Сўнгги йилларда давлат бошқаруви тизимида суд ҳокимиятининг нуфузини ошириш, унинг мустақиллигини таъминлаш ҳамда фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини кучайтириш долзарб вазифалардан бирига айланди. Судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш ушбу жараённинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади.

Бу борада Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон алоҳида аҳамият касб этади. Фармонда айнан суд ҳокимияти тизимида туб ўзгаришларни амалга ошириш, судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш, энг муҳими, суд мустақиллигининг чинакам кафолатларини яратишга қаратилган муҳим босқич доирасидаги ислоҳотлар белгилаб берилган.

Мазкур Фармон “Ўзбекистон – 2030” стратегиясидаги суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг устувор йўналишлари билан уйғун ҳолда ишлаб чиқилган. Бу ўринда судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш, судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш ҳамда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш имкониятларини кенгайтириш каби аниқ мақсадлар ҳақида сўз бормоқда.

Фармонда белгиланган асосий мақсадлар суд ҳокимиятининг тўлақонли мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органларининг ролини кучайтириш ва суд тизимининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини замонавий талабларга мослаштиришга қаратилган. Шундан келиб чиқиб, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойили устувор ўрин эгаллаши, судьяликка номзодларни танлаш ва тайинлашда очиқликнинг кучайтирилиши, судьялар корпусида сифат ўсишини таъминловчи механизмларнинг жорий қилиниши устувор вазифалар сифатида белгиланмоқда.

Хусусан, суд тизимида гендер тенглик тамойилларини мустаҳкамлаш орқали аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш бўйича аниқ мақсад қўйилган. Шунинг ўзи ҳам юртимизда суд ҳокимиятининг замонавий демократик талаблар асосида ривожланаётганидан далолат беради.

Шунингдек, Фармонда суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартларни жорий этиш борасида бир қатор муҳим янгиликлар бор.

Жумладан, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга қайта тайинлаш амалиётидан воз кечилиб, дастлабки тайинлашни — беш йил муддатга, кейинги фаолиятни эса, муддатсиз давом эттириш тартибини жорий этиш судьялар мустақиллиги тамойилининг асосий элементларидан биридир.

Бу ёндашув судьяларни ҳар бир муддатда қайта баҳолаш босимидан холи этиб, улар фаолиятини ташқи омиллар таъсиридан ҳимоялашга хизмат қилади. Шунингдек, судья сифатида камида етти йил ишлаган мутахассисларнинг кенгаш судьялигига номзод сифатида тавсия қилиниши тизимга профессионал кадрлар кириб келишига замин яратади.

Бундан ташқари, Президент Фармони билан Судьялар олий кенгаши таркибини шакллантириш тартибининг янгиланиши ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Унга кўра, Олий суд, вилоят судлари ва туманлараро, туман, шаҳар судлари вакиллари аниқ квоталар асосида доимий фаолият юритувчи судьялар сифатида кенгашга киритилади.

Бу, ўз навбатида, судлар иерархиясининг барча бўғинларидан вакиллик бўлишини таъминлайди ва Кенгашнинг қарорларида адолатли, мувозанатли, тажрибага таянган ёндашувни кучайтиради. Кенгашнинг жамоатчилик асосида фаолият юритувчи аъзоларини фуқаролик жамияти институтлари ва академик доиралар томонидан тавсия қилиниши эса, давлат ва жамият ҳамкорлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, Фармонда суд бошқарувида очиқликни оширишни замонавий технологиялар асосида амалга ошириш белгиланган. Хусусан, 2025 йил 15 декабрдан бошлаб, Кенгашнинг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотлар эълон қилиб борилади.

Айни ёндашув суд тизимида “очиқ маълумотлар” тамойилини жорий этишга йўл очади. Бу нафақат жамоатчилик назоратини кучайтиради, балки номзодлар учун тенг шароит яратади.

Шунингдек, Кенгаш ахборот тизимини “рақамли ҳукумат” тизими билан тўлиқ интеграция қилиш, номзодларни ортиқча ҳужжатлар билан овора қилмаслик, сунъий интеллект асосида судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолаш каби механизмлар жорий қилинмоқда.

Буларнинг барчаси суд бошқарувини тизимли трансформация қилишни англатади.

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати – суд мустақиллигини кафолатлаш билан боғлиқ. Хусусан, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормаларини суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқиш, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чораларини белгилаш юзасидан таҳлилий ишлар олиб борилиши суд ҳокимиятининг дахлсизлигини мустаҳкамлашга қаратилгандир.

Ўз навбатида, судья интизомий жавобгарлигини белгиловчи мезонларнинг аниқ белгиланиши, интизомий ишда ҳимоя ҳуқуқининг таъминланиши, интизомий жазо амал қилаётган даврда юқори лавозимга тавсия қилинмаслик каби ўзгаришлар суд тизимида ҳалоллик ва касбий этикани мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Мухтасар айтганда, ушбу Фармон судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятини ривожлантиришга қаратилган тизимли, комплекс ва изчил ислоҳотларни ўз ичига олади. Ушбу ислоҳотлар суд ҳокимиятининг мустақиллигини кучайтириш билан бирга, бутун суд тизимининг самарадорлиги ва очиқлигини, судьяларнинг касбий маҳоратини ошириш, замонавий рақамли бошқарув тизимини жорий этиш каби кўплаб устувор йўналишларни қамраб олади.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини белгилаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилиши шубҳасиз.

Бинобарин, Фармоннинг концептуал моҳияти – суд тизимини нафақат ташкилий-институционал жиҳатдан такомиллаштириш, балки уни жамиятга очиқ, профессионал, мустақил ва адолатли институт сифатида мустаҳкамлашдир.

Қаҳрамон МИРСАФОЕВ,

Тошкент шаҳар суди судьяси

 

Суд — одил судловнинг олий нуқтаси ва унинг ролини ошириш ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлидаги қонуний жараёндир.

Зеро, айнан шундай ёндашув туфайли соҳадаги ишлар кўлами, миқёси ва самарадорлиги кейинги даврда ниҳоятда кенгайиб, янги босқичга кўтарилмоқда. Хусусан, суд тизимини либераллаштириш ва унинг мустақиллигини таъминлаш бўйича муҳим чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Маълумки, судья мустақил бўлса, қонунга сўзсиз бўйсунса, масъулиятни чуқур ҳис қилса, беғараз ва холис бўлса, жамиятда адолат ўрнатилади.

Кейинги йилларда суд тизимида етарли билим ва ҳаётий тажрибага эга бўлган муносиб кадрларни танлаш ва лавозимга тайинлашда ҳамда судьялар фаолиятини холис баҳолаш жараёнларига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш орқали фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширишга эришилгани сир эмас.

Мамлакатимизда судьялар ҳамжамияти органларининг ролини тубдан ошириш, очиқ ва шаффоф тартиб-таомиллар асосида суд органларини малакали кадрлар билан тўлдириш, аҳолининг суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқини самарали таъминлаш, суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, шунингдек, “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида белгиланган вазифаларга мувофиқ, Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон, шубҳасиз, бу борада олиб борилаётган ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқади.

Жумладан, Фармон билан:

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судья­ларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш;

– судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш;

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш;

– суд тизимида аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш орқали тизимда гендер тенгликни таъминлаш – суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлигини оширишнинг устувор мақсадлари этиб белгиланди.

Фармонга кўра, қонунчиликка судьянинг алмаштирилмаслигига оид тамойил киритилиб, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга тайинлаш (сайлаш) тартиби бекор қилинади ва судьялик лавозимларига номзодларни дастлаб беш йил муддатга, кейинчалик муддатсиз даврга тайинлаш (сайлаш) тартиби белгиланади, туманлараро, туман, шаҳар судлари раислари ва уларнинг ўринбосарлари лавозимларига номзодларни аниқ мезонларга кўра, судьялар орасида очиқ танлов асосида танлаш тартиби ўрнатилади, судьянинг касбий фаолиятини баҳолашда “ҳалоллик”, “касбий лаёқатлилик” ва “одоб қоидаларига риоя этиш” талабларининг аниқ мезонлари қонун даражасида белгиланади.

Бундан ташқари Судьялар олий кенгашининг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига номзодлар тегишли суд судьялари малака ҳайъатлари томонидан тавсия этилиши, бунда Кенгашнинг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига, қоида тариқасида, судья сифатида камида 7 йил ишлаган судьялар номзоди кўрсатилиши ҳам судьянинг мустақиллиги учун жуда муҳимдир.

Шунингдек, Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқлик даражасини ошириш ва суд бошқарувини такомиллаштириш мақсадида, Судьялар олий кенгашининг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотларни очиқ эълон қилиб бориш амалиёти жорий этилади.

Фармон билан Судьялар олий кенгаши фаолиятига замонавий рақамли технологиялар жорий этилади, судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ва ўрганиш жараёни рақамлаштирилади, бунда судьялик лавозимларига номзодлардан ортиқча маълумотлар талаб этилишига чек қўйиш мақсадида, “Рақамли ҳукумат” тизими идоралараро интеграциялашув платформаси Кенгашнинг ахборот тизими билан тўлиқ интеграция қилинади. Шунингдек, судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолашда сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланиш йўлга қўйилади, судьялик лавозимига номзодлар ва судьяларнинг психологик портрети бўйича судьянинг касбига муносиблигини баҳолашга кўмаклашувчи электрон дастур такомиллаштирилади.

Суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормалари суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқилади, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чоралари ҳамда судьялар ва суд ходимлари куни белгиланади.

Судьяга нисбатан интизомий ишни кўриб чиқишда унинг ҳимояга бўлган ҳуқуқини тақдим этиш, қуйи судьялик лавозимига ўтказиш интизомий жазо чорасини жорий этиш, интизомий жазо амалда бўлган вақтда юқори судьялик лавозимига тавсия этилмаслик, судьяни интизомий жавобгарликка тортиш асосларининг мезонлари белгиланиши эса, судья мустақиллиги ва жавобгарлиги ўртасидаги мувозанатни таъминлашда муҳим аҳамият касб этади ва бу тизимнинг шаффоф ва адолатли бўлишига эришилади.

Зеро, судья нафақат муайян суд ишини ҳал қилиш ваколатига эга бўлган мутлақ ҳуқуқли процессуал шахс, балки у, аввало, жамиятдаги энг обрўли инсондир. Айнан судьянинг маданияти, илм-маърифати орқали одил судловга ҳурмат, Конституция ва қонунлар устуворлиги ҳамда адолатга ишонч шаклланади.

Чинакам адолатли суд тизимини шакллантириш ва адолатли суд қарорлари қабул қилинишига эришиш орқалигина халқнинг, шу жумладан, тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, суддан, пировардида эса, давлатдан рози бўлишига эришиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, мамлакатимизда ҳуқуқий демократик давлат, фуқаролик жамияти барпо этиш, қонун ва адолат устуворлигини таъминлаш мумкинлиги сир эмас.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, Фармонда белгиланган вазифаларнинг амалга оширилиши моҳият-эътибори билан судлар мустақиллигини янада мустаҳкамлаш, одил судлов самарадорлигини янада ошириш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини амалда тўлиқ ҳимоя қилишга, бир сўз билан айтганда, мамлакатда ижтимоий адолат ва қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

Бугун Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Олий суд раиси Б. Исломов раислик қилган йиғилишда Олий суд ва қуйи судларнинг судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд, Судьялар ассоциацияси ва Адвокатлар палатаси раислари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакиллари, Судьялар олий кенгаши, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар иштирок этди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги 1-сонли қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида” ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ва айримларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Олий суд Пленумининг бугун қабул қилинган “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги Қарори инсон ҳуқуқини ҳимоя қилиш масаласига доир қонунчиликни судлар томонидан тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилди. Ушбу масалага бағишланган амалдаги Олий суд Пленумининг қарори 33 йил аввал, яъни 1992 йил 19 декабрда қабул қилинган бўлиб, охирги ислоҳотлар давридаинсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга оид қатор қонун нормалари қабул қилинганлиги, айниқса, ижтимоий соҳада кенг кўламли ўзгаришлар рўй берганлиги боис, мазкур Пленум қарорини ҳам қайтадан кўриб чиққан ҳолда унинг янги таҳририни қабул қилиш заруриятини юзага келтирди.

Янги Пленум қарорида шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш ҳуқуқлари, шахснинг номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларини ҳам ҳимоя қилиш юзасидан тушунтиришлар берилган.

Хусусан, фуқаронинг шахсий номулкий ҳуқуқларининг бузилиши мулкий оқибатларга олиб келишидан қатъи назар, суд орқали ҳимоя қилиниши лозимлигидан келиб чиқиб, Пленум қарорида бундай шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар тушунчаси ёритилиб, ҳар битта асос бўйича кейинги бандларида алоҳида тушунтиришлар берилди.

Суд ҳимоясининг шакли ва усули – бузилган ҳуқуқни тан олиш; бузилишдан олдинги ҳолатни тиклаш; кейинги ғайриқонуний хатти-ҳаракатларни, жумладан шахснинг розилигисиз ахборот, тасвирлар, шахсий маълумотлардан фойдаланиш, уларни тарқатишни тақиқлаш; ҳуқуқни бузувчи ахборотларни ўчириш, йўқ қилиш ёки блоклаш, моддий ва маънавий зарар учун товон ундириш ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа чоралардан иборат эканлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Шунингдек, хаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқ Конституция, фуқаролик, жиноий ва маъмурий қонунчилиги, шунингдек, халқаро шартномалар билан ҳимояланадиган асосий ва мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқлар сирасига кириши, бу ҳуқуқнинг бузилиши фаол ғайриқонуний ҳаракатлар (зўравонлик, ўз жонига қасд қилишга ундаш, тан жароҳати етказиш) шаклида ҳам, соғлиққа зарар етказилишига олиб келган ғайриқонуний ҳаракатсизлик (масалан, тиббий ёрдам кўрсатишни рад этиш) шаклида ҳам намоён бўлиши мумкинлиги, мазкур ҳуқуқни ҳимоя қилиш моддий ва маънавий зарар учун жавобгарлик юклаш, аралашувнинг қонунга хилофлигини тан олиш, шунингдек бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бошқа чораларни қўллаш орқали таъминланиши мумкинлиги, бунда ҳаракатлар билан етказилган салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғланиш бор-йўқлиги аниқланиши шартлигига судларнинг эътибори қаратилди.

Айтиш жоизки, хусусий ва оилавий сирга бўлган ҳуқуқ шахсий муносабатлар ҳақидаги махфий маълумотларни, жумладан никоҳ, фарзандлар, фарзандликка олиш, тиббий ва фуқаро ҳаётининг шахсий соҳасини ташкил этувчи бошқа ҳолатлар тўғрисидаги ахборотларни ҳимоя қилишни ўз ичига олиши, бундай аралашувга фақат қонун асосида ёки шахснинг ихтиёрий равишда берган розилиги билангина йўл қўйилади.

Шу муносабат билан қарорда шахснинг розилигисиз ёки бундай розилик берилган мақсадлардан ташқари кўрсатилган маълумотларни ноқонуний йиғиш, тарқатиш, эълон қилиш ёки улардан фойдаланиш ҳуқуқбузарлик ҳисобланиши, болалар ва оилавий муносабатлар ҳақидаги маълумотларни ошкор этилиши шаън, қадр-қиммат, обрў ва бошқа шахсий ҳуқуқларга жиддий зарар етказиш деб баҳоланиши ва бундай маълумотлар алоҳида ҳимоя қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Бундан ташқари, шахсий номулкий ҳуқуқларни ва бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талабларга даъво муддати татбиқ қилинмаслиги, ушбу ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги аризалар судларда кўрилиши ва судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган субъектлар ҳақида тушунтиришлар берилди.

Низоли маълумотларни ҳар қандай шаклда (шу жумладан Интернет тармоғи ва бошқа ахборот каналлари орқали) тарқатишни вақтинча тақиқлаш; даъвогарнинг ҳуқуқларини бузувчи маълумотларни ўз ичига олган веб-саҳифа, аккаунт ёки бошқа рақамли ресурсга киришни тўсиб қўйиш; шахсий маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш ёки бошқача тарзда чеклаш каби ҳолатлар даъвони таъминлаш чораларига кириши мумкинлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Судлар томонидан жиноят учун қонуний ва адолатли жазо тайинланиши одил судловни амалга оширишнинг муҳим кафолати ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида назарда тутилган шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги ҳақидаги конституциявий норма судлар томонидан жазо тайинланишида асосий мезон бўлмоғи лозим.

Дарҳақиқат, адолатли жазо тайинланиши жиноят содир қилган шахсларни ахлоқан тузатиш, маҳкум ва бошқа шахслар томонидан янги жиноятлар содир этилишининг олдини олишга эришиш самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Ҳозирда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар, қонун ҳужжатларининг такомиллаштирилиши суд амалиётида қонун нормалари тўғри қўлланилишини қайта таҳлил қилиш ва судларга керакли тушунтиришлар беришни тақозо қилади.

“Ўзбекистон 2030” стратегиясида озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлаш амалиётини 30 фоиздан 20 фоизга тушириш вазифаси қўйилган. Бу нафақат миқдорий кўрсаткич, балки жиноят учун жазо тайинлаш сиёсатидаги туб ўзгаришларни англатади.

Судлар томонидан жазо тайинлаш амалиётида юзага келаётган масалалар муносабати билан, шунингдек қонун нормаларини тўғри ва бир хилда қўлланишини таъминлаш мақсадида “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги 1-сонли қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги қарор қабул қилинди.

Ушбу қарор суд амалиётини бирхиллаштиришга, жиноий жазо тизимининг замонавийлашишига, инсон ҳуқуқлари ҳамда жамият хавфсизлиги ўртасидаги мувозанатни самарали таъминлашга хизмат қилади.

Ўзбекистон Ресубликаси Президенти томонидан қабул қилинган бир қатор фармон ва қарорлар асосида қонунчиликка жиддий ўзгартиришлар киритилди. Фуқаролик кодекси, Ер кодекси, суд ҳужжатларини ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларига янги нормалар қўшилди. Бу эса, мавжуд Пленум қарорларини янги қонунчиликка мослаштиришни тақозо этади.

Олий суд Пленумининг “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ва айримларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида”ги қароридаги ўзгартиришлар уч асосий йўналишни қамраб олади: кредит муносабатлари ва гаров масалалари, суд ҳужжатларини ижро этиш тартиби ҳамда ерга оид ҳуқуқий муносабатлар. Ушбу соҳаларнинг ҳар бири иқтисодий ҳаёт ва фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

Ушбу Пленум қарори мавжуд муаммоларни ҳал этишга қаратилган бўлиб, у судларга аниқ йўл-йўриқлар беради, қонунчиликка киритилган қўшимча ва ўзгартишларни инобатга олган ҳолда амалдаги Пленум қарорлари тушунтиришлари бойитилиши самараси ўлароқ қонунларни тўғри ва бир хилда қўллаш, ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилади.

Қабул қилинган қарорлардаги тушунтиришлар келгусида қонунчилик нормаларини тўғри ва бир хилда қўллашга хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш, қонуний ва адолатли қарорлар қабул қилиниши билан бир қаторда судлар томонидан қонун нормалари бир хилда талқин қилиниши ва ягона суд амалиётини яратишга қаратилганлиги билан аҳамиятлидир.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч -адолатда” газетасида эълон қилинади.

 

Сўнгги йилларда юртимизда тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш, рақобатни оширишга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирлар изчил амалга оширилаётгани самараси ўлароқ иқтисодиётимиз янада мустаҳкамланиб, аҳоли даромади ортиб бормоқда.

Албатта, замонавий дунёда мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини мустаҳкамлаш ва барқарорлигини таъминлашда тадбиркорлик фаолияти ривожи ўта муҳим ўрин тутади.

Тадбиркорлик фаолияти эса, моҳиятан, таваккалчиликка асосланганлиги боис бизнес режа ва мақсадларни кўзланган муддат ва миқдорда амалга ошириш шартнома тарафларининг ўз мажбуриятларини ўз вақтида тўлиқ бажаришига, турли хил кўринишдаги форс-мажор ҳолатлар ва бошқа шу каби омилларга бевосита боғлиқдир.

Ҳатто тадбиркорлик субъекти фаолияти давомида турли хил қийинчиликларга дуч келиши, баъзан тўловга қобилиятсизлик ҳолатига ҳам тушиб қолиши мумкин.

Албатта, бундай вазиятда амалдаги қонунларимизда тадбиркорлик субъектини қўллаб-қувватлаш, унинг тўлов қобилиятини тиклашга қаратилган бир қатор қоидалар белгиланган. Жумладан, амалдаги “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонун айнан шундай ҳолатга тушиб қолган корхоналарга ўз фаолиятини қайта ташкил этиш ва тўлов қобилиятини тиклашга имкон бериш орқали иқтисодиётга ижобий таъсир кўрсатмоқда.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, кредитор — Навоий вилоят солиқ бошқармаси иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, қарздор «Qizilqum agro klaster» хусусий корхонасини соддалаштирилган таомил бўйича тўловга қобилиятсиз деб топишни сўради.

Зарафшон туманлараро иқтисодий судининг 2024 йил 22 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан қарздор корхона тўловга қобилиятсиз деб топилган ва тугатишга доир иш юритиш бошланган.

Айтиш керакки, тугатиш ишлари жараёнида қарздор корхонанинг молия-хўжалик фаолияти суд томонидан доимий равишда таҳлил қилиб борилиб, ўз фаолиятини қайта тиклаш учун зарур чора-тадбирлар амалга оширилди.

Бунинг натижасида қарздор бюджет ва бюджетдан ташқари жамғармалардан 42 716 829 сўм, давлат божидан 1 125 000 сўм, почта харажатидан 37 500 сўм кредиторлик қарзини тўлаб, тадбиркорлик фаолиятини давом эттириш истагини билдирди. Яъни қарздорнинг тўлов қобилияти тикланганлиги сабабли суд томонидан тўловга қобилиятсизлиги тўғрисидаги иш юритишни тамомлаш ва қарздор фаолиятини тиклаш лозим деб топилган.

Бу, ўз навбатида, “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонун талабига қатъий риоя этилганининг амалдаги самарасидир.

Зеро, ушбу қонуннинг қабул қилиниши иқтисодий жиҳатдан танг аҳволга тушиб қолган тадбиркорлик субъектларини тугатиб юбориш эмас, балки уларни молиявий соғломлаштириш, шу билан бирга, соҳада вужудга келаётган янги муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишда муҳим ўрин тутмоқда.

Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, ушбу қонун тўловга қобилиятсизлик ҳолатидаги корхоналарга нисбатан соғломлаштириш таомилларини қўллаш орқали уларнинг фаолиятини тиклаш ва мамлакатимизнинг халқаро рейтингларда тўловга қобилиятсизлик индикаторидаги ўрнини ошириш имконини бермоқда.

Шерзод Ғофуров,

Зарафшон туманлараро

иқтисодий суди раиси

Сўнгги йилларда мамлакатимизда ер муносабатларини ислоҳ қилиш борасида тизимли ишлар амалга оширилди. Хусусан, ер ажратиш ваколати ҳокимлардан олиниб, ер участкаларини аукцион орқали реализация қилиш тартиби жорий этилди. Ер участкаларидан оқилона ва мақсадли фойдаланишни таъминлаш, уларни муҳофаза қилиш, янги ерларни ўзлаштириш ҳамда қайта муомалага киритиш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Шу билан бир қаторда, кейинги пайтларда ер участкалари билан боғлиқ кадастр бўғинларидаги муаммолар юзасидан жисмоний ва юридик шахслардан судларга келиб тушаётган ариза ва шикоятлар сони нисбатан кўпайгани кузатилди.

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, кадастр тизими фаолиятида қонун устуворлиги ва унинг ижросини таъминлашга қаратилган самарадор саъй-ҳаракатлар таҳсинга лойиқ. Айниқса, ноқонуний ва берухсат барпо этилган қурилмаларни бартараф этиш асносида шаҳар-қишлоқларимиз кўрку жамоли янада ортаётгани қувонарлидир.

Бироқ қонунга дахлдор масалаларга ҳамиша ва ҳамма жойда синчковлик, диққат ва эътибор назари билан қараш керак бўлади.

Бу борадаги амалий ҳаракатлар юзаки ёхуд беписанд тарзда адо этилар экан, бунинг оқибати эътироз ва норозиликларга сабаб бўлади.

Худди шундай масалани судгача етаклаб келган ҳолатларнинг бири ўтган йили Урганч туманида рўй берди. Икки нафар фарзанднинг отаси Муроджон Бекимматов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўзаро олди-сотди шартномасига асосан туманнинг “Оқ ариқлар” маҳалласидан уй-жой сотиб олади ва орадан уч кун ўтмаёқ, 2024 йил 2 февралда давлат рўйхатидан ўтказади.

Шундан сўнг орадан етти ой вақт ўтгач, Кадастр агентлигининг туман бўлими бошлиғи унинг номига расмий хат йўллади. Ҳужжатда фуқаро М. Бекимматов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг ер тузиш лойиҳаларидан ўзбошимчалик билан четга чиққани, давлат ер кадастри юритиш қоидаларини бузишга доир 68-1-моддасида баён қилинган ҳуқуқбузарликни содир этгани, ўзи сотиб олган турар жойни 7 ойдан буён давлат рўйхатидан ўтказмагани, ушбу қилмиши учун базавий ҳисоблашнинг ўн баравари, яъни 3 миллион 750 минг сўм миқдорида жаримага тортилгани ўз ифодасини топганди.

Чиндан-да, ажабланарли ҳолат. Башарти, Кадастр маҳкамаси қонунийлик асосида иш тутганида, янги сотиб олинган иморатни амалдаги тартиб-таомиллар асосида ва белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказган фуқарони айни шу мажбуриятни бажармаганликда айбламаган, фуқаро эса, асоссиз равишда жаримага тортилмаган, беҳуда азият чекмаган бўларди.

М. Бекимматовнинг мушкули судда ечим топди.

Бинобарин, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 307-моддасига кўра, зикр этилаётган мазмундаги ишни кўриб чиқаётган тегишли орган (мансабдор шахс): маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган-этилмаганлигини, у юз берган вақт ва жойни, гумондор шахснинг айбли ёки айбсиз эканлигини, жавобгарликка тортилиш-тортилмаслигини, унга нисбатан қўлланилиши мумкин бўлган таъсирий чорани енгиллаштирувчи ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар бор-йўқлигини, мулкий зарар етказган ёки етказмаганини, шунингдек, ишни тўғри ҳал этишда аҳамиятга молик бошқа ҳолатларни аниқлаши шарт.

Суд масаланинг айни шу жиҳатини назарда тутди. Кадастр маҳкамаси М. Бекимматовга нисбатан жарима чорасини ушбу кодексда белгиланган айни қоидани четлаган ҳолда қўллагани маълум бўлди.

Судда М. Бекимматовга нисбатан кадастр бўлими мутасаддиси томонидан маъмурий жазо қўллаш юзасида чиқарилган қарор қонуний ва асосли эмаслиги рўйи-рост аён бўлди. Бу жараёнда Олий суд Пленумининг 2018 йил 30 ноябрдаги 35-сонли қароридан келиб чиқиб, М. Бекимматовнинг ҳаракатларида ҳуқуқбузарлик аломатлари йўқлиги аниқланди.

Кадастр маҳкамаси бошлиғининг ноқонуний қарори бекор қилинди.

Муроджон Бекимматовга оид маъмурий иш қонуний асосда тугатилди.

Аммо, афсуски, жиноят ишлари бўйича Гурлан туман судида бу сингари номувофиқликларга тааллуқли яна бир нечта суд жараёнлари бўлиб ўтди.

Фуқаролар айни мазмунда киритган сўровларнинг бари суд томонидан тўлиқ қаноатлантирилди. Ваҳоланки, бундай муаммоларни жойлардаги мутасаддилар ҳам ўз ҳуқуқ ва ваколатлари доирасида осонгина ҳал этишлари мумкин эди.

Дилмурод Юсупов,

жиноят ишлари бўйича

Гурлан тумани суди

тергов судьяси

Жиззах вилояти судларининг янги биноси тантанали равишда фойдаланишга топширилди.

Жамоатчилик вакиллари, суд фахрийлари ва турли соҳа масъуллари иштирок этган тантанали очилиш маросимида Олий суд раиси Б. Исломов, Судьялар олий кенгаши раиси Х. Ёдгоров, Жиззах вилояти ҳокимининг биринчи ўринбосари З. Азимов ва суд фахрийси Б. Норхўжаев сўзга чиқиб, янги суд биносининг очилиши билан барчани қутлади.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш, одил судловни амалга оширилиши учун судларга ташриф буюрувчи фуқаролар ҳамда суд процессларининг барча иштирокчилари учун ҳар томонлама қулай шароитлар яратилишига алоҳида эътибор берилмоқда.

Хусусан, суд тизимини ислоҳ қилиш доирасида судлар моддий-техника базасини янада яхшилаш, соҳада рақамлаштиришни кенгайтириш, ахборот тизимларини такомиллаштириш орқали одамларга қулайликлар яратиш бўйича қатор ижобий ишлар олиб борилмоқда.

Жиззах вилояти судларининг янги маъмурий биноси замон талаблари асосида қурилиб, фойдаланишга топширилгани ҳам амалга оширилаётган ислоҳотларнинг самараси десак муболаға бўлмайди.

Мазкур суд биноси видеоконференцалоқа тизими, аудиофиксация, инфокиоск, корпоратив тармоқ каби энг замонавий ахборот-коммуникация воситалари билан жиҳозланган бўлиб, бу, авваламбор, суднинг очиқлиги, шаффофлигини таъминлашга хизмат қилади.

Тантанали тадбирда қайд этилганидек, янги бинода фаолият олиб борадиган ҳар бир судья ва ходим давлатимиз раҳбарининг “Суд биносига келган ҳар бир фуқаро Ўзбекистонда адолат борлигига ишонч ҳосил қилиб кетиши керак” деган сўзларини доимо ёдда тутиши керак.

Шунингдек, бу кўркам ва замонавий бинода доимо адолат ҳукм суришига, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимояланиши тўлиқ таъминланишига ишонч билдирилди.

Тадбирда бино қурилишида жонбозлик кўрсатган қурувчиларга алоҳида миннатдорлик билдирилиб, эҳтиром кўрсатилди.

Сўнгра тантанали очилиш маросимининг рамзий тасмалари кесилиб, ташриф буюрган меҳмонлар суд биносида яратилган шароитлар билан яқиндан танишдилар.

Бугунги кунда ҳар бир иш бўйича адолатни юзага чиқариш ва қонун устуворлигини таъминлаш судлар олдига қўйилган энг муҳим вазифадир. Зеро, Янги Ўзбекистон инсон қадри устувор бўлган давлатдир.

Судлар томонидан кейинги уч йилда 3 000 нафардан зиёд фуқарога оқлов ҳукми чиқарилгани ҳам инсон қадрини улуғлаш, адолат ва қонун устуворлигини таъминлаш йўлидаги муҳим қадамлардан биридир.

Буни пойтахтимизнинг Юнусобод туманида яшовчи Сардор Роминов суд томонидан оқланиб, ҳуқуқлари ҳимоя қилингани мисолида ҳам кўриш мумкин.

Шу ўринда бу ҳақида батафсил тўхталадиган бўлсак, тергов органи томонидан эълон қилинган айбловга кўра, 2022 йил декабрь ойи бошида Достон Тўлқинов С. Роминовдан 130 000 АҚШ доллари қарз бериб тура оладиган одам топиб беришини илтимос қилади. Бинобарин, С. Роминов уни анчагина бадавлат Олег Ни билан таништириб қўяди. Шундан сўнг 2022 йил 9 декабрь куни Олег Ни ва Д. Тўлқиновнинг қариндоши У. Каримов ўртасида 1 миллиард 841 миллион сўмлик қарз ва гаров шартномалари имзоланади. Аммо С. Роминов билан таниши Бахтиёр Юлдошев ушбу пулнинг 6 200 АҚШ долларини олиб қолишади. Оқибатда Д. Тўлқинов 69 миллион сўм зарар кўради.

Бундан ташқари С. Роминов 2023 йил 5 январь куни Владимир Лимдан Ю. Ибрагимовга қарзга 70 000 АҚШ доллари олиб беради. Бунинг учун эса В. Лим ва Ю. Ибрагимовнинг отаси Д. Ибрагимов ўртасида 1 миллиард 145 миллион сўмлик қарз ва гаров шартномалари нотариал тартибда  тасдиқланади. Бироқ С. Роминов ушбу қарзнинг 10 000 АҚШ долларини ўзбошимчалик билан олиб қолади. Бу ҳаракати билан у қарздорга 112 миллион сўм зарар етказилишига сабабчи бўлади.

Орадан 4 ой ўтиб, Б. Жўраев ҳам унга бирор танишидан 130 000 АҚШ доллари миқдорида қарз олиб беришини илтимос қилади.

Ўз навбатида, С. Роминов Б. Жўраевни ҳам Олег Ни билан учраштиради.

Фақат бу гал Олег Ни қарз ва гаров эвазига эмас, балки мулк олди-сотди шартномаси асосида қарз беришини айтади. Албатта, чорасиз қолган Б. Жўраев бунга рози бўлади. Натижада 2023 йил 29 апрель куни ҳақдор ва бўлажак қарздорнинг таниши Б. Бузруков ўртасида 1 миллиард 700 миллион сўмлик олди-сотди шартномаси имзоланади. С. Роминов ва Бахтиёр Юлдошев эса, бу пулнинг 6 900 АҚШ долларини олиб қолишади.

Бунинг оқибатида Б. Жўраев 78 миллион 127 минг сўм зарар кўради.

Буни қарангки, 2023 йил май ойида Достон Тўлқинов яна С. Роминовнинг олдига илтимос билан келади. Бу сафар у 120 000 АҚШ доллари қарз бера оладиган шахсни топиб беришини сўрайди. Бинобарин, С. Роминов уни Юрий Ан билан таништириб қўяди. Бу танишувдан сўнг Юрий Ан билан Д. Тўлқиновнинг отаси Д. Каримов ўртасида 1 миллиард 632 миллион сўм миқдорида қарз ва гаров шартномалари нотариал тартибда расмийлаштирилади. Кейин эса, одатдагидек, С. Роминов ва Б. Юлдошев Юрий Ан берган пулдан 6 000 АҚШ долларини олиб қолишади. Тергов органи томонидан бу Д. Тўлқиновга етказилган 68 миллион 102 минг сўм зарар сифатида баҳоланган.

Айтиш керакки, тергов органи томонидан эълон қилинган айбловда фуқаро Гўзал Султонова билан боғлиқ ҳолат ҳам ўрин олган. Аниқроқ айтганда, бу аёл 2023 йил ноябрь ойида С. Роминовдан кимдандир 120 000 АҚШ доллари қарз олиб беришни илтимос қилади. Шундан сўнг С. Роминов уни Владимир Лим билан таништириб қўяди. Бироқ В. Лим худди Ю. Ибрагимов билан бўлгани сингари қарзни нотариал тартибда расмийлаштириб беришини айтади. Бинобарин, Владимир Лим ҳамда Г. Султонованинг қизи Ф. Абдулҳамидова ўртасида 1 миллиард 420 миллион сўмлик қарз ва гаров шартномалари тузилади. 2024 йил 27 январь куни эса, ушбу шартномаларга тузатиш киритилиб, қарз миқдорини 2 миллиард сўм деб тан олиш ҳақидаги келишув имзоланади. Албатта, С. Роминов бу маблағ ҳисобидан 5 400 АҚШ доллари олиб қолади. Оқибатда Г. Султоновага 65 миллион 327 минг сўм зарар етади.

Кейинчалик қарздорлар С. Роминовнинг ҳаракатларидан норози бўлиб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишади. Бинобарин, унга нисбатан Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари билан 3 та, 168-модда 4-қисми “а”, “в” бандлари билан 3 та, 168-модда 4-қисми “а”, “в” бандлари билан эса, 3 та жиноят иши қўзғатилади.

Аммо тергов органи С. Роминовга Жиноят кодексининг ушбу моддалари билан айб эълон қилиб, барвақт хулосага келган. Чунки суд мажлисида гувоҳ тариқасида сўроқ қилинган Ю. Ан, В. Лим ва О. Ни С.Роминов билан жиноий тил бириктиришмагани ва у томонидан олиб қолинган пуллардан манфаатдор бўлишмаганини маълум қилишди.

Қолаверса, иш ҳужжатларида С. Роминовнинг бошқалар билан жиноий тил бириктирганини тасдиқловчи бирон-бир объектив далил мавжуд эмас.

Шунингдек, суд мажлисига қадар жабрланувчи Ю. Ибрагимов ва Б. Жўраев томонидан қарз, гаров ва олди-сотди шартномаси мажбуриятлари бажарилгани сабабли мол-мулклар гаровдан ечилган.

Олий суд Пленумининг “Иқтисодиёт соҳасидаги жиноий ишлар бўйича суд амалиётида юзага келган айрим масалалар тўғрисида”ги қарори 12-бандига мувофиқ, қонунга биноан товламачилик ўзганинг мулкини ёки мулкий ҳуқуқни топширишни, мулкий манфаатлар беришни ёхуд мулкий йўсиндаги ҳаракатлар содир этишни тақозо қилишини судлар эътиборга олишлари керак. Шу билан бирга, қарздордан қарзни талаб қилиш Жиноят кодексининг 165-моддаси билан тавсифланиши мумкин эмас. Лекин айрим ҳолларда ўзбошимчалик тариқасида баҳоланиши лозим. Борди-ю, қарздор ва қарз берувчи ўртасида фоизлар тўлаш бўйича олдиндан келишув бўлмаса, берилган қарз учун фоиз талаб қилиш товламачилик жинояти таркибини ташкил қилади.

Аммо юқорида баён этилган ҳолатларда жабрланувчилардан қарз, гаров ва олди-сотди шартномаларида белгиланганидан ортиқ пул талаб қилинмаган.

Бундан ташқари Сардор Роминов ва Бахтиёр Юлдошев ҳақдорлар томонидан қарздорларга берилган пуллардан ўзбошимчалик билан 69 146 038 сўм, 112 034 100 сўм, 78 127 656 сўм, 68 102 880 сўм ҳамда 65 327 852 сўмни келгусидаги тўланмай қолиши мумкин бўлган фоизлар учун гаров тариқасида олиб қолишган.

Жиноят кодексининг 229-моддасида ўзбошимчалик, яъни ҳақиқий ёки фараз қилинган ҳуқуқларни ўзбошимчалик билан амалга ошириш фуқароларнинг ҳуқуқлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёки жиддий зиён етказилишига сабаб бўлгани учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Суд ҳукми чиқарилган кунда базавий ҳисоблаш миқдори 375 000 сўмни, кўп миқдор эса 112 миллион 500 минг сўмни ташкил этган. Бу ҳолат С. Роминов ва Б. Юлдошев томонидан жиноят содир этилганини инкор этади. Яъни уларнинг ҳаракатлари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 200-моддаси билан малакаланиши лозим.

Қисқаси, суд юқорида баён этилган асосларга таяниб, Сардор Роминовни айбсиз деб топиб, оқлади. Бинобарин, унга нисбатан қўлланилган қамоқда сақлаш эҳтиёт чораси бекор қилиниб, суд залидан озод қилинди.

Қолаверса, оқланувчига ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зиён оқибатларини бартараф этиш учун Жиноят процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида судга мурожаат қи­лиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Шунингдек, С. Роминовнинг ҳаракатларида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 200-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик аломатлари бўлгани боис иш материаллари Тошкент шаҳар прокурорига юборилди.

Албатта, судлар фаолиятидан бундай мисолларни яна кўплаб келтириш мумкин. Шуни эътироф этиш лозимки, айбсизлиги исботланиб, оқланган фуқаролар ҳамда уларнинг яқинлари ҳақиқат эгилиши ёки букилиши, лекин синмаслигига, давлатимиз раҳбари томонидан олиб борилаётган сиёсатнинг инсонпарварлигига ишонч ҳосил қилишяпти. Аслида, тизимдаги ислоҳотлардан кўзланган асосий мақсад ҳам шу.

Дилноза ҲОЛИҚНАЗАРОВА,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди судьяси

 

Бундан уч йил муқаддам – 2022 йилнинг март ойида пойтахтимизда яшовчи Зарифа Эралиева (исм-шарифлар ўзгартирилган) “Нексия-3” русумли автомашинасида енгил йўл транспорт ҳодисасига учрайди. Оқибатда воқеа жойига етиб келган ИИБ йўл патрул хизмати ходимлари томонидан ҳужжатлар расмийлаштирилади.

Шундан сўнг автомашина устахонага олиб бориш учун эвакуаторга юкланади. Йўлда кетаётиб, З. Эралиева эвакуатор ҳайдовчиси Ихтиёр Исомов билан танишиб қолади ва ўзаро телефон рақамларини алмашишади.

Орадан бир неча кун ўтгач, З. Эралиева автомашинасини устахонадан олиб кетади. Аммо транспорт воситаси одатдагидан бошқачароқ ҳаракатланаётгани боис усталарнинг ишидан кўнгли тўлмайди.

Бинобарин, у И. Исомовга қўнғироқ қилади.

— Бу усталарнинг иши менга ёқмади. Яна бир талай эҳтиёт қисмлари сўрашяпти, — дейди норози овозда.

— Бошқа таниш усталарим бор, ўша ерга олиб борамиз, — дейди эвакуатор ҳайдовчиси.

И. Исомов ўша куннинг ўзида З. Эралиеванинг автомашинасини Мирзо Улуғбек туманида жойлашган автомобилларни таъмирлаш устахонасига олиб боради. Бу устахонада усталар автомашинани кўнгилдагидек таъмирлаб беришади. Бунинг учун З. Эралиева И. Исомовга ҳам миннатдорчилик билдиради.

Шундан сўнг З. Эралиева билан И. Исомов телефон орқали тез-тез гаплашиб туришади. Охир-оқибат эса уларнинг ўртасида яқин муносабат пайдо бўлади. З. Эралиева ёлғиз аёл эди.

Орадан беш-олти ой ўтгач, уларнинг ўзаро муносабатидан И. Исомовнинг рафиқаси К. Исомова хабар топади. Аниқроғи, у эрининг қадам олиши ўзгариб, уйга тун ярмида қайтадиган одат чиқаргани, баъзан турли хил баҳоналар билан умуман келмай қолишидан шубҳаланади. Бинобарин, К. Исомова яширинча эрининг уяли телефон аппаратини текшириб кўради.

Оқибатда ижтимоий тармоқнинг “Telegram” иловасида И. Исомовнинг З. Эралиева билан қаҳвахона ва ресторанларда бирга ўтиргани, шунингдек, уларнинг бир-бирига севги изҳор қилиб, кўнгилхушлик қилиб юришгани акс этган видеолар ва аёлнинг ахлоқсиз суратларига кўзи тушади. Табиийки, бундан К. Исомованинг фиғони фалакка чиқади ва қўллари титраб, З. Эралиевага қўнғироқ қилади.

— Эрим билан қачондан буён танишсиз, — дейди у дағдаға билан.

— Эринг менга керак эмас, — дейди З. Эралиева ўзини оқлаб. — Керак бўлса йиғиштириб ол.

— Сиз билан кўришиб, гап­лашиб олсак, бўладими? — сўрайди К. Исомова.

— Мен ҳозир йўлдаман, Самарқандга кетаяпман, — дея З. Эралиева учрашишни рад этади.

Аммо К. Исомова барибир ўзини босолмайди, у ўша заҳотиёқ эрини сўроққа тутади.

— Бўлмаган гап, — дея эри айбини тан олмайди. Ўз навбатида, у хотинига дўқ-пўписа қилади: – Сен нега рухсатсиз телефонимни титкиладинг? Ҳали шошмай тур, қўлингни синдираман…

Гап шундаки, ўша пайтда К. Исомова оғироёқ эди. Шунинг учун эрининг хиёнати, оиладаги машмашалардан асаби қаттиқ бузилиб, касалхонага тушиб қолади. Аммо И. Исомов Зарифа билан учрашишдан ўзини тиймайди. Бундан баттар эзилган К. Исомова яна З. Эралиевага қўнғироқ қилади.

— Аёл сифатида менинг аҳволимни, касал эканимни тушунинг, илтимос. Сиз эримни чақирмасангиз, қўлидан ҳеч нарса келмайди, — дейди йиғлаган кўйи.

Аммо ўзининг ҳою-ҳавасидан бошқа нарсани ўйламайдиган З. Эралиева унинг гапларига парво қилмади. Охир-оқибат К. Исомова аламдан ўзини қаерга қўйишни билмай З. Эралиевадан ўч олишни ўйлайди. Яъни у эрининг телефон рақами орқали “Instagram” ижтимоий тармоғида З. Эралиева номига янги профил очади. Сўнгра ушбу профил орқали аёлнинг ахлоқсиз суратларини тарқатиб юборади. Қарабсизки, кўп ўтмай З. Эралиеванинг суратлари “Instagram” фойдаланувчилари ўртасида жиддий муҳокамага айланади.

Аммо З. Эралиева негадир аввалига бу ҳақда ҳеч кимга ҳеч нарса демайди. Фақат кейинчалик ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Бинобарин, ушбу ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилади.

Суд-лингвистика экспертизаси хулосасига кўра, К. Исомованинг ҳаракатлари инсон шаъни ва қадр-қимматини камситувчи ҳолат эканлиги тасдиқланади. Шу боис жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман суди К. Исомовани Жиноят кодексининг 141-3-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топди.

Таъкидлаш керакки, бу қилмиш ижтимоий хавфи катта бўлмаган жиноят ҳисобланади. Жиноят кодексининг 64-моддасига кўра, бу тоифадаги жиноят содир этилган кундан бошлаб, икки йил ўтган бўлса, шахс жавобгарликдан озод этилади. К. Исомова З. Эралиеванинг суратларини 2023 йил 30 сентябрь куни ижтимоий тармоқда тарқатган. Шундан келиб чиққан ҳолда суд К. Исомовани айбдор деб топиш баробарида кодекснинг юқоридаги моддаси асосида жазодан озод қилди.

Албатта, жазодан озод қилингани судланувчига қилмишидан тегишли хулоса чиқариб олиши учун берилган бир имкониятдир.

Аммо И. Исомов ва З. Эралиеванинг хатти-ҳаракатини мутлақо оқлаб бўлмайди. Айниқса, И. Исомовнинг хиёнат кўчасига қадам босгани оиласига нисбатан масъулиятни ҳис этмаслиги, ахлоқий мезонларни кўр-кўрона топташини кўрсатади.

Ҳолбуки, оила — муқаддас даргоҳ. Оиланинг устуни — эр ва хотин аввало намунали одоб-ахлоқи, масъулият ва жавобгарликни чуқур ҳис этиши билан фарзандларга ибрат бўлиши лозим.

Баҳромжон БЕРДИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани

суди судьяси

 

Халқимизнинг шарқона табиатида ҳаётда қийналган одамга ёрдам қўлини чўзиш, беминнат мурувват кўрсатиб, оёққа туриб олишига кўмаклашишдек эзгу ва хайрли амаллар азалдан мавжуд.

Бироқ ўзини меҳр-оқибатли, саховатли, савобталаб қилиб кўрсатиб, содда одамларнинг ишончига кирадиган, сўнгра ана шу ишончни суиистеъмол қилиб, унинг ортидан пул ишлаб олишга уринадиган кимсалар ҳам йўқ эмас.

Сорахон (исм-шарифлар ўз­гартирилди) қўлида тайин ҳунари йўқ, шу сабабли муқим бир ишда ишламайди, кекса ота-онаси билан яшаса-да, уларга оғири тушмаслиги учун одамларнинг майда-чуйда ишларини қилиб, оз-моз пул топади. Ўтган йил 16 май куни тасодифан Мавжуда Тешаева исмли аёл билан танишиб қолади. Бунга М. Тешаеванинг худди эски қадрдонлардек меҳрибонларча сўрашгани, оилавий шароити билан қизиққани сабаб бўлганди.

Ҳаётда бироз бўлса-да, қийналган содда қиз меҳрибон аёлни тақдир кутилмаганда ўзига рўбарў қилганидан қувониб кетади. Чунки М. Тешаева Самарқанд шаҳар, Қорасув масканидаги кўп қаватли уйлардан бирида хонадони борлиги, ўзи билан бирга яшаб, ҳар куни ишга чиқиб келиши мумкинлигини айтганди.

Шу куни Сорахон М. Тешаеванинг уйида тунайди. Кечқурун иккаласи бирга овқатланишади. М. Тешаеванинг уйқу олдидан худди ўз уйидек эмин-эркин, тортинмай яшаши мумкинлиги ҳақидаги гапларини Сорахон такрор эсларкан, хонадон эгасига нисбатан меҳри тобора ошиб бораётганди.

Эртаси куни эрталаб нонуштадан сўнг Сорахон М. Тешаевадан уйидан кийим-кечакларини олиб келиш учун такси чақириб беришини сўрайди.

Кўп ўтмай М. Тешаева такси келганлигини айтгач, улар бирга кўп қаватли уйнинг ҳовлисига тушишади. “Матиз” русумли автомашина экан.

Автомашина эгаси М. Тешаеванинг таниши бўлса керак, улар “Матиз”нинг салонида ўтириб, нималарнидир узоқ гаплашишади.

Кейин М. Тешаева автомашинадан тушади ва “таксига ўтиринг, сизни уйингизга олиб бориб, олиб келади” дейди. Аммо автомашина ҳали ҳаракатланмасидан кутилмаган воқеа рўй беради, М. Тешаевани ички ишлар ходимлари ушлайди. Тинтув чоғида унинг ёнидан 2 миллион сўм чиқади. Сорахон кейинчалик билса, М. Тешаева уни 2 миллион сўм эвазига “Темур” исмли кимсага саунада ишлатиш ва жирканч иш билан шуғулланиши учун сотган экан…

Шу ўринда ушбу жиноий ҳодиса тафсилотлари баёнини кейинга қолдириб, одам савдоси жинояти ва унга қарши курашиш борасидаги халқаро ҳамда мамлакатимизда амалда бўлган ҳуқуқий ҳужжатлар, шунингдек, бу борада олиб борилаётган саъй-ҳаракатлар хусусида бироз фикр юритсак.

Маълумки, одам савдоси жинояти дунё миқёсида глобал муаммо сифатида кенг жамоатчиликни ташвишлантирмоқда. Жиноятчиликнинг ушбу мудҳиш турига қарши курашиш ва унинг олдини олиш мақсадида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг қатор тавсиявий ҳамда бажарилиши мажбурий ҳужжатлари қабул қилинган.

Мисол учун БМТнинг 1949 йилги ”Одам савдосига ва учинчи шахслар томонидан танфурушликдан фойдаланишга қарши кураш тўғрисида”, 1956 йилда қабул қилинган ”Қуллик ва қул савдосини, қулликка ўхшаш институтлар ва одатларни бекор қилиш тўғрисида”ги қўшимча Конвенциялари, шунингдек, 2000 йилда расмийлаштирилган “Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши кураш ҳақида”ги Конвенцияни тўлдирувчи “Одамлар, айниқса, аёллар ва болалар савдосини тўхтатиш, олдини олиш ва унинг учун жазо тўғрисида”ги баённомани кўрсатиш мумкин.

Мамлакатимиз миллий қонунчилигида одам савдоси, шу каби мажбурий меҳнатга қарши курашиш борасида муҳим ўзгаришлар амалга оширилмоқда.

Энг асосийси, бу борада мустаҳкам ҳуқуқий база яратилди. Болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатга йўл қўйганлик учун жавобгарлик чоралари кучайтирилди. Буни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ҳамда Жиноят кодексларига киритилган ўзгартиш ҳамда қўшимчалардан ҳам билиб олиш мумкин.

Айниқса, 2020 йил 17 августда “Одам савдосига қарши курашиш тўғрисида”ги қонуннинг янги таҳрирда қабул қилинганлиги муҳим воқеа сифатида эътироф этилди. Янги таҳрирдаги қонунда одам савдосига қарши курашиш бўйича муҳим тамойиллар билан биргаликда, асосий тушунчаларга аниқ таъриф берилганки, бу одам савдоси билан шуғулланувчиларни жиноий таъқиб этиш, шу каби жабрланувчиларнинг манфаатларини мустаҳкам ҳимоялашда ҳуқуқий асос вазифасини ўтамоқда.

Энди юқоридаги воқеа тафсилотларига қайтадиган бўлсак, судланувчи М. Тешаева кўчадан уйига бошлаб келган С. Мамаражабовани одам савдоси, яъни одамни ундан фойдаланиш мақсадида топшириш орқали сотиб, бойлик орттиришни мақсад қилган. Хўш, ўзини сахий, ҳожатбарор, савобталаб қилиб кўрсатган бу аёл аслида ким ўзи?

Очиғини айтганда, “қаҳрамонимиз”нинг турмуши биров ҳавас қиладиган эмас. Оиласидан ажрашган, 2 нафар вояга етмаган фарзанди бор, якка тартибдаги меҳнат фаолияти билан шуғулланган, муқаддам судланмаган.

Самарқанд вилоят ИИБ эксперт криминалистика бўлимининг 2025 йил 26 майдаги судга оид кимёвий экспертиза хулосаси М. Тешаевани айбдор эканлигини очиқлаганки, бу ҳақда ўқувчининг қимматли вақтини олишга ҳожат йўқ кўринади.

Судда сўроқ қилинган судланувчи айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. С. Мамаражабова билан танишгач, унга раҳми келиб, ўзи яшаб турган Самарқанд шаҳридаги хонадонга олиб келган. Шу куни унга олдиндан таниш бўлган саунада ишловчи “Темур” қўнғироқ қилиб, қиз кераклигини айтган. Шунда Сорахондан “СПА” салонида ишлашга розилигини сўраб, сўнг “Темур”га қўнғироқ қилган ва 2 миллион сўм эвазига уни топширишини билдирган.

Суд тергов органи томонидан судланувчи М. Тешаевага Жиноят кодексининг 135-моддаси 1-қисми билан қўйилган айбловни муҳокама қилди. Иш ҳужжатларидан ва суд муҳокамасида судланувчининг жиноий қилмиши тўлиқ исботини топди.

Бир қарашда, М. Тешаеванинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисми “к” бандида назарда тутилган фоҳишалик билан шуғулланишга жалб этиш мақсадида одам савдоси жиноятини содир этишда ифодаланган жиноят аломатлари бордек кўринади. Аммо ушбу банд, яъни Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисмига 2025 йил 19 майдаги 1065-сонли қонун билан ўзгартиш киритилган. Бу жиноий қилмиш эса, ушбу қонун қабул қилинишидан илгари, яъни 2025 йил 17 май куни содир этилган. Ана шу сабабга кўра, суд тергов органи томонидан унинг ҳаракатлари жиноят содир этилган вақтда амалда бўлган қонун, яъни Жиноят кодексининг 135-моддаси 1-қисми билан тўғри квалификация қилинган деб ҳисоблади.

Суд судланувчига нисбатан жазо тури ва меъёрини белгилашда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори раҳбарий тушунтиришларига асосланди. Суд М. Тешаевага нисбатан жазонинг муқаррарлигини таъминлади, унга уч йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинлади.

Гувоҳи бўлганингиздек, кутилмаган мурувват, аслида, маккор аёлнинг ҳийласи бўлиб чиқди.

Донишманд халқимиз “Одамнинг оласи ичида” деб бежизга айтмаган.

Бундан шундай хулоса келиб чиқади: танимаган, билмаган, оғзидан бол томиб гапирган, ўзини меҳрибон қилиб кўрсатган одамга ишонавермаслик керак. Соддалик ва ўта ишонувчанлик одам савдоси қурбонига айланиб қолишга сабаб бўлиши мумкин.

Жаҳонгир Арсланов,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди

раисининг ўринбосари,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист