Президентимиз ташаббуси ва раҳбарлигида мамлакатимизда судлар фаолиятини рақамлаштириш бўйича тизимли ишлар босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Бу, ўз навбатида, инсон омилини кескин камайтириш орқали одил судловни таъминлаш сари ниҳоятда муҳим қадамлар қўйилаётганидан далолат беради.

Кейинги йилларда суд интерактив хизматларидан шахсий алоқа воситалари орқали ва суд биноларида мустақил фойдаланиш имконияти яратилди. Судларда электрон навбат тизими ишга туширилди. Суд мажлислари ҳақида онлайн тарзда хабардор бўлиш хизматидан ҳам фуқаролар кенг фойдаланмоқда.

Олий суднинг Интерактив хизматлар портали орқали давлат божлари ва суд харажатларини электрон тизим орқали тўлаш имконияти яратилди.

Суд мажлиси иштирокчиларига суд муҳокамалари ва унинг натижалари ҳақидаги маълумотлар «SMS» хабар орқали юборилиши йўлга қўйилди.

Аҳоли томонидан барча тоифадаги ишлар бўйича судларга дастлабки мурожаатларни ҳамда юқори инстанция судларига бўладиган шикоятларни электрон тарзда юбориш таъминланмоқда. Айни вақтда ишни судда кў­риб чиқиш босқичлари ва натижалари ҳақида маълумотларни онлайн билиб бориш имконияти мавжуд.

Президентимиз 2025 йил 21 августда имзолаган тарихий ҳужжат соҳадаги тизимли ислоҳотларнинг янги ва янада юксак босқичини бошлаб берди. Бу ўринда давлатимиз раҳбарининг “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони ҳақида сўз бормоқда.

Шу асосда судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ва рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштиришга қаратилган “Рақамли суд” концепцияси тасдиқланди. Эндиликда судга ариза беришдан аввал сунъий интеллект ёрдамида суд муҳокамасининг тахминий натижаси ҳамда сарфланадиган харажатлар шакллантирилади.

Шунингдек, мурожаатлар судга фақат электрон шаклда юборилади, ишда иштирок этувчи шахслар суд муҳокамаларида масофадан туриб иштирок этади. Тарафлар ва ишда иштирок этувчи шахсларга ишга доир материаллар билан электрон шаклда танишиш имконияти яратилади. Суд харажатлари электрон шаклда ҳисобланади ва ижрога қаратилади.

Мазкур концепция коррупциянинг олдини олиш, фуқаролар ва тадбиркорларга оворагарчиликсиз одил судловга эришиш имкониятини кенгайтиришга хизмат қилади.

Бундан ташқари 2025-2027 йилларга мўлжалланган суд соҳасини рақамлаштириш ва одил судлов жараёнларида замонавий ахборот технологияларини жорий этиш дастури билан фуқаролар, адвокатлар, юристлар, судьялар учун норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш платформасини ишга тушириш белгиланмоқда. Қолаверса, суд ҳужжатларини автоматик тайёрлаш махсус ахборот дастури ҳамда “mу.sud.uz” интерактив хизматлар порталида фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш модулини яратиш кўзда тутилмоқда.

Рақамли ҳукумат билан тўлиқ интеграция йўлга қўйилгач, судда кўрилаётган ҳар қандай низо бўйича маълумотларни реал вақт режимида электрон олиш имконияти туғилади.

Бу билан ишларни судда кўриш муддатлари кескин камаяди. Судга мурожаат қилган шахсларга кенг қулайликлар яратилиб, ортиқча қоғозбозликка чек қўйилади.

Шунингдек, Президент Фармонига кўра, фуқаролик ва иқтисодий судлардаги низосиз ишларни тегишли ташкилотларга ўтказиш орқали судлар иш юкламаси енгиллаштирилади. Яъни бу тоифадаги низолар нотариуслар ваколатига ўтказилади, келгусида низо келиб чиқса, уларни суд тартибида кўриб чиқиш мумкин бўлади.

Бу, ўз навбатида, мураккаб ишларни вақтида, сифатли ва адолатли кўриш имконини беради.

Иқтисодий судлар тузилмасининг мақбуллаштирилиши натижасида эса, вилоят марказларида иқтисодий судлар ташкил қилинади. Ўз навбатида, суд ишларини кўришда ягона амалиёт шаклланиши орқали, тадбиркорлик субъектларини сифатли одил судлов билан таъминлашга шароит яратилади.

Шунингдек, ислоҳотлар жараёнида судьялар ва суд ходимларининг мавқеини ошириш, уларни моддий рағбатлантириш ва ижтимоий таъминлаш, судларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Айни пайтда янги ташкил этилган судлар учун биноларнинг етишмаслиги ҳолати мавжуд эди.

Биноларнинг аксарияти суд учун мўлжаллаб қурилмаган, яъни кўпчилик суд бинолари бошқа давлат идораларидан судларга фойдаланиш учун топширилган. Шунинг учун ҳозирги давр талабига мос келмай қолган.

Президентимиз томонидан қабул қилинган ушбу Фармон суд тизимининг моддий-техник базасини янада кучайтиришга қаратилган бўлиб, унга асосан, 2025–2030 йилларга мўлжалланган Манзилли дастур тасдиқланади ва барча фойдаланишга яроқсиз, маънан эскирган ёки суд учун мўлжаллаб қурилмаган суд бинолари ўрнига янги замонавий суд бинолари барпо этилиб, замонавий техника воситалари билан жиҳозланади.

Янги суд биноларини қуришда ва мавжудларини мукаммал таъмирлашда “Рақамли суд” концепцияси асосида суд мажлиси залларини ташкил этиш ҳамда аҳоли ва судья­лар учун қулай, замонавий шарт-шароитлар яратишга алоҳида эътибор қаратилади.

Шунингдек, илғор хорижий мамлакатлар тажрибаларини ўрганиш асосида судда иштирок этувчи барча шахслар учун қулай бўлган намунавий лойиҳалар ишлаб чиқилади.

Намунавий лойиҳаларда бугунги кун талабларидан келиб чиқиб, фуқароларни қабул қилиш хоналари, кутиш заллари, видеоконференцалоқа тизими орқали суд процессларини онлайн тарзда кузатиш хонаси, адвокат ва прокурор хоналари, она ва бола хонаси, тиббиёт хонаси, судья ва суд ходимларига алоҳида хоналар, маслаҳат хонаси, судга ташриф буюрувчилар учун алоҳида автотранспорт воситаларига тўхташ жойлари ва бошқа омиллар эътиборга олинади.

Бир сўз билан айтганда, Фармонда суд тизимининг моддий-техника базасини янада такомиллаштиришга қаратилган муҳим вазифалар назарда тутилган бўлиб, мазкур чора-тадбирларнинг сифатли бажарилиши судларнинг замонавий қиёфасини шакллантиришда, аҳолининг суд ҳокимиятига ишончини мустаҳкамлашда ва одил судловнинг самарали амалга оширилишида муҳим аҳамият касб этади.

Йигитали Тошев,

Судлар фаолиятини таъминлаш

департаменти директори ўринбосари

Мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш, юртдошларимиз ва тадбиркорларга янада қулай шароит яратиш мақсадида судлар фаолияти билан боғлиқ янги ҳуқуқий ҳужжатларни ҳаётга татбиқ этишга киришилди. Бу ўринда Ўзбекистон Республикаси Президентининг қабул қилинган “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ҳамда «Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармонлари ҳақида сўз бормоқда.

Бу ҳақда сўз юртишдан олдин мамлакатимиз суд тизимида сўнгги 8 йилда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилганлигини таъкидлаш лозим.

Жумладан:

– судлар жазоловчи органдан инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи тизимга айлантирилди;

– фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат органлари ва мансабдор шахслари томонидан бузилган ҳуқуқларини тиклашга қаратилган маъмурий судлар ташкил этилди;

– маиший зўравонликнинг олдини олишга қаратилган самарали механизмлар жорий этилди;

– оилавий масалаларга ихтисослаштирилган судьялар корпуси яратилди;

– инвестициявий низолар бўйича алоҳида судлов таркиби ташкил этилди, йирик инвестициявий низолар тўғридан-тўғри Олий судда кўрилиши имконияти яратилди.

Бундай салмоқли натижаларни яна кўплаб санаш мумкин. Муҳими, тизимдаги шиддатли ислоҳотларнинг бу каби ёрқин самараларини нафақат юртимиз фуқаролари ва миллий мутахассислар юқори баҳоламоқда, балки хорижий экспертлар ҳам эътироф этиб турибди.

Айни чоғда, бугунги кунда судларга ҳар доимгидан ҳам юксак талаблар қўйилмоқда. Булар қаторида одил судловнинг очиқлиги ва шаффофлиги, халқчиллигини таъминлаш, суд мажлисларининг тарбиявий-профилактик аҳамиятини таъминлаш каби муҳим талабларни алоҳида таъкидлаш мақсадга мувофиқдир.

Давлатимиз раҳбари ҳузурида бўлиб ўтган тақдимотда суд тизимини ислоҳ этишга қаратилган 6 та асосий йўналишдаги ислоҳотлар ва уларни амалга ошириш механизмлари таништирилгани бежиз эмас.

Хусусан, биринчи масала – Судлар фаолиятига “Рақамли суд” концепцияси ва сунъий интеллектни жорий этиш лойиҳасини олайлик.

Маълумки, коррупциянинг олдини олиш, фуқаролар ва тадбиркорларга “контактсиз суд” тамойили асосида одил судловга ҳеч бир тўсиқ ва сарсонгарчиликсиз эришишнинг бирдан-бир йўли – суд соҳасини рақамлаштиришдир. Шу маънода, Ўзбекистон Президентининг топшириқларига асосан судлар фаолиятини рақамлаштириш борасида Хитой, Жанубий Корея, Япония ва Қатар каби давлатлар тажрибаси ўрганилиб, шунингдек, миллий ўзига хос жиҳатларимиздан келиб чиқиб, “Рақамли суд” концепцияси ишлаб чиқилди.

Иккинчи масала – фуқаролик ва иқтисодий судларнинг иш юритувидаги низосиз ишларни тегишли органлар ваколатига ўтказиш йўли билан судларнинг иш юкламасини камайтириш.

Бугун Ўзбекистонда беш йўналишдаги судлар: жиноят, фуқаролик, иқтисодий, маъмурий ва ҳарбий судлар фаолият юритиб, 2024 йилда ушбу судларда кўрилган жами 3 миллиондан ортиқ ишнинг ярми, яъни қарийб 1,5 миллионтаси фуқаролик судлари, 450 мингга яқин иш эса, иқтисодий судлар томонидан кўрилган.

Бу – бир нафар судьяга бир ойда ўртача 400 та, айрим ҳудудларда эса, 700 тагача иш тўғри келади, деганидир. Иш ҳажмининг ўта кўплиги ишларнинг шошма-шошарлик билан ўрганилишига, барвақт хулосага келинишига, суд қарорларини ўз вақтида ёзишнинг имконсизлигига, оқибатда иш самарадорлигининг пасайишига сабаб бўлмоқда.

Таҳлил натижаларига қараганда, судларда кўрилаётган ишларнинг катта бир қисми низосиз ишлар ҳисобланади. Яъни маиший техникалар учун майда кредитларни, коммунал қарздорликларни ундириш сингари ишлар бўйича 99 фоиз ҳолатда қарздорлар қарзини тан олганлиги сабабли судга келмайди ва суд қарорига нисбатан шикоят ҳам келтирмайди.

Шунга кўра, айни масалаларни нотариуслар ваколатига ўтказиш таклиф этилмоқда. Келгусида, башарти низо келиб чиққан тақдирда, бундай ишлар судда кўриб чиқилади.

Энг муҳими, бу билан суднинг ресурсларидан унумли ва рационал фойдаланишга йўл очилади. Судларнинг вақти ва эътиборини фақат мураккаб низоли ишларни сифатли ва адолатли ҳал этилишига қаратишга имкон яратилади.

Учинчи масала – Маъмурий ва иқтисодий ишларда экстерриториал судловга тегишлилик механизмини яратиш.

Гап шундаки, умумий тартибга кўра, ишлар жавобгар жойлашган ҳудуддаги судда кўрилиши белгиланган. Бироқ айрим ҳолатларда фуқаролар ва тадбиркорлар даъволари бошқа ҳудуд судида кўрилишини илтимос қилишади. Биргина 2024 йилда 11 мингга яқин иш тарафларнинг аризаларига асосан бир суддан бошқа ҳудуддаги судга ўтказилган.

Бугунги рақамлаштириш ва видеоконференцалоқа имкониятлари асрида иқтисодий ва маъмурий ишнинг муайян ҳудуд судида кўрилиши ўз аҳамиятини деярли йўқотмоқда. Нега деганда, қонунлар бутун республика миқёсида бир хилда амал қилади ва қўлланилади.

Шунга кўра, аҳолининг суд тизимига бўлган ишончини янада ошириш мақсадида даъвогарларга айнан муайян ҳудуд судига мурожаат қилиши шартлигига оид бюрократик тўсиқни бартараф этиш ва фