Мамлакатимизда қонун устувор. Қонунларимиз эса адолатли, чунки улар фуқароларнинг талаб-истакларидан келиб чиқиб, мустаҳкамланган. Ўз ҳақ-ҳуқуқини билмаган фуқаро эса муаммога учраши табиий ҳол. Афсуски, баъзи корхона-ташкилотлар раҳбарлари ҳам эътиборсизлик, ҳуқуқий билимсизлиги натижасида ишчи-хизматчиларнинг ҳуқуқлари паймол бўлишига сабабчи бўлаётгани ачинарлидир.

“O‘ZBEKSIRK” давлат муассасаси ходими Ботир Тўлаганов (исм-фамилия ўзгартирилган) 20 йилдан буён шу ерда фаолият юритади.

Ўз вазифасига масъулият билан ёндашиши туфайли иш фаолияти давомида бирон марта муассаса раҳбариятининг норозилигига учрамаган. Аксинча, ишхонасида ўз касбининг фидоийси сифатида эътироф этилиб, обрў топган эди. Аммо оилавий режаларини амалга ошириш мақсадида ўз ҳисобидан 3 ойлик таътил оладию, боши муаммодан чиқмай қолади.

Ботир Тўлаганов таътилининг 2 ой муддати ўтгач, маъмурият томонидан огоҳлантирилмасдан ўзининг ишдан бўшатилгани ҳақидаги хабарни эшитади. Аввалига англашилмовчилик бўлгандир, дея ўзини тинчлантиради. Аммо ишхонасига боргач, ҳақиқатан ҳам, меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги ҳақида буйруқ чиққанини эшитиб, капалаги учади. Нега? Ҳамиша иш режимига риоя қилган бўлса, сабабсиз иш қолдирмаган бўлса?..

У муассаса раҳбариятига учрайди, ўз ҳуқуқини талаб қилади, ишдан бўшатиш сабабини сўрайди. Маълум бир сабаб топиб беришолмагач, қайта ишга тиклашларини талаб қилади. Аммо унинг бу саъй-ҳаракати самарасиз қолдирилади. Чорасиз қолган Б. Тўлаганов иш берувчининг мазкур буйруғидан норози бўлиб, вазирликка мурожаат қилишга мажбур бўлади. Отангга бор, онангга бор деганларидек, вазирлик ҳам фуқаронинг иш ўрни тикланишига ёрдам бериш ўрнига судга мурожаат қилиши мумкинлигини тушунтирадию, “бу бош оғриқ иш”дан қутилади-қўяди.

Салкам чорак асрдан бери “O‘ZBEKSIRK” ДМда ишлаб, бола-чақасини боқиб, рўзғор тебратаётган собиқ ходим меҳнат шартномасини бекор қилиш ва ишдан бўшатишда қонунчилик талабларига риоя қилинмаганини, ноқонуний тарзда ишдан бўшатилганини баён қилиб, фуқаролик ишлари бўйича Шайхонтоҳур туманлараро судига ариза билан мурожаат қилади. Фуқаро суддан жавобгар “O‘ZBEKSIRK” ДМнинг 2024 йилнинг 25 сентябридаги буйруғини бекор қилишни, ишга тиклаш ва мажбурий прогул учун иш ҳақи ундиришни сўрайди.

Суд жараёнида аниқланишича, жавобгарнинг ишончли вакили даъво аризани тан олмасдан, даъвогар ўз ҳисобидан таътил олиш масаласида мурожаат қилиб, муассаса директори томонидан розилик берилмаган ҳолда ўзбошимчалик билан таътилга чиқиб кетганлигини билдирган.

Сабабсиз прогулга йўл қўйгани сабабли манеж бошлиғининг билдиргиси натижасида иш берувчи муассаса раҳбари томонидан киритилган тақдимномага асосан у билан меҳнат шартномасини бекор қилиш масаласи касаба уюшмаси қўмитасининг йиғилишида даъвогар иштирокисиз кўриб чиқилган ва розилик берилганини айтади.

Меҳнат фаолияти даврида ходим Б. Тўлаганов интизомий жавобгарликка тортилмаган ва мунтазам меҳнат интизомини бузиши ҳолатлари суд жараёнида аниқланмаган.

2024 йил 23 июлдан даъвогар ишга келмагани ва хизмат вазифаларини бажармагани сабабли, манеж инспектори томонидан муассаса раҳбариятига санаси кўрсатилмаган билдирги берилган.

Меҳнат кодексининг 165-моддаси биринчи қисмининг 3-бандида иш берувчи ходимнинг айбли ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) муносабати билан у билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш нияти ҳақида камида уч кун олдин муддатда ёзма шаклда (имзо қўйдириб) огоҳлантириш шарти назарда тутилган.

Бироқ жавобгар “O‘ZBEKSIRK” ДМ касаба уюшмаси қўмитаси томонидан даъвогар тегишли тартибда хабардор қилинмаган. Унинг иштироки таъминланмасдан, қўмита аъзолари ва ходимлар иштирокида 2024 йилнинг 23 сентябрида ўтказилган йиғилишда ходим билан меҳнат шартномасини ички меҳнат тартиби қоидаларини бекор қилишга розилик берилган.

Жавобгар “O‘ZBEKSIRK” ДМ раҳбарининг буйруғи билан Меҳнат кодексининг 161-моддаси иккинчи қисмининг 5-бандига асосан, яъни 2024 йил 23 июлдан буён ишга сабабсиз келмагани ва ички меҳнат тартиби қоидаларини қўпол равишда бузганлиги оқибатида Б. Тўлаганов билан тузилган меҳнат шартномаси 2024 йил 25 сентябрдан бекор қилинган. 

Амалдаги тартибга кўра, ходимнинг айбли хатти-ҳаракатлари оқибатида меҳнат шартномасини бекор қилишда иш берувчи меҳнат муносабатлари тугатилиши ҳақида ходимни камида уч кун олдин огоҳлантириши ёки мутаносиб пуллик компенсация тўлаб бериши кўрсатилган. Суд даъвогарни иш берувчининг ташаббуси билан ишдан бўшатишда амалдаги қонунчилик талабларига риоя қилинмаган, хусусан жавобгар вакили тақдим қилган ходимни ички меҳнат тартиби қоидаларини бир марта қўпол равишда бузиш ҳолатини тасдиқловчи ҳужжатлар мақбул далил ҳисобланмаслигини, ноқононуний ишдан бўшатилиши оқибатида даъвогарнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари бузилганлигига ҳуқуқий баҳо бериб, даъвогарнинг талабларини қаноатлантириш ва меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги буйруқни ғайриқонуний деб топиб, бекор қилишни, даъвогарни ишга тиклаш ҳақида хулосага келган. Суд қарори билан иш берувчи ходим Ботир Тўлагановга 2024 йил 25 сентябрдан 2025 йил 4 апрель кунигача мажбурий прогул учун 23 949 993 сўм иш ҳақи тўлаши ва ишга тиклаш ҳамда иш ҳақи ундириш дарҳол ижрога қаратилиши белгиланди.

Дилноза ШОМАТОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Шайхонтоҳур туманлараро суди судьяси

Жорий йилнинг I-чораги давомида жиноят ишлари бўйича судлар томонидан 162 665 нафар шахсга нисбатан 138 557 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилиб, 105 418 нафар шахсга нисбатан маъмурий жазолар қўлланилди.

Ярашилганлиги муносабати билан 19 201 нафар шахс маъмурий жавобгарликдан озод этилди.

Кўрилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг аксариятини

майда безорилик,

ички ишлар органлари ходимининг қонуний талабларини бажармаслик,

автомобиль транспортида йўловчилар ташиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланиш,

электр, иссиқлик энергияси, газдан фойдаланиш қоидаларини бузиш,

ҳақорат қилиш,

транспорт воситалари ҳайдовчиларининг йўл ҳаракати қоидаларини бузиши жабрланувчига енгил тан жароҳати ёки анча миқдорда моддий зарар етказилишига олиб келиши,

савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш,

жамоат жойларида алкоголь маҳсулотини истеъмол қилиш,

транспорт воситаларини мастлик ҳолатида бошқариш,

совуқ қуролни ёки совуқ қурол сифатида фойдаланиши мумкин бўлган ашёларни олиб юриш билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар ташкил этади.

Апелляция тартибида 1 924 нафар шахсга нисбатан 1 632 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 637 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 577 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Кассация тартибида 2 540 нафар шахсга нисбатан 2 380 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 1 021 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 625 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 467 нафар шахсга нисбатан 420 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 102 нафар шахсга нисбатан қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 83 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Жорий йилнинг I-чораги давомида жиноят ишлари бўйича судлар томонидан 19 646 нафар шахсга нисбатан 15 681 та жиноят иши кўриб чиқилди.

108 нафар шахс оқланиб, реабилитация қилинди.

Судланган шахслар сони 15 369 нафарни ташкил этиб, шундан 4 764 нафар шахсга озодликдан махрум қилиш ва 10 319 нафарига бошқа турдаги жазолар тайинланди, 286 нафар шахс шартли ҳукм қилинди. Судланган шахсларнинг 13 611 нафари эркак, 1 708 нафари аёл, 6 066 нафари ёшлар (шу жумладан 702 нафари вояга етмаган) ва 601 нафари 60 ёшдан ошган шахслар.

2 042 нафар шахс озодликдан маҳрум этиш билан боғлиқ бўлмаган жазолар тайинланиши муносабати билан суд залида қамоқдан озод қилинди, 8 181 нафари жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилинди, 2 746 нафарига тайинланган жазоси енгили билан алмаштирилди ва 3 765 нафар шахсга нисбатан дастлабки тергов органлари томонидан асоссиз равишда қўйилган моддалар айбловдан чиқариб ташланди ёки қайта малакаланди.

27 нафар шахсга кафолат хатлари асосида озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазолар тайинланган.

Ҳисобот даврида кўрилган жиноят ишларнинг аксариятини

фирибгарлик,

транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш,

ўғрилик,

гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш ва бошқа ҳаракатлар,

ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш,

ҳужжатлар, штамплар, муҳрлар, бланкалар тайёрлаш, уларни қалбакилаштириш, сотиш ёки улардан фойдаланиш,

безорилик,

қасддан баданга енгил шикаст етказиш,

гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини кўзлаб қонунга хилоф равишда тайёрлаш, олиш, сақлаш ва бошқа ҳаракатлар қилиш, шунингдек уларни қонунга хилоф равишда ўтказиш,

қасддан баданга ўртача оғир шикаст етказиш билан боғлиқ жиноятлар ташкил этади.

Ярашув институтининг самарали қўлланилиши натижасида 3 429 нафар шахс жиноий жавобгарликдан озод этилди.

Апелляция тартибида 2 706 нафар шахсга нисбатан 2 064 та жиноят иши кўриб чиқилди. 92 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 825 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Кассация тартибида 1 523 нафар шахсга нисбатан 1 330 та жиноят иши кўриб чиқилди. 115 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 475 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Тафтиш тартибида 1 598 нафар шахсга нисбатан 1 360 та жиноят иши кўриб чиқилди. 46 нафар шахсга нисбатан қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 268 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди. Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 286 нафар шахсга нисбатан 240 та жиноят иши кўриб чиқилди. 58 нафар шахсга нисбатан қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 87 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Жорий йилнинг I-чораги давомида фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан 2,03 трлн. cўмдан зиёд мажбурий тўловлар (вояга етмаган болалар учун алимент, иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар, ёзма битимга асосланган ва қарздор томонидан тан олинган талаблар, коммунал хизматлар бўйича қарздорлик тўловлари ва бошқалар) ни ундириш ҳақида 299 384 та суд буйруғи чиқарилди.

Шунингдек, 142 185 та фуқаролик иши кўриб чиқилиб, уларнинг 115 148 таси бўйича талаблар қаноатлантирилган, 10 662 таси бўйича талабларни қаноатлантиришдан рад қилинган, 14 696 таси бўйича даъволар кўрмасдан қолдирилган, 1 679 таси бўйича ишни юритиш тугатилган.

Фуқаролик иш (суд буйруқларидан)лардан 186 151 таси кредит қарзини ундириш, 62 375 таси солиқ қарзини ундириш, 43 243 таси коммунал қарзларини ундириш, 19 313 таси алимент ундириш ҳамда 17 131 таси никоҳдан ажратиш билан боғлиқ ва бошқа тоифадаги ишларни ташкил қилади.

Никоҳдан ажратишга оид кўрилган ишлар таҳлилига кўра, кўриб тамомланган ишларнинг 9 063 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган (никоҳлар бекор қилинган), 6 010 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган (никоҳлар бекор қилинмаган), 1 481 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 577 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

Ишга тиклашга доир кўриб тамомланган 717 та ишнинг 316 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган, 275 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган, 160 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 20 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган судларнинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатлари томонидан апелляция тартибида 2 983 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 560 та қарор бекор қилиниб, 194 та суд қарори ўзгартирилди. Кассация тартибида 2 033 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 395 та қарор бекор қилиниб, 166 та суд қарори ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 1 326 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 132 та қарор бекор қилиниб, 27 та суд қарори ўзгартирилди. Олий суднинг Фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 78 та иш кўриб чиқилди. Қуйи судлар томонидан чиқарилган 39 та қарор бекор қилиниб, 11 та суд қарор

Жорий йилнинг I-чорагида маъмурий судлар томонидан оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 4 180 та иш кўриб чиқилди. Бунинг натижасида 1 649 та фуқаро ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари тикланди.

Ҳисобот даврида маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг, мансабдор шахсларининг қарорлари устидан шикоят қилиш тўғрисидаги 1 877 та иш кўриб чиқилди. Хусусан, ҳоким қарорини ҳақиқий эмас деб топиш билан боғлиқ кўриб тамомланган ишлар сони 515 тани ташкил қилиб, шундан жисмоний ва юридик шахсларнинг 178 та аризаси қаноатлантирилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган маъмурий судлар томонидан апелляция тартибида 768 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 105 та қарор бекор қилиниб, 4 та қарор ўзгартирилди. Кассация тартибида 312 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 50 та қарор бекор қилиниб, 5 та қарор ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 357 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 21 та қарор бекор қилиниб, 2 та қарор ўзгартирилди.

Олий суднинг Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 524 та шикоят ва протест ўрганиб чиқилиб, шундан 59 таси иш материаллари асосида кўриб чиқилди. Натижада қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорларнинг 38 таси бекор қилинди.

Мамлакатимизда 2024 йил 1 январдан буён судларда иш юритиш жараёни билан боғлиқ бир қатор янги таомиллар ҳаётга татбиқ этилди. Хусусан, ишларни тафтиш тартибида кўриш институти жорий этилди.

Бу ўзгаришларнинг асосий мақсадларидан бири суд қарорларини қайта кўришда вилоят судлари ҳамда уларга тенглаштирилган судларнинг имкониятларидан самарали фойдаланишдан иборат. Бунда, шунингдек, фуқароларнинг шикоят қилиш ҳуқуқидан фойдаланиш имкониятларини янада кенгайтириш, пировардида қонуний, асосли ва адолатли қарорлар қабул қилиш орқали халқимизнинг одил судловга эришиш даражасини ошириш кўзда тутилган.

Натижада низоларни тафтиш босқичида кўриш жараёнида қуйи инстанция судлари томонидан моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилганлиги ва процессуал қонун талабларига риоя этилганлиги иш материаллари бўйича текширилиб, тарафлар суддан рози бўлиб чиқиб кетишларига эришилмоқда. Андижон вилояти маъмурий судининг тафтиш инстанциясида кўриб чиқилган қуйидаги иш ҳам фикримизнинг яққол исботидир.

Андижон шаҳрида фаолият кўрсатувчи “W F” (фирма номи қисқартирилган) масъулияти чекланган жамияти судга ариза билан мурожаат қилиб, вилоят солиқ бошқармасининг 2022 йил 30 ноябрдаги, шунингдек, Солиқ қўмитасининг 2023 йил 26 декабрдаги тегишли қарорларини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраган. Андижон туманлараро маъмурий судининг 2024 йил 27 июндаги ҳал қилув қарори билан ариза қаноатлантиришдан рад қилинади.

Андижон вилоят маъмурий судининг кассация инстанцияси ҳам 2024 йил 11 сентябрдаги тегишли қарори билан қуйи судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиради. Масъулияти чекланган жамият вакили бу гал энди тафтиш шикояти билан суднинг эшигини қоқади. Хўш, тадбиркор нимадан норози эди?

Аниқланишича, Андижон вилоят солиқ бошқармаси биринчи ўринбосарининг 2022 йил 3 октябрдаги буйруғига асосан, юқорида номи тилга олинган масъулияти чекланган жамиятда 2021 йил январь-декабрь ойларидаги 12 ойлик фаолиятида қўшимча қиймат солиғи, фойда солиғининг тўғри ҳисобланиши ва тўланиши бўйича камерал солиқ текшируви ўтказиш белгиланган. Текширув муддати 2022 йил 3 октябрдан 3 ноябргача деб кўрсатилган.

Солиқ бошқармасининг 2022 йил 6 октябрдаги яна бир буйруғи билан юқоридаги буйруқнинг 1-бандига 2021 йил январь-декабрь ойлари фаолиятидаги қўшилган қиймат солиғи, 2021 йил январь – 2022 йил август ойлари фаолиятидаги жисмоний шахслар даромадидан олинадиган солиқ, 2022 йил январь – сентябрь ойлари фаолиятидаги фойда солиғи, 2021 йил январь – декабрь ойлари фаолиятидаги фойда солиғи, шунингдек, 2022 йил январь – сентябрь ойлари фаолиятидаги қўшилган қиймат солиғи, деб ўзгартиш киритилган. Шунингдек, камерал солиқ текшируви муддати 2022 йил 15 ноябрга қадар узайтирилган.

Қолаверса, масъулияти чекланган жамиятда сайёр солиқ текшируви ўтказилиши ҳам белгиланган. Сайёр солиқ текшируви далолатномасида жамиятга қарашли омбор мавжуд эмаслиги кўрсатилган. Бошқарманинг 2022 йил 15 ноябрдаги буйруғи билан камерал солиқ текшируви муддати 16 ноябрга қадар узайтирилган.

Солиқ бошқармаси томонидан ўша йилнинг 15 ноябрь санасида тадбиркорлик субъектига йўлланган хабарномада солиққа оид ҳуқуқбузарлик далолатномаси лойиҳаси билан танишиш ҳамда имзолаш учун эртасига – 16 ноябрь куни солиқ органига келиши сўралган. Айни санада камерал солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш юзасидан далолатнома расмийлаштирилган бўлса-да, бироқ масъулияти чекланган жамият раҳбари томонидан имзоланмаган.

Қолаверса, 17 ноябрь куни масъулияти чекланган жамиятга солиқ ҳисоботларига тузатиш киритиш ҳақида бошқарманинг талабномаси юборилган. Талабномада:

• камерал солиқ текширувида жамият томонидан тақдим этилган солиқ ҳисоботларида тафовутлар, яъни хатоликлар аниқланиб, камерал солиқ текшируви натижаси бўйича қўшимча солиқлар ҳисобланганлиги;

• 2022 йил 1 январдан 30 сентябрь ойлари учун қўшилган қиймат солиғи бўйича 32 миллион 240 минг 118 сўм, 2021 йил 1 январдан 2022 йил 31 август ойлари учун жисмоний шахслар даромадидан олинадиган солиқ бўйича 1 миллиард 849 миллион 993 минг 440 сўм ҳисобланганлиги маълум қилинган.

Жами тафовут суммаси 1 миллиард 882 миллион 233 минг 558 сўм эканлиги кўрсатилган. Талабнома олинган кундан эътиборан 5 кунлик муддат давомида аниқланган тафовутларни тасдиқловчи ҳужжатларни илова қилган ҳолда асослантириш ёки аниқлаштирилган солиқ ҳисоботини тақдим этиш лозимлиги маълум қилинган.

Шундан сўнг солиқ бошқармаси томонидан 2022 йил 30 ноябрда камерал солиқ текширувида аниқланган солиққа оид ҳуқуқбузарлик материалларини кўриб чиқиш натижалари бўйича қарор қабул қилиниб, ушбу масъулияти чекланган жамиятга нисбатан 1 миллиард 882 миллион 233 минг 558 сўм миқдорида солиқ ва тўловлар қўшимча ҳисобланган.

Тадбиркор Андижон вилояти солиқ бошқармасининг бу қароридан норози бўлиб, Солиқ қўмитасига мурожаат қилади. Аммо қўмита томонидан унинг мурожаати қаноатлантирилмайди.

Кейинчалик солиқ органи қарорларидан норози бўлиб судга киритилган ариза, юқорида қайд этилганидек, биринчи ва кассацияси инстанцияларида қаноатлантиришдан рад қилинади. Низо бўйича тафтиш инстанциясига қадар бўлган жараённинг асосий тафсилотлари шу.

Шу тариқа Андижон вилояти маъмурий судининг тафтиш инстанцияси тадбиркорнинг шикояти асосида зикр этилган масалани атрофлича кўриб чиқди. Бу жараёнда тўпланган ҳар бир ҳужжатни синчиклаб ўрганди ва якунда судлов ҳайъати бир қатор асосларга кўра, қуйи судларнинг хулосалари билан келишмаслик хусусидаги тўхтамга келди.

Тафтиш инстанцияси томонидан тайинланган суд-бухгалтерия экспертизаси хулосасига кўра, масъулияти чекланган жамиятнинг 2021-2022 йиллардаги фаолияти юзасидан камерал солиқ текшируви солиқ қонунчилиги ва амалдаги қонунларга асосан солиқ органига жамият томонидан тақдим этилган баланс, молиявий, солиқ ҳисоботлари, банк маълумотлари, электрон ҳисобварақ фактураларининг ўзаро таҳлили асосида ўтказилган.

Масъулияти чекланган жамиятнинг устав фондининг камайтирилиши масаласини ўрганишда, жамият ташкил топган 2018 йил 22 майдан, текшириш ўз ичига олган давригача барча ташкилий ҳужжатлар, устав фонди белгиланиши, иштирокчилари, уларнинг ҳақиқатда қўшган улушлари тўлиқ ўрганилмаган, деб ҳисоблаш мумкин.

Солиқ органи камерал текшириш далолатномасини тузиш ва қарор қабул қилишда жамиятнинг баланс маълумотларида ўзгаришлар асоси ҳисобланган бошланғич ҳужжатлар ўрганилмасдан, солиқ ва тўловлар қўшимча ҳисобланиши юзасидан барвақт тўхтамга келинган.

Маълумки, “Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида”ги қонуннинг 8-моддасига асосан, жамият иштирокчилари жамиятнинг устав фондидаги ё устав капиталидаги ўз улушини ёхуд унинг бир қисмини ушбу қонунда ва жамиятнинг уставида назарда тутилган тартибда мазкур жамиятнинг бир ёки бир неча иштирокчисига сотиш ёки ўзга тарзда уларнинг фойдасига воз кечиш ва жамият бошқа иштирокчиларининг розилигидан қатъи назар, ушбу қонунда ва жамиятнинг таъсис ҳужжатларида назарда тутилган тартибда исталган вақтда жамиятдан чиқишга ҳақлидир.

Солиқ кодексининг 304-моддасига асосан иштирокчилар таркибидан чиқиш (чиқиб кетиш) чоғида устав фондига (устав капиталига) қўшилган ҳисса доирасида олинган ёки иштирокчининг улуши миқдорини камайтириш, шунингдек, тугатилаётган юридик шахснинг мол-мулкини иштирокчилар ўртасида тақсимлаш чоғида олинган маблағлар даромад сифатида ҳисобга олинмайди. Бироқ солиқ органининг низолашилаётган далолатномасида ва қарорида жамиятга нисбатан жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи 1 миллиард 882 миллион 993 минг 440 сўм ҳисобланганлиги тўғрисида ҳуқуқий асос кўрсатилмаган.

Солиқ кодексининг 165-моддаси тўққизинчи қисмида “Солиқ органи текширув далолатномаси кўриб чиқиладиган сана, вақт ва жойи тўғрисида солиқ тўловчини кўриб чиқиш бошланадиган кунга қадар камида икки иш куни олдин хабардор қилади” деб белгиланган. Шундай бўлса-да, солиқ бошқармаси томонидан 2022 йил 16 ноябрь куни жамият раҳбарининг солиқ органига келиши ва далолатнома лойи­ҳаси билан танишиши, уни имзолаши тўғрисидаги хабарнома бир кун олдин юборилган.

Бошқача айтганда, Андижон вилоят солиқ бошқармаси Солиқ кодексининг 165-моддасида белгилаб қўйилган талабларига риоя қилмаган. Оқибатда солиқ бошқармасининг далолатномаси жамият раҳбарининг иштирокисиз кўриб чиқилган ва далолатнома жамият раҳбари ёки унинг вакили томонидан имзоланмаган.

Эътибор бериш зарур бўлган яна бир жиҳат: солиқ бошқармаси далолатномасининг 9-бандидаги “Текширилган солиқлар номи ва қамраб олинган даври” графасида масъулияти чекланган жамиятда қамраб олинган солиқ даври нотўғри кўрсатилиб, солиқ бошқармасининг 2022 йил 6 октябрдаги тегишли буйруғи билан ўзгартириш киритилган солиқ даври далолатномада ёзилмаган.

Бундан ташқари солиқ текшируви материаллари 2022 йил 30 ноябрда кўриб чиқилиб, шу сана билан баённома расмийлаштирилган. Аммо баённомадан кўринишича, ўша куни масъулияти чекланган жамият вакиллари солиқ текшируви материалларини кўриб чиқишда қатнашмаган.

Шунингдек, Андижон вилоят солиқ бошқармасининг 2022 йил 30 ноябрдаги қарорида масъулияти чекланган жамиятнинг солиқ органига юборган жавоблари ва жамиятнинг фикри акс эттирилмаган. Бу билан Солиқ кодексининг 166-моддаси талаблари бузилган.

Солиқ кодексининг 157-моддаси учинчи қисмига кўра, солиқ органларининг мансабдор шахслари томонидан ушбу Кодексда белгиланган талабларга риоя этмаслик юқори турувчи солиқ органи ёки суд томонидан солиқ органининг қарорини бекор қилиш учун асос бўлиши мумкин.

Тафтиш инстанцияси суди ана шу жиҳатлардан келиб чиқиб, қуйи судларнинг қарорларини бекор қилди. Андижон вилояти солиқ бошқармаси ва Солиқ қўмитасининг тегишли қарорларини ҳам ҳақиқий эмас, деб топди.

Мухтасар айтганда, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг одил судловга бўлган ишончини қозониш ниҳоятда муҳим. Чунки тадбиркорлар ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари кафолатли ҳимоя қилинишига ишонган жамиятда иқтисодиёт барқарор ривожланади. Бундай барқарорлик эса, халқнинг турмуш даражаси юксалишига ҳамда юрт тараққиётига хизмат қилади.

Ойбек Баракабаев,

Андижон вилояти

маъмурий суди раиси

Аввало шуни айтиш керакки, Фуқаролик кодексининг 353-моддасига биноан, шартнома икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишувидир. Табиийки, шартнома имзолангач, тарафларда ўртасида мажбурият юзага келади.

Бинобарин, Фуқаролик кодексининг 234-моддасида “Мажбурият — фуқаролик ҳуқуқий муносабат бўлиб, унга асосан, бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи, мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини сақлашга мажбур бўлади, кредитор эса — қарздордан ўзининг мажбуриятларини бажаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади” дея қайд этилган.

Бу ҳақда фикр юритганда, шартнома тарафларидан бири зиммасидаги мажбуриятни талаб даражасида бажармаса, табиийки, ўртада низо келиб чиқади. Ўз навбатида, шартномавий низолар иқтисодий судларда кўриб чиқилиб, ҳал этилади.

Масалан, “Фарғона кластер” масъулияти чекланган жамият мутасаддилари ҳам зиммаларидаги шартномавий мажбуриятга эътиборсиз қараши оқибатида низо келиб чиқди. Бу ҳақда батафсил фикр юритганда, 2023 йил 15 сентябрда “Фарғонадон кластер” масъулияти чекланган жамият шаклидаги қўшма корхонаси билан Қўштепа туманидаги “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги ўртасида бошоқли дон харид қилиш бўйича 33-сонли фьючерс шартномаси тузилган. Шунга кўра, фермер хўжалиги деҳқонлари куз ойидан то 2024 йил июнь ойига қадар тер тўкиб меҳнат қилишади. Натижа кўзланганидан ҳам зиёда – 320 тонна ҳосил етиштирилиб, корхонага топширилади. Бироқ “Фарғонадон кластер” масъулияти чекланган жамият мутасаддилари маҳсулотнинг бир қисми ҳақини тўлашади, аммо асосий қарз — 301 миллион 58 минг сўм тўланмай қолиб кетади. Ҳатто фермер хўжалиги раҳбарининг қарздорликни бартараф этиш юзасидан йўллаган талабномаси ҳам оқибатсиз қолдирилади.

Шу ўринда юқорида қайд этилган шартноманинг 4.2.-бандига эътибор қаратсак, унда етказиб берилган маҳсулот ҳақи ўз вақтида тўланмаган тақдирда, корхона ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи, лекин 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши белгиланган. Шу боис фермер хўжалиги раҳбари Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза билан мурожаат қилиб, жавобгардан асосий қарз ва пеняни ундириб беришни сўради.

Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, Фарғона вилоятидаги “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамият раҳбари ҳам хоразмлик ҳамкори — Гурлан туманидаги “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги раҳбари билан тузилган шартнома шартларига амал қилмайди.

Маълум бўлишича, 2024 йил 26 апрель куни имзоланган шартномага кўра, “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамият фермер хўжалигига томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияси материаллари ҳамда ускуналарини етказиб бериши, қолаверса, хўжалик ер майдонларида монтаж ишларини сифатли бажариш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Шартномада белгиланган иш ҳажми 127 миллион сўмни ташкил этган. Бунинг учун фермер хўжалиги шартноманинг 6.1-банди талабига риоя қилиб, шу куннинг ўзидаёқ дастлабки бўнак тариқасида 87 миллион 500 минг сўм маблағни ўтказиб берган. Шартноманинг айни бандига мувофиқ, пудратчи тўлов амалга оширилган кундан эътиборан ишларни бажаришга киришиши шарт эди.

Афсуски, “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамият шартномавий мажбуриятини буткул унутиб қўяди. Ҳатто фермер хўжалиги раҳбари унга расмий равишда мурожаат ҳам қилади. Лекин тадбиркор ваъдасининг устидан чиқмайди. Бинобарин, Гурлан тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамиятдан фермер хўжалиги фойдасига 87 миллион 500 минг сўм маблағни пеня билан бирга ундириш ва пудрат шартномасини бекор қилиш юзасидан Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси киритди.

Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Фуқаролик кодексининг 357-моддасида эса, шартнома тузилган пайтдан бошлаб кучга киради ва тарафлар учун мажбурий бўлиб қолади, дея қайд этилган.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, иккала даъво аризани ҳам қисман қаноатлантирди. Яъни “Фарғонадон кластер” масъулияти чекланган жамият шаклидаги қўшма корхонаси ҳисобидан “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги фойдасига 301,5 миллион сўм асосий қарз, 18,5 миллион сўм пеня: “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамиятдан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87,5 миллион сўм асосий қарз, 12,8 миллион сўм пеня ундириш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилди. Бошқача айтганда, шартнома шартларига нисбатан беписандлик билан қараш жавобгарларга қимматга тушди. Шунингдек, суд қарорида “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамият ва “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги ўртасида 2024 йил 26 апрель куни имзоланган 1/107/1-сонли пудрат шартномасини бекор қилиш ҳам белгиланди.

Хулоса ўрнида айтганда, иқтисодий судлар фаолиятидан тадбиркорлар ҳуқуқлари ҳимояланган бундай мисолларни яна кўплаб келтириш мумкин.

Жамиятимиз тараққиётини таъминловчи катта куч — тадбиркорлар ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мамлакатимиз иқтисодиёти ва халқимиз фаровонлигини таъминлашда муҳим ҳисса бўлиб қўшилади.

Тоҳиржон МАМАТОЖИЕВ,

Фарғона туманлараро

иқтисодий судининг раиси

Айнан шу долзарб мавзу бугун Олий судда бўлиб ўтган конференцияда кенг муҳокама этилди.

Олий суд раиси Бахтиёр Исломов конференцияни кириш сўзи билан очар экан, бугун мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш, ижтимоий адолат тамойилларини мустаҳкамлаш, фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларини сўзсиз таъминлаш йўлида қатъий қадамлар қўйилаётганини алоҳида таъкидлади.

Қайд этилганидек, сўнгги йилларда меҳнат тўғрисидаги қонунчиликни халқаро принциплар ва андозалар асосида такомиллаштириш бўйича салмоқли чора-тадбирлар амалга оширилди.

Хусусан, 2022 йил 28 октябрда янги Меҳнат кодекси қабул қилинди. Кодексда ходимлар, иш берувчилар ва давлат манфаатларининг мувозанатини таъминлаш ҳамда уларни мувофиқлаштириш асосида якка тартибдаги меҳнатга оид муносабатларни ва улар билан бевосита боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий асослар белгиланди.

Шу билан бирга, янги таҳрирдаги Конституцияда ходимнинг меҳнат ҳуқуқларига оид муҳим қоидалар ўз аксини топди.

Жумладан, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, меҳнати учун камситишларга йўл қўймаслик, ҳар бир ходимга меҳнатига муносиб ҳақ тўлаш, энг асосийси, ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эгалиги янгиланган Конституцияда қатъий муҳрланди.

Амалга оширилган комплекс чора-тадбирлар туфайли мамлакатда фуқароларнинг меҳнат соҳасидаги ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш кафолатлари янада мустаҳкамланди.

Ўз навбатида, 2023 йил 20 ноябрда Олий суд Пленумининг «Судлар томонидан меҳнат шартномасини бекор қилишни тартибга солувчи қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида»ги қарори қабул қилинди. Унда меҳнат низоларини кўришда судлар амалиётида вужудга келадиган масалаларга алоҳида тушунтириш бериб ўтилди.

Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили Ф. Эшматова, Бош прокурор ўринбосари С. Артикова, Адвокатлар палатаси раиси Ш Садиков, фуқаролик ишлари бўйича судьялар, ҳуқуқшунос олимлар ва адвокатлар, қатор вазирлик ва идораларнинг масъул ходимлари иштирок этган бугунги анжуманда маълум қилинганидек, ўтган йилда фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан меҳнат низоларига оид 13 065  та фуқаролик иши кўриб тамомланган бўлиб, шундан даъво аризаларининг 7 913 таси ёки 60,6 фоизи қаноатлантирилган. 91,8 млрд. сўмлик иш ҳақини ундириш юзасидан 6 965 та суд буйруғи чиқарилган.

Судларда кўрилаётган меҳнат низоларининг аксариятини ишга тиклаш, иш ҳақини ундириш, ишга қабул қилишни ғайриқонуний равишда рад этганлик, меҳнат таътили билан боғлиқ низолар, пулли компенсация ундириш ва бошқа низолар ташкил этади.

Меҳнат шартномасини ғайриқонуний равишда бекор қилишда, ишдан ғайриқонуний равишда четлаштиришда ёки ходимни ғайриқонуний равишда бошқа ишга ўтказишда айбдор бўлган мансабдор шахсларга нисбатан прокуратура органлари томонидан моддий зарарнинг ўрнини қоплаш мақсадида судларга 2024 йилда 94 та даъво ариза киритилган бўлиб, уларнинг 88 таси қаноатлантирилган.

Олий суднинг Фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан ўтган йилда кўрилиб, тамомланган меҳнат шартномасини бекор қилиш ва ишга тиклашга оид ишлар умумлаштирилди. Умумлаштириш натижаси бўйича Фуқаролик процессуал қонунчилигига меҳнат низолари билан боғлиқ ишларни умумий тарзда бир ой муддатда кўриб чиқилиши юзасидан таклиф берилди.

Бугунги тадбирда йиғилган тажрибали мутахассис ва экспертлар меҳнатга оид ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни судда кўриш амалиёти, мехнат қонунчилигига риоя қилинишида прокурорнинг роли, меҳнат шартномасини бекор қилиш асослари ва тартиби, давлат ташкилотларини қайта ташкил этиш ва уларнинг бўйсунувини ўзгартиришда меҳнат қонунчилигини тўғри қўллаш билан боғлиқ масалаларни атрофлича муҳокама қилди.

Шунингдек, анжуманда Меҳнат кодексининг мазмун-моҳияти ва аҳамияти, меҳнат шартномасини бекор қилишда ходим ҳуқуқларининг кафолатлари, меҳнат-ҳуқуқий муносабатларда иш берувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, хизмат текширувларини ўтказиш ва ходимларга интизомий жазоларни қўллаш тартиби ҳамда меҳнатга ҳақ тўлаш асослари, кафолатли тўловлар ва компенсация тўловларига оид масалалар ҳам кўтарилиб, ўзаро тажриба алмашилди.

Тадбир иштирокчилари томонидан меҳнат қонунларини қўллашда учраётган муаммолар, уларни ҳал қилиш йўллари ва бу борадаги янгича назарий қарашлар, меҳнат соҳасида қонунчиликни таъминлаш, амалиётда юзага келадиган масалаларни ҳал этиш билан боғлиқ фикр-мулоҳазалар билдирилди.  

Конференция якуни бўйича хулосалар, амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишга келишиб олинди.

Инсон тақдири – ўйинчоқ эмас. Айбсиз одамга айб тўнкаб, ноҳақ жазога тортиш муқаддас динимизда оғир гуноҳ сифатида қораланади. Конституциямизда эса, инсон ҳаёти, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги, ҳеч нарса уларни камситиш учун асос бўлиши мумкин эмаслиги, жиноят учун ҳукм қилинган ҳар ким қонунда белгиланган тартибда ҳукмнинг юқори турувчи суд томонидан қайта кўриб чиқилиши ҳуқуқига эга эканлиги қатъий белгилаб қўйилган. Чунончи, Конституция ва қонунларимиз ҳар бир шахсни ҳимоя қилади, ҳеч кимнинг асоссиз ва адолатсиз жазога тортилишига йўл қўймайди.

Қуйидаги жиноят иши тафсилотлари ҳам ҳеч кимни бефарқ қолдирмаса керак. Чунки маъмурий ҳуқуқбузарлик иши номақбул далил туфайли жиноят ишига айланиб кетган ва судланувчига ноҳақ жазо тайинланишига сабаб бўлган.

Ҳаммаси бир-бирини танийдиган, тўй-маъракаларда бирга қатнашадиган одамларнинг арзимас сабаблар билан ораларига совуқчилик тушганига бориб тақалади.

Элёрнинг оиласи билан Ф. Ҳақбердиевлар (жабрланувчи ва гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди) ўртасида аввалдан келишмовчилик бор эди. Фахриддин 2024 йил 10 июнь куни ўзи ижарага олган боққа ишлагани борса, Элёр қорамолларини боғлаб қўйибди. Ўртада жанжал чиқади. Э. Усмонов уни аввал ҳақоратлайди, кейин қасддан уриб, енгил тан жароҳати етказади.

Шу куни уларнинг ҳар иккаласи Когон шаҳар шифохонасида тиббий кўрикдан ўтказилган. Ф. Ҳақбердиевнинг бурнида синиш аниқланмаган. 

Ички ишлар бўлими профилактика инспектори Элёрни маҳалла биносига чақириб, ҳуқуқбузарлиги учун маъмурий жавобгар бўлишини айтган. Бор-йўқ гап шундан иборат.

Бироқ орадан эллик кун ўтиб, 30 июлда ички ишлар бўлими терговчиси Элёрга қўнғироқ қилади-да, устидан жиноят иши қўзғатилганини айтади.

Қисқаси, тергов ҳаракатлари якунланиб, жиноят иши судга ўтказилади.

Биринчи босқич суди Э. Усмоновни Жиноят кодексининг 109-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топиб, унга иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда бир йил олти ой муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинлайди.

Судланувчи Э. Усмонов суд ҳукмига нисбатан ҳимоячи иштирокида вилоят судига апелляция тартибида шикоят билан мурожаат қилади. Апелляция шикоятида жиноий жазога тортилишига асос бўлган жанжал чоғида жабрланувчининг бурни синмагани, иккала тиббий экспертиза хулосаси ҳам бир эксперт томонидан берилгани, жиноят таркиби мавжуд эмаслиги ҳақида важлар келтирилиб, жиноят ишини тугатиш ва оқлов ҳукми чиқариш сўралади.

Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши белгиланган. Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддасига кўра, суд жиноят юз берганлигини, унинг содир этилишида ким айбдорлигини, шунингдек, у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқиши, ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган ҳолатларни аниқлаши ва ҳисобга олиши лозим.

Судлар адолатли, қонуний ва асосли ҳукм чиқаришларида қонунчилигимизда белгилаб қўйилган юқоридаги мезонларга қатъий амал қилишлари зарур. Бу борада Олий суд Пленумининг 2014 йил 23 майдаги “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарорида ҳам раҳбарий тушунтириш берилган.

Бироқ иш ҳолатларидан аниқ бўлдики, биринчи босқич судида қонун талаблари ва Олий суд Пленумининг раҳбарий тушунтиришларига риоя этилмасдан, Э. Усмоновга нисбатан асоссиз ҳукм чиқарилган. Бунга ҳар иккала экспертиза хулосалари бир эксперт томонидан берилганига эътибор қаратилмаганини кўрсатиш мумкин.

Шунингдек, биринчи босқич суди судланувчининг айбсизлиги ҳақидаги важларини қайта ва комиссион суд-тиббий экспертиза хулосаларини олиш орқали ўрганиш ва мавжуд камчиликларни бартараф этиш чораларини кўрмаган. Жабрланувчида тан жароҳатларининг мавжудлиги, уларнинг оғирлик даражасига аниқлик киритмасдан Э. Усмоновни жавобгарликка тортган.

Гувоҳ С. Рўзибоев иш бўйича тиббий экспертизадан ўтказганда жабрланувчининг бурни сингани ҳақида хулоса берган. Э. Усмонов жабрланувчининг бурни синганига эътироз билдиргач, Когон шаҳар ички ишлар бўлими тергов гуруҳи терговчиси Ш. Мамадиёровнинг қарори асосида қўшимча тиббиёт экспертизаси ўтказилган. Бухоро вилоят шифохонасида рентген қилиниб, Ф. Ҳақбердиевнинг бурун соҳаси синганлиги аниқланган ва бу ҳолат эксперт хулосасида ёзилган.

Аммо бемор Ф. Ҳақбердиевни кўрикдан ўтказган ва даволаган шифокорларнинг судда берган гувоҳликлари экспертиза хулосаларига мос эмас, аксинча, уларни инкор қилади. Хусусан, туман поликлиникаси шифокори М. Ҳайитмуродова жанжал бўлган куннинг эртасига, яъни 11 июнь куни тиббий кўрикдан ўтказганида бемор Ф. Ҳақбердиев унга бурни синганини айтган.

Агар бурун синганида унинг устида шиш бўлиши керак эди. Лекин бурун синиши аниқланмаган, кўз атрофи кўкарган бўлган. Қарийб 30 йиллик иш тажрибасига эга М. Ҳайитмуродова беморга бурни синмаганлигини айтиб, уни травматолог кўригига юборган. Травматолог шифокор А. Раҳимов рентген расмида Ф. Ҳақбердиевнинг бурнида синиш аломатини кўрмаган.

Жарроҳ шифокор С. Эрйигитовнинг гувоҳлигини келтирадиган бўлсак, у Ф. Ҳақбердиевни тиббий кўрикдан ўтказиб, касаллик варақаси очган, ўнг кўз лат ейиши енгил тан жароҳати ташхисини қўйган. Беморда бурун синиши бўлмаган, чунки бурун соҳасидан қон келмаган.

Шундан сўнг апелляция судлов ҳайъати судланувчининг айбсизлиги ҳақидаги важларини текшириш, ҳақиқатни аниқлаштириш учун қайта суд-тиббий экспертизаси тайинлади. Бу иш Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази Бухоро филиали экспертлари томонидан амалга оширилди. Улар томонидан берилган қайта экспертиза хулосасидан Ф. Ҳақбердиевда ”бурун суяклари эски синиб битиши” ҳолати мавжудлиги маълум бўлди.

Орадан узоқ муддат ўтганлиги сабабли бурун синиши айнан қачон юзага келганлигини аниқлашнинг имкони бўлмаган. Рентгенологлар томонидан бурун суяги синиши эски эканлиги кўрсатилмаганлиги суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази Бухоро филиали Когон пункти давлат суд-тиббий эксперти С. Рўзибоевни чалғитганлиги мазкур қайта экспертиза хулосасида қайд этилган.

Судлов ҳайъати экспертиза хулосалари ўртасидаги тафовут ва жиноят ишидаги қарама-қаршиликларни бартараф қилишда холисликни таъминлаш, қонуний ва асосли якуний хулосага келиш мақсадида қайта комиссион суд-тиббий экспертизаси тайинлади. Унга кўра, Соғлиқни сақлаш вазирлиги суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг қайта комиссион суд-тиббий экспертиза хулосаси ҳақиқатни тўлиқ ойдинлаштирди.

Хулосада билдирилишича, бирламчи экспертиза тиббий текширувида бурун суяги синишининг клиник белгилари, яъни пайпаслаганда оғриқ, бурун шакли ўзгарганлиги, бурундан нафас олиш, нафас йўлларида қон излари борлиги ҳақидаги маълумотлар қайд этилмаган. Рентген суратида аниқланган бурун суягининг синиш четлари силлиқлашган, учлари тўмтоқлашган бу эски синиш белгилари ҳисобланади. Бемор жароҳат олгач, тўрт кунда бундай ўзгаришлар бўлиши мумкин эмас.

Судлов ҳайъати биринчи босқич суди судланувчига нисбатан айблов ҳукми чиқаришда Э. Усмонов боши билан бурнига уриб, тан жароҳати етказганлиги ҳақидаги жабрланувчининг нотўғри кўрсатмасини ҳамда РШТЁИАМ Бухоро филиали Когон пунктининг Ф. Ҳақбердиевга оид 2024 йил 25 июндаги ва 2024 йил 15 июлдаги асоссиз қўшимча экспертиза хулосаларини мақбул далил сифатида баҳолаб, хатоликка йўл қўйган, деб ҳисоблади ва номақбул далилдан иборат ушбу экспертиза хулосаларини инобатга олмасликни лозим топди.

Апелляция судлов ҳайъатининг ҳукми билан биринчи босқич судининг Элёр Усмоновга оид ҳукми бекор қилинди. У айбсиз деб топилди ва оқланди.

И. Усмоновнинг жабрланувчига енгил тан жароҳати етказганлик ҳолатида маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари бор. Шу сабабли суд унга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 52-моддаси 2-қисми билан жиноят ишининг ушбу қисмини алоҳида иш юритувига ажратиб, маъмурий ҳуқуқбузарликка оид иш қўзғатиш ва мазмунан кўриб чиқиш учун Когон шаҳар Ички ишлар бўлимига юборди.

Мухтасар айтганда, томонлар ўртасида аввалдан давом этиб келган ўзаро келишмовчилик, адоват ва хусумат ана шундай дилхираликларга сабаб бўлди, номақбул далил экспертни чалғитгани туфайли маъмурий иш жиноят ишига айланди. Бироқ апелляция судлов ҳайъати томонидан очиқ суд мажлисида биринчи босқич судида йўл қўйилган камчиликлар бартараф этилди, иш қонун талаблари асосида синчковлик билан, ҳар томонлама, чуқур ўрганилгани одил судловни таъминлади, адолат ва ҳақиқатни юзага чиқарди.

Бу каби ҳаётий мисоллар – инсон ҳаёти, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият саналган мамлакатимизда ҳеч бир шахс ноҳақ жиноий жазога тортилмаслигининг ёрқин далили, деган хулосага келишга асос бўлади.

Суҳроб ҲАМРОҚУЛОВ,

Бухоро вилояти судининг 

жиноят ишлари бўйича судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

 

Ҳуқуқий демократик давлат барпо этиш жараёнида қонун устуворлиги ва жамоат тартибини таъминлаш муҳим вазифалар сирасига киради. Бу борада Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс алоҳида ўрин тутади. Зеро, ушбу кодекс жамиятда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳамда давлат органлари фаолиятини тартибга солишда муҳим ҳуқуқий механизм сифатида хизмат қилмоқда.

Кейинги йилларда мамлакатимизда кенг қамровли ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилди. Жамият ҳаётининг жадал ўзгариши, иқтисодий муносабатларнинг мураккаблашуви ва рақамли технологияларнинг ривожланиши амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексни янада такомиллаштиришни тақозо этмоқда.

Аввало, дунёнинг ривожланган давлатлари тажрибасига назар ташлайдиган бўлсак, маъмурий жавобгарлик тизимида шаффофлик, рақамлаштириш ва профилактикага алоҳида эътибор қаратилади. Шу билан бирга, ҳар бир давлат ўзининг миллий хусусиятлари, анъана ва ижтимоий шароитларини ҳисобга олган ҳолда миллий қонунчилигини шакллантиради.

Шу нуқтаи назардан, илғор халқаро тажрибани миллий қонунчиликка мослаштирган ҳолда жорий этиш муҳим вазифалардан биридир. Зеро, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексни такомиллаштириш — фақат қонун нормаларини ўзгартириш эмас, балки жамиятда адолат, тартиб ва ҳуқуқий онгни мустаҳкамлашга қаратилган кенг қамровли жараёндир.

Жазо тизимини адолатли шакллантириш, рақамлаштиришни кенг жорий этиш, профилактикага устувор аҳамият бериш ва инсонпарварлик тамойилларини таъминлаш орқали ушбу кодексни янада самарали ҳуқуқий воситага айлантириш бугунги куннинг долзарб вазифасидир.

Суд амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, айрим моддаларни такомиллаштириш орқали ушбу кодекснинг самарадорлигини янада ошириш мумкин.

Хусусан, кодекснинг 41-моддасида маъмурий жазо турлари, жумладан, жарима қўллаш тартиби белгиланган.

Бироқ айрим ҳуқуқбузарликлар бўйича белгиланган жарималар миқдори бугунги иқтисодий шароитга тўлиқ мос келмайди. Масалан, майда безорилик ёки жамоат жойларида тартиб бузиш ҳолатлари учун белгиланган жарималар баъзан ҳуқуқбузар учун сезиларли таъсир кўрсатмайди.

Натижада бундай ҳуқуқбузарликлар яна қайта содир этилиш ҳолатларига дуч келинмоқда. Шу сабабли:

• жарималарни базавий ҳисоблаш миқдорига боғлиқ равишда автоматик индексация қилиш;

• такрорий ҳуқуқбузарликлар учун жазони кучайтириш;

• ижтимоий ҳолатдан келиб чиққан ҳолда, дифференциал жарима жорий этиш таклиф этилади.

Бундан ташқари кодекснинг 183-моддаси амалиётда энг кўп қўлланиладиган нормалардандир. Ушбу моддада белгиланган жазо чоралари айрим ҳолларда ҳуқуқбузарликнинг оғирлигига нисбатан етарли даражада эмас.

Шу боис ушбу моддани қайта кўриб чиқиш лозим. Айниқса:

• жамоат жойларида ҳақоратли хатти-ҳаракатлар;

• тинчликни бузиш ҳолатлари учун жазо чораларини кучайтириш зарурати мавжуд.

Шу билан бирга, биринчи марта ҳуқуқбузарлик содир этилган ҳолатларда огоҳлантириш ёки жамоат ишлари каби муқобил чораларни кенг қўллаш мақсадга мувофиқ бўлади, назаримизда.

Шунингдек, судларда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 128-моддаси бўйича ишлар сони бирмунча юқори. Бу эса, соҳада рақамлаштириш имкониятларидан кенг фойдаланиш орқали самарадорликни ошириш мумкин деган хулосани беради. Чунки:

• автоматик фото ва видео қайд этиш тизимларини кенгайтириш;

• жарималарни онлайн кузатиш ва тўлаш имкониятларини соддалаштириш;

• ҳайдовчилар учун ягона электрон тарих (рейтинг) тизимини жорий этиш чоралари инсон омилини камайтириш ва шаффофликни таъминлашга хизмат қилади.

Ушбу кодекснинг 245­250-моддаларида маъмурий иш юритиш тартиби белгиланган. Амалда эса, ушбу жараёнлар ҳали-ҳамон кўп жиҳатдан қоғозбозликка таянилади. Бунинг ечими:

• мажбурий тарзда электрон баённома тузишни жорий этиш;

• суд ва ваколатли органлар ўртасида ягона электрон ахборот алмашинувини жорий этиш;

• фуқаролар учун онлайн шикоят бериш ва уни кузатиш тизимини яратиш зарур ҳисобланади, деган фикрдамиз.

Инсонпарварлик тамойили, маълумки, қонунларимизнинг туб мағзини ташкил этади. Шунга кўра, кодекснинг 21-моддасини кенг қўллаш зарур.

Амалда эса, 21-моддага мувофиқ, ҳуқуқбузарлик аҳамияти кам бўлган ҳолларда шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш мумкин.

Бироқ амалиётда ушбу норма етарли даражада қўлланиляпти, деб бўлмайди. Шу боис:

• биринчи марта содир этилган енгил ҳуқуқбузарликларда ушбу моддани кенгроқ қўллаш;

• огоҳлантириш институтини янада кенгайтириш;

• профилактикага йўналтирилган ёндашувни кучайтириш мақсадга мувофиқдир.

Хулоса қилиб айтганда, юқорида баён этилган таклифлар Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексдан ўрин олиши жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш, ҳуқуқбузарликларни камайтириш ва фуқароларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини янада оширишга самарали хизмат қилади, деган фикрдамиз.

Дилшод ЭШМАТОВ,

жиноят ишлари бўйича

Пахтачи тумани суди тергов судьяси