Ҳисобот даврида маъмурий судлар томонидан 17 714 та оммавий низо кўриб чиқилиб, бунинг натижасида 6 999 та фуқаро ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари тикланди.

Маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг қарорлари устидан шикоят қилиш тўғрисидаги 8 646 та ариза (шикоят) кўрилган бўлиб, ҳақиқий эмас деб топилган қарорлар 3 730 тани ташкил этган.

Жумладан, маҳаллий ҳокимликларнинг 2 043 та қароридан 611 таси, солиқ органларининг 1 593 та қароридан 743 таси, кадастр агентлигининг 1 594 та қароридан 449 таси ҳақиқий эмас деб топилган.

Шунингдек, 7 049 та ариза (шикоят) асосида мансабдор шахсларининг 2 750 та ҳаракати (ҳаракатсизлиги) қонунга хилоф деб топилган.

Аниқланган қонунбузилиш ҳолатларини бартараф этиш мақсадида 3 314 та хусусий ажрим чиқарилиб, маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларига юборилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган маъмурий судлар томонидан апелляция тартибида 3 120 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 394 та қарор бекор қилиниб, 22 та қарор ўзгартирилди. Кассация тартибида 1 417 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 230 та қарор бекор қилиниб, 9 та қарор ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 1 671 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 141 та қарор бекор қилиниб, 4 та қарор ўзгартирилди.

Олий суднинг Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 1 531 та шикоят ва протест ўрганиб чиқилиб, шундан 289 таси иш материаллари асосида кўриб чиқилди. Натижада қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорларнинг 125 таси бекор қилинди, 1 та қарор ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

 

Президент Шавкат Мирзиёев 2025 йил 26 декабрда Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига тақдим этган Мурожаатномасида иқтисодий судлар фаолиятига ҳам алоҳида тўхталди. Бу бежиз эмас, чунки иқтисодий адолат таъминланмаган жойда на инвестиция, на тадбиркорлик муҳити ривожланади.

Давлатимиз раҳбари адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотлар хусусида гапирар экан, 2026 йилдан бошлаб, Электрон ҳукумат платформаси тубдан янгиланишини таъкидлади. Жумладан, энди барча давлат идораларининг 1 мингдан зиёд давлат хизматлари, 5 мингдан ортиқ функция ва вазифалари, 200 та маълумот базаси ва ахборот тизими, 100 мингдан зиёд давлат хизматчисининг маҳалла, туман, вилоят, республика даражасидаги ваколатлари Ягона рақамли платформага интеграция қилинади.

Мазкур платформага келиб тушган мурожаатлар, уларни ижрочиларга тақсимлаш ва кўриб чиқиш муддатини назорат қилиш сунъий интеллект орқали амалга оширилади. Содда қилиб айтганда, маҳалладан тортиб, республика даражасида ҳал бўладиган ҳар бир масаланинг ижрочиси, муддати, ресурси бир жойда кўриниб туради.

Энг муҳими, давлат хизматларини кўрсатишда инсон омилисиз, коррупция ва ортиқча бюрократиядан холи экотизим яратилиши, давлат хизматларини проактив ва жамланма шаклда кўрсатиш тизимини ривожлантириш зарурлиги қайд этилди. Президентимиз уқтирганидек, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмайди. Шу боис мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмларни ҳам киритамиз.

Натижада соҳага сунъий интеллект жорий этилиб, келгуси икки йилда ижро ҳаракатларининг 30 фоизи инсон омилисиз амалга оширилади.

Мурожаатномада иқтисодий судларда сунъий интеллект технологияларини жорий этиш масаласи алоҳида стратегик йўналиш сифатида таъкидланди. Бинобарин, бу шунчаки техник янгилик эмас, балки “адолатли ва тезкор суд” концепциясини амалга оширишнинг асосий воситасидир.

Айтиш жоизки, “Смарт” иқтисодий судларни, яъни иқтисодий соҳага сунъий интеллектни жорий этишнинг қатор афзалликлари бор.

Биринчи афзаллик – “Big Data” ва ҳужжатларни сонияларда таҳлил қилиш имконидир. Иқтисодий низолар, одатда, минглаб саҳифали бухгалтерия ҳужжатлари, банк кўчирмалари ва шартномаларни ўз ичига олади. Сунъий интеллект эса, ушбу улкан маълумотлар базасини сониялар ичида сканерлайди ва ундаги шубҳали операцияларни ёки қонунбузарликларни аниқлайди. Натижада судья ишни ўрганиш учун кетадиган ҳафталаб вақтини тежайди ва асосий эътиборни ҳуқуқий хулосага қаратади.

Иккинчи афзаллик – суд амалиётининг бир хиллигини таъминлаш билан боғлиқ. Президентимиз бир хил мазмундаги низолар бўйича турли судларда турлича қарорлар чиқарилиши тадбиркорларнинг ишончига путур етказаётганига эътиборни қаратди. Сунъий интеллект тизими аввалги барча суд қарорларини таҳлил қилиб, кўрилаётган иш бўйича “суд прецеденти” ва ҳуқуқий ечимларни судьяга тавсия сифатида тақдим этади. Коррупция ва инсон омили камаяди, суд қарорларининг прогнозуаллиги, яъни олдиндан айтиш мумкинлиги таъминланади.

Учинчи афзаллик – инсон омилини ва коррупция хавфини камайтириш. Гап шундаки, сунъий интеллект пора олмайди ва шахсий манфаатга эга эмас. Ишларни судьялар ўртасида автоматик тақсимлашда сунъий интеллект “манфаатлар тўқнашуви” мавжудлигини, масалан, судья ва тадбиркорнинг яқинлиги ҳолатини текширади. Қарабсизки, ишларнинг холис ва шаффоф кўрилиши таъминланади.

Тўртинчи афзаллик – низоларни соддалаштирилган ва масофавий кўришга бориб тақалади. Кўпгина кичик иқтисодий низолар, масалан, қарздорликни ундириш масаласи сунъий интеллект ёрдамида автоматик тартибда кўриб чиқилиши мумкин. Даъво аризаси берилганда сунъий интеллект ҳужжатларнинг тўлиқлигини текширади ва агар эътироз бўлмаса, қарор лойиҳасини тайёрлайди. Натижада судларнинг иш юки 30-40 фоиз камаяди, бу эса, мураккаб инвестициявий низоларга кўпроқ вақт ажратиш имконини беради.

Бешинчи афзаллик – иқтисодий хатарларни прогноз қилиш, яъни олдиндан билиш салоҳияти. Сунъий интеллект тизими қайси соҳаларда ёки қайси корхоналар ўртасида низолар кўпаяётганини таҳлил қилиб, давлатга иқтисодий ислоҳотлар бўйича тавсиялар беради. Бундан мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлиги ошади, чунки инвестор ўз мулки сунъий интеллект назоратидаги адолатли тизим орқали ҳимояланишини билади.

Хулоса қилиб айтганда, иқтисодий судларда сунъий интеллект судьянинг ўрнини босувчи куч эмас, балки адолат мезонини аниқ кўрсатувчи рақамли кўзойнакдир. У тадбиркорнинг вақтини ва маблағини тежайди, тизимдаги яширин занжирларни фош этади. Энг муҳими, суд жараёнларининг муддатини қисқартиради ва қарорларнинг асослилигини оширади.

Бундан ташқари Ўзбекистон Президенти суд қарори чиқарилиши билан иш битмаслигини, бу қарорларнинг ижроси таъминланиши шартлигини ҳам қатъий таъкидлади. Бундан кўзланган асосий мақсад – суд қарорлари ижросини назорат қилишнинг электрон тизимини кучайтиришдир. Чунки агар иқтисодий суд қарори ижро этилмаса, бундай салбий ҳолат фақат суднинг эмас, балки бутун давлат тизимининг обрўсига путур етказади.

Сурайё Ганибаева,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси

 

Янги Ўзбекистоннинг стратегик мақсади сифатида белгиланган – ҳар томонлама ривожланган, эркин ва фаровон, замонавий демократик давлат ва очиқ фуқаролик жамиятини барпо этишнинг энг муҳим ва устувор йўналишларини белгилаб берган давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 26 декабрда Парламентга ва у орқали халқимизга йўллаган навбатдаги Мурожаатномаси бугунги кунгача кенг жамоатчилик ҳамда нуфузли халқаро экспертларнинг юксак эътирофларига сазовор бўлмоқда.

Дарҳақиқат, Президентимизнинг бу сафарги Мурожаатномасида алоҳида қайд этилганидек, бутун инсоният кутилмаган кулфат ва талафотлар, ўта оғир синов ва қийинчиликларни бошидан кечираётган мураккаб геосиёсий вазиятда “содир бўлаётган ва яқин-яқингача ҳеч ким тасаввур қила олмаган ўзгаришлар, давлатлар ўртасида иқтисодий қарама-қаршилик, хавфсизликка таҳдидлар ортиб бораётган таҳликали” бир замонда яшамоқдамиз.

Энди бевосита ҳуқуқшунослик касбимдан келиб чиқиб, Янги Ўзбекистонда суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини амалда таъминлаш, ушбу муҳим органни ташкилий-институционал тартибда тубдан такомиллаштириш, янги жамиятдаги шиддатли ислоҳотлар талабларига мослаштириш мамлакатимиздаги ҳуқуқий сиёсатнинг энг устувор йўналишига айланганлигини алоҳида таъкидламоқчиман. Эътибор қилинг, биргина одил судлов фаолиятини тўлақонли амалга ошириш мақсадида, кейинги 9 йилда 70 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниб, унинг ижросини самарали таъминлаш бўйича кўплаб амалий ишлар қилинмоқда.

Давлатимиз раҳбари томонидан 2025 йил 26 декабрда йўлланган навбатдаги Мурожаатномада ҳам устувор йўналишлардан бири сифатида замонавий давлат бошқаруви ва адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотларни давом эттириш вазифаси белгиланди.

Бунда асосий ёндашув суд-ҳуқуқ тизимини халққа яқинлаштиришга қаратилган ишларни изчил давом эттириш, хусусан, одил судлов жараёнини “рақамли суд” концепцияси асосида ташкил этишни янада такомиллаштириш, эндиликдаги вазифа терговни ҳам рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимоясини кучайтириш, айниқса, жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали инсон омилини қисқартириш лозимлиги алоҳида таъкидлаб ўтилди.

Мурожаатномада адолатли суд-ҳуқуқ тизимини такомиллаштиришга қаратилган энг муҳим ғоя ва ташаббуслардан яна бири – 2026 йилдан бошлаб, тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатларини бериш масаласи бўлди.

Маълумки, 2025 йил 1 январдан мамлакатимизда жиноят ишини судга қадар юритишда тарафлар ўз ҳуқуқларидан тўлақонли фойдаланиши ва процессуал мажбуриятларини бажаришлари учун бу жараёнда холислик ҳамда беғаразликни таъминлаш мақсадида жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судлари таркибида тергов судьяси лавозими жорий этилди.

Айтиш керакки, суд тизимида нисбатан янги институт – тергов судьясининг вужудга келиши одил судловни амалга оширишнинг ниҳоятда муҳим омилларидан бири ҳисобланадиган суд назоратининг самарали амалга оширилиши, инчунин, ишни судга қадар юритишда ҳақиқий ва қонуний тортишув муҳитини яратиш имкониятини янада оширди. Сабаби, айнан ҳимоячининг илтимосномасини ишни судга қадар юритувчи органлар ҳал қилмаслиги туфайли кучлар мувозанати яратилади. Бу эса, жиноят процессида ҳимоячи мавқеининг янада ошишига, унинг исботлаш жараёнида қатнашиш ҳуқуқи таъминланишига амалий таъсир кўрсатади.

Ишончли далилларни топиш ва мустаҳкамлаш юзасидан асосли илтимосномаси рад қилинган ҳолларда, тергов судьяси унга ушбу ҳуқуқидан фойдаланиш имкониятини кафолатлайди.

Юқоридагилардан келиб чиқиб айтганда, Мурожаатномада суд процессида ниҳоятда муҳим аҳамият касб этадиган тергов судьясига қўшимча ваколатлар бериш билан унинг фаолияти самарадорлигини ошириш вазифаси белгиланмоқда.

Эндиликда тергов судьяси ўзи рухсат берган қамоққа олиш, уй қамоғи ёки гаров эҳтиёт чорасини ўзи ўзгартириши, қонуний деб топса, уни бекор қилиши мумкин. Шунингдек, айбланувчига нисбатан қўлланилган паспорт ҳаракатини чеклаш, Ўзбекистон Республикасидан чиқишни тақиқлаш, мол-мулкни хатлаш ёки телефонлар орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш каби процессуал мажбурлов чораларини ҳам бекор қилиши мумкин.

Шунингдек, Мурожаатномада Президентимиз томонидан айни пайтгача миллий суд тизимимизда мавжуд бўлмаган янги бир институтни татбиқ этиш ғояси илгари сурилди. Яъни “энди жиноят процессига инглиз ҳуқуқидаги давлатларда ижобий натижа берган “халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилади. Бунда ўта оғир ва жамиятда шов-шувга сабаб бўлаётган жиноятлар жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмининг янада адолатли бўлишига хизмат қилади”.

Гап шундаки, суд тизимида “халқ вакиллари ҳайъати” институтининг жорий этилиши, биринчидан, ҳуқуқий демократик давлат ва эркин фуқаролик жамияти шароитида судда энг муҳим демократик институтлардан бири шаклланишига эришилади; иккинчидан, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, шунинг баробарида, жамият манфаатларини суд органлари орқали ҳимоя қилиш соҳасидаги қонунчилик талабларининг ижро этилишини таъминлаш имконияти ортишига олиб келади; учинчидан, давлат органларининг ўз зиммасига юклатилган, ижтимоий ва жамоатчилик манфаатларига дахлдор бўлган вазифалар ва функцияларни бажариши устидан таъсирчан жамоатчилик назоратини ўрнатиш имкониятини кенгайтиради; тўртинчидан, суд тизимида манфаатлар тўқнашуви (коррупция) ҳолатларини келтириб чиқарувчи сабаб ва шарт-шароитларни аниқлаш ва уни таҳлил қилиш, бу иллатга қарши самарали курашиш ва унинг олдини олиш механизмлари такомиллаштирилади.

Хулоса қилиб айтганда, Мурожаатномада адолатли суд-ҳуқуқ тизими борасидаги ислоҳотларни давом эттиришга қаратилган ғоя ва ташаббуслар мантиқий изчилликка асосланганлиги ва бир-бирини тўлдириб бораётганлиги яққол кўриниб туради. Зеро, уларнинг туб негизида инсон, унинг манфаатларини таъминлаш, фаровонлигини ошириб бориш сингари инсонпарвар ва адолатпарвар ғоялар мужассам.

Ушбу ғояларнинг ҳаётий ижросини таъминлаш кўп сонли ҳуқуқшунос кадрлар, хусусан, Янги Ўзбекистоннинг судьялар корпусига, суд тизими ходимлари зиммасига жуда катта масъулият ва юксак вазифалар юклашини алоҳида таъкидлаш ўринлидир.

Аҳмад ИСМОИЛОВ,

юридик фанлар бўйича

 фалсафа доктори (PhD)

 

Давлатимиз раҳбарининг парламентимиз ва халқимизга Мурожаатномасида белгилаб берилган энг устувор вазифалар ижроси Янги Ўзбекистон тараққиёти, эл-юрт манфаати учун хизмат қилади. Президентимиз таъбири билан айтганда, бу бахтли ҳаёт йўл харитасидир.

Мурожаатномада 2026 йил – “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили” деб эълон қилингани бежизга эмас. Зеро, янги таҳрирдаги Конституциямизда маҳаллаларга аҳолининг кундалик муаммоларини ҳал қилиш бўйича мустақил қарор қабул қилиш ваколатларини бериш, бунинг учун ташкилий ва молиявий имкониятлар яратиш белгиланди. Бу эса, давлат ҳокимиятида ҳисобдорлик, шаффофлик, самарали қарор қабул қилиш ва унинг натижадорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Нуфузли анжуманда Президентимиз барча соҳалар бўйича жамиятимиз ҳаётини, фуқароларимизнинг фаровон турмушини таъминлашга доир муҳим масалаларга алоҳида эътибор қаратди. Жумладан, юртимизда қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ соҳасини такомиллаштириш масалаларига алоҳида тўхталди.

Яъни одил судлов жараёнини “рақамли суд” концепцияси асосида ташкил этиш бошлангани, эндиликда терговни ҳам рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимояси кучайтирилиши, бунда жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши ва инсон омили қисқартирилиши маълум қилинди. Бу эса, коррупциянинг олдини олиш, фуқаролар ва тадбиркорларга оворагарчиликсиз тергов жараёни ҳақида тезкор маълумотлар олиш имконини беради.

Бундан ташқари “Хабеас корпус” институтини қўллашнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлган тергов судьяларига 2026 йилдан санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартиш ҳамда бекор қилиш ваколатлари ҳам берилиши, шубҳасиз, судга қадар иш юритиш босқичида шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга ошириш йўлида муҳим қадам бўлади.

Давлатимиз раҳбари айнан одил судловда жамоатчилик иштироки ва ролини ошириб бориш масаласига ҳам эътиборни қаратди. Эндиликда жиноят процессига “Халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилиши, бунда ўта оғир ва жамиятда шов-шувга сабаб бўлаётган жиноятлар жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмининг янада адолатли бўлишига хизмат қилиши алоҳида таъкидланди.

Яна бир муҳим масала – суд қарори ижроси билан боғлиқ. Бу борада кенг жамоатчиликда кўплаб эътирозлар билдирилаётгани ҳаммага маълум.

Давлатимиз раҳбари таъбири билан айтганда, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмайди.

Шу боис, мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмлар татбиқ қилинади. Ушбу тизимга ҳам сунъий интеллект технологиялари жорий этилади.

Мурожаатномада кун тартибига қўйилган кейинги муҳим масала хотин-қизлар ва болаларни турли зўравонликлардан ҳимоя қилиш билан боғлиқ.

Президентимиз таъбири билан айтганда, аёл бахтли бўлса, оила ва жамият ҳам бахтли бўлади, албатта. Шунинг учун барчамиз шу олий мезонга амал қилиб ишлашимиз зарур.

Президентимиз томонидан аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгашига барча давлат идоралари ва кенг жамоатчиликни сафарбар қилган ҳолда бундай салбий ҳолатларга барҳам бериш бўйича самарали ишлайдиган тизим яратиш топширилди.

Бундан ташқари коррупцияга қарши кураш масаласига алоҳида эътибор қаратилиб, бу ёвуз бало ҳақиқий ишбилармонлик ва инвестиция муҳитини яратишга, ривожланишга ғов эканлиги уқтирилди. Президентимиз барча идораларда комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратга масъул ўринбосар лавозимини жорий этиш ҳақида таклиф киритиб, 2026 йилда ушбу иллатга қарши курашиш бўйича ўта жиддий иш олиб бориш зарурлигини таъкидлади.

Мурожаатномада нафақат 2026 йилга мўлжалланган Давлат дастури, балки кейинги беш йил давомида амалга ошириладиган ўнлаб концепция, дастур ва стратегиялар ҳақида аниқ таклифлар билдирилди.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимиз Мурожаатномасида белгиланган вазифаларнинг ўз вақтида ва тўлиқ бажарилиши муқаддас заминимизда истиқомат қилаётган ҳар бир инсонинг орзуларини рўёбга чиқариш ҳамда халқимиз учун фаровон турмуш шароитларини яратишга, давлатимизнинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади.

Шундай экан, ҳар биримиз зиммамиздаги улкан масъулиятни теран ҳис этиб, айни эзгу мақсадларга хизмат қилишни фаолиятимизнинг асосий мезонига айлантириб, дахлдорлик ҳисси билан меҳнат қилсак, албатта, ўз олдимизга қўйган улкан марраларни забт этамиз. Зотан, Президентимиз таъбири билан айтганда, миллий бирлик жуда муҳим. Бирдамлик кучдир!

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани

суди раиси

Тошкент вилояти судларининг янги биноси тантанали равишда фойдаланишга топширилди.

Жамоатчилик вакиллари, суд фахрийлари ва турли соҳа масъуллари иштирок этган тантанали очилиш маросимида Олий суд раиси Б. Исломов, Судьялар олий кенгаши раиси Х. Ёдгоров, Судьялар ассоциацияси раиси У. Мингбоев ва бошқалар сўзга чиқиб, янги суд биносининг очилиши билан барчани қутлади.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш, одил судловни амалга оширилиши учун судларга ташриф буюрувчи фуқаролар ҳамда суд процессларининг барча иштирокчилари учун ҳар томонлама қулай шароитлар яратилишига алоҳида эътибор берилмоқда.

Хусусан, суд тизимини ислоҳ қилиш доирасида судлар моддий-техника базасини янада яхшилаш, соҳада рақамлаштиришни кенгайтириш, ахборот тизимларини такомиллаштириш орқали одамларга қулайликлар яратиш бўйича қатор ижобий ишлар олиб борилмоқда.

Тошкент вилояти судларининг янги маъмурий биноси замон талаблари асосида қурилиб, фойдаланишга топширилгани ҳам амалга оширилаётган ислоҳотларнинг самараси десак муболаға бўлмайди.

Мазкур суд биноси видеоконференцалоқа тизими, аудиофиксация, инфокиоск, корпоратив тармоқ каби энг замонавий ахборот-коммуникация воситалари билан жиҳозланган бўлиб, бу, авваламбор, суднинг очиқлиги, шаффофлигини таъминлашга хизмат қилади.

Тантанали тадбирда қайд этилганидек, янги бинода фаолият олиб борадиган ҳар бир судья ва ходим давлатимиз раҳбарининг “Суд биносига келган ҳар бир фуқаро Ўзбекистонда адолат борлигига ишонч ҳосил қилиб кетиши керак” деган сўзларини доимо ёдда тутиши керак.

Шунингдек, бу кўркам ва замонавий бинода доимо адолат ҳукм суришига, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимояланиши тўлиқ таъминланишига ишонч билдирилди.

Тантанали очилиш маросимининг рамзий тасмалари кесилиб, ташриф буюрган меҳмонлар суд биносида яратилган шароитлар билан яқиндан танишдилар.

 

Янги таҳрирдаги Конституциямизда болаларнинг соғлиғи, хавфсизлиги, тўлиқ жисмоний, ақлий ва маънавий ривожланишини, иқтидори ва истеъдодини юзага чиқаришни таъминловчи кафолатлар кучайтирилди. Шу асосда бола ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари тобора такомиллаштирилиб борилмоқда.

Маълумки, Ўзбекистон Республикаси “Богота ҳаракатлар чақируви”га қўшилган ҳамда Болаларга нисбатан зўравонликка чек қўйиш бўйича глобал альянс аъзолигига қабул қилинган. “Богота ҳаракатлар чақируви” нафақат болаларга нисбатан зўравонликка барҳам беришга қаратилган глобал ташаббус, балки глобал мажбурият ҳамдир.

Президентимизнинг 2025 йил 24 декабрдаги Фармони билан тасдиқланган 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси ҳам ана шу эзгу мақсадга қаратилган. Фармонга биноан, 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб, зўравонликдан жабрланган ва зўравонликка гувоҳ бўлган болаларга улар тегишли процессуал хатти-ҳаракатларга жалб этилган вақтдан эътиборан давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш йўлга қўйилади.

Эндиликда болаларга нисбатан уларнинг қонуний вакиллари ёки бошқа қариндошлари томонидан зўравонлик ҳолатлари бўйича ишни судга қадар юритиш ва суд муҳокамаси жараёнларидаги барча процессуал ҳаракатларни амалга оширишда васийлик ва ҳомийлик органи вакили мажбурий тартибда иштирок этади. Зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатмалари мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этилади ҳамда мулкчилик шаклидан қатъи назар, таълим, соғлиқни сақлаш ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш ташкилотлари ходимлари томонидан болаларга нисбатан зўравонлик билан боғлиқ аниқланган фактлар ҳақида хабар бермаганлик учун маъмурий жавобгарлик жорий этилади.

Бундан ташқари Рақамли технологиялар вазирлиги, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги, Ички ишлар вазирлиги, Бош прокуратура ва Олий суд билан биргаликда ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар ҳамда зўравонлик содир этган ёки уни содир этишга мойил бўлган шахслар ҳақидаги маълумотларни алмашиш ва улар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган ягона электрон платформа ишлаб чиқилмоқда. Бундан мақсад болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш жараёнига замонавий ахборот технологияларини жорий этишдир.

Бунда платформа давлат органлари ва ташкилотларининг ахборот тизимлари ҳамда “112” қисқа рақами орқали фуқароларнинг чақирувларини қабул қилиш ҳамда автоматлаштирилган тарзда қайта ишлаш имконини берувчи ягона диспетчерлик хизмати билан “Рақамли ҳукумат” тизимининг идоралараро интеграциялашув платформаси орқали интеграция қилинади. Болаларга нисбатан содир этилган зўравонлик ҳолатларининг ягона статистика ҳисоби ва ҳисоботини юритиш, статистика органларига тақдим этиш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари бўйича амалга ошириладиган чора-тадбирларнинг ҳар бир босқичини кузатиб бориш имконияти яратилади.

Фармонда болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шаклларига бўлган муросасизлик муҳитини шакллантириш, уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга доир бир қатор вазифалар белгиланган. Ушбу вазифаларнинг ўз вақтида ва сифатли бажарилиши болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш, соғлиғини сақлаш, иқтисодий қўллаб-қувватлаш, илмий, ижодий, тадбиркорлик фаолиятини рағбатлантиришга хизмат қилади.

Зеро, давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, биз учун жамиятда бегона бола йўқ ва бўлмаслиги керак. Ҳаммаси ўзимизнинг, Ўзбекистонимизнинг болалари. Вақтида меҳр кўрсатсак, ишга, илмга, касбу ҳунарга, эзгу фазилатларга ўргатсак, уларнинг йўлини очиб берсак, эртага фойдаси ўзимизга, жамиятимизга тегади.

Дилдора ПЎЛАТОВА,

жиноят ишлари бўйича

Хива шаҳар суди

тергов судьяси

Бугун Олий суд Раёсатининг кенгайтирилган мажлиси бўлиб ўтди.

Олий суд раиси Бахтиёр Исломов раислигида ўтказилган мажлисда судлар томонидан 2025 йилда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг кафолатланган ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш борасида амалга оширилган ишлар, мавжуд муаммолар муҳокама қилинган ҳолда уларнинг ечими бўйича устувор вазифалар ва келгусида амалга ошириладиган режалар муҳокама қилинди.

Йиғилишда кейинги йилларда аҳолининг одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш учун инсоннинг қадр-қиммати устуворлигини таъминлашга қаратилган муҳим ислоҳотлар амалга оширилаётганлиги алоҳида қайд этилди.

Мамлакатда адолат ва қонун устуворлигини таъминлашда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш – Янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг устувор йўналишларидан бири сифатида тан олинмоқда. Ўтган йиллар каби, жорий йилда ҳам судлар фаолияти билан боғлиқ муҳим ислоҳотлар рўёбга чиқарилганлиги таъкидланди.

Жумладан, суд-ҳуқуқ тизимидаги энг катта ислоҳотлардан бири тергов фаолияти устидан суд назоратини таъминлаш ҳамда “Хабеас корпус” институтини кенг татбиқ этиш мақсадида 241 та тергов судьяси фаолияти йўлга қўйилди.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг жорий йил 30 январдаги “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори қабул қилиниши давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя этилишини таъминлаш ва маъмурий суд ишларини юритишни халқаро стандартлардан келиб чиқиб янада такомиллаштиришга имкон яратилди.

Қарор ижроси бўйича янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда.

Шунингдек, аҳолининг суд муҳокамаларида масофадан иштирок этишига янада қулайлик яратиш мақсадида видеоконференцалоқа режимида ўтказиладиган суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланишнинг ҳуқуқий асослари яратилди.

Мазкур ислоҳотлар давом эттирилган ҳолда судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини кенг жорий этиш ҳамда рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш мақсадида Давлатимиз Раҳбари томонидан жорий йил 21 августда “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 140-сонли Фармон имзоланди.

Фармон ижроси юзасидан келгуси беш йилда 182 та янги намунавий суд биноси қурилади, 25 таси қайта реконструкция қилинади, 25 таси мукаммал таъмирланади.

Янги йилдан иқтисодий судлар фаолияти самарадорлигини ошириш ва ягона суд амалиётини шакллантириш мақсадида вилоят марказларида ягона туманлараро иқтисодий судлари фаолият юритади, бугунги кунда мазкур судлар фаолият юритиши учун барча шароитлар яратилди. 

Маълум қилинганидек, йил бошидан бугунга қадар биринчи инстанция судлари томонидан 4 млн. дан зиёд иш кўриб тамомланган бўлиб, ўтган йилга нисбатан бу кўрсаткич 31 фоизга ошган.

Танқидий руҳда ўтказилган мажлисда ягона суд амалиётни шакллантириш, суд қарорлари сифатини ошириш, судларда иш юритиш, ишлар ва мурожаатларни ўз вақтида рўйхатга олиниши ҳамда уларни қонунчиликда белгиланган муддатларда кўриб чиқилишига оид мавжуд муаммолар таҳлиллар асосида муҳокама қилинди.

Шунингдек, суд ҳужжатларини ўз вақтида ва тўлиқ ижро этилишини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилди.

Раёсат мажлисида кўриб чиқилган масалалар юзасидан тегишли қарор қабул қилинди.

 

Инсон боласи яхши тарбия олиб, ҳалол ризқ-рўз билан яшаса, ҳурмат-эътиборга сазовор бўлади. Элу халқнинг дуосини олса, асло кам бўлмайди. Ана шундай ҳалол, виждонли инсонлар юртимизда жуда-жуда кўп. Аммо минг афсуски, бу ҳаётда кам бўлса ҳам умрини эгрилик йўлига совурадиган кимсалар ҳам учраб туради.

Шу улуғ ва саодатли кунларда  кўнгилни хира қиладиган мавзу ҳақида, нопок кимсалар ҳақида тўхталгинг келмайди. Лекин начора, буни ҳаёт дейдилар. Ҳаёт давом этар эканки, оқ ва қора ранглар бўлгани каби, жиноят қилишдан тап тортмайдиган қаллоб кимсалардан эҳтиёт бўлишимиз лозимлиги учун ҳам қуйидаги воқеа тўғрисида сўз юритдик.

Албатта, ҳалол меҳнат билан топилган мол-мулкка тажовуз қилиш азалдан энг қораланган иллатлардан бири ҳисобланади. Халқимиз бундай кимсаларни “ғирт ўғри” деб атаб, уларни аёвсиз қоралаган. Афсуски, бундай иллатга мубтало бўлганлар орасида тегишли жазодан сабоқ чиқармасдан, яна жиноят йўлини танлайдиганлар ҳам учрайди.

Қуйидаги воқеа ана шундай шахс — тиббиёт муассасаларида меҳнат қилаётган шифокорларнинг пулини ўмарган қўли эгри кимса ҳақида. У ўз жиноятлари билан бир неча тиббиёт муассасаларида ишлаётган ходимларга катта моддий зарар етказган.

1983 йилда Сирдарё вилоятида туғилган Умар Бобоев (исм-шарифлар ўзгартирилган) ёшлигиданоқ қинғирлик йўлини танлади. Халқимизда “Қон билан кирган жон билан чиқади”, деган гап бор. Унинг ҳаёти ҳам шу нақлнинг тасдиғидек гўё.

Умар илк бор 24 ёшида қамалди. Пойтахтда содир этган ўғрилиги учун жиноят ишлари бўйича Чилонзор тумани суди ҳукмига кўра 3 йилга озодликдан маҳрум этилди. Бироқ жазо унга сабоқ бўлмади. Озодликка чиққанидан сўнг яна ўғриликка қўл урди. Оқибатда у турли жиноятлари учун олти марта озодликдан маҳрум этилди ва “хавфли рецидивист” тамғасини олди.

Жиноят ишлари бўйича Олмазор тумани судида Умар Бобоевга нисбатан яна бир жиноят иши кўриб чиқилди. Бу гал унинг жиноятларидан жабр кўрганлар тиббиёт ходимлари эди.

Жабрланувчилардан бири Ш. В. судда қуйидагича кўрсатма берди:

— Тошкент давлат тиббиёт университетида ишлайман. Ўғрилик юз берган куни эрталаб соат саккизларда ишга келдим. Кийимларимни алмаштириб, кун давомида ўз ишларим билан банд бўлдим. Ҳамкасбим билан тушлик қилиб қайтганимиздан сўнг, у хонасида пуллари йўқолганини пайқаб қолди. Мен ҳам хонамга кириб, кийимларим ва сумкамни текширганимда, 8,5 миллион сўм пулим йўқолгани маълум бўлди.

Шундан сўнг  бу ҳақда ички ишлар органларига мурожаат қилдик…

Қизиғи, пойтахтдаги тиббиёт муассасаларида содир бўлаётган бу каби ўғриликлар орадан уч кун ўтиб яна такрорланди. Бу сафар манзил — Яшнобод туманида жойлашган Травматология ва ортопедия илмий-тадқиқот институти эди. Бу ерда ҳам икки нафар шифокор пулларидан айрилди.

Ушбу муассасада ишловчи шифокор Р. М.нинг айтишича, шими чўнтагидаги 600 минг сўм, кўк рангли сумкасида бўлган 10 миллион сўм ва 750 АҚШ доллари йўқолган. У бу маблағни қизининг контракт пулини тўлаш учун ўзи билан олиб келган эди. Яна бир шифокор А. Б.нинг ҳам 650 АҚШ доллари ва 1,5 миллион сўм пули ўғирланган. Кузатув камераларига тушиб қолган кадрлардан маълум бўлишича, ўғрилик шифокорлар кийимларини алмаштириб, беморларни кўрикдан ўтказиш учун палаталарга кириб кетган вақтда содир этилган.

Умар Бобоев ўғриликларни асосан тиббиёт муассасаларида амалга оширган. Гоҳ у, гоҳ бу шифохона “ов” манзили сифатида танланган.

Навбатдаги жиноят туманида жойлашган 1-сонли шаҳар болалар клиник шифохонасида содир этилди. Бу гал икки нафар шифокор — А. А. ва Ж. М. нишонга олинганди.

Ўшанда кийим жавонидан шифокор А. А.га тегишли 800 минг сўм пул билан бирга Ж. М.нинг автомашинаси пульти ҳам ўғирланганди.

Шифокорлар автотураргоҳга чиққанларида, ҳар қалай, машина жойида турар, пульт эса скамейка устига ташлаб кетилган эди. Улар дарҳол автомобиль салонини кўздан кечиришди: бардачокдаги нарсалар сочилиб ётар, ичидан Ж. М.нинг 850 АҚШ доллари ва 3,5 миллион сўм пули йўқолган эди.

Халқимиз “Бузоқнинг югургани сомонхонагача” дейди. Изқуварларнинг тезкор ҳаракатлари натижасида тиббиёт муассасаларида ўғрилик содир этиб юрган шахс қўлга олинди.

Суд мажлисида судланувчи ўз айбига тўлиқ иқрор бўлиб, ўғрилик содир этганини тан олди, аммо жиноятларни аниқ қачон содир этгани ва қанча маблағни ўғирлаганини эслай олмаслигини айтди.

Судланувчининг қилмиши Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “а” банди, шунингдек, 25-модда билан, яъни хавфли рецидивист томонидан такроран ўзганинг мулкини яширин равишда талон-торож қилиш ҳамда ўғрилик жиноятига суиқасд қилиш сифатида малакаланди.

Жабрланувчилардан икки кишига етказилган моддий зарар қайтарилган бўлса-да, тўрт нафар жабрланувчига етказилган зарар қопланмади.

Суд ишнинг барча ҳолатларини инобатга олиб, Умар Бобоевни узил-кесил 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилди. У жазони махсус тартибли колонияда ўтайди.

Қилмиш-қидирмиш. Букрини гўр тўғрилайди, деганларидек, наҳотки ўғриликдек қора иллат, жиноят йўлидан қайтмаган бу кимса бу қилиғини ташлай олмаса? Ўғрилик билан қачонгача ҳаёт кечиради? Барибир, бу оғир гуноҳ жавобсиз, жазосиз қолмайди. Шунинг учун ҳам олтинчи бор панжара ортига равона бўлди. Энг ёмони, бу дунёдаги жазоларни-ку ўтар, аммо кун келиб умри поёнига етгач, бу одам боласи чин дунёда, охиратда қилмишига қандай жавоб бераркин?

Аброр САИДОВ,

Жиноят ишлари бўйича

Олмазор тумани суди раиси

 

Сўнгги йилларда жамиятда фирибгарлик жиноятлари кўпайиб бораётгани ташвишли ҳолатдир. Деярли ҳар куни оммавий ахборот воситаларида одамларни алдаш, уларнинг ишончидан фойдаланиб пул ундириш каби жиноятлар ҳақида хабарлар берилади. Телевидение ва радио орқали “Эҳтиёт бўлинглар, фирибгарларга алданманглар!” деган огоҳлантиришлар тез-тез эълон қилинади.

Аммо, афсуски, содда ва ишонувчан одамлар ҳали-ҳамон бундай тузоқларга тушиб қолмоқда.

Фирибгарлар турли соҳаларда учрамоқда. Баъзан улар ўзларини тадбиркор, баъзан мутахассис, баъзан шифокор сифатида таништириб, одамларнинг дарди ва ишончидан фойдаланишга уринмоқда. Қуйидаги воқеа эса айнан шундай ҳолатлардан бири бўлиб, оқ халат кийган инсоннинг фириб йўлига кириб кетиши қандай оқибатларга олиб келишига бир мисол.

Али Худоёров (исм-шарифи ўзгартирилган) ўттиз саккиз ёшни қаршилаган бўлса-да, бу вақт ичида икки марта озодликдан маҳрум этилиб, жазони ҳам ўтаб улгурган. Унинг аввалги жиноятлариям айнан фирибгарлик билан боғлиқ эди.

Озодликка чиққач, у яна ўз касби — шифокорлик фаолиятини давом эттириб, вилоят марказидаги нуфузли шифо масканларидан бирида ишлай бошлади.

Оппоқ халат кийиб юргани учун кўпчилик уни ҳурмат билан “дўхтир ака” деб саломлашарди. Илгари унинг тузоғига тушиб, алданиб қолганлар ёки қилмишлари ҳақида эшитганлар бу “шифокор”га дуч келмасликка ҳаракат қилишарди.

Али Худоёров танишларининг ўзига муносабатини яхши билса-да, бундан унчалик ташвишланмасди. Чунки фирибгарлик унинг учун иккинчи “касб”га айланиб улгурган эди. Алдов орқали қўлга киритилган мўмайгина пул уни яна шу эгри йўлга киришга ундайверарди.

Бир куни у ижтимоий тармоқларни кўздан кечираркан, навбатдаги фирибгарлик “режа”си ярқ этиб хаёлига келди. Кўп ўйлаб ўтирмай, дарҳол интернетда саҳифа очди ва унда шундай эълон жойлаштирди: “Ҳиндистондан машҳур шифокорлар келиб, оғир касалликларни даволаш бўйича қабул ўтказади. Мурожаат қилиш учун эса қуйидаги манзил орқали онлайн рўйхатдан ўтинг” деб айнан ўша саҳифани кўрсатди. Эълонга ўзининг телефон рақамини ҳам қўшиб қўйди.

Кўп ўтмай, телефонига бирин-кетин қўнғироқлар кела бошлади. У ҳар бир мурожаат қилувчи билан хушмуомала оҳангда гаплашиб, уларни “рўйхат”га ола бошлади.

— Алло, ассалому алайкум! Сиз Али аками?

— Ҳа, менман, — деб жавоб берарди у.

Мурожаат қилганларга у гўёки мутахассислар қабули учун олдиндан пул тўлаб навбатга ёзилиш лозимлиги, касаллик турига қараб керакли дори-дармон учун олдиндан тўлов қилиш ҳам талаб этилишини эринмай тушунтирарди.

Қумқўрғонлик Жалил Эгамов (исм-шарифи ўзгартирилган) ҳам ана шундай мурожаат қилувчилардан бири бўлди. У қизининг терисида пайдо бўлган касаллик туфайли кўп шифокорларга мурожаат қилган, аммо кутилган натижани ололмаган эди.

— Али ака, қизимнинг терисида дард бор, ўзимиздан шифо тополмадик, — деди у илтижо билан.

— Ўша жойни расмга тушириб юборинг, — деди дўхтир.

Жалил ака қизининг қўлидаги ярани суратга олиб юборди. Шундан сўнг Али Худоёров ўзича “мутахассислар хулосаси”ни баён қилиб, қабул учун уч юз минг сўм, дори-дармон учун эса икки миллион сўм керак бўлишини билдирди. Пулни ўтказиш учун ўзининг пластик карта рақамини юборди.

Шифога умид қилган одамлар унинг айтганларига ишониб, ана шу тарзда бирин-кетин пулларни ўтказа бошладилар. Али Худоёров эса келиб тушаётган маблағларни ўз эҳтиёжига ишлатиб, тараллабедод қилиб юраверди. Мурожаат қилувчилар қачон хориждан шифокорлар келишини сўрашса, у: “Яқин кунларда келади”, деб алдашда давом этарди.

Кунлар ойларга уланди. Бир куни мижозлардан бири Жалил Эгамов яна қўнғироқ қилиб, шифокорлар қачон келишини сўраганида, Али Худоёров бепарво тарзда:

— Дўхтирлар келмас экан, — деб жавоб берди.

— У ҳолда пулларимизни қайтаринг, — деган талабга эса у:

— Пуллар кетди, энди йўқ, — деди яна совуққонлик билан.

Шундан сўнг Жалил Эгамов алданганини тушуниб етди ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилди.

Кўп ўтмай, Али Худоёровнинг уйига формадаги ходимлар келиб, уни қўлга олдилар. У ички ишлар бўлимига олиб келиниб, тергов ҳаракатлари бошланди.

Жабрланувчилар уни аввалдан танимаган бўлса-да, телефон рақами ва пластик карта орқали жиноят излари аниқланди.

Сўроқлар чоғида Али Худоёров қилмишларини яшириб ўтирмади. Илгари ҳам шу каби жиноятлар учун судлангани сабабли у бундай сўроқ-саволларга кўникиб кетган эди. Шўрчи туман судида кўрилган иш жараёнида у айбига тўлиқ иқрорлик билдирди ва қилган фирибгарликларини бирма-бир баён қилди.

Суд унинг аввал ҳам шу турдаги жиноятлар содир этгани боис, уни хавфли рецидивист деб топди ҳамда қилмишига яраша жазо тайинлади.

Бу воқеа барчага яна бир бор сабоқ бўлиши керак: инсон қанчалик ҳурматли касб эгаси бўлмасин, агар у қинғир йўлни танласа, оқибатда қонун олдида жавоб бериши муқаррар.

Зеро, оқ халат инсонни эмас, инсон оқ халатни улуғлайди.

Тўлқин АБДИРАИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Шўрчи туман суди раиси,

Чори ҚОРАҚУЛОВ,

суд маслаҳатчиси

Мамлакатимизда бола ҳуқуқларини таъминлашга доир 40 дан ортиқ қонун ва қонуности ҳужжатлари қабул қилинган. Хусусан, 2024 йил 14 ноябрдаги “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонунда бу борадаги масъуллик ва жавобгарлик чора-тадбирлари белгиланди.

Бироқ тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора томонидан ўтган йил 29 майда Хонқа туманининг Тома маҳалласида истиқомат қилувчи Чарос Мадраҳимова (исм-шарифлар ўзгартирилган) хонадонида ўтказилган тезкор текширув-суриштирув тадбири якунлари юзасидан тергов судига тақдим қилинган факт ва далилларга қараганда, жиддий қонунбузарлик ҳолати содир бўлган.

Гап шундаки, айни хонадон соҳибаси 8 нафар вояга етмаган шахсга диний сабоқ бериш жараёнида уларни қийнаб-дўппослаб келган. Бунинг оқибатида вояга етмаган Б. Юнусов, Б. Ибодуллаев, Д. Давронов, М. Каримов ва Ш. Раҳимовларга турли даражада жароҳат етказилган.

Туман ички ишлар бўлими катта терговчисининг ўтган йил 8 августдаги қарорига асосан, Ч. Мадраҳимова Жиноят кодексининг қийноққа тааллуқли 110-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандлари бўйича қўзғатилган жиноят ишига айбланувчи сифатида жалб қилинган. Тергов органи эса, расмий илтимоснома орқали содир қилинган қилмиш ижтимоий жиҳатдан хавфли эканини баён этиб, ҳақиқатни аниқлашга халақит бермаслиги учун гумонланувчига нисбатан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашни сўраган.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 27-моддасига мувофиқ, ҳар ким эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга. Ҳеч ким қонунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши, ушлаб турилиши, қамоққа олиниши, қамоқда сақланиши ёки унинг озодлиги бошқача тарзда чекланиши мумкин эмас. Ҳибсга олишга ва қамоқда сақлашга фақат суднинг қарорига кўра, йўл қўйилади.

Ишни тергов судида кўриш жараёнида Конституциямизнинг ана шу талаби эътибор марказига кўчди. Ч. Мадраҳимова муқаддам судланмагани, у содир қилган ҳаракат ижтимоий хавфлилик даражаси ва оғирлик жиҳатидан унча жиддий саналмаган қилмишлар тоифасига мансублигига эътибор қаратилди.

Жиноят-процессуал кодексининг 236-моддасида эҳтиёт чоралари айбланувчининг суриштирув, дастлабки тергов ва суддан бўйин товлашининг олдини олиш, жиноий фаолиятига барҳам бериш, иш бўйича ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қилишга қаратилган уринишларга йўл қўймаслик, ҳукм ижросини таъминлаш мақсадида қўлланилиши белгиланган.

Шунингдек, ушбу кодекснинг 243-моддасига мувофиқ, судья айбланувчига нисбатан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқиб, уни рад қилиш ва уй қамоғи ёки гаров тарзидаги эҳтиёт чорасини танлаш тўғрисида ажрим чиқаришга ҳақли.

Ишни дастлабки тарзда кўриш жараёнида гумонланувчи ишга ноўрин шубҳа-гумонлар остида жалб этилгани аён бўлди. Чунончи, у аввал судланмагани, оилавий аҳволи, уч нафар фарзандни тарбиялаётгани, муқим яшаш жойига эга экани, дастлабки тергов органининг чақирувига асосан етиб келгани, бундай ножоиз ҳолат муқаддам кузатилмагани, мажбурий тарзда келтириш тўғрисида терговчи томонидан қарор чиқарилмагани, ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қиладиган ҳоллар рўй бермагани инобатга олинмаган.

Шу боис суд Жиноят-процессуал кодексининг 242-1-моддасига асосан, уни қамоққа олишни мақсадга номувофиқ деб ҳисоблади. Гумонланувчига нисбатан “уй қамоғи” тарзидаги эҳтиёт чораси қўлланилди. Уни вақтинча ҳибсда сақлашга қаратилган илтимоснома рад этилди.

Иш қилмишга тўлиқ аниқлик киритилиши зарур бўлган тергов жараёнига кўчди. Бу жараёнда бир қатор ҳолатлар ойдинлашди.

Шундай бўлса-да, тергов олди тадбирлари асносида Жиноят кодексининг 110-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандлари бўйича гумонланувчига қўйилган айб аслича қолдирилди ва қўриб чиқиш учун жиноят ишлари бўйича дастлабки босқич судига тақдим қилинди.

Яқинда судлов жараёни ҳам поёнига етди. Унда тергов органи тарафидан жабрланувчилар Б. Юнусов, Б. Ибодуллаев, Д. Давронов, М. Каримов ва Ш. Раҳимов, М. Мадаминов, Қ. Ботиров, С. Оллоназаров ва уларнинг қонуний вакиллари кўрсатма берди.

Уларнинг баёнотига қараганда, болаларни диний таълим жараёнида қийнаш, уларга тан жароҳати етказиш ҳоллари рўй бермаган.

Қолаверса, Ч. Мадраҳимованинг уйида ўзи ва ота-онасининг хоҳишига кўра, диний таълим олганлар – унга яқин қариндош ёки қўни-қўшни саналмиш хонадонларда камол топаётган фарзандлардир. Бундай яқинлик уларга нисбатан куч ишлатиш ва зўравонлик ҳолларини истисно қилади.

Бу жараёнда Ч. Мадраҳимованинг жиноий қилмишга мойиллигини инкор этувчи ҳолатлар ҳам аниқланди. Айбланувчи араб ёзувини мукаммал ўзлаштиргани, ўқиш ва ёзишни ёшлигида ўргангани, кейинчалик мустақил равишда ўз билимини оширгани, “Қуръон қироати” бўйича “ҳифз” йўналишида ўтказилган қироатхонлар баҳсининг вилоят босқичида қатнашиб, биринчи ўринни эгаллагани, республика босқичида ҳам иштирок қилгани ва Ўзбекистон мусулмонлар идорасининг дипломи билан тақдирлангани айбга доир шубҳа-гумонларнинг аксарини чиппакка чиқарди.

Судланувчининг ўзи эса, тергов органи томонидан қўйилган айбга умуман иқрор эмаслигини билдирди. Амалга оширилган суд текширувлари асносида айбга доир даъволарнинг аксари етарлича асослаб берилмагани ёки мавҳум экани аён бўлди.  

Суд калтаклангани даъво қилинган жабрланувчилар ва уларнинг қонуний вакилларининг Ч. Мадраҳимова ҳаракатларида жиноят аломатлари йўқлиги боис унга нисбатан оқлов ҳукми чиқаришга доир сўровини ҳамда давлат айбловчисининг айбланувчига нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлаш ҳақидаги хулосасини инобатга олди. Судланувчининг жиноий ҳаракатларини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган далилларга суянди ва пировардида Ч. Мадраҳимованинг ҳаракатларида жиноят аломатлари мавжуд эмас, деган хулосага келди.

Судланувчига нисбатан Жиноят-процессуал кодексининг реабилитацияга тааллуқли 83-моддаси 1-бандига асосан, оқлов ҳукми чиқарилди. Шу муносабат билан унга нисбатан муқаддам қўлланилган “уй қамоғи” эҳтиёт чораси бекор қилинди.

Ч. Мадраҳимова суд залидан озодликка чиқарилди ҳамда унга етказилган мулкий зиённи қоплаш, маънавий ва бошқа зарар оқибатларини бартараф этиш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди. Ушбу ҳукм куни кеча апелляция судида ҳам кўриб чиқилди ва ўзгаришсиз қолдирилди.

Ўрни келганда шуни айтиш жоизки, Ч. Мадраҳимова яшаш хонадонида саккиз нафар вояга етмаган шахсга махсус диний маълумоти бўлмай туриб ва диний ташкилот бошқаруви марказий органининг рухсатисиз диний таълимотдан сабоқ бериб келганлиги учун унга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 241-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик ҳолати юзасидан қўзғатилган маъмурий иш туман судининг тергов судьяси томонидан мазмунан кўриб чиқилди. Суд томонидан Ч. Мадраҳимовага у айбланаётган модда санкциясида назарда тутилган жарима жазоси тайинланди.

Шу тариқа қонун устуворлиги ва адолат тантанаси яна бир бор таъминланди. Бу жараёнда айрим муҳокамалар, мутасадди шахслар учун сабоқ бўларли ҳолатлар ҳам рўй берди. Яъни инсон тақдири ўйинчоқ эмаслиги, бу борадаги нохолис ва ноўрин хатти-ҳаракатлар замонаси аллақачон ортда қолгани каби ҳақиқатлар яққол ўз тасдиғини топди.

Адилбек Жуманиёзов,

жиноят ишлари бўйича

 Хонқа тумани суди

тергов судьяси