Ҳаётда кишининг бошига кутилмаган ташвишлар тушиши, кимдир билиб-билмай, эҳтиётсизлик оқибатида, бошқа биров эса, оқибатни ўйламай жиноят содир этиши мумкин. Шундай паллада одил судлов мезонлари ва қонунчиликда ўз ифодасини топган инсонпарварлик тамойиллари кун тартибига чиқади.

Навоий шаҳрида яшовчи Абдужалол Ҳусанов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўн йилдан буён паррандачилик фаолияти билан шуғулланиб келади. У ҳовлисининг адоғидаги товуқхонада, 600-700 бош “Бройлер” зотли товуқларни боқиб, гўштини бозорга чиқаради. Шунинг ортидан даромад топиб, рўзғор тебратади.

Маълумки, қишда товуқхонани иситиш қийин бўлади. Шу сабабли у хонадонга уланган газ қувуридан резина шланг орқали газни товуқхона биносидаги қўлбола иситиш тизимига улайди. Аммо тез орада А. Ҳусановнинг ҳийласи фош бўлади.

Гап шундаки, шу йилнинг 20 март куни маҳаллага бириктирилган ички ишлар бўлими профилактика инспектори Ш. Қобилов икки нафар газ идораси ходими билан А. Ҳусановнинг уйига боришади. Ш. Қобилов газ идораси ходимларини таништираркан, газ ҳисоблагич ускунасини кўрсатишни сўрайди.

Масъул ходимлар газ ҳисоблагич ускунасини текшириб кўришгач, товуқхона биносига газ тармоғи қаердан уланганини аниқламоқчи бўлишади.

Шунда А. Ҳусанов уларнинг товуқхона биносига киришига қаршилик кўрсатади. Устига устак, профилактика инспектори Ш. Қобиловнинг юзига шапалоқ тортиб юборади. Бунинг натижасида Ш. Қобилов енгил тан жароҳати олади.

Шундан сўнг А. Ҳусановга нисбатан жиноят иши қўзғатилиб, дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми, 140-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганлик тўғрисида айблов эълон қилинади ва иш судга юборилади.

Судда судланувчи, жабрланувчи ва фуқаровий даъвогар ҳамда гувоҳларнинг кўрсатмалари эшитилди, мавжуд далилларга баҳо берилди.

Суд дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми билан нотўғри малакаланган деб ҳисоблади. Чунки Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми диспозициясида қаршилик кўрсатиш, яъни хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига ёки фуқаровий бурчини бажараётган шахсга қандай шаклда бўлмасин, ўзининг хизмат вазифасини бажариш ёки фуқаровий бурчини бажаришдан воз кечишга, шунингдек, қонунга хилоф ҳаракатлар содир этишга мажбур қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Амалдаги қонунчилик талабларига кўра, Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноят хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига ёки фуқаролик бурчини бажараётган шахсга фаол қаршилик кўрсатиш бошланган вақтдан бошлаб, оқибат келиб чиқишидан қатъи назар, тугалланган ҳисобланиши, агар қаршилик кўрсатиш жараёнида жабрланувчига ўртача оғир ёки оғир тан жароҳати етказилган бўлса, айбдорнинг қилмиши жиноятлар мажмуи бўйича Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисми ва 105-моддаси ёки 104-моддаси билан малакаланиши шарт.

Судда аниқланган ҳолатларга кўра, А. Ҳусанов хизмат вазифасини бажараётган профилактика инспектори Ш. Қобиловнинг қонуний фаолиятига қаршилик қилиб, унга енгил тан жароҳати етказган. Шу вақтда унинг ҳаракатлари тугалланган бўлиб, жиноий ҳаракатларида хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига қандай шаклда бўлмасин, ўзининг хизмат вазифасини бажаришдан воз кечишга, қонунга хилоф ҳаракатлар содир этишга мажбур қилиш белгилари мавжудлиги аниқланмади.

Юқоридаги қонуний асосларга кўра, суд А. Ҳусановнинг ҳаракатларини Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисмидан шу модданинг 1-қисмига қайта малакалашни лозим топди.

Бундан ташқари суд дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 140-моддаси 3-қисми “а” банди билан ҳам асоссиз малакаланган, деган хулосага келди. Чунки судда жабрланувчи Ш. Қобилов судланувчининг хонадонида хизмат вазифасини бажараётган вақтида уни ҳақорат қилганини тасдиқловчи бирор-бир далил аниқланмади. Шунингдек, судда жабрланувчи Ш. Қобилов А. Ҳусановнинг ўзини ҳақорат қилмагани, гувоҳ С. Илҳомов ва Ф. Райимқулов ҳам шундай мазмунда кўрсатма берганини инобатга олди.

Бинобарин, суд А. Ҳусановнинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 140-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноят аломатлари мавжуд эмас, деган хулосага келди. А. Ҳусановга нисбатан эълон қилинган ушбу айблов бўйича Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандини қўллаб, уни оқлашни лозим деб топди.

Энди судланувчига нисбатан қўйилган кейинги айбловга тўхталадиган бўлсак, дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандлари билан тўғри малакаланган. Судланувчи А. Ҳусанов оилавий тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш давомида Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 12 январдаги 22-сонли қарори талабларига зид равишда умумий фойдаланишдаги табиий газ қувуридан яширин равишда янги уланиш манбасини очиб, товуқхонага ўрнатилган 2 дона қўлбола иситиш ускунасига ўзбошимчалик билан улаган. “Ўзэнергоинспекция” Навоий вилояти бошқармасининг 2024 йил 30 апрелдаги хулосасига кўра, А. Ҳасанов 38 515 кубометр, яъни 45 миллион 85 минг сўмлик табиий газни талон-торож қилиши оқибатда “Ҳудудгаз Навоий” газ таъминоти филиали манфаатларига катта миқдорда зарар етказган.

Маълумки, ҳар қандай жиноят ишини мазмунан муҳокама қилиш жараёнида судланувчига нисбатан тайинланадиган жазо тури ва миқдори масаласи муҳим аҳамиятга эга. Шу боис суд жиноят ишини кўришда янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 20-моддасига таянди. Ушбу моддада шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 1-бандида судларнинг эътибори жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилишга қаратилиши лозимлиги, 3-бандда Жиноят кодексининг 8, 54-моддалари мазмунига кўра, жазо адолатли бўлиши – ҳар бир ҳолатда индивидуал тайинланиши, жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражасига, айбдорнинг шахсига, шунингдек, жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларга мувофиқ бўлиши лозимлиги ҳақида раҳбарий тушунтириш берилган.

Суд қонун талаблари ва Пленум қарорининг раҳбарий тушунтиришларига риоя қилиб, судланувчи А. Ҳусановга нисбатан жазо тайинлашда жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд эмас, деб ҳисоблади. Жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар сифатида унинг айбига тўлиқ иқрорлиги, чин кўнгилдан пушаймонлиги, муқаддам судланмагани, етказилган моддий зарарни тўлиқ қоплангани, жабрланувчи ва фуқаровий даъвогарнинг даъволари йўқлигини инобатга олди.

Суд А. Ҳусановни Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисми ва 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбдор топиб, унга нисбатан иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда уч йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади. Унинг қамоқда сақланган 2 ой 23 куннинг бир куни ахлоқ тузатиш ишларининг уч кунига тенглаштириб, ахлоқ тузатиш ишларининг 8 ой 8 куни ўталган деб ҳисобланди. А. Ҳусановга нисбатан қўлланилган “қамоққа олиш” эҳтиёт чораси бекор қилиниб, у суд залидан озод қилинди.

