг Тахтакўприк маҳалласида истиқомат қилувчи Ҳотам Обидовга мойил бўлди. Бинобарин, хонадон соҳиби ва соҳибаси ўзаро маслаҳатлашиб, йигитнинг совчиларига розилик беришди.

Натижада авжи пишиқчилик даври – октябрь ойида тўй бўлиб ўтди.

Шундан сўнг Ҳотам билан Азима бахтли ҳаёт кечира бошлашди. Елиб-югуриб хизматларини қилгани боис қайнона-қайнотаси ҳам келинни яхши кўриб қолишди. Орадан бир йилдан кўпроқ вақт ўтиб, фарзандли ҳам бўлдилар.

Турмушларининг учинчи йили, аниқроғи, 2023 йил апрель ойида Ҳотам Жанубий Кореяга ишлагани кетади. Бироқ ўша йили кузда Азима Луқмонхўжаева амакиваччасининг тўйига берухсат боргани боис хўжайини билан жанжаллашиб қолишади. Сўнг ўртага совуқчилик тушиб, ўзаро ишонч йўқолади.

Оқибатда Ҳ. Обидов кунда-кунора телефон орқали рафиқаси билан жанжаллашадиган одат чиқаради. Бу орада иккинчи фарзандлари Асила ҳам дунёга келади. Аммо янги фарзанд ҳам эр-хотиннинг совуқ муносабатига илиқлик бахш этолмайди.

Шундай кунларнинг бирида келин қайнона-қайнотасидан рухсат сўраб, ота-онасиникига боради. Лекин олисдаги Ҳ. Обидов хотини телефон орқали ўзидан рухсат сўраб кетмагани учун ғазаб отига минади. Аҳвол шу даражага бориб етадики, у жаҳл устида “SMS” хабарнома юбориб, хотинининг талоғини беради. Бу эса, шундоғам асаби таранглашиб бораётган Азиманинг сабр косасини тўлдириб юборади. Шу боис у катта фарзандини қайнонасида қолдириб, кичиги Асилани олганча кўч-кўронини йиғиштириб, бутунлай отасиникига кетади.

Доно халқимизда “Кўздан йироқ – кўнгилдан йироқ”, “Меҳр – кўзда” деган гаплар бор. Буни ёдда тутган йигитнинг ота-онаси ўғлидан Жанубий Кореядан қайтишини талаб қилишади. Яъни эр-хотин кўришиб турса, оиласи тикланиб кетар, дея ўйлашади улар.

Ҳ. Обидов кўп ўтмай уйига қайтиб келади. Аммо энди келиннинг онаси Муаттар Камолхонова эр-хотиннинг ярашиб кетишига тўсқинлик қилади.

Қолаверса, заҳарханда гаплари билан куёвининг асабига тегаверади.

Фақатгина куёвининг неваралари билан кўришиб туришига изн беради, холос. Шунда ҳам ўзи хоҳлаган пайтда.

Буни қарангки, қайнонасининг ҳадеганда оилавий ишларига аралашавериши охир-оқибат Ҳ. Обидовнинг жонидан ўтиб кетади. Шу боис ундан ўч олиш нияти пайдо бўлади. Бироқ бунинг учун қулай фурсат келишини кутади.

Ўша куни – 2025 йил 25 июнь куни Муаттар опа Ҳ. Обидовга қўнғироқ қилиб, 3 кун аввал олиб кетган набираси Асилани қайтариб келишини айтади. Аёлнинг қўполлик билан қилган талаби куёвнинг ғазабини келтиради.

– Асила боғчадан чиққач, олиб бораман, – дейди Ҳ. Обидов.

У шундай деб маҳалладаги дўкондан битта ошхона пичоғини сотиб олади. 

Сўнг қизини боғчадан олиб, қайнонасиникига боради.

– Мен хотиним ва болаларим билан яшамоқчиман. Шунинг учун қизим бизнинг уйимизга ўрганиб турса, яхши бўларди, – деб у тушунтиради.

– Қизим энди сиз билан яшамайди, аллақчон унинг жавобини бериб бўлгансиз, – дейди Муаттар Камолхонова жиддий оҳангда.

– Жаҳл устида айтиб юборганман. Қизларимни, оиламни яхши кўраман, – дея ўзини оқлайди куёв.

– Овора бўлманг, мен бунга йўл қўймайман.

Шу тариқа қайнона-куёв ўртасидаги жанжал авж олади. Гап орасида М. Камолхонова Асиланинг отаси бошқа эканлигини айтади. Бу гапни эшитиб, Ҳ. Обидов ортиқ чидаб туролмайди. У ёнидаги пичоқни олиб, қайнонасининг қорнига санчади. Кейин яна ва яна…

Муаттар опанинг бақирганини эшитган овсини, қайноғаси Муҳаммадали Луқмонхўжаев ва қўшнилари ҳовлиқиб кириб келишади. М. Луқмонхўжаев дарҳол “Тез ёрдам”га қўнғироқ қилади. Бироқ туман тиббиёт бирлашмасининг жонлантириш бўлимида аёлнинг жони узилади.

Ўша куни айни ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилади. Мазкур мудҳиш қотиллик жиноят ишлари бўйича Косонсой туман судида кўриб чиқилди.

Албатта, суд мажлисида судланувчи ўзини оқлайдиган бир қатор важларни келтирди. Лекин ҳеч бир омил ҳеч кимга ўта оғир жиноят содир этишига изн бермайди. Оқибатда Ҳ. Обидов жазога маҳкум этилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, одатда, ёш эр-хотиннинг ўртасида бирор-бир келишмовчилик юз берса, ота-оналар ёки иккала оиланинг нуронийлари уларга панду насиҳат қилиб, яраштириш чорасини кўришади. Мақсадлари эса, битта – ёш оилани сақлаб қолиш, набираларини тирик етим қилмаслик.

Агар М. Камолхонова қизини яраштирмаган тақдирда ҳам, куёвига босиқлик билан муносабатда бўлганда, эҳтимол, бу фожиа рўй бермасди.

Умуман айтганда, юқорида баён этилган воқеалар ривожига эътибор қаратсак, ҳаммаси ўйламай гапириш, яъни тил келтириб чиқарган жароҳатларга бориб тақалади.

Демак, ўйламай гапириш, андиша-ю масъулиятни ҳис этмаслик кутилмаган фожиаларга сабаб бўлишини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Абдурасул НАРЗУЛАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Косонсой тумани суди раиси

 

Яқинда судга “TMS” масъулияти чекланган жамиятининг тугатиш бошқарувчиси Т. Турсунов (корхона номи ва исм-шарифлар ўзгартирилган) даъво аризаси билан мурожаат қилди. Унда иқтисодий суднинг ҳал қилув қарори билан жамият тўловга қобилиятсиз деб топилиб, тугатишга доир иш юритуви белгилангани ва тугатиш бошқарувчиси тайинлангани баён этилган.

Шунингдек, даъво аризасида масъулияти чекланган жамият балансида Тошкент шаҳар, Шайхонтоҳур тумани, “Бешёғоч” мавзесида хонадон мавжуд экани, ушбу хонадон жавобгар Б. Салимов ва унинг оила аъзолари томонидан ноқонуний эгаллаб келинаётгани, у билан ижара шартномаси ёки бошқа турдаги шартномалар тузилмагани, уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқи берилмагани қайд этилган. Жавобгарга уйни ихтиёрий бўшатиш ҳақида талабнома юборилган, лекин у талабномани қабул қилишдан бош тортиб, суд қарори бўлмаса, уйдан чиқмаслигини маълум қилган.

Бу ҳақда 2025 йил 9 сентябрда маҳалла вакиллари ва гувоҳлар иштирокида далолатнома тузилган. Даъво аризасида суддан жавобгар Б. Салимов ва унинг оила аъзоларини манзили кўрсатилган хонадондан чиқариш сўралган.

Ўз навбатида, Б. Салимов судга қарши даъво аризаси тақдим қилиб, масъулияти чекланган жамиятнинг тугатиш бошқарувчиси томонидан берилган даъво аризасида келтирилган важлар билан келишмаслигини маълум қилди. Бу хонадон жамият таъсисчиларининг розилиги асосида 2023 йилда тилхат асосида тўланмаган кредитни қоплаш шарти билан 40 000 АҚШ долларига сотиб олингани, низоли хонадонга нисбатан мулк ҳуқуқи жамият номига давлат рўйхатидан ўтказилган бўлса-да, уй кредит маблағлари эвазига харид қилинганини билдирди.

Б. Салимов қарши даъво аризасида қайд этишича, у масъулияти чекланган жамият раҳбари ва банк ходимларининг розилиги билан ушбу хонадон учун жами 26 000 доллар тўловни амалга оширган, 2023 йил июль ойидан буён турмуш ўртоғи ва 3 нафар вояга етмаган фарзанди билан бу хонадонда доимий яшаб, солиқ ва барча коммунал тўловларни тўлаб келмоқда. Жамият раҳбарияти томонидан унга эътироз билдирилмаган, мазкур ҳолатлар жамият таъсисчиларининг тилхатлари, гувоҳ ва қўшниларнинг кўрсатмалари, маҳалла маълумотномаси билан тасдиқланган.

Шунингдек, Б. Салимов уйни сотиб олган пайтда нотариал тартибда олди-сотди шартномасини расмийлаштириш имкони бўлмаганини, лекин тўлов ҳужжатлари ҳақиқатда олди-сотди битими тузилганини тасдиқлашини, фуқаролик-ҳуқуқий муносабат орқали жамият ўз зиммасига хонадонни сотиб олувчи сифатида унга расмийлаштириш мажбуриятини олгани ва уни тўлиқ бажариши лозимлигини билдирди. Қарши даъво талаби дастлабки даъвони инкор қилиши ва рад қилишга асос бўлишини маълум қилди.

Шу муносабат билан Б. Салимов суддан жавобгар “TMS” масъулияти чекланган жамияти тугатиш бошқарувчиси Т. Турсунов ва таъсисчилар зиммасига Тошкент шаҳар, Шайхонтоҳур тумани, “Бешёғоч” мавзесидаги хонадонни кредит мажбуриятлари билан бирга ўзининг номига мулк ҳуқуқи асосида расмийлаштириш мажбуриятини юклашни сўради.

Суд иш ҳужжатларини муҳокама қилган ҳолда қуйидаги хулосага келди.

Аниқланишича, баҳсли хонадон, Миробод тумани хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариуси томонидан расмийлаштирилган 2022 йилдаги олди-сотди шартномасига асосан, даъвогар “TMS” масъулияти чекланган жамиятига тегишли бўлиб, мулк давлат рўйхатидан ўтказилган. 2022 йил 28 сентябрда банк ва масъулияти чекланган жамият ўртасида кредит шартномаси тузилиб, кредит шартларига кўра, банк қарздорга 8 йил муддатга 60 000 доллар миқдорида кредит ажратган.

Мазкур хонадон 832 500 000 сўмга баҳоланиб, тасарруф этиш ҳуқуқисиз, фақат фойдаланиш ҳуқуқи асосида мулкдорнинг ихтиёрида қолдирилган ҳолда гаровга қўйилган. Шунингдек, ушбу кредитнинг қўшимча таъминоти сифатида 2023 йил 23 июнда банк, қарздор “TMS” масъулияти чекланган жамияти ва кафил Б. Салимов ўртасида 55 600 доллар миқдорида кафиллик шартномаси тузилган.

Шундан сўнг даъвогар “TMS” масъулияти чекланган жамиятнинг собиқ таъсисчилари жавобгар Б. Салимовга жамиятга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ва банкка гаровга қўйилган ушбу хонадонни кейинчалик расмийлаштириб бериш шарти билан 40 000 долларга сотган.

Бу пул олингани, суд жараёнлари тугаб, корхонага қўйилган тақиқ ечилгач, ушбу уйни расмийлаштириб бериш ва улар ўртасида 10 000 доллар қарздорлик қолгани ҳақида тилхат ёзиб берилган. Собиқ таъсисчининг 2023 йил 8 июлда ёзилган тилхатида кредит маблағлари эвазига сотиб олинган уйни ўз розилиги билан Б. Салимовга сотиб, эвазига 40 000 доллар олингани, уйнинг кредитини ўзи тўлаши ва тўлиқ тўлов амалга оширилгач, унинг номига ўтказилиши кўрсатилган.

Жамият фаолият юритмагани ва тўловга қобилиятсиз ҳолатига келиб, солиқ ва мажбурий тўловлардан қарздорлиги бўлгани сабабли, суднинг 2025 йил 20 августдаги ҳал қилув қарорига асосан “TMS” масъулияти чекланган жамият тўловга қобилиятсиз (банкрот) деб топилган ва унга нисбатан тугатишга доир иш юритиш белгиланган. Жамиятни тугатиш бошқарувчиси этиб Т. Турсунов тасдиқланган.

Маълумки, “Масъулияти чекланган жамиятлар тўғрисида”ги қонуннинг 43-моддасига асосан, жамият иштирокчилари умумий овозлари сонининг йигирма ва ундан ортиқ фоизига эга бўлган жамият иштирокчисининг манфаатдорлиги бўлган битимлар жамият иштирокчилари умумий йиғилишининг розилигисиз жамият томонидан тузилиши мумкин эмас.

Мазкур қонуннинг 44-моддасига мувофиқ, жамиятнинг кузатув кенгаши тузилган тақдирда, қиймати жамият мол-мулки қийматининг йигирма бешдан то эллик фоизигачасини ташкил этадиган мол-мулкни олиш, тасарруфдан чиқариш ёки жамият бевосита ёхуд билвосита тасарруфидан чиқариши эҳтимоли билан боғлиқ бўлган йирик битимларни тузиш тўғрисидаги қарорларни қабул қилиш жамиятнинг уставига биноан жамият кузатув кенгашининг ваколатига киритилиши мумкин.

Бунда кузатув кенгашининг айби билан йирик битим тузилиши натижасида етказилган зарар учун жамиятнинг кузатув кенгаши умумий йиғилиш олдида жавобгар бўлади. Ушбу моддада назарда тутилган талаблар бузилган ҳолда тузилган йирик битим жамиятнинг ёки унинг иштирокчисининг даъвосига биноан суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилиши мумкин.

Шунингдек, “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонуннинг 144-моддасига кўра, қарздорнинг мол-мулкини ўз тасарруфига қабул қилиши, уни инвентаризация қилиши ва баҳолашдан ўтказишни ташкил этиши, унинг бут сақланиши чораларини кўриши, қарздорнинг молиявий аҳволини таҳлил этиши, қарздор олдидаги қарзларни ундириш чораларини кўриши, қарздорнинг учинчи шахсларда турган мулкини қидиришга, аниқлашга ва қайтаришга қаратилган чораларни кўриши ва бошқа мажбуриятлар тугатиш бошқарувчисининг зиммасига юклатилган.

Уй-жой кодексининг 70-моддаси иккинчи қисмига асосан, турар жойдан кўчириш суд тартибида амалга оширилади. Қолаверса, Фуқаролик процессуал кодексининг 72-моддаси биринчи қисмига кўра, ҳар бир тараф ўзининг талаблари ва эътирозларига асос қилиб кўрсатган ҳолатларни исботлаши шарт.

Бироқ жамиятнинг собиқ таъсисчилари қонунчилик талабларига зид равишда, яъни кредит маблағлари ҳисобига сотиб олинган хонадонни гаровга қўйиб, уни кредит таъминоти сифатида нотариал тартибда расмийлаштиришган. Ипотека шартномаси тузилган. Тасарруф этилишига тақиқ қўйилганига қарамасдан, жамиятнинг устави талабларига риоя қилмаган ва жамият кузатув кенгашининг розилиги олинмаган ҳолда, оддий битим шаклида уйни жавобгар Б. Салимовга сотган.

Жавобгар бу хонадон сотувчиларга тегишли эмаслигини билган. Яъни мулкдор бўлмаган шахслар билан олди-сотди битими тузилаётганидан хабардор бўлганлиги ва уй учун пулларни ўз ихтиёри билан бергани ҳолатлари ишни кўриш жараёнида тарафларнинг кўрсатмалари, жавобгарларнинг шахсан тузилган тилхатлари ва тақдим қилинган далил ҳужжатлари билан ўз тасдиғини топди.

Суд даъвогар “TMS” масъулияти чекланган жамият тугатиш бошқарувчиси Т. Турсуновнинг даъво талабини муҳокама қилиш жараёнида жавобгарлар ноқонуний, жамият ваколатли органининг розилигисиз, рўйхатдан ўтмаган ҳолда жамиятга тегишли уйда яшагани ва уйдан чиқишдан бўйин товлаганини аниқлади.

Хонадондан жавобгарларнинг фойдаланишига жамиятнинг собиқ таъсисчиси рухсат берган. Уларнинг турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқи мавжуд эмас. Жавобгар турар жойни таъмирлаш ва коммунал тўловларини қоплаганлиги ҳолати мулк ҳуқуқини вужудга келтирмаслигини, бундай ҳуқуқ давлат рўйхатидан ўтказилганидан сўнг тўлиқ вужудга келишини, жавобгар мулк ҳуқуқига эга бўлмаган шахслар билан олди-сотди битимини тузиб, унинг ҳуқуқий оқибат келтириб чиқармаслигини англаган ҳолда хонадондан фойдаланиб келган.

Суд бу ҳолатлар тарафларнинг суд жараёнида берган тушунтиришлари ва тақдим қилинган ҳужжатлар билан тасдиқланганини ҳисобга олган ҳолда, мулкдорнинг ҳуқуқлари устунлигига ҳуқуқий баҳо бериб, даъво талабини қаноатлантиришни, жавобгарларни Тошкент шаҳар, Шайхонтоҳур тумани, “Бешёғоч” мавзесидаги хонадондан мажбурий тартибда кўчиришни лозим топди.

Шунингдек, суд жавобгар Б. Салимовнинг қарши даъво талабини муҳокама қилиб, унда кўрсатилган қонун талаблари тарафлар ўртасида олди-сотди битими тузилганлиги, кредит тўловларини амалга оширганлиги, оила аъзолари билан ушбу хонадонда доимий яшаб, фойдаланаётгани ва коммунал тўловларни қоплагани, жамият томонидан эътирозлар бўлмагани ҳолатлари жамиятда низоли хонадонни мулк ҳуқуқи асосида расмийлаштириб бериш мажбуриятини вужудга келтириши ҳақидаги важлари билан келишмади.

Ўз навбатида, суд ишни кўриш жараёнида низоли хонадон жамиятнинг таъсисчилари томонидан жавобгарга оддий битим асосида олди-сотди қилингани, хонадонни капитал таъмирлашга ихтиёрий рухсат берилгани ҳолатлари суд жараёнида ўз тасдиғини топганлигига ҳуқуқий баҳо бериб, жавобгар Б. Салимовга оддий битим асосида тўланган 40 000 доллар, кредит учун тўланган пул маблағлари ва хонадонни капитал таъмирлашга сарфланган харажатларни ундириш масаласида тегишли ҳужжатларни илова қилган ҳолда судга даъво аризаси билан умумий тартибда мурожаат қилиш ҳуқуқини тушунтиришни лозим топди.

Суд қарорига кўра, даъвогар “TMS” масъулияти чекланган жамиятининг тугатиш бошқарувчисининг жавобгар Б. Салимов ва оила аъзоларига нисбатан уй-жойдан мажбурий тартибда кўчириш ҳақидаги даъво аризаси қаноатлантирилди.

Хулоса қилиб айтганда, қонун доирасидан четга чиқиш ёки қонун талабларига амал қилмаслик ҳеч кимга манфаат келтирмайди. Демак, ҳар қандай ҳуқуқий муносабатларда, хусусан, ўзаро олди-берди жараёнларида бу ҳақиқатни эсда тутиш ва қонунийликка амал қилиш лозим.

Дилноза ШОМАТОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Шайхонтоҳур туманлараро

суди судьяси

 

Афв этиш — бу инсонпарварлик, бағрикенглик, кечиримлилик орқали қонунийлик ва адолатни таъминлашдир. Шу маънода, Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2025 йил 7 декабрда имзоланган “Жазо муддатини ўтаётган, қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига қатъий ўтган бир гуруҳ шахсларни афв этиш тўғрисида”ги Фармон билан озодликдан маҳрум этиш жазосини ўтаётган, қилмишига пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига ўтган 615 нафар шахс афв этилгани улкан маънавий аҳамиятга эга воқеликдир.

Бу ҳақда сўз борганда, давлатимиз раҳбарининг судлар томонидан ҳукм қилинган маҳкумларни афв этиш тўғрисидаги фармонлари халқимизнинг инсонпарварлик, бағрикенглик, кечиримлилик каби ўзига хос қадриятларининг чин маънодаги юксак намунаси бўлаётганини алоҳида таъкидлаш лозим. Жойларда мазкур ҳужжатнинг мазмун-моҳиятига бағишлаб ўтказилаётган тадбирлар, аҳоли билан бевосита мулоқотларда оддий одамлар билдираётган миннатдорлик сўзлари бунинг яққол ифодасидир.

Маълумки, илгари ҳар йили юртимизда жиноят содир этган шахсларни кечиришнинг муҳим механизми ҳисобланган амнистия актлари қабул қилиб келинган.

Бироқ амнистияда аввал жиноятлар тоифаси белгиланиб, кейин эса, ана шу жиноятлар тоифасига тушадиган шахслар доираси аниқланган.

Бу эса, қилмишига пушаймон бўлмаган, етказилган зарарни тўлиқ қопламаган шахслар ҳам амнистия таъсирига тушишларига имкон берган ва жиноят содир этган шахсларда жазони ҳис этмаслик каби нотўғри фикрнинг шаклланишига, жабрланган шахсларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлганидан ҳам кўз юмиб бўлмайди.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев ушбу жараёндаги ноҳақликларга барҳам бериш мақсадида мутлақо янгича ислоҳотга қўл урди. Яъни афв этиш ҳақидаги ҳужжатларни тайёрлаш ва тақдим қилиш бўйича махсус комиссия ҳамда ишчи гуруҳлар тузилди.

Кейинчалик афв этишни амалга ошириш бўйича конституциявий ваколатини рўёбга чиқариш механизмлари янада такомиллаштирилди.

Хусусан, 2018 йил 8 майда Президентимизнинг Фармони билан Ўзбекистон Республикасида афв этишни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги Низом тасдиқланди. Унда афв этиш тўғрисидаги илтимосномани тақдим этиш, расмийлаштириш ва кўриб чиқиш, шунингдек, бу масалалар бўйича комиссия фаолиятини ташкил этиш тартиб-таомиллари белгилаб қўйилди.

Низомга мувофиқ, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, судлар, жамоат ташкилотлари вакилларидан иборат ишчи гуруҳлар комиссия билан ўзаро ҳамкорликда бевосита жойларга чиқиб, ҳар бир маҳкум билан алоҳида суҳбатлашиб, уларнинг шахсини ўрганади. Шунингдек, содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражаси, етказилган зарарнинг қопланганлиги, маҳкумнинг ўз қилмишидан пушаймонлиги, унинг шахсини тавсифловчи ҳолатлар, ёши, соғлиғи, оилавий аҳволи, жабрланганлар, кенг жамоатчилик, маҳкумни яшаш жойи вакилларининг фикри ҳам эътиборга олинади.

Бу, ўз навбатида, ушбу механизмнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминламоқда. Ҳар бир шахснинг озодликдан маҳрум этилиши билан боғлиқ ҳолатларга алоҳида эътибор қаратилиб, унинг келгусида оила, маҳалла ва ҳудуддаги яшаш шароити ҳисобга олинмоқда.

Статистика маълумотларига кўра, 2017 йилдан буён 8 мингга яқин маҳкум афв этилган. Куни кеча эълон қилинган Фармон билан бу рўйхат янада ошди.

Янги Фармон асосида афв этилган шахсларнинг 220 нафари асосий жазодан тўлиқ озод этилган бўлса, 123 нафари жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилинди. Шунингдек, 97 нафарининг озодликдан маҳрум этиш жазоси енгилроқ жазо билан алмаштирилди, 175 нафар шахсга тайинланган озодликдан маҳрум этиш жазосининг муддатлари қисқартирилди.

Афв этилганларнинг 9 нафарини чет эл фуқаролари, 29 нафарини аёллар, 23 нафарини 60 ёшдан ошган эркаклар, 264 нафарини ёшлар (шундан 2 нафари вояга етмаганлар) ҳамда 9 нафарини тақиқланган ташкилотлар фаолиятида қатнашган шахслар ташкил этди.

Бу билан қанчадан-қанча адашган ва тузалиш йўлига ўтган шахслар оиласи бағрига қайтарилди. Уларга жамиятда ўз ўрни борлигини ҳис қилиш имконияти яратилмоқда.

Мухтасар айтганда, бугун юртимизда амалга оширилаётган қамровдор ислоҳотларнинг марказида инсон омили турибди. Бу ҳаётий ҳақиқатни Президентимизнинг “Инсон манфаатлари ва яна бир бор инсон манфаати ислоҳотларнинг бош мақсади этиб белгиланди”, деган сўзлари ҳам тасдиқлайди.

Модомики, шиддатли ислоҳотларимиздан кўзланган асосий мақсад ҳам шу юртда яшаётган ҳар бир инсоннинг орзу-умидларини рўёбга чиқариш ҳамда улар учун муносиб турмуш шароитларини яратишдан иборат экан, адашиб жиноят кўчасига кирган, айни пайтда қилмишига пушаймон бўлган ҳамюртларимизнинг тузалиш йўлига кириши, эркин ҳаётга қайтиши ва келгуси тақдирига барчамиз бирдек масъул эканлигимизни унутмаслигимиз даркор.

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

“Конституция — инсон қадри, эркинлик, тенглик ва адолат гарови!”. Бу йил Бош Қомусимиз қабул қилинганининг 33 йиллик байрами ана шундай бош ғоя негизида ўтказилаётгани бежиз эмас. Янги Ўзбекистон стратегиясининг асосий устувор йўналишларини ўзида акс эттирган янги таҳрирдаги Конституция фуқароларимиз, жамиятимиз ҳаётида нақадар юксак аҳамиятга эга эканини амалда намоён этмоқда.

Асосий Қонунимизда белгиланган халқ ҳокимиятчилиги, инсон қадри, эркинлик ва тенглик, ижтимоий адолат ҳамда бирдамлик каби эзгу ғоялар юртимиз ҳаётининг барча соҳасида амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлардаги ифодасини амалий мисоллар — шиддатли янгиланишлар самаралари талқинида яққол кўрсатиб бериляпти.

Ўзгаришларнинг муҳим йўналиши ҳисобланган суд-ҳуқуқ тизимидаги стратегик ислоҳотлар самарасини таъминлашда, албатта, Конституциямизнинг норма ва принциплари ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Бош Қомусимизга суд ҳокимиятига бағишланган алоҳида XXIII боб киритилган бўлиб, унинг 130-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикасида қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятдан, сиёсий партиялардан, фуқаролик жамиятининг бошқа институтларидан мустақил ҳолда иш юритадиган суд ҳокимиятининг Конституция даражасида институционал механизмлари белгилаб берилди.

11-моддасидаги “Ўзбекистон Республикаси давлат ҳокимиятининг тизими — ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятига бўлиниши принципига асосланади” деган конституциявий принцип амалда бўлишини таъминлайди.

Янги таҳрирдаги Конституциянинг суд ҳокимиятига бағишланган бобидаги 11 та моддада одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилиши, суд ҳокимиятининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, суд қарорлари барча учун мажбурийлиги, судья ва оила аъзоларининг хавфсизлигини таъминлаш, судьянинг муайян ишни кўришдаги ваколатлари ҳамда судлар фаолиятини молиялаштириш каби 30 дан зиёд муҳим конституциявий нормалар мустаҳкамланди. Буларнинг барчаси судьялар мустақиллиги, одил судлов тизимини демократлаштиришнинг конституциявий асослари қонун устуворлигини таъминлашнинг муҳим шартлари сифатида сезиларли даражада мустаҳкамланишига хизмат қилмоқда.

Тизим мустақил бўлмаса, жамиятда ривожланиш бўлмайди

Таъкидлаш жоизки, суд ҳокимиятининг том маънодаги мустақиллигини таъминлашга, тизим ходимларининг моддий-техника базасини яхшилашга юксак даражада эътибор қаратиб келинмоқда. Давлатимиз раҳбари “Суд тизими мустақил бўлмас экан, жамиятимизда ривожланиш бўлмайди” деган фикрни ҳамиша такрорлаши бежиз эмас. Чунки суд идорасига иши тушган ҳар бир шахс ушбу даргоҳда қонун ва адолат устувор эканига ишонч ҳосил қилиши лозим.

Янги Ўзбекистонда ҳар қандай баҳсли масалага адолатли ечим фақат одил суд томонидан топилиши керак. Бу борада судлар томонидан конституциявий нормалар тўғридан-тўғри ва бир хилда қўлланилиши орқали инсон ҳуқуқларига оид кафолатларни тўлақонли таъминлаш мақсадида Олий суд Пленумининг “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори қабул қилиниши муҳим аҳамиятга эга бўлди.

Шу ўринда Конституция нормалари қўлланиб кўрилган суд ишлари статистикасига эътибор қаратинг: 2023 йил 1 майдан 2025 йилнинг ўтган 10 ойигача бўлган даврда судлар томонидан жами 426 мингдан ортиқ иш ва материалларда янги таҳрирдаги Конституция нормалари тўғридан-тўғри қўлланилди. Хусусан, шу қисқа муддат ичида 67 157 та жиноят иши ҳамда материалида, маъмурий ҳуқуқбузарликка оид 149 665 та иш ва материалда, 75 549 та фуқаролик ишида, 112 149 та иқтисодий ишда, шунингдек, оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 21 535 та маъмурий ишда судлар томонидан бевосита янгиланган конституциявий нормаларга таяниб иш кўрилди.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, янги таҳрирдаги Конституциянинг 55-моддасига кўра, ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади.

Бугунги кунда ушбу қоидаларни ҳаётга татбиқ этиш барча босқичдаги судларнинг бош вазифасига айланган.

«Янги Ўзбекистон — янги суд» тамойили

Ўтган қисқа даврда судларнинг ҳақиқий мустақиллигини таъминлаш, суд-ҳуқуқ тизимини тубдан такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирлар амалга оширилди. Жумладан, 2022 — 2025 йилларда Олий суд томонидан 60 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳалари ишлаб чиқилиб, суд тизимига оид 30 дан зиёд қонун, фармон ва қарорлар қабул қилинди. Улар асосида суд тизими тубдан такомиллаштирилди.

Бу ҳужжатлар билан “Инсон қадри учун” ғояси асосида чинакам адолатли суд тизимини шакллантириш ҳамда унинг фаолиятини халқ манфаати ва инсон қадр-қимматининг самарали ҳимоясига йўналтириш, адолатли суд қарорлари қабул қилинишига эришилмоқда. Шу орқали халқимиз, жумладан, тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, судлар фаолиятини тўлиқ рақамлаштириш, суд қарорларининг қатъий ижросини таъминлаш, “Янги Ўзбекистонда — янги суд” тамойили доирасида аҳолининг одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш, соҳага илғор халқаро мезонларни жорий этиш чоралари кўрилмоқда.

Давлатимиз раҳбарининг тегишли Фармони билан тасдиқланган “Ўзбекистон — 2030” стратегиясида ҳам суд тизими учун “Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш” йўналишида 18 та аниқ вазифа белгилаб берилди.

Суд ислоҳоти доирасида ҳал қилувчи аҳамият касб этган яна бир муҳим ҳужжат — “Одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш ва судлар фаолияти самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Президент Фармони билан 2023 — 2026 йилларга мўлжалланган суд тизимини сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқишнинг қисқа муддатли стратегияси тасдиқланди.

Унинг доирасида тизим фаолиятини халқ манфаати ва инсон қадр-қимматини самарали ҳимоя этишга йўналтириш бўлиб, унда адолатли суд қарорлари қабул қилинишига эришиш орқали халқ, жумладан, тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, ҳар бир шахс суд ва судьялар сиймосида ўзининг ишончли ҳимоячисини кўришига эришиш каби 40 та аниқ вазифа белгилаб берилди.

Судларнинг молиявий мустақиллиги кучайтирилди. Суд ҳокимияти мустақиллиги принципига риоя қилиш, судларни моддий-техника жиҳатдан ва молиявий таъминлаш масалаларини мустақил ҳал этиш мақсадида Олий суд ҳузуридаги Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти фаолияти янада такомиллаштирилди.

Қолаверса, суд ишларини юритишда янги институтлар киритилди, мавжудлари такомиллаштирилди. Жиноят процессида ярашув институти кенгайтирилди, жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида алоҳида судьялар — тергов судьялари лавозимлари киритилди, жиноят иши бўйича дастлабки эшитув, фуқаролик ва иқтисодий судларда судгача мажлис, соддалаштирилган тартибда иш юритиш, медиация институтлари жорий қилинди.

Хусусан, жиноят иши юритувида инсонпарварлик тамойиллари асосида “Хабеас корпус” институтини янада кенг татбиқ этиш мақсадида 2025 йил 1 январдан тергов судьялари институти миллий амалиётга жорий этилиши билан инсон ҳуқуқларининг суд орқали ҳимоя қилиниши кафолатланди.

«Электрон одил судлов» тизими ва рақамлаштириш

Давлатимиз раҳбари томонидан 2025 йил 21 августда имзоланган “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг изчил давоми сифатида судлар учун тарихий ҳужжат бўлди. Фармон билан суд-ҳуқуқ тизимининг самарадорлигини ошириш мақсадида замонавий технологиялар, хусусан, сунъий интеллект ва ахборот-коммуникация технологияларини кенгроқ жорий этиш назарда тутилди.

Ушбу технологиялар бюрократик тўсиқларни камайтириш, айниқса, сунъий интеллектга асосланган “ақлли” технотизимлар орқали аризаларни электрон тарзда қабул қилиш, ҳужжатларни автоматлаштирилган тарзда кўриб чиқиш ва суд қарорларининг шаффофлигини таъминлайди.

Суд ишларини юритишда қоғоз шаклидан воз кечиш мақсадида “Рақамли суд” концепцияси асосида ишларнинг юритилишини тўлиқ электрон шаклга ўтказиш, жорий йил якунига қадар тажриба тариқасида Тошкент шаҳрида барча рақамли имкониятни ўзида мужассам этган замонавий суд заллари ташкил қилинади. Тажриба натижалари асосида концепция 2026-2027 йилларда босқичма-босқич республиканинг барча судларида татбиқ этилади.

Шунингдек, 2023 — 2026 йилларда суд тизимини сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқишнинг қисқа муддатли Стратегияси ва уни амалга ошириш бўйича Ҳаракатлар дастури билан суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш, судлар фаолияти самарадорлиги ва одил судлов сифатини оширишга қаратилган кенг қамровли чора-тадбирлар белгиланди. Ана шу вазифалардан келиб чиқиб, бугунги кунда судларни рақамлаштириш ишлари халқаро стандартларга мувофиқлаштирилмоқда.

Судлар фаолиятига замонавий технологиялар кенг жорий этилмоқда.

Судларда ишларни кўриб чиқишда адолатни, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш учун “Электрон одил судлов” тизими татбиқ қилинди.

Эндиликда судьялар ўртасида ишларни инсон омилисиз, автоматик равишда тақсимлаш, судларга электрон мурожаат ва суд ҳужжатларини тарафларга электрон шаклда юбориш, суд мажлисларини аудиоёзувда қайд этиб бориш, суд қарорларини интернет тармоғида эълон қилиш, суд мажлисларида масофадан туриб иштирок этиш имкониятини кенгайтириш каби замонавий ёндашувлар одил судлов самарадорлигини оширишга замин яратмоқда.

Ҳозирда судларнинг ахборот тизими билан вазирлик ва идораларнинг ахборот тизимлари ўртасида маълумотларни электрон шаклда олиш тартиби амалиётга жорий этилиб, улар билан маълумотлар алмашинуви тўлиқ йўлга қўйилди. Бугунги кунда Олий суднинг Интерфаол хизматлар портали ишга туширилиб, у орқали фуқароларга 14 турдаги интерфаол хизматлар кўрсатилмоқда.

Сингдирилган мезон самараси

Умуман, янгиланган Асосий Қонунимизга сингдирилган “инсон манфаати ҳар нарсадан устун” мезони бугун амалда ўз ифодасини топмоқда.

Давлатимиз раҳбари суд соҳаси вакиллари учун энг муҳим вазифалар сифатида белгилаб берган, халқимиз кутаётган адолатли қарорлар қабул қилишга ҳар томонлама қодир, иродаси мустаҳкам, юксак касб ва маънавий фазилатларга эга суд ходимлари таркибини шакллантириш, замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминлаш, одил судловга эришиш бўйича мунтазам иш олиб бориш мутлақо янгиланаётган Ўзбекистон шароитида давр талабидир.

Бахтиёр ИСЛОМОВ,

Ўзбекистон Республикаси

Олий суди раиси

(“Халқ сўзи” газетаси,

2025 йил 2 декабрь)

Мамлакатимизнинг янги таҳрирдаги Конституцияси Ўзбекистон Республикаси ижтимоий-ҳуқуқий давлат сифатида демократик ривожланиш йўлини танлаганлигини бутун жаҳонга яққол намойиш этди. Инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари конституциявий жиҳатдан кафолатланган юртнинг иқболи порлоқ, тараққиёт одимлари жадал ва салмоқли, фаровонлик кўрсаткичи юқори бўлиши табиийдир.

Асосий Қонунимизда бу борадаги ҳуқуқий нормалар янада ёрқин акс эттирилди. Унга кўра, демократик тартиб-таомилларни амалда таъминлаш, ҳуқуқий омилларни кафолатлаш ва ҳаётга татбиқ этиш билан боғлиқ вазифаларнинг салмоқли қисми судлар зиммасига юклатилди.

Бинобарин, демократиянинг асосий мақсадларидан бири инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, бу борадаги нормаларнинг бутун мамлакат ҳудудида тўғридан-тўғри ва ҳамма жойда бирдай амал қилишини таъминлаш демократик ҳуқуқий давлатнинг асосий шартларидан бири эканлигини назарда тутиш даркор. Конституциянинг тўғридан-тўғри амал қилиши – унда акс этган меъёрларнинг шахс–жамият–давлат муносабатларида бевосита қўлланилишидир.

Асосий Қонунимизнинг 15-моддасида қайд этилганидек, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади.

Бу эзгу мақсадларнинг амалдаги рўёби халқимизнинг Конституция ва қонунларга бўлган ҳурмат-эътибори ва унга нисбатан итоаткорлик туйғуларини мустаҳкамлабгина қолмасдан, халқаро майдондаги обрў-нуфузини ҳам сезиларли даражада оширади.

Конституциямизнинг 31-моддасига асосан, ҳар бир инсон шахсий ҳаётининг дахлсизлиги, шахсий ва оилавий сирга эга бўлиш, ўз шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Бинобарин, ҳар бир фуқаро ўз ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш учун конституциявий нормаларга бевосита мурожаат қилган ҳолда, давлат бошқаруви органлари ва судга мурожаат қилиши мумкин.

Бу борада судларга алоҳида катта ваколат берилди. Унга кўра, суд конституциявий нормаларни тўғридан-тўғри, қўшимча миллий қонунчиликка эҳтиёж сезмасдан қўллайди.

Конституция нормаларини тўғридан-тўғри қўллаш амалиёти фуқароларни давлат органлари ва мансабдор шахсларининг ноқонуний ҳаракатларидан ҳимоя қилади. Яъни ушбу норма шахснинг ҳуқуқлари ва эркинликлари бузилган тақдирда, уларни одил судлов орқали адолатли ва самарали тарзда ҳимоя қилиш имкониятини янада оширади.

Шу муносабат билан Олий суд Пленумининг 2023 йил 23 июнда “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори қабул қилингани судлар фаолиятини такомиллаштиришнинг яна бир муҳим бурилиш нуқтасига айланганини алоҳида таъкидлаш зарур.

Мазкур қарор талабларини амалда бажариш йўлидаги муҳим қадамларни вилоятимиз судлари фаолиятида ҳам яққол кўриш мумкин.

Конституциямизнинг 28-моддаси 2-қисмида айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши кераклиги белгиланган. Асосий Қонунимизнинг ушбу талаби Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” банди, 228-моддаси 2-қисми “б” банди ва 3-қисми бўйича жавобгарликка тортилган фуқаро Меҳриддин Сайидовни (исм-шарифлар ўзгартирилган) оқлаш учун асос бўлди.

Суд мажлислари асносида М. Сайидовга тақалган айб асоссиз экани аниқланди. Мазкур ишни кўриб чиққан жиноят ишлари бўйича Хонқа туман суди айбланувчининг хатти-ҳаракатларида қонунбузарлик аломатлари мавжуд бўлмагани боис унга нисбатан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-банди асосида оқлов ҳукмини чиқарди.

Яна бир ҳаётий мисол: фуқаро Моҳира Мадраҳимованинг вояга етмаган 3 нафар фарзандига ҳозирда бирга яшамаётган турмуш ўртоғи Умид Оллоназаровдан таъминот маблағи ундиришга қаратилган аризаси фуқаролик суди тарафидан қаноатлантирилди. Мурожаатни ўрганиш чоғи Конституциямизнинг бола тарбиясига оид 78-моддасида аксини топган нормалар назарда тутилди.

Суд фарзандлар тарбияси учун биринчи галда ота-она, қолаверса, давлатнинг ўзи ҳам масъул эканлигини қайд этар экан, уч нафар кичкинтойнинг моддий таъминоти учун ғамхўрлик қилишни, яъни қонунда белгиланган миқдорда алимент пули тўлаш мажбуриятини ота бўлмиш У. Оллоназаровнинг зиммасига юклади.

Шунингдек, Конституциямизнинг 55-моддаси 5-бандида: “Ҳар ким давлат органларининг ёхуд улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги туфайли етказилган зарарнинг ўрни давлат томонидан қопланиши ҳуқуқига эга”, деб белгиланган норма иқтисодий суднинг даъвогар Комилжон Матмуродов ва маҳаллий ҳокимлик ўртасида жами 45,7 миллион сўм қийматидаги мерос мулк бўйича келиб чиққан низони бартараф этиш гаровига айланди.

Суд томонидан қабул қилинган ҳал қилув қарорига биноан, даъвогарнинг талаби тўлиқ қаноатлантирилди. Юқоридаги миқдордаги компенсация пулини даъвогарга тўлаш ва ушбу мажбуриятни жавобгарнинг зиммасига юклаш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилинди.

Бундай мисолларни яна кўплаб келтириш мумкин. Зеро, Олий суд Пленумининг тегишли қарори қабул қилинганидан буён ўтган салкам 2,5 йил мобайнида вилоят, шаҳар ва туман фуқаролик судлари томонидан жисмоний ва юридик шахсларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига доир жами 10 минг 255 та, Иқтисодий судларда 21 минг 649 та, жиноят ишлари бўйича судларда эса, 18 минг 716 та суд ишлари кўриб чиқилди.

Муҳими, бу каби мисоллар Конституциямизнинг нақадар катта куч ва қудратга эканлигини аниқ-равшан тасдиқлаб турибди. Буларнинг барчаси мамлакатимиз Қомуси халқ, давлат ва жамият тараққиёти, нурли истиқболи, тўкин-сочинлиги, инсон ҳақ-ҳуқуқларининг гарови сифатида майдонга келганидан далолат беради.

Шуҳрат Камолов,

Хоразм вилояти

суди раиси

 

Афсуски, сўнгги йилларда фирибгарлик жиноятининг кўлами кенгайиб, турлари ҳам кўпайиб бормоқда. Айниқса, онлайн фирибгарлик аянчли оқибатларга олиб келмоқда. Бунга эса, бир жиҳатдан, жабрланувчиларнинг ҳушёрлик ва огоҳликни унутиб қўяётгани ҳам сабаб бўлаётир.

Шўрчи туманида яшовчи, 2008 йилда туғилган Ўрмон Мамедов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2025 йил 26 сентябрь куни Тошкент шаҳрида таниши, қўшни маҳаллада истиқомат қилувчи Ҳожиаҳрор Тойировни учратиб қолади. Улар биргаликда интернет орқали пул ишлаш мақсадида “Телеграмм” ижтимоий тармоғида “Муҳсин Ражабов” номли профилдан фойдаланган ҳолда “Акам бўласиз” номли гуруҳ очади.

Сўнг фуқароларга “Кобалт” автомашинаси ютиб олганлиги, боғланиш учун телефон рақам қолдириш лозимлиги ҳақида хабар юбора бошлайди.

Тўғри, аввалига ҳеч ким бу хабарга жавоб қайтармайди. Аммо Деҳқонобод туманида яшовчи Суннат Абдусалимов ўйин ғолиблари ҳақидаги видеоларни кўргач, қизиқиб қолади.

Чунки С. Абдусалимов илгари Россияда ишлаган кезларида бир нечта таниши шу каби ўйинларда автомашина ютганини кўрганди. Бинобарин, телефон рақамини ёзиб жўнатади. Кўп ўтмай, Ўрмон билан Ҳожиаҳрор унга қўнғироқ қилишади.

— Эллик минг кишининг орасидан ютуқ сизга насиб этди, — дейишади улар С. Абдусалимовни янада қизиқтириб.

— Раҳмат, хурсанд бўлдим, — дея миннатдорчилик билдиради соддадил С. Абдусалимов.

— Фақат қирқ дақиқа ичида бизга тўрт ярим миллион сўм ташлаб беришингиз керак. Сўнг жамоамиз билан бирга уйингизга бориб, ютуқни топшириб келамиз, — дейди Ў. Мамедов. – Агар рад қилсангиз, ютуқ сиздан кейинги тўрт кишидан бирига ўтиб кетади.

С. Абдусалимов уларнинг сўзига лаққа ишонади ва таниш-билишларидан қарз-ҳавола қилиб, 4 500 000 сўмни Ў. Мамедовнинг опаси номидаги пластик картага юборади. Қолаверса, “Фарзандим вафот этиб, худо мени синади. Мана энди ота-онамни “Умра”га жўнатдим. Бу машина ҳам Яратганнинг синовларига қилган сабрим эвазига берилган мукофотлардан биридир балки” деб ўйлайди у.

Шундан сўнг устаси фаранг фирибгарлар унинг номига ёзилган автомашина шартномасини телеграм орқали юборишади. Мазкур шартномани расмийлаштириш учун эса яна 5 698 420 сўм зарурлигини айтишади. Хурсандлигидан оғзи қулоғида юрган С. Абдусалимов айтилган пулни яна бир танишининг пластик картасидан аввалги рақамга ўтказиб беради.

— Ҳамма масала ҳал бўлди. Ҳозир сизга аукционда сотиладиган учта машина рақамини юборамиз, улардан бирини танлайсиз, — дейди фирибгарлар.

Дарҳақиқат, С. Абдусалимов улар юборган автомашина рақамларидан бирини танлайди. Автомашина рақами учун уларга яна 1 565 500 сўм тушириб беради.

Бироқ орадан бир-икки соат ўтиб, улар билан ёзишган профил ўчиб кетади. С. Абдусалимов бундан ажабланиб, қўнғироқ қилади. Лекин фирибгарлар аллақачон унинг телефон рақамини қора рўйхатга киритиб қўйишганди.

Буни кўриб, С. Абдусалимов ўзини йўқотиб қўяди. Унинг аҳволини кўрган отасининг эса, қон босими кўтарилиб кетади. Устига-устак, ҳомиладор аҳволдаги турмуш ўртоғининг соғлиги ҳам ёмонлашиб қолади. С. Абдусалимов таниш-билиш ва қариндош-уруғларининг орасида изза бўлишини ўйлаб, баттар эзилади.

Эртаси куни С. Абдусалимов ҳудуд профилактика инспекторига учрашиб, вазиятни тушунтирган ҳолда ёрдам сўрайди. Натижада инспекторнинг ёрдами билан Сурхондарё вилояти ички ишлар бошқармасига мурожаат қилади.

Буни қарангки, вилоят ИИБ киберхавфсизлик бўлими тезкор ходимлари бир ҳафтага қолмай, жиноятчиларни топади. Ў. Мамедов ва Ҳ. Тойировга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Тергов-суриштирув жараёнлари якунлангач, мазкур иш жиноят ишлари бўйича Деҳқонобод тумани судида кўриб чиқилди. Унгача судланувчиларнинг яқинлари жабрланувчига етказилган зарарни қоплади.

Шу боис суд икки судланувчини Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “г” банди билан айбдор деб топиб, уларга мазкур кодекснинг 82-моддаси тартибида жарима жазоси тайинлади.

Қолаверса, Жиноят-процессуал кодексининг 203-1-моддаси тартибида судланувчилар ва жабрланувчи ўртасидаги мулоқот жараёнида фойдаланилган “Samsung Galaxу S+” телефон аппарати жиноят қуроли деб топилиб, давлат фойдасига мусодара қилинди.

Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 563-моддасига асосан, вояга етмаган Ў. Мамедов ва Ҳ. Тойировга жамоат тарбиячиси тайинлаш ҳамда танлаш масаласини ҳал қилиш Болалар масалалари бўйича Шўрчи тумани комиссияси зиммасига юклатилди.

— Ота-онам ва аёлимнинг соғлиги ёмонлашиб, мен жуда оғир аҳволга тушдим. Шунинг учун судланувчилардан менга етказилган маънавий зарарни ҳам ундириб беришингизни сўрайман, — деди С. Абдусалимов суд мажлисида.

Суд унга айни масалада зарур ҳужжатларни тўплаб, фуқаролик тартибида судга даъво киритиш ҳуқуқини тушунтирди.

Хулоса ўрнида шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ота-оналарнинг вояга етмаган фарзандларини назоратсиз қолдириши ҳуқуқбузарлик ва жиноятларга йўл очади. Шу маънода, Шўрчи туманидаги мактабнинг 11-синф ўқувчиси Ўрмон Мамедов ва ихтисослашган мактабнинг 2-босқичида таҳсил олаётган Ҳожиаҳрор Тойировнинг дарсга қатнашмай, пойтахтга кетиб қолганини қандай тушуниш мумкин? Нега ота-оналар ва таълим муассасаларининг масъуллари бунга йўл қўйишди?

Умид қиламизки, тилга олинган жиноят бошқа ота-оналар ҳамда вояга етмаган шахслар тарбиясига масъул ходимларга сабоқ бўлади.

Шаҳзод БАХТИЁРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

Мамлакатимизда иқтисодий муносабатлар жадал ривожланаётган ҳозирги даврда фуқаролар ва юридик шахсларнинг тадбиркорлик фаолиятини юритиши учун кредит ташкилотлари, шу жумладан, банклардан қарз, яъни кредит олиш эҳтиёжи ортиб бормоқда. Айни жараёнда фуқаролар, юридик шахслар ва кредит ташкилотлари ўртасидаги муносабатларни тартибга солувчи қонунчилик ҳужжатларини ҳам такомиллаштириш зарурати юзага келиши табиий ҳолдир.

Шу билан бирга, кейинги пайтларда кредит ташкилотлари, жумладан, банклар ўз хизматлари жозибадорлигини ошириш – фоизлар ставкасини камайтириш, кредитни қайтариш муддатлари бўйича имтиёзлар бериш каби йўналишлардаги фаолиятини ривожлантирмоқда. Бинобарин, банклар, айниқса, хусусий банклар ўртасида рақобат кучайиб бораётгани бежиз эмас.

Шу маънода сўнгги йилларда Фуқаролик кодекси, “Гаров тўғрисида”ги, “Ипотека тўғрисида”ги каби бир қатор қонун ҳужжатларига муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Бундан кўзланган асосий мақсад — фуқаролар банк кредитларидан фойдаланган ҳолда, ўзларининг моддий эҳтиёжларини қондириши, тадбиркорлик субъектларига эса, бизнесни ривожлантириши учун қулайлик яратишдир.

Ўрни келганда яна шуни айтиш жоизки, кредит муносабатларининг ривожланиши билан бирга, айрим ҳолларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари томонидан кредит маблағини ўз вақтида қайтармаслик, кредит шартномаси бажарилишининг таъминоти сифатида мулкни гаровга қўйиш ҳақидаги шартномаларни ҳақиқий эмас, деб топиш, уларни бекор қилиш, банклар томонидан эса, ундирув гаров мулкига қаратилиб, ушбу мулк қонунда белгиланган тартибда реализация қилинмаган тақдирда, уни ўз балансига олиш тўғрисидаги давлат ижрочисининг таклифига ўз вақтида жавоб бермаслик ҳолатлари ҳам кузатилмоқда.

Табиийки, бундай низоларни ўз вақтида ва қонуний ҳал этиш учун амалдаги қонун ҳужжатларини тўғри ва бир хилда қўллаш, суд амалиётини бирхиллаштириш талаб этилади.

Олий суд Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги йиғилишида Олий суд ва Олий хўжалик суди Пленумининг 2006 йил 22 декабрдаги “Кредит шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш масаласи кўриб чиқилди ва тегишли қарор қабул қилинди.

Маълумки, 2025 йил 22 апрелдаги қонун асосида Фуқаролик кодекси янги 746-1-модда билан тўлдирилди. Унга кўра, кредитни муддатидан олдин суд тартибида ундиришда, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, кредитор дастлаб қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилади. Бунда агар қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаган тақдирда, кредитор кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилишга ҳақли.

Фуқаролик кодексига киритилган ушбу ўзгартиш суд амалиётида турлича талқин қилинишининг олдини олиш мақсадида, Пленум қарорининг 4-банди қўшимча тушунтиришлар билан тўлдирилди. Унда, жумладан:

• судлар кредитнинг қолган қисмини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги даъволарни кўришда – шартнома шартларини ўрганишлари ва шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, кредитор дастлаб қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилган ёки қилмаганлигига аниқлик киритишлари;

• агар кредитор олдин қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилмаганлиги аниқланса, судлар дастлаб фақатгина кредит қарзининг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш масаласини муҳокама қилиши;

• даъвонинг муддати келмаган қарздорликни ундиришга оид қисмини эса, қаноатлантиришни рад этиши;

• қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаганлиги асоси билан кредитор кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилганда, даъво аризасига Мажбурий ижро бюросининг қарз олувчи томонидан муддати ўтган қарзни ундириш ҳақидаги суд ҳужжати бўйича “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 30-моддаси биринчи қисмида белгиланган икки ойлик муддат ичида тўлов тўлиқ ёки қисман амалга оширилмаганини тасдиқловчи маълумотномаси илова қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Чунки суд амалиётида Фуқаролик кодексининг ушбу нормасини қўллашда, жумладан, кредитор қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаганлиги асоси билан кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилганда, олдинги – муддати келган қарздорликни ундириш ҳақидаги суд ҳужжатининг ижро этилганлиги ҳолатини аниқлаш масаласида турлича ёндашувлар мавжуд эди. Пленум қарорида берилган ушбу тушунтириш эса, бу борада юзага келаётган муаммоларнинг олдини олади.

Шунингдек, Пленум қарорининг 21-бандида берилган қуйидаги тушунтириш ҳам судлар учун муҳим ҳисобланади. Яъни Фуқаролик кодексининг 285-моддаси тўртинчи қисми ва “Гаров тўғрисида”ги қонуннинг 47-моддаси тўртинчи қисмига кўра, гаров нарсаси бўлган мол-мулк гаровга қўювчидан жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарлик содир этганлик учун қонунда белгиланган тартибда олиб қўйилганда, гаровга олувчида ўз талабларини ушбу мол-мулк ҳисобидан устувор тарзда қаноатлантириш ҳуқуқи сақлаб қолинади.

Гаровдаги мулкнинг бундай асосларга кўра, олиб қўйилиши кредитни муддатидан олдин қайтариш ҳақида талаб қўйишга асос бўлади.

“Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 54-моддаси тўртинчи қисмига мувофиқ, гаровга қўйилган мол-мулк билан таъминланган мажбуриятларни ижро этишда ундирув ушбу мол-мулкка қаратилган тақдирда, гаровга қўйилган мол-мулк суд томонидан мажбурий тарзда баҳолашдан ўтказилади. Ушбу кимошди савдосидаги бошланғич реализация қилиш нархи суд қарори билан баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда аниқланган миқдорда белгиланади.

Айни норма ҳам 2025 йил 22 апрелдаги қонун билан киритилган бўлиб, суд амалиётида турлича талқинларга сабаб бўлаётган эди. Аниқроғи, айримлар қонуннинг ушбу нормаси ундирувни гаровга қаратиш тўғрисидаги, хусусан, қонун қабул қилинишидан олдин қабул қилинган, қонуний кучда бўлган барча суд ҳужжатларига, шу жумладан, Мажбурий ижро бюросидаги суд ҳужжатларига нисбатан ҳам қўлланилиши, яъни ушбу суд ҳужжатларида кўрсатилган гаров мулклари ҳам суд томонидан мажбурий тарзда баҳоланиши лозим, дея фикр билдирди.

Бошқалар эса, ушбу норма фақатгина қонун кучга кирганидан кейин тақдим қилинадиган даъволар бўйича қўлланилади, деган тўхтамга келди.

Шу билан бирга, агар гаров мулкининг баҳоси бўйича тарафлар ўртасида низо мавжуд бўлмаса, уни баҳолатиш фақатгина ортиқча вақт сарфланиши ва харажатга олиб келиши ҳақида ҳам фикр билдирилди.

Шунинг учун Пленум қарори агар кредиторларнинг гаров билан таъминланган талабларини қаноатлантириш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилгунига қадар чиқарилган суд қарори устидан шикоят қилинмаган ва у белгиланган тартибда қонуний кучга кирган бўлса, мажбурий ижро ҳаракатлари қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилиши ва гаровдаги мол-мулк тижорат банки ва қарз олувчи ўртасида тузилган гаров (ипотека) тўғрисидаги шартномада кўрсатилган нарх бўйича реализация қилиниши, қарздорликни ундириш ва ундирувни гаровга қўйилган мол-мулкка қаратиш тўғрисидаги ишларни кўриш пайтида гаровга қўйилган мол-мулкнинг бошланғич баҳоси юзасидан низо бўлганда, у ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра, суд томонидан мажбурий тарзда баҳоланиши ҳақида тушунтириш билан тўлдирилди.

Мухтасар айтганда, Пленум қарорига киритилган шу каби тушунтиришлар судлар, мутасадди ташкилотлар, банклар ҳамда тадбиркорлик субъектлари учун муҳим ҳисобланади ва кўплаб тушунмовчиликларнинг олдини олади, деб ҳисоблаймиз. Бинобарин, бу билан айни соҳада бир хил суд амалиёти таъминланишига эришилади.

Бахтиёр САЙФУЛЛАЕВ,

Олий суд судьяси

Мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш, унинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг бош мақсадига айланган. Янги таҳрирдаги Конституциямизга кўра, инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланади.

Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегиясида белгиланган еттита устувор йўналишнинг айнан биринчиси – инсон қадрини юксалтириш ва эркин фуқаролик жамиятини янада ривожлантириш орқали халқпарвар давлат барпо этишга бағишланганида ҳам ўзига хос маъно бор. Ушбу қадриятлар миллий қонунчилик ва халқаро ҳужжатларда эътироф этилган.

Судларнинг энг муҳим вазифаларидан бири шахснинг ҳуқуқларини суд орқали самарали ҳимоя қилишни таъминлашдир. Шу билан бирга, ахборот технологиялари, ижтимоий тармоқлар ва аноним алоқа тармоқларининг шиддатли ривожланиши бу соҳада янги муаммоларни келтириб чиқармоқда, оқибатда суд ишлари янада мураккаблашиб, соҳа вакилларининг масъулияти тобора ошиб бормоқда.

Ушбу муаммонинг долзарблиги нафақат ҳуқуқий, балки номоддий неъматларни ҳимоя қилишнинг ижтимоий аҳамияти билан ҳам белгиланади. Бу тенденция содир бўлаётган воқеаларни илмий-амалий жиҳатдан чуқурроқ ўрганиш вазифасини олдимизга қўймоқда.

Статистик маълумотларга қараганда, судлар томонидан шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш бўйича кўрилаётган ишлар сони йилдан-йилга кўпайиб бормоқда. Шу нуқтаи назардан, 2025 йил 24 ноябрда қабул қилинган Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги қарори инсон ҳуқуқини ҳимоя қилиш масаласига доир қонунчиликни судлар томонидан тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилгани муҳим аҳамият касб этади.

Ушбу масалага бағишланган амалдаги Олий суд Пленум қарори 34 йил аввал – 1992 йил 19 декабрда қабул қилинган. Кейинги давр ислоҳотлари асносида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга оид қатор қонун нормалари қабул қилинганлиги, айниқса, ижтимоий соҳада кенг кўламли ўзгаришлар рўй берганлиги боис, мазкур қарорни ҳам янги таҳрирда қабул қилиш зарурияти юзага келди.

Янги Пленум қарорида биринчи марта шахсий номулкий ҳуқуқлар объектларининг кенгайтирилган тушунчаси шакллантирилгани алоҳида аҳамиятга эга. Бу тушунча нафақат шахснинг шаъни, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини, балки шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шахсий ва оилавий сир, исмга бўлган ҳуқуқ, тасвирга бўлган ҳуқуқ ҳамда инсонга туғилганидан ёки қонунга кўра, тегишли бўлган бошқа номоддий неъматлар каби замонавий тоифаларни ҳам ўз ичига олган.

Хусусан, фуқаронинг шахсий номулкий ҳуқуқлари бузилиши мулкий оқибатларга олиб келишидан қатъи назар, суд орқали ҳимоя қилиниши лозим. Шу негизда Пленум қарорининг 2-бандида бундай шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар тушунчаси ёритилиб, кейинги бандларида ҳар битта асос бўйича алоҳида тушунтиришлар берилмоқда.

Пленум қарорининг 4-бандида суд ҳимоясининг шакли ва усули бўйича тушунтиришлар берилмоқда. Суд ҳимоясининг шакли ва усули – бузилган ҳуқуқни тан олиш; бузилишдан олдинги ҳолатни тиклаш; кейинги ғайриқонуний хатти-ҳаракатларни, жумладан, шахснинг розилигисиз ахборот, тасвирлар, шахсий маълумотлардан фойдаланишни, уларни тарқатишни тақиқлаш; ҳуқуқни бузувчи ахборотларни ўчириш, йўқ қилиш ёки блоклаш, моддий ва маънавий зарар учун товон ундириш ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа чоралардан иборат.

Қарорнинг 8-бандида судларнинг эътибори:

• ҳаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқ Конституция, фуқаролик қонунчилиги, жиноий ва маъмурий қонунчилик, шунингдек, халқаро шартномалар билан ҳимояланадиган асосий ва мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқлар сирасига кириши;

• бу ҳуқуқнинг бузилиши зўравонлик, ўз жонига қасд қилишга ундаш, тан жароҳати етказиш каби фаол ғайриқонуний ҳаракатлар шаклида ҳам, соғлиққа зарар етказилишига олиб келган ғайриқонуний ҳаракатсизлик, масалан, тиббий ёрдам кўрсатишни рад этиш шаклида ҳам намоён бўлиши мумкинлиги;

• мазкур ҳуқуқни ҳимоя қилиш моддий ва маънавий зарар учун жавобгарлик юклаш, аралашувнинг қонунга хилофлигини тан олиш, шунингдек, бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бошқа чораларни қўллаш орқали таъминланиши;

• бунда ҳаракатлар билан етказилган салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғланиш бор-йўқлиги аниқланиши шартлигига қаратилган.

Шунингдек, хусусий ва оилавий сирга бўлган ҳуқуқ шахсий муносабатлар ҳақидаги махфий маълумотларни, жумладан, никоҳ, фарзандлар, фарзандликка олиш, тиббий ва фуқаро ҳаётининг шахсий соҳасини ташкил этувчи бошқа ҳолатлар тўғрисидаги ахборотларни ҳимоя қилишни ўз ичига олади. Бундай аралашувга фақат қонун асосида ёки шахснинг ихтиёрий равишда берган розилиги билангина йўл қўйилади.

Шу муносабат билан қарорнинг 10-бандида:

биринчидан, шахснинг розилигисиз ёки бундай розилик берилган мақсадлардан ташқари кўрсатилган маълумотларни ноқонуний йиғиш, тарқатиш, эълон қилиш ёки улардан фойдаланиш – ҳуқуқни бузиш деб тан олиниши;

иккинчидан, болалар ва оилавий муносабатлар ҳақидаги маълумотларнинг ошкор этилиши – шаън, қадр-қиммат, обрў ва бошқа шахсий ҳуқуқларга жиддий зарар етказиш деб баҳоланиши;

учинчидан, бундай маълумотлар алоҳида ҳимоя қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Пленум қарорида ахборот-коммуникация маконидаги қоидабузарликлар, хусусан, шахсий номулкий ҳуқуқларнинг ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар, платформалар ва блоглар орқали маълумотларни тарқатиш йўли билан бузилишига оид суд ҳимоясининг энг муҳим жиҳатлари қамраб олинган.

Қарорнинг 12-банди алоҳида эътиборга моликдир. Унда шахс қадр-қиммати ва шахсий ҳаёт дахлсизлиги билан узвий боғлиқ бўлган энг муҳим шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида тасвирга бўлган ҳуқуқни ҳимоя қилишга замонавий ёндашув акс эттирилган.

Ушбу бандда қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилган ҳоллардан ташқари, инсон тасвиридан – у фотосурат, видео, рақамли модель ёки бошқа визуал кўриниш бўлишидан қатъи назар – фойдаланиш фақат ўша шахснинг розилиги билан амалга оширилиши мумкинлиги таъкидланади.

Айни пайтда суд ҳимояси шакллари изчил тарзда тушунтирилган бўлиб, улар ҳаракатларни қонунга хилоф деб топиш, тасвирларни ўчириш ёки блоклаш, улардан кейинчалик фойдаланишни ман этиш, шунингдек, моддий ва маънавий зарарни қоплашни ўз ичига олади.

Бундан ташқари қарорнинг 23, 24 ва 25-бандларида Фуқаролик кодексининг 163-моддасига асосан, шахсий номулкий ҳуқуқларни ва бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талабларга даъво муддати татбиқ қилинмаслиги, ушбу ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги аризалар судларда кўрилиши ва судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган субъектлар ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Илгари мавжуд бўлган процессуал ёндашувлар ҳар доим ҳам фуқароларга ўз шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш имконини бермаган ва бу сир эмас. Айниқса, обрўсизлантирувчи маълумотлар аноним тарзда ёки интернет тармоқлари орқали тарқатилганда, аниқ қоидабузарни аниқлаш имконсиз бўлган ҳолларда, шунингдек, маълумот тарқатувчи шахс вафот этган ҳолларда бу масала янада мураккаблашган.

Пленум қарорида ахборотни тарқатган шахсни аниқлаш имкони бўлмаса, яъни ўша ахборот аноним хатлар шаклида тарқатилганда, Интернет тармоғида ёки бошқа ахборот-коммуникация тизимларида жойлаштирилганда, агар тарқатиш манбасини аниқлаш имконсиз бўлса, шунингдек, ахборот тарқатувчи шахс вафот этган ҳолларда ҳуқуқи бузилган шахснинг тарқатилган ахборот ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар эканлиги фактини аниқлаш ҳақидаги аризасига асосан, алоҳида иш юритиш тартибида ҳам кўриб чиқилишига йўл қўйилиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Ушбу тоифадаги ишларни кўришда ҳам Фуқаролик процессуал кодексининг 106-моддасида кўрсатилган даъвони таъминлаш чораларига йўл қўйилади. Шу муносабат билан қарорнинг 34-бандида:

• низоли маълумотларни ҳар қандай шаклда, шу жумладан, Интернет тармоғи ва бошқа ахборот тармоқлари орқали тарқатишни вақтинча тақиқлаш;

• даъвогарнинг ҳуқуқларини бузувчи маълумотларни ўз ичига олган веб-саҳифа, аккаунт ёки бошқа рақамли ресурсга киришни тўсиб қўйиш;

• шахсий маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш ёки бошқача тарзда чеклаш каби ҳолатлар даъвони таъминлаш чораларига кириши мумкинлиги ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Мухтасар айтганда, бугунги кундаги долзарб масалага бағишланган ушбу Пленум қарорининг қабул қилиниши судлар фаолияти учун ўта муҳим.

Унда берилган тушунтиришлар нафақат судлар, балки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолияти самарадорлигини оширишга ва шаффофлигини таъминлашга ҳам хизмат қилади.

Гулнора Мирзаева,

Олий суд судьяси

Сўнгги йилларда давлат бошқаруви тизимида суд ҳокимиятининг нуфузини ошириш, унинг мустақиллигини таъминлаш ҳамда фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини кучайтириш долзарб вазифалардан бирига айланди. Судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш ушбу жараённинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади.

Бу борада Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон алоҳида аҳамият касб этади. Фармонда айнан суд ҳокимияти тизимида туб ўзгаришларни амалга ошириш, судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш, энг муҳими, суд мустақиллигининг чинакам кафолатларини яратишга қаратилган муҳим босқич доирасидаги ислоҳотлар белгилаб берилган.

Мазкур Фармон “Ўзбекистон – 2030” стратегиясидаги суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг устувор йўналишлари билан уйғун ҳолда ишлаб чиқилган. Бу ўринда судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш, судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш ҳамда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш имкониятларини кенгайтириш каби аниқ мақсадлар ҳақида сўз бормоқда.

Фармонда белгиланган асосий мақсадлар суд ҳокимиятининг тўлақонли мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органларининг ролини кучайтириш ва суд тизимининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини замонавий талабларга мослаштиришга қаратилган. Шундан келиб чиқиб, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойили устувор ўрин эгаллаши, судьяликка номзодларни танлаш ва тайинлашда очиқликнинг кучайтирилиши, судьялар корпусида сифат ўсишини таъминловчи механизмларнинг жорий қилиниши устувор вазифалар сифатида белгиланмоқда.

Хусусан, суд тизимида гендер тенглик тамойилларини мустаҳкамлаш орқали аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш бўйича аниқ мақсад қўйилган. Шунинг ўзи ҳам юртимизда суд ҳокимиятининг замонавий демократик талаблар асосида ривожланаётганидан далолат беради.

Шунингдек, Фармонда суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартларни жорий этиш борасида бир қатор муҳим янгиликлар бор.

Жумладан, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга қайта тайинлаш амалиётидан воз кечилиб, дастлабки тайинлашни — беш йил муддатга, кейинги фаолиятни эса, муддатсиз давом эттириш тартибини жорий этиш судьялар мустақиллиги тамойилининг асосий элементларидан биридир.

Бу ёндашув судьяларни ҳар бир муддатда қайта баҳолаш босимидан холи этиб, улар фаолиятини ташқи омиллар таъсиридан ҳимоялашга хизмат қилади. Шунингдек, судья сифатида камида етти йил ишлаган мутахассисларнинг кенгаш судьялигига номзод сифатида тавсия қилиниши тизимга профессионал кадрлар кириб келишига замин яратади.

Бундан ташқари, Президент Фармони билан Судьялар олий кенгаши таркибини шакллантириш тартибининг янгиланиши ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Унга кўра, Олий суд, вилоят судлари ва туманлараро, туман, шаҳар судлари вакиллари аниқ квоталар асосида доимий фаолият юритувчи судьялар сифатида кенгашга киритилади.

Бу, ўз навбатида, судлар иерархиясининг барча бўғинларидан вакиллик бўлишини таъминлайди ва Кенгашнинг қарорларида адолатли, мувозанатли, тажрибага таянган ёндашувни кучайтиради. Кенгашнинг жамоатчилик асосида фаолият юритувчи аъзоларини фуқаролик жамияти институтлари ва академик доиралар томонидан тавсия қилиниши эса, давлат ва жамият ҳамкорлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, Фармонда суд бошқарувида очиқликни оширишни замонавий технологиялар асосида амалга ошириш белгиланган. Хусусан, 2025 йил 15 декабрдан бошлаб, Кенгашнинг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотлар эълон қилиб борилади.

Айни ёндашув суд тизимида “очиқ маълумотлар” тамойилини жорий этишга йўл очади. Бу нафақат жамоатчилик назоратини кучайтиради, балки номзодлар учун тенг шароит яратади.

Шунингдек, Кенгаш ахборот тизимини “рақамли ҳукумат” тизими билан тўлиқ интеграция қилиш, номзодларни ортиқча ҳужжатлар билан овора қилмаслик, сунъий интеллект асосида судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолаш каби механизмлар жорий қилинмоқда.

Буларнинг барчаси суд бошқарувини тизимли трансформация қилишни англатади.

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати – суд мустақиллигини кафолатлаш билан боғлиқ. Хусусан, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормаларини суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқиш, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чораларини белгилаш юзасидан таҳлилий ишлар олиб борилиши суд ҳокимиятининг дахлсизлигини мустаҳкамлашга қаратилгандир.

Ўз навбатида, судья интизомий жавобгарлигини белгиловчи мезонларнинг аниқ белгиланиши, интизомий ишда ҳимоя ҳуқуқининг таъминланиши, интизомий жазо амал қилаётган даврда юқори лавозимга тавсия қилинмаслик каби ўзгаришлар суд тизимида ҳалоллик ва касбий этикани мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Мухтасар айтганда, ушбу Фармон судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятини ривожлантиришга қаратилган тизимли, комплекс ва изчил ислоҳотларни ўз ичига олади. Ушбу ислоҳотлар суд ҳокимиятининг мустақиллигини кучайтириш билан бирга, бутун суд тизимининг самарадорлиги ва очиқлигини, судьяларнинг касбий маҳоратини ошириш, замонавий рақамли бошқарув тизимини жорий этиш каби кўплаб устувор йўналишларни қамраб олади.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини белгилаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилиши шубҳасиз.

Бинобарин, Фармоннинг концептуал моҳияти – суд тизимини нафақат ташкилий-институционал жиҳатдан такомиллаштириш, балки уни жамиятга очиқ, профессионал, мустақил ва адолатли институт сифатида мустаҳкамлашдир.

Қаҳрамон МИРСАФОЕВ,

Тошкент шаҳар суди судьяси

 

Суд — одил судловнинг олий нуқтаси ва унинг ролини ошириш ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлидаги қонуний жараёндир.

Зеро, айнан шундай ёндашув туфайли соҳадаги ишлар кўлами, миқёси ва самарадорлиги кейинги даврда ниҳоятда кенгайиб, янги босқичга кўтарилмоқда. Хусусан, суд тизимини либераллаштириш ва унинг мустақиллигини таъминлаш бўйича муҳим чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Маълумки, судья мустақил бўлса, қонунга сўзсиз бўйсунса, масъулиятни чуқур ҳис қилса, беғараз ва холис бўлса, жамиятда адолат ўрнатилади.

Кейинги йилларда суд тизимида етарли билим ва ҳаётий тажрибага эга бўлган муносиб кадрларни танлаш ва лавозимга тайинлашда ҳамда судьялар фаолиятини холис баҳолаш жараёнларига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш орқали фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширишга эришилгани сир эмас.

Мамлакатимизда судьялар ҳамжамияти органларининг ролини тубдан ошириш, очиқ ва шаффоф тартиб-таомиллар асосида суд органларини малакали кадрлар билан тўлдириш, аҳолининг суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқини самарали таъминлаш, суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, шунингдек, “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида белгиланган вазифаларга мувофиқ, Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон, шубҳасиз, бу борада олиб борилаётган ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқади.

Жумладан, Фармон билан:

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судья­ларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш;

– судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш;

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш;

– суд тизимида аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш орқали тизимда гендер тенгликни таъминлаш – суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлигини оширишнинг устувор мақсадлари этиб белгиланди.

Фармонга кўра, қонунчиликка судьянинг алмаштирилмаслигига оид тамойил киритилиб, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга тайинлаш (сайлаш) тартиби бекор қилинади ва судьялик лавозимларига номзодларни дастлаб беш йил муддатга, кейинчалик муддатсиз даврга тайинлаш (сайлаш) тартиби белгиланади, туманлараро, туман, шаҳар судлари раислари ва уларнинг ўринбосарлари лавозимларига номзодларни аниқ мезонларга кўра, судьялар орасида очиқ танлов асосида танлаш тартиби ўрнатилади, судьянинг касбий фаолиятини баҳолашда “ҳалоллик”, “касбий лаёқатлилик” ва “одоб қоидаларига риоя этиш” талабларининг аниқ мезонлари қонун даражасида белгиланади.

Бундан ташқари Судьялар олий кенгашининг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига номзодлар тегишли суд судьялари малака ҳайъатлари томонидан тавсия этилиши, бунда Кенгашнинг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига, қоида тариқасида, судья сифатида камида 7 йил ишлаган судьялар номзоди кўрсатилиши ҳам судьянинг мустақиллиги учун жуда муҳимдир.

Шунингдек, Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқлик даражасини ошириш ва суд бошқарувини такомиллаштириш мақсадида, Судьялар олий кенгашининг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотларни очиқ эълон қилиб бориш амалиёти жорий этилади.

Фармон билан Судьялар олий кенгаши фаолиятига замонавий рақамли технологиялар жорий этилади, судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ва ўрганиш жараёни рақамлаштирилади, бунда судьялик лавозимларига номзодлардан ортиқча маълумотлар талаб этилишига чек қўйиш мақсадида, “Рақамли ҳукумат” тизими идоралараро интеграциялашув платформаси Кенгашнинг ахборот тизими билан тўлиқ интеграция қилинади. Шунингдек, судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолашда сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланиш йўлга қўйилади, судьялик лавозимига номзодлар ва судьяларнинг психологик портрети бўйича судьянинг касбига муносиблигини баҳолашга кўмаклашувчи электрон дастур такомиллаштирилади.

Суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормалари суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқилади, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чоралари ҳамда судьялар ва суд ходимлари куни белгиланади.

Судьяга нисбатан интизомий ишни кўриб чиқишда унинг ҳимояга бўлган ҳуқуқини тақдим этиш, қуйи судьялик лавозимига ўтказиш интизомий жазо чорасини жорий этиш, интизомий жазо амалда бўлган вақтда юқори судьялик лавозимига тавсия этилмаслик, судьяни интизомий жавобгарликка тортиш асосларининг мезонлари белгиланиши эса, судья мустақиллиги ва жавобгарлиги ўртасидаги мувозанатни таъминлашда муҳим аҳамият касб этади ва бу тизимнинг шаффоф ва адолатли бўлишига эришилади.

Зеро, судья нафақат муайян суд ишини ҳал қилиш ваколатига эга бўлган мутлақ ҳуқуқли процессуал шахс, балки у, аввало, жамиятдаги энг обрўли инсондир. Айнан судьянинг маданияти, илм-маърифати орқали одил судловга ҳурмат, Конституция ва қонунлар устуворлиги ҳамда адолатга ишонч шаклланади.

Чинакам адолатли суд тизимини шакллантириш ва адолатли суд қарорлари қабул қилинишига эришиш орқалигина халқнинг, шу жумладан, тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, суддан, пировардида эса, давлатдан рози бўлишига эришиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, мамлакатимизда ҳуқуқий демократик давлат, фуқаролик жамияти барпо этиш, қонун ва адолат устуворлигини таъминлаш мумкинлиги сир эмас.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, Фармонда белгиланган вазифаларнинг амалга оширилиши моҳият-эътибори билан судлар мустақиллигини янада мустаҳкамлаш, одил судлов самарадорлигини янада ошириш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини амалда тўлиқ ҳимоя қилишга, бир сўз билан айтганда, мамлакатда ижтимоий адолат ва қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси