ҚИММАТГА ТУШГАН МАСЪУЛИЯТСИЗЛИК
Мамлакатимизда тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш, соҳа вакиллари эркин фаолият юритиши, ўз бизнесини янада кенгайтириш учун барча қулайлик ва шарт-шароитлар яратиб беришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Айниқса, банклар томонидан имтиёзли асосларда ажратилаётган кредит маблағлар тадбиркорлар ўз фаолиятини ривожлантириш, янги ишчи ўринлари яратишда муҳим омил бўлмоқда.
Гап кредит маблағи ҳақида кетаркан, шуни айтиш керакки, банклар ажратаётган кредит ҳадя эмас, балки ундан муайян муддат оқилона фойдаланиб, сўнг банкка қайтарилиши шарт бўлган маблағдир.
Бошқача айтганда, банк томонидан ажратилаётган кредит маблағи ҳар бир тадбиркордан алоҳида масъулият, омилкорлик ва ҳалоллик талаб қилади.
Бундай дейишдан мақсад шуки, ҳаётда бу борада омилкорлик ва масъулиятни унутиб қўйиб, банклар олдида қарздор бўлиб қолган тадбиркорлар ҳам учраб туради.
Масалан, Хоразм вилоятидаги “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамияти раҳбари ҳам бундан 5 йил муқаддам “Ҳамкорбанк”дан кредит маблағи олади.
2020 йил 10 мартда банк ва “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамияти ўртасида 78-сонли кредит шартномаси имзоланади. Кредит таъминоти сифатида эса, шу куни “Ҳамкорбанк”, “ЕKO PROM” ҳамда “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамиятлари ўртасида 78-сонли кафиллик шартномаси ҳам имзоланади. Натижада “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамиятига бетон ва газобетон маҳсулотлари ишлаб чиқариш ускунаси сотиб олиш учун 60 ой муддатга, йиллик 9 фоиз устама тўлаш шарти билан 157 079 АҚШ доллари миқдорида кредит ажратилади.
Юқоридаги кафиллик шартномасига асосан “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамияти банк олдида 1 миллиард 600 миллион сўмлик солидар мажбуриятни зиммасига олади.
Аммо қарздор – “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамияти кредит мажбуриятига масъулиятсизлик билан қарайди, оқибатда 2024 йилга келиб, кредит фоизлари ва асосий қарзларини ўз вақтида тўламай қўяди.
Оқибатда 2024 йил 20 ноябрдан 2025 йил 11 мартга қадар банк томонидан кафил – “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамияти ҳисоб рақамидан жами 273 миллион 350 минг сўм маблағ ундириб олинади.
Ўз навбатида, “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамияти кафиллик шартномаси талабларидан келиб чиққан ҳолда ўзидан ундириб олинган маблағни тўлаб беришни сўраб, “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамиятга талабнома юборади. Бироқ жавобгар бу талабномани жавобсиз қолдиради.
Конституциямизнинг 55-моддасида “Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади” дея қайд этилган. Шу боис, “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамияти Урганч туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.
Фуқаролик кодексининг 292-моддасига асосан, кафиллик шартномаси бўйича кафил бошқа шахс ўз мажбуриятини тўлиқ ёки қисман бажариши учун унинг кредитори олдида жавоб беришни ўз зиммасига олади.
Кодекснинг 295-моддасида эса, мажбуриятни бажарган кафилга кредиторнинг ушбу мажбурият бўйича ҳуқуқлари ҳамда гаровга олувчи сифатида кредиторга тегишли бўлган ҳуқуқлар кафил кредиторнинг талабини қанча ҳажмда қаноатлантирган бўлса, шунча ҳажмда ўтиши, кафил кредиторга тўланган суммага фоизлар тўлашни ва қарздор учун жавобгарлик муносабати билан кўрган бошқа зарарини тўлашни қарздордан талаб қилишга ҳақли эканлиги белгиланган.
Таъкидлаш лозимки, иқтисодий судга мурожаат қилишда “AVTO GAZ SERVIS” масъулияти чекланган жамияти “Жуманиёзов Яқуббой” адвокатлик бюросининг ҳуқуқий ёрдамига таянган. Яъни 2025 йил 18 апрелда даъвогар ва адвокат ўртасида юридик хизмат кўрсатиш хусусида 17-сонли шартнома тузилиб, бунинг учун масъулияти чекланган жамият 3 миллион сўм маблағ тўлаган. Буни 2025 йил 18 апрелдаги тўлов чеки ҳам тасдиқлайди. Ана шу асосларга таянган суд “ЕKO PROM” масъулияти чекланган жамиятдан “AVTO GAZ SERVIS” корхонаси фойдасига 273 миллион 350 минг сўм асосий қарз ҳамда адвокат хизмати учун тўланган 3 000 000 сўмни ундириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди.
Бу низонинг тафсилотини баён этишдан мақсад шуки, тадбиркорлик, аввало, ҳар бир шахсдан масъулият талаб қилади. Айниқса, кредит маблағидан фойдаланишда масъулиятни унутиш, амалдаги тартиб-қоидаларга беписандлик билан қараш ҳеч шубҳасиз, тегишли ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради. Ҳолбуки, банк томонидан ажратилган кредит маблағи ҳадя эмас. Буни доимо ёдда тутиш лозим.
Музаффар БОБОНАЗАРОВ,
Урганч туманлараро
иқтисодий суди судьяси