Жиноят ишининг адолатли якунлангани, судланувчига қилмиши учун тегишли жазо тайинлангани ҳеч кимда эътироз уйғотмади. Бу уларнинг суддан рози бўлгани ва одил судловга нисбатан ишончнинг ортганидан далолатдир.

Баҳодир АЛИҚУЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Навоий шаҳар суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Мамлакатимизда сўнги йилларда суд-ҳуқуқ соҳасида тарихий ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилмоқда. Айниқса, судларнинг мустақиллигини таъминлаш ва соҳадаги мавжуд муаммоларни бартараф этишга қаратилган кўплаб норматив ҳужжатлар қабул қилинди.

Суд тарихига назар соладиган бўлсак, ислоҳотлар давомида Олий суд ва Олий хўжалик суди, фуқаролик, жиноий, маъмурий ва иқтисодий суд иш юритув соҳасида Олий судга бирлаштирилди. Судьялар олий кенгаши, маъмурий судлар, Олий суд ҳузурида Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти ташкил этилди. Жиноят ишини қўшимча тергов юритиш учун қайтариш институти бекор қилинди ва далилларга баҳо бериш инс­титути такомиллаштирилди. Бу, ўз навбатида, иш бўйича барча ҳолатлар суд томонидан ҳар томонлама текширилиб, далилларга холисона баҳо берилган ҳолда оқлов ҳукмлари кўпайишига асос яратди.

2017 йилга­ қадар олтита суд инстанциясида суд қа­рорлари қай­та кў­риб чиқилган. Ўтган тўрт йилдан буён бу инстанциялар со­ни учтага келтирилди.

Суд тизимига «бир суд — бир инстанция» тамойили жорий қилинди. Унга кўра, аввало, халқаро стандартларга мос равишда уч бос­қичли суд тизими яратилди. Инстанция (туман (шаҳар) судлари, айрим тоифадаги мураккаб ишлар бўйича — вилоят судлари), апелляция инстанция (ви­лоят даражасидаги судлар) ва кассация инстанцияси (Олий суд) шулар жумласидандир. Иккинчидан, халқаро ташкилотлар ва экспертларнинг эътирозига сабаб бўлаётган назорат инстанцияси тўлиқ бекор қилинди.

Олий суд тузилмасида инвестициявий низоларни ҳам­да рақобатга оид ишларни кў­риш бўйича судлов таркиби тузилди. Бу билан инвесторлар, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштирилди.

Бундан ташқари Олий су­д фаолиятида фуқаролар ва юридик шахсларнинг одил судловга эришишида кенг имкониятлар яратилди. Илгари Олий судга назорат тартибида келиб тушган шикоятлар судьялар томонидан ўрганилиб, асос мавжуд эмас, деб ҳисобланган ҳолларда шу ҳақда ёзма жавоб хати йўллаш билан кифояланган. Кейинчалик эса суд тизимида жорий этилган «бир суд — бир инстанция» тамойили асосида, Олий суднинг назорат инстанцияси ту­гатилиб, ишларни кассация тартибида кўриш ваколати жорий этилди.

Шу билан бирга, ҳар бир кассация шикояти судлов ҳайъатлари томонидан суд мажлисида кў­рилиб, қарор қабул қилиниши тартиби жорий этилди.

Бунинг натижасида Олий суд судьяларининг иш ҳажми юкламаси аввалгига қараганда бир неча баробар ортди, шунингдек, ишларни кўриш жараёнларида фуқароларга бир қатор ноқулайликларни келтириб чиқарди.

Бинобарин, ҳар бир туман-шаҳар судларига масофавий видеоконференцалоқа режими ўрнатилган бўлсада, кассация шикоятини берган тарафнинг бевосита суд мажлисида қатнашиш истагига кўра Тошкент шаҳрига боришига тўғри келаётган эди.

Суд ислоҳотлари давомида Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 27 сентябрдаги «Суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонунига асосан 2024 йил 1 январдан бошлаб, суд тизимида апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари жорий қилинди ва биринчи инстанция судининг ҳукмлари, ажримлари устидан дастлаб апелляция тартибида, агар апелляция тартибида кўрилмаган бўлса, қонуний кучга кирган ҳукмлар, ажримлар устидан кассация тартибида шикоят ё протест беришлари, апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган жиноят ишлари бўйича чиқарилган ҳукмлар, ажримлар устидан эса, тафтиш тартибида шикоят ё протест бериш, шунингдек, тафтиш тартибида такроран шикоят ё протест билдириш юзасидан илтимоснома билан мурожаат қилиш имконини яратди.

Бундан ташқари, ҳукм устидан апелляция тартибида шикоят ёки протест бериш муддати йигирма суткадан ўн суткага қисқартирилди. Жиноят ишини кассация ва тафтиш тартибида кўриш натижалари юзасидан янги оқлов ёки айблов ҳукми чиқариш ваколатлари берилди.

Киритилаётган ўзгартириш суд қарорларини бекор қилиб, янгидан кўриш учун қуйи инстанция судларига қайтариш амалиётига чек қўйди ва фуқароларнинг сарсон бўлиши олди олинди. Бу билан судда ҳар бир иш бўйича якуний хулосага келиш учун замин яратилди.

Муҳтарам юртбошимиз томонидан қабул қилинган «Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармонга асосан судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатини янада кучайтириш юзасидан 2025 йил 1 январдан бошлаб, жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида тергов судьялари жорий қилинмоқда.

Тергов судьялари зиммасига жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масалалари, яъни, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатувларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги ва бошқа илтимосномалар ва маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни кўриб чиқиш ваколати юклатилмоқда.

Бу билан жиноят ишлари бўйича биринчи инстанция судлар судьялари ўртасида иш ҳажми мутаносиблигини тўлиқ таъминлашга эришилади.

Судьялар томонидан жиноят ишларини кўриш давомида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан тўла ва холисона текшириб чиқилиши, судланувчиларнинг барча важлари текширилиши ва тарафлар томонидан келтирилган илтимосномаларни тўлиқ кўриб чиқилиши учун замин яратади.

Юқоридаги ислоҳотларнинг туб моҳияти янгиланган бош қомусимизда белгилаб қўйилган нормаларга асосланмоқда ва ўз навбатида Конституция тўғридан-тўғри ишлайдиган ҳужжат бўлиши, яъни унинг нормаларини судларда тўғридан-тўғри қўллаш амалиётини йўлга қўйиш мақсадида Олий суд Пленумининг қарорлари ҳам қабул қилинди.

Дарҳақиқат, бугун юртимизда олиб борилаётган барча йўналишдаги ислоҳотларнинг марказида инсон омили турибди. Бу ҳаётий ҳақиқатни Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномасидаги «Инсон манфаатлари ва яна бир бор инсон манфаати ислоҳотларнинг бош мақсади этиб белгиланди», дея айтган сўзлари ҳам исботлаб турибди.

Зеро, ислоҳотлардан кўзланган асосий мақсад шу муқаддас заминда истиқомат қилаётган ҳар бир инсонинг орзуларини рўёбга чиқариш ҳамда унинг учун муносиб турмуш шароитларини яратишдан иборатдир.

Ҳусанбой Омонов

жиноят ишлари бўйича

Марғилон шаҳар судининг

 судья ёрдамчиси

Кейинги йилларда мамлакатимизда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг қонунчилик ва ташкилий-ҳуқуқий базасини янада такомиллаштириш, халқаро стандартларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш борасида муҳим чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Президентимиз томонидан 2024 йил 10 июнда имзоланган “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқи ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янда кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон бу борадаги яна бир муҳим қадам бўлди.

Ушбу Фармонга асосан инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган бир қатор чора-тадбирларни амалга ошириш белгиланди.

Биринчидан, жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масаласи жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида алоҳида судьялар – тергов судьялари томонидан кўриб чиқилиши тартиби жорий этилади. Жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида тергов судьяси лавозими киритилади.

Иккинчидан, жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида тергов судьяси томонидан процессуал қарорларга берилган санкциялар фақатгина апелляция инстанциясида Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, ҳарбий суд томонидан якка тартибда қайта кўриб чиқилиши тартиби белгиланди.

Учинчидан, тергов судьяларига маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ваколати берилади. Тергов судьялари томонидан кўриб чиқиладиган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни юқори инстанцияларда қайта кўриб чиқишнинг амалдаги тартиби сақлаб қолинади.

Шу ўринда тергов судьяси ким, унинг ваколатлари нималардан иборат, деган савол туғилиши табиий. Бунга жавобан шуни айтиш керакки, тергов судьяси – жиноят ишларини юритишнинг судга қадар бўлган босқичларида фаолият юритувчи, айблов ва ҳимоя тарафининг ҳаракатларини мувофиқлаштириб, назорат қилиб турувчи ҳамда уларнинг ўз ҳуқуқ ва ваколатларини амалга ошириши учун зарурий шарт-шароитларни яратиб берувчи масъул мансабдор шахсдир.

Ваколат доирасига кўра, тергов судьяси зиммасига Жиноят процессуал кодексида кўрсатилган ишни судга қадар юритиш жараёнида суднинг қарори ё ажрими талаб қилинадиган процессуал ҳаракатлар бўйича суд ваколатларининг барчаси ўтказилади.

Президент Фармонига мувофиқ, тергов судьяси бир қатор жиноят материаллар юзасидан санкциялар қўллаш масаласини кўриб чиқиш ваколатига эга бўлади. Бу ўринда, жумладан:

• қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш билан боғлиқ илтимоснома;

• қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш масалалари билан боғлиқ илтимоснома;

• паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш тўғрисидаги илтимоснома;

• мурдани эксгумация қилиш ҳақидаги илтимоснома;

• почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш тўғрисидаги илтимоснома;

• тинтув ўтказиш ҳақидаги илтимоснома;

• телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмаларидаги сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш ҳақидаги илтимоснома;

• мол-мулкни хатлаш тўғрисидаги илтимоснома ҳақида сўз бормоқда.

Тергов судьясига қуйидаги жиноят материалларини, шу жумладан:

– айбланувчини лавозимидан четлаштириш тўғрисидаги илтимоснома;

– шахсни тиббий муассасага жойлаштириш ҳақидаги илтимоснома;

– айбланувчининг тиббий муассасада бўлиш муддатини узайтириш тўғрисидаги илтимосномаси;

– ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш тўғрисидаги илтимоснома бўйича мажбурлов чоралари қўллаш масаласини кўриб чиқиш ваколати берилади.

Шунингдек, у прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчи ёки фуқаровий даъвогарнинг кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномасини кўриб чиқиш ваколатига ҳам эга бўлади.

Суд тизимининг мустақиллиги унинг бошқа бирор-бир органга бўйсунмаслиги кераклигини англатади. Суд тизимининг мустақиллиги барча демократик мамлакатларда одамларнинг асосий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун муҳим ҳисобланади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 136-моддасида судьялар мустақиллиги ва уларнинг фақат қонунга бўйсуниши белгиланган. Шу сабабли тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга ошириб, фақат қонунга бўйсунади ҳамда тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмайди.

Тергов судьяси ўзига юклатилган вазифаларни адолатли ва холисона бажариши шарт.

Судьялар суд жараёнида ҳал қилувчи ўрин тутади. Улар адолатни таъминлаш ва барча иштирок этувчи томонларнинг ҳуқуқлари ҳимоя қилиниши учун жавобгардир. Aдолатли ва холис судьялар миллий ҳуқуқий тизим фаолияти учун жуда муҳим, чунки улар зиммасига одамлар ҳаётига сезиларли таъсир кўрсатадиган қарорларни қабул қилиш вазифаси юклатилган.

Ҳуқуқий нуқтаи назардан, судьялар қарор қабул қилишда объектив ва холис бўлиши ва қарорларини фақат қонун ва судда келтирилган далилларга асослаши керак. Aдолатли ва холис судьялар суд ҳокимиятининг бошқа ҳокимият тармоқларидан мустақил бўлишини таъминлайди.

Тергов судьяси қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқароларни тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга масъулдир.

Қонун устуворлиги – барча давлат ҳокимияти органлари фаолиятида Конституция ва қонунлар олий юридик кучга эга бўлиб, уларнинг бошқа ҳамма меъёрий ҳужжатлар ҳамда йўриқномалардан устун туришидир.

Қонун устуворлиги жамиятда демократия ва қонунчилик таъминланишига хизмат қилади.

Конституциямизда белгиланган қонун устуворлиги принципи жамиятимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашнинг муҳим кафолатидир. Қонун устуворлиги принципи ҳеч ким ҳеч қайси давлат органи мансабдор шахси ёки фуқаро қонунга бўйсуниш мажбуриятидан холи эмаслигини ва қонунни бузган тақдирда жавобгарликка тортилиши муқаррарлигини ифодалайди.

Тергов судьяси фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини суд йўли билан самарали ҳимоя қилади.

Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимиз суд-тергов фаолияти соҳасидаги ислоҳотлар келгусида Конституция устуворлиги, фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини ошириш, тергов устидан суд назоратини кучайтиришга хизмат қилади.

Адҳамжон Мирзаев,

Наманган вилояти суди раисининг ўринбосари —

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари замирида аввало, инсон қадрини улуғлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини кафолатли таъминлаш каби эзгу мақсадлар мужассам.

Шу йилнинг 10 июнь куни имзоланган «Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Президент Фармони судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга хизмат қилади.

Мазкур фармонга мувофиқ Судьялар олий кенгашига Олий суд билан биргаликда 2025 йил 1 январига қадар тергов судьяси лавозими жорий этиладиган судларнинг юқори малакали ва масъулиятли кадрлар билан таъминлаш вазифаси юклатилди.

Демак, 2025 йил 1 январдан бошлаб жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида иш бошлайдиган тергов судьялари жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масалалари — қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномаларини кўриб чиқади. Шунингдек, тергов судьяларига маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни кўриб чиқиш ваколати ҳам юклатилмоқда. Бу орқали жиноят ишлари бўйича биринчи инстанция суди судьялари ўртасида иш ҳажми мутаносиблиги таъминланади.

Қолаверса, бу жиноят ишларини кўриш жараёнида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан тўлиқ ва холисона текшириб чиқиш, судланувчиларнинг барча важларини текшириш ва тарафлар томонидан келтирилган илтимосномаларни батафсил кўриб чиқишга мустаҳкам ҳуқуқий замин яратади.

Энг асосийси, Фармонда тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга ошириб, фақат қонунга бўйсуниши ҳамда тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмаслиги белгиланди.

Қисқаси, суд-ҳуқуқ тизимидаги бу муҳим ўзгартиришлар фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини таъминлаш, жиноят ишлари бўйича судларнинг иш юкламасини камайтириш ҳамда судьяларнинг жиноят ишларини кўриб чиқиш жараёнларида қонуний, асосли ва адолатли қарор қабул қилиши учун кенг имкониятлар яратади.

Дилдора Пўлатова,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди судьяси

Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарори ноқонуний тарзда қабул қилингани боис судгача етиб келди.

Гап шундаки, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 24 октябрдаги 00321-хс-сонли буйруғига асосан “Great Master Building” масъулияти чекланган жамиятига тегишли шаҳобчада 2023 йил 25 октябрдан бошлаб 8 иш куни мобайнида солиқ текшируви ўтказилган.

Текшириш жараёнида корхона рўйхатга олинган юридик манзилда фаолият юритмаётгани аниқланган.

Шу боис тадбиркорнинг фаолияти мавжуд маълумотлар асосида таҳлил қилинган. Жумладан, корхона томонидан 2022 йил якуни бўйича солиқ органларига тақдим қилинган баланс ҳисоботида 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмлик товар-моддий бойликлари захираси акс эттирилган. Шундан ишлаб чиқариш захираси 11 миллиард 292 миллион 906 минг сўм, тугалланмаган ишлаб чиқариш 1 миллиард 920 миллион 157 минг сўм миқдорида экани кўрсатилган. Лекин корхона масъуллари товар-моддий бойликлари сақланаётган омборлар тўғрисида маълумотни тақдим этмагани сабабли 13 213 063 000 сўмлик товар-моддий бойликлар камомад деб баҳоланган. Бунга жавобан корхона 2023 йил 21 ноябрда солиқ бошқармасига 60-сонли эътироз хатини тақдим этган. Унда корхона камомад дея баҳоланган 13 213 063 000 сўмлик қурилиш материаллари 2023 йилда фойдаланишга топширилган турар-жойлар учун сарфланганини билдирган. Исбот тариқасида Давлат кадастрлар палатаси Қўқон шаҳар филиали томонидан тайёрланган кадастр ҳужжатларини ҳам илова қилган. Бироқ солиқ органи корхонанинг кўчмас мулк ва омборлари ижара шартномаси “E-IJARA” электрон дастурида рўйхатдан ўтмаганини асос қилиб, эътироз хатини инобатга олмаган.

Қолаверса, солиқ хизмати ходимлари Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 13 мартдаги 203-хс-сонли буйруғига асосан корхонада солиқ аудити ҳам ўтказилиб, бошқарманинг 2023 йил 14 июлдаги 99-сонли қарори билан молиявий жарималар қўлланганига эътибор қаратишган. Яъни корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши лозимлиги важи билан жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатда молиявий жарима қўллаш тўғрисида хулосага келинган.

Шундан сўнг Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорига асосан корхонага нисбатан 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмнинг 12 фоизи – 1 миллиард 585 миллион 567 минг сўм миқдорида қўшимча қиймат солиғи ҳисобланган.

Шунингдек, 44 миллиард 738 миллион 702 минг сўмлик умумий солиқ базасининг 20 фоизи – 8 миллиард 947 миллион 740 минг сўм ҳамда Солиқ кодексининг 216 ва 223-моддаларига мувофиқ 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўм камомад миқдорининг 40 фоизи – 5 миллиард 285 миллион 225 минг сўм молиявий жарималар қўлланилган. Кейинчалик солиқ бошқармасининг 2023 йил 23 декабрдаги 20/5-93255-сонли қарорига мувофиқ дастлабки ҳужжатдаги хатолик тузатилиб, корхонага нисбатан 8 миллиард 947 миллион 740 минг сўм молиявий жарима қўллаш ҳақидаги қисми чиқариб ташланган.

Албатта, бундай ноқонуний ёндошув тадбиркорга катта зарар етказган. Шу боис у Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраб, Фарғона туманлараро маъмурий судига мурожаат қилган.

Суд мажлисида ҳақиқатан ҳам, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг юқоридаги қарори қонунга зид равишда қабул қилингани аён бўлди. Аниқланишича, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 14 июлдаги 99-сонли қарори асосида корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши лозим деб топилган ҳамда унга нисбатан молиявий жарималар қўлланилган.

Аммо Фарғона туманлараро маъмурий судининг 2023 йил 18 декабрдаги ҳал қилув қарори билан солиқ бошқармасининг ушбу қарори ҳақиқий эмас, деб топилган. Апелляция инстанцияси 2024 йил 23 январдаги ажрими билан биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Ушбу суд ҳужжатларида солиқ бошқармасининг корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши кераклиги ҳақидаги хулосаси рад этилган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 72-моддасига мувофиқ, маъмурий суднинг илгари кўрилган иш бўйича қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳолатлар суд шу шахслар иштирок этаётган бошқа ишни кўраётганида янгидан исбот қилинмайди.

Бундан ташқари тадбиркорнинг 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмлик товар-моддий бойликлари турар-жой биноси сифатида корхона балансига қабул қилинган бўлса-да, лекин уларнинг реализация этилмагани ҳолати Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг низоли қарорида исботлаб берилмаган. Шундай экан, бу ҳужжатни қонуний ва асосли деб бўлмайди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 63-моддасида “Солиқ ва йиғимлар адолатли бўлиши ҳамда фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини амалга оширишига тўсқинлик қилмаслиги керак” дея қайд этилган.

Бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 12-моддасига биноан давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органининг қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳамда фуқароларнинг ёки юридик шахснинг фуқаролик ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган ҳужжати суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилиши мумкин. Ана шу асосларга таянган Фарғона туманлараро маъмурий суди Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисида қарор қабул қилди.

Элмурод ОРТИҚОВ,

Фарғона туманлараро

маъмурий суди судьяси

Эр ва хотин қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қуриши натижасида ўзаро оилавий муносабатга киришади. Ўз навбатида, никоҳ тузилиши натижасида эр ва хотин ўртасида мулкий муносабатлар ҳам юзага келади. Оила ҳуқуқи таркибининг бир қисмини ташкил этувчи эр-хотиннинг мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятлари оилавий муносабатлардаги долзарб масалалардан биридир.

Амалдаги Оила кодексининг 23-моддасига мувофиқ, эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган мол-мулклари, шунингдек, никоҳ қайд этилгунга қадар бўлажак эр-хотиннинг умумий маблағлари ҳисобига олинган мол-мулклари, агар қонун ёки никоҳ шартномасида бошқача ҳолат кўрсатилмаган бўлса, уларнинг биргаликдаги умумий мулки ҳисобланади.

Шу билан бирга Оила кодексининг 25-моддасига мувофиқ, эр ва хотиннинг никоҳга қадар ўзига тегишли бўлган мол-мулки, шунингдек, улардан ҳар бирининг никоҳ давомида ҳадя, мерос тариқасида ёки бошқа бепул битимлар асосида олган мол-мулки улардан ҳар бирининг ўз мулки саналади.

Баъзан эр-хотин ўртасида низо келиб чиқиши натижасида улар турмушлари давомида қўлга киритган мол-мулкни тақсимлаш бўйича келишмовчилик юзага келиши мумкин. Бу низо ўз навбатида, судда қонуний ечимини топади.

Шу ўринда эр ва хотин алоҳида яшаган даврда орттирган мол-мулк бўйича низолар қандай тартибда ҳал этилиши ҳақида тўхталадиган бўлсак, Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 7-бандида бу борада батафсил тушунтириш берилган. Жумладан, агар эр-хотин никоҳдан ажратилгунга қадар оилавий муносабатларни тугатган, яъни алоҳида яшаган ва ўз маблағларидан алоҳида фойдаланган, умумий маблағлари ҳисобига мол-мулк олмаган бўлса, суд Оила кодексининг 27-моддаси бешинчи қисмига мувофиқ, эр ёки хотиннинг бири томонидан оилавий муносабатлар тугатилган даврда орттирилган мол-мулкни улардан ҳар бирининг ўз мулки деб топиши ва фақат эр-хотин томонидан оилавий муносабатлар тугатилган вақтга қадар орттирилган мол-мулкни бўлиши мумкин.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Жаҳонгир Сангиров (исм-шарифлар ўзгартирилган) ва Ақида Йўлдошева 2020 йил 18 майда қонуний никоҳдан ўтишган. Уларнинг биргаликдаги турмушидан фарзанд туғилмаган.

Тарафлар ўзаро келишмовчилик туфайли 2022 йил июн ойидан бошлаб бирга яшамаган.

Жиззах шаҳрида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус томонидан 2023 йил 10 сентябрда расмийлаштирилган шартномасига асосан А. Йўлдошева уй сотиб олган ва 2023 йил 14 сентябрда ушбу низоли уйни ўзининг номига давлат рўйхатидан ўтказган.

Шундан сўнг А. Йўлдошева судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, сотиб олган уйни ўзининг мулки деб топишни сўраган.

Биринчи инстанция суди даъво талабини рад этиш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилган. Бундан норози бўлган А. Йўлдошева апелляция шикояти билан мурожаат қилган.

Апелляция инстанциясида тарафлар бирга яшаган даврда ҳам, ундан кейин ҳам уйни сотиб олиш юзасидан ўзаро келишмагани, балки даъвогарнинг ўзи уйни Ж. Сангиров билан оилавий муносабатлари тугаганидан сўнг сотиб олгани, бунга Ж. Сангировнинг улуш қўшгани ўз тасдиғини топмаганини инобатга олиб, низоли уйни А. Йўлдошеванинг ўзининг мулки деб топиш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилди.

Шу ўринда айтиб ўтиш керакки, қонунчиликда эр-хотин ўртасида мулкий низоларни судсиз тартибида ҳал этиш институти ҳам мавжуд. Бунинг учун тарафлар никоҳ шартномаси тузиши ва ўзаро мулкий муносабатларини ушбу шартномада акс эттириши шарт.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, ҳар қандай муносабатга киришаётган шахс ўзининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини тегишли тартибда қонуний белгилаб олиши келгусида турли низоларнинг келиб чиқишининг олдини олади. Бу эса, ўз навбатида, судлардаги иш юкламасининг камайишига ҳам хизмат қилади.

Собир Набиев,

Жиззах вилояти суди судьяси

Ҳаётда қонун талабига риоя этмаслик охир-оқибат турли муаммо ва низоларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Чунки қонунларда барча ҳуқуқ ва мажбуриятлар ўзининг аниқ ифодасини топган.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, пойтахтимизнинг Миробод туманида яшовчи Нурбек Жумаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) Анатолий ва Дмитрий Сергеевларга нисбатан 2018 йилда тузилган хонаки олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топиш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Миробод туманлараро судининг 2023 йил 5 декабрдаги ҳал қилув қарорига асосан даъво талабини қаноатлантириш рад этилган. Тошкент шаҳар суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 28 мартдаги ажрими билан суднинг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган. Бундан норози бўлган даъвогар Н. Жумаев кассация шикояти билан мурожаат қилган.

Суд муҳокамаларида аниқланишича, низога сабаб бўлган Миробод тумани, Фарғона йўли кўчасидаги 52-уйнинг 29-хонадони 1993 йил 12 февралдаги 03-21/75-сонли Давлат далолатномасига асосан Пётр Сергеевга тегишли бўлган. Тақдим этилган тилхат нусхасида П. Сергеев ушбу хонадонни Н. Жумаевга 5 000 АҚШ долларига сотгани, пулни тўлиқ олгани, хонадонни расмийлаштириб бериши қайд этилган.

Аммо 2016 йил 17 апрелда П. Сергеев вафот этган. 2018 йил 13 декабрда Миробод тумани 5-сонли давлат нотариал идорасида расмийлаштирилган “Қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ ҳақида”ги гувоҳномага асосан ушбу хонадонга ака-ука Сергеевлар меросхўр деб топилган ва 2018 йил 29 декабрда у давлат рўйхатидан ўтказилган.

Тошкент шаҳар ҳокимининг 2012 йил 12 ноябрдаги 894-сонли “Фарғона йўли кўчасида қайта таъмирлаш, кенгайтириш ва ободонлаштириш ишларини олиб бориш ҳақида”ги қарорига асосан низоли 29-хонадон бузиб ташланган.

Амалдаги Фуқаролик кодексининг 112-моддасига кўра, агар тарафлардан бири нотариал тасдиқлаш орқали талаб қилинадиган битимни тўлиқ ёки қисман бажарган бўлса, иккинчи тараф битимни нотариал расмийлаштиришдан бош тортса, суд битимни бажарган тарафнинг талаби бўйича уни ҳақиқий деб ҳисоблашга ҳақлидир. Бу ҳолатда битимни кейинчалик нотариал расмийлаштириш талаб қилинмайди.

Агар давлат рўйхатидан ўтказиш талаб қилинадиган битим керакли шаклда тузилган бўлиб, аммо тарафлардан бири уни рўйхатдан ўтказишдан бош тортса, суд бошқа тарафнинг талаби билан битимни рўйхатдан ўтказиш тўғрисида қарор чиқаришга ҳақли. Бундай ҳолатда битим суд қарорига мувофиқ рўйхатдан ўтказилади.

Ҳозирги пайтда низоли 29-хонадон бузиб ташлангани сабабли амалда мавжуд эмас. Бундай вазиятда ҳақиқатда фактик жиҳатдан мавжуд бўлмаган хонадон бўйича иккинчи томон битимни нотариал расмийлаштиришдан бош тортмоқда, деб бўлмайди ва суд тартибида битимни ҳақиқий эмас, деб топиш учун қонуний асослар мавжуд эмас.

Қолаверса, суд тартибида ҳақиқий эмас, деб топиладиган битим кейинчалик шу қарор асосида давлат рўйхатидан ўтказилиши мумкин бўлиши лозим. Мазкур ҳолатда эса, кўчмас мулкнинг ўзи мавжуд эмаслиги сабабли хонадоннинг олди-сотдисини ҳақиқий эмас, деб топиш учун ҳам, давлат рўйхатидан ўтказиш учун ҳам қонуний асослар мавжуд эмас.

Бундан ташқари даъво аризасида Н. Жумаев ўзи билан А. Сергеев ва Д. Сергеевлар ўртасида 2018 йилда тузилган хонаки олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраган бўлса-да, судга уй-жойни олди-сотди қилиш юзасидан тузилган ёзма далиллар ҳамда тегишли ҳужжатларни тақдим этмаган. Ўз навбатида, суд муҳокамалари жараёнида ака-ука Сергеевлар бу ҳолатни инкор этишган.

Марҳум П. Сергеев сотгани тўғрисидаги тилхат ёзиб берган хонадон мерос тариқасида бошқа мулкдорлар эгалигига ўтгани туфайли судлар даъвогарга марҳумнинг ворисларига нисбатан уй-жой учун тўланган пулни ундириш ҳақида даъволашиши мумкинлигини тушунтирган. Бинобарин, судлар ишда аниқланган ҳолатлар ва қонун талабларидан келиб чиқиб, даъвони рад қилиш ҳақида қонуний ва асосли хулосага келишган.

Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати ҳам даъвогарнинг шикоятда келтирган важлари қонуний ва асосли бўлган суд ҳужжатларини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўла олмайди деб ҳисоблади ва суд ҳужжатларини ўзгаришсиз қолдирди.

Кўриниб турганидек, даъвогарнинг қонуний олди-сотди шартномасини тузмагани ва уни давлат рўйхатидан ўтказмагани ўзига қимматга тушди.

Шу боис ҳар бир ишда қонун талабларига қатъий риоя этиш зарур. Зеро, қонун барчага баробар бўлиб, унда ҳуқуқ ва мажбуриятлар аниқ белгилаб қўйилган.

Икром Алманов,

Тошкент шаҳар

суди судьяси

 

Бугунги кунда юксак даражада ривожланган илм-фан ва замонавий технология воситалари инсоният камолотига хизмат қилмоқда. Шу билан бирга айрим ғараз ниятли кимсалар бу қулайликлардан ўзларининг чиркин мақсади йўлида фойдаланаётгани ғоятда афсусланарлидир. Қуйидаги воқеа тафсилотлари ана шу ҳақида.

Қўшкўпир туманида яшовчи Акбар Иброҳимов (исм-шарифлар ўзгартирилган) электрон технологиялари имкониятларидан ғараз ниятда фойдаланиб, ўзгаларнинг жуда кўп миқдордаги пули, мол-мулкини ўзлаштиришдек тубан қилмишни содир этди.

Ўтган йилнинг бошида у тумандаги “Ўрта ёп” маҳалласида яшовчи Ғайрат Тожиевга имтиёзли кредит маблағи эвазига кичик мототранспорт воситасини сотиб олишни таклиф қилади. Бу ниятини амалга оширишда у ҳоким ёрдамчиси Бобур Қаландаров ва “Хоразм сити” масъулияти чекланган жамиятининг норасмий раҳбари Сардор Матёқубов билан ўзаро тил бириктирди. Шундан сўнг Ғ. Тожиевнинг номига www.e-imzo.uz веб-сайти орқали муқаддам очилган электрон имзони тақдим этган ҳолда банкдан 33 миллион сўм миқдорида кредит маблағи ажратилишига эришади. Ўзаро жиноий келишувга кўра, ушбу маблағ “Хоразм сити” корхонаси ҳисоб рақамига ўтказилади. Сўнгра нақдлаштирилиб, шахсий эҳтиёжлар учун сарфланади.

Орадан кўп вақт ўтмай “Ғалаба” қишлоғида яшовчи Э. Хўжамуродов ҳам А. Иброҳимовнинг фириб тўрига илинади. У ҳам имтиёзли кредит асосида мотокултиватор ускунасини сотиб олиш учун А. Иброҳимовдан ёрдам сўрайди. “Ҳожатбарор” дарҳол ишга киришади. Э. Хўжамуродовнинг банкдаги электрон рақамли имзо калитини қўлга киритган “ҳожатбарор” унинг номига 33 миллион сўмлик имтиёзли кредит расмийлаштиради ва ҳамтовоқлари Б. Қаландаров ва С. Матёқубов ёрдамида қалбаки электрон ҳисобварақ-фактураси орқали сотиб олинган техника воситасини бошқа бировга пуллайди.

Фирибгарлик қилмишлари бароридан келаётганидан руҳланган А. Иброҳимов Қўшкўпир туманидаги хусусий савдо корхонаси ҳисобчиси Бекзод Саиджоновга “Агробанк”нинг туман филиалидан турмуш ўртоғи Шарофат Ибодуллаева номига Хонқа туманидаги таъминотчи корхонадан аравачали юк мотоцикли сотиб олиш учун 22 миллион сўм миқдорида кредит маблағи ажратилганини маълум қилади. Фирибгар ўзини банк ходими деб таништиргач, ушбу савдо шартномаси нотўғри тузилгани учун уни бекор қилиш ва банк томонидан мототранспорт воситасини сотиб олиш учун ажратилаётган имтиёзли кредит маблағини Қўшкўпир туманидаги “Triton Mega Lyuks” масъулияти чекланган жамияти ҳисобига ўтказиш учун Ш. Ибодуллаеванинг банкдаги электрон рақамли имзоси зарурлигини тушунтиради. Бу гапга ишонган Ш. Ибодуллаева электрон имзосини А. Иброҳимовга тақдим этади. Ўз навбатида, А. Иброҳимов ушбу электрон имзо билан мотоциклни дўкондан олиб кетади ва уни бошқа кишига сотиб юборади.

А. Иброҳимов фирибгарлик йўли билан яна уч нафар кишини чув туширади.

Охир-оқибат жабрланувчилар А. Иброҳимовга қонуний чора кўришни сўраб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга ариза билан мурожаат этишди. Суриштирув ва тергов чоғида А. Иброҳимов аввал ҳам фирибгарлик жиноятини содир этгани учун Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди ва 228-моддаси 2-қисми “а” бандига асосан айбдор деб топилиб, 3 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига маҳкум этилгани, ҳозирда ана шу жазони ўтаётгани, қилмишидан тегишли хулоса чиқармагани маълум бўлди.

Шунингдек, айрим фуқароларга ажратилган кредит маблағи ва унинг эвазига сотиб олинган техника воситалари уларнинг ихтиёрига берилмагани учун масъулиятни ўз зиммасига олган “Ўртаёп” маҳалласи фуқаролар йиғини бўйича ҳоким ёрдамчи Б. Қаландаров ва “Хоразм сити” масъулияти чекланган жамиятининг норасмий раҳбари С. Матёқубов банкка етказилган молиявий зарарни ўз ҳисобидан қоплашди. Суд А. Иброҳимовни Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди ва 228-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари бўйича айбдор деб топди ва унга 5 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади. Бундан ташқари унинг зиммасига фуқаровий даъвогар мақомидаги Ш. Жуманиёзов, Х. Ниматов, Б. Ражабов ҳамда “Triton Mega Lyuks” жамиятига етказилган 129,7 миллион сўмлик молиявий зиённи қоплаш мажбурияти юклатилди.

Ушбу иш аппеляция инстанцияси судида ҳам муҳокама этилди ва биринчи босқич судининг ҳукми ўз кучида қолдирилди.

Шахсий манфаат йўлида ўзгаларнинг пули ва мол-мулкига тажовуз қилишнинг оқибати шундай тарзда якун топди. Бу бошқалар учун ҳам сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Зафар Ёқубов,

Хоразм вилояти

суди судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Фуқаролик ишларини тафтиш тартибида судларда қайта кўриш амалиётининг жорий этилгани биринчи ва апелляция инстанцияси судлари ҳужжатларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текширишда ниҳоятда муҳим ўрин тутмоқда. Ушбу тартиб моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилиши ҳамда процессуал қонун талабларига риоя этилишини таъминлаш, қонун устуворлиги ва одил судловга эришишда ҳуқуқий инс­титутнинг муҳим қисми сифатида қисқа вақт ичида ўзининг қулай ва афзаллиги билан ижобий натижа бера бошлади. Қуйидаги фуқаролик иши ҳам фикримизнинг ёрқин исботидир.

Фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2023 йил 27 февралдаги ажримлари билан К. Урдушев, О. Тўраев, Н. Файзуллаев, Д. Турдимурадова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаевнинг “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятига нисбатан мукофот пуллари ва маънавий зарар ундириш ҳақидаги ўн тўртта фуқаролик иши даъвогар О. Маматқуловнинг жавобгар — “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятига нисбатан шу тоифадаги фуқаролик ишига бирлаштирилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2023 йил 2 мартдаги ҳал қилув қарори ҳамда Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2023 йил 3 майдаги ажрими билан даъвогарларнинг акциядорлик жамиятига нисбатан мукофот пуллари ва маънавий зарар ундириш ҳақидаги даъво талабларини қаноатлантириш рад қилинган.

Шундан сўнг суднинг ушбу ажрими устидан даъвогар Б. Юсупов ва бошқалар томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятда суд қарорларини бекор қилиб, даъвони қаноатлантириш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилиш сўралган.

Шу ўринда даъво моҳиятига тўхталадиган бўлсак, О. Маматқулов, К. Урдушев, О. Тўраев, Н. Файзуллаев, Д. Турдимуродова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаев “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятида турли лавозимларда фаолият юритиб келишган.

Аммо иш берувчи томонидан тузилган меҳнат шартномаси Б. Юсупов пенсия ёшига етгани ва қолганлар билан тузилган меҳнат шартномаси ишлаб чиқаришдаги штат бирликлари қисқарганлиги муносабати билан бекор қилинган.

Айтиш керакки, фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг 2022 йилнинг 6 октябрь, 10, 25 ва 29 ноябрь ҳамда 6 декабрдаги ҳал қилув қарорларига асосан О. Маматқулов, К. Урдушев, О. Тўраев, Д. Турдимуродова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Х. Мансуров, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, М. Қаюмов, А. Пирматов, Х. Очилов ва Ф. Холбўтаев ишга тикланган.

“Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамияти бошқарув раисининг 2022 йил 18 августдаги 6-сонли буйруғига кўра, жамиятдаги барча доимий ишчи ва ходимлар энг кам базавий ҳисоблашнинг икки баравари миқдорида пул мукофоти билан рағбатлантирилган.

Ушбу буйруқнинг 3-бандида корхонада ишлаган, 2022 йил 6 майдаги 27-сонли буйруқ бўйича, шунингдек, “Ички меҳнат тартиб қоидалари”нинг 3.8-банди талабларига асосан меҳнат шартномаси бир тарафлама – иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар суд томонидан қайта тикланган тақдирда, уларга мазкур буйруқда белгиланган моддий рағбатлантириш маблағлари ажратилмаслиги белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари акциядорлик жамияти бошқарув раисининг 2022 йил 20 октябрдаги 61-сонли буйруғига кўра, 2022 йил тўққиз ойлик молиявий-хўжалик фаолиятидан келиб чиққан ҳолда иловада кўрсатилган корхона ишчи — ходимларини ижтимоий-моддий қўллаб-қувватлаб, жорий йил қиш мавсуми учун қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари харид қилиш учун меҳнатга ҳақ тўлашнинг тўрт баравари миқдорида, яъни 3 миллион 680 минг сўмдан моддий ёрдам пули бериш белгиланган.

Ушбу буйруқда, аниқроғи, унинг 4-бандида яна ўша ҳолат такрорланган.

Ушбу корхонада ишлаган ҳамда 2022 йил 6 майдаги 27-сонли буйруқ ижроси бўйича меҳнат шартномаси бир тарафлама — иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар ва “Ички меҳнат тартиб қоидалари”нинг 3.8-банди талабларига асосан меҳнат шартномаси бир тарафлама — иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилинган ходимлар суд томонидан қайта тикланган тақдирда, ушбу ходимларга мазкур буйруқда белгиланган моддий ёрдам ажратилмаси алоҳида кўрсатилган.

Биринчи босқич суди даъво талабларини қаноатлантиришни рад қилиш ҳақида хулосага келган.

Апелляция босқич суди жавобгар — иш берувчи раҳбари даъвогарлар, яъни ишчи ва ходимларга буйруқ асосида моддий рағбатлантириш бериш ёки моддий ёрдам ажратиш ваколатига эга экани, раҳбарнинг ушбу маблағлар берилиши ҳақидаги буйруқларига илова қилинган рўйхатда даъвогарларнинг фамилияси ва исми кўрсатилмагани, айнан қайси ходимларга рағбатлантириш ва моддий ёрдам берилиши аниқ кўрсатилгани, мазкур буйруқлар юзасидан тарафлар низолашмагани ва улар ўз кучида эканини инобатга олган ва биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Даъвогарлар томонидан келтирилган тафтиш тартибидаги шикоятда судлар иш ҳолатларини тўлиқ ўрганмасдан қарор қабул қилгани, Жиззах шаҳар прокуратурасининг 2023 йил 9 январдаги тақдимномаси инобатга олинмагани, Б. Юсупов буйруқ чиқарилишидан олдин, яъни 2022 йил 6 октябрда ишга тиклангани, иш берувчини мукофот пулларини бермаслик ҳақидаги буйруғи қонунга хилофлиги ва ўз-ўзидан ҳақиқий эмаслиги ҳақида важлар таъкидланган.

Амалдаги Фуқаролик-процессуал кодексининг 419-моддасига кўра, тафтиш инстанция суди суд ҳужжатини тўлиқ ҳажмда текшириб чиқиши шарт. Шунингдек, судлов ҳайъати суд қарорларига нисбатан барча даъвогарлар шикоят бермаган бўлса-да, уларнинг қонунийлигини ҳам тўлиқ ҳажмда текшириши лозим.

Аниқланишича, “Jizzaxdonmaxsulotlari” акциядорлик жамиятининг жамоа шартномасида барча ходимлар байрамлар, қишки мавсумда мукофот ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини харид қилиш учун моддий ёрдам олишга ҳақли экани белгиланган. Шу боис Жиззах шаҳар прокуратураси 2023 йилнинг 9 январида мазкур акциядорлик жамияти раиси номига мукофот пулларини тўлаб бериш ҳақида тақдимнома киритган. Бироқ прокуратуранинг қонуний талаби корхона томонидан рад этилган.

Шунингдек, даъвогар Б. Юсупов пенсия ёшига етгани, қолган даъвогарлар билан тузилган меҳнат шартномаси штат бирликлари қисқаргани муносабати билан бекор қилинган.

Яъни улар томонидан айбли хатти-ҳаракатлар содир этилмаган. 2022 йил 20 октябрдаги буйруқ чиқарилгунга қадар Б. Юсупов ишга тикланган бўлса-да, иш берувчи 2022 йил 18 августдаги 6-сонли буйруғининг 2-банди ва 2022 йил 20 октябрдаги 61-сонли буйруғининг 3-бандида мазкур буйруқнинг 3 ва 4-бандида назарда тутилганлардан ташқари барча ишчи — ходимларга моддий ёрдам берилишини таъминлаш жамият масъул ходимлари зиммасига юклатилган.

Судлов ҳайъати мажлисида жавобгар вакиллари корхона собиқ раиси даъвогарларга мукофот пули тўлашни лозим деб топмагани, қолган барча ходимларга бундай пуллар тўлаб берилгани, даъвогарлар билан иш берувчи ўртасида иш ҳақи тўлаш ва судга ишга тиклаш ҳақида даъво қўзғатгани учун низо келиб чиққанини маълум қилишди.

Шу ўринда амалдаги Меҳнат кодексининг 17-моддаси, ушбу кодекс 13-моддасининг иккинчи қисми, 14-моддасининг биринчи, иккинчи ва тўртинчи қисмлари ҳамда 15-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган талабларга риоя қилмаслик ходимнинг ҳолатини ёмонлаштиришга сабаб бўлишини алоҳида таъкидлаш даркор.

Ушбу кодекснинг 16-моддаси иккинчи қисмида назарда тутилган талабларга риоя этмаслик ходимнинг ҳолатини ёмонлаштирадиган меҳнат шартномаси шартларининг ҳақиқий эмаслигига сабаб бўлади. Ҳақиқий бўлмаган меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларнинг қоидалари, шунингдек, меҳнат шартномасининг шартлари қўлланилмайди. Бундай қоида ва шартлар қабул қилинган пайтдан эътиборан ҳақиқий эмас деб ҳисобланади.

Тафтиш босқич судлов ҳайъати иш берувчининг юқоридаги буйруқлари ходимларнинг аҳволини ёмонлаштиргани, ходимларнинг тенг ҳуқуқлилиги тамойилини бузганини эътироф этди. Қолаверса, бундай ҳолатда буйруқларнинг ҳақиқий эмаслиги юзасидан алоҳида низолашилмайди.

Бундай қонунга хилоф қабул қилинган буйруқлар қабул қилинган пайтдан бошлаб ўз-ўзидан ҳақиқий эмас ҳисобланади.

Биринчи ва апелляция босқич судлари юқоридаги ҳолатларга етарлича ҳуқуқий баҳо бермасдан, даъвони қаноатлантиришни рад этиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Меҳнат кодексининг 565-моддасида, ходимнинг меҳнат ҳуқуқлари бузилиши унга маънавий ёки жисмоний азоб-уқубат етказилишига сабаб бўлган ҳолларда, суд ходимнинг талабига кўра, иш берувчи томонидан ходимга етказилган маънавий зиённи компенсация қилиш тўғрисида қарор чиқаришга ҳақлилиги белгилаб қўйилган. Маънавий зиённинг миқдори суд томонидан белгиланади.

Судлов ҳайъати иш берувчи қонунга хилоф буйруқлар чиқариб, даъвогарларнинг ҳуқуқларини чеклаган, улар ҳуқуқларини тиклаш учун узоқ йиллар овора бўлиб, маънавий азият чеккани учун компенсация миқдорини ҳар бир даъвогар учун 1 миллион сўмдан товон сифатида белгилашни ва корхона ҳисобидан ундиришни лозим деб топди.

Бундан ташқари даъвогарлар О. Маматқулов, Х. Мансуров ва М. Қаюмов судлов ҳайъатига ариза билан мурожаат қилиб, арз қилган даъво талабларидан воз кечгани, шу сабабли фуқаролик ишини уларга бўлган қисмини иш юритувдан тугатишни сўраган. Суд фуқаролик ишининг уларга тегишли қисмини амалдаги Фуқаролик-процессуал кодексининг 124-моддаси 1-қисми 3-бандига асосан иш юритувидан тугатди.

Судлов ҳайъати биринчи ва апелляция судларининг хулосаси иш ҳолатларига мувофиқ келмагани, тафтиш тартибида берилган шикоятдаги важлар асосли эканини инобатга олди. Мазкур иш юзасидан қабул қилинган фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг ҳал қилув қарори ҳамда Жиззах вилоят суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг ажримини бекор қилди. Фуқаролик ишлари бўйича тафтиш инстанцияси судлов ҳайъатининг янги ҳал қилув қарори чиқарилди.

Ажримга кўра, даъвогарлар Қ. Урдушев, О. Тўраев, Д. Турдимурадова, Б. Юсупов, А. Насриддинов, Ў. Умрзоқов, Ф. Холмўминов, Ф. Аҳроров, А. Пирматов, Ҳ. Очилов, Ф. Холбўтаевнинг ҳар бири фойдасига акциядорлик жамиятидан 4 миллион 200 минг сўмдан, Н. Файзуллаев фойдасига 3 миллион 680 минг сўм мукофот пули ундириладиган бўлди. Шунингдек, судлов ҳайъати ажрими билан юқорида номлари зикр этилган даъвогарларнинг ҳар бири фойдасига жавобгардан маънавий зарар учун компенсация сифатида 1 миллион сўмдан товон пули ундирилди.

Тафтиш тартибидаги шикоятнинг қаноатлантирилгани йиллар давомида чўзилган ва одамларнинг оворагарчилигига сабаб бўлган низога барҳам берди. Табиийки, бу мамлакатимизда қонун ҳамиша устувор эканини исботлаши баробарида одил судловга нисбатан бўлган ишончнинг янада ошишига хизмат қилади.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди раиси

ўринбосари — фуқаролик ишлари

бўйича судлов ҳайъати раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

Ота-онани эъзозлаш, айниқса, кексалик чоғида уларга ғамхўрлик кўрсатиш халқимиз томонидан юксак қадрият сифатида эътироф этилади. Бу қадрият ўз навбатида, жамиятда эзгулик, аҳил-иноқлик ва инсонпарварлик муҳитининг барқарорлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.

Албатта, ҳаётда фарзандлик  бурчини адо этиб, кекса ота-она дуосини олаётган фарзандлар жуда кўп. Афсуски, баъзида ана шу эзгу одатга амал қилмаётган кишилар ҳам учраб туради. Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Каттақўрғон шаҳрида яшовчи Шариф Умрзоқов (исм-шарифлар ўзгартирилган) Эътибор Умрзоқова билан қонуний никоҳдан ўтиб, уч нафар фарзандли бўлган. 2023 йилда эр-хотин ўртасидаги никоҳ қонуний тарзда бекор қилинган. Ш. Умрзоқов сурункали касалликка чалингани сабабли даволаниши учун моддий ёрдамга эҳтиёж туғилади. Аммо фарзандлари ўз ташвишлари билан бўлиб, унга ёрдам беришмайди.

Муҳтожлик туфайли Ш. Умрзоқов вояга етган уч фарзанди – қизи Зулхумор, ўғиллари Аслиддин ва Фахриддиндан қонунда белгиланган тартибда алимент ундириб бериш ҳақида судга даъво аризаси билан мурожаат қилади.

Амалдаги Оила кодексининг 109-моддасига кўра, вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалар меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож ўз ота-онасига таъминот бериши ва улар тўғрисида ғамхўрлик қилиши шарт. Бундан ташқари ушбу кодекснинг 110-моддасида вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалар ўз ота-онасига ихтиёрий равишда моддий ёрдам беришдан бўйин товласа, таъминот миқдори болаларнинг оилавий ва моддий аҳволини ҳисобга олган ҳолда суднинг ҳал қилув қарорига асосан белгиланиши қайд этилган. Бундай ҳолатда ота-она алимент ундириш ҳақидаги талабни ўз болаларининг бири ёки бир нечтасига нисбатан қўйганидан қатъи назар, суд алимент миқдорини белгилашда вояга етган, меҳнатга лаёқатли болаларнинг барчасини ҳисобга олади.

Суд ана шу қонун талабларига таянган ҳолда З. Умрзоқова, А. Умрзоқов ва Ф. Умрзоқовнинг ҳар биридан даъвогар Ш. Умрзоқовнинг фойдасига меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг ўзгаришига мутаносиб равишда ҳар ойда меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг учдан бир қисми миқдорида алимент ундириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, қонунчиликда ўз ифодасини топган инсонпарварлик тамойиллари ёлғиз, кекса ва ёрдамга муҳтож кишиларнинг манфаатини ҳимоя қилишга қаратилган. Баён этилган воқеа тафсилоти мамлакатимизда ҳар бир инсон қонун ҳимоясида экани, ҳеч ким эътибордан четда эмаслигидан далолатдир. Зеро, жамиятимизда инсон шаъни улуғ қадрият бўлиб, унинг манфаатлари барча нарсадан устун ҳисобланади.

Суҳроб ТУРСУНОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Каттақўрғон туманлараро

суди судьяси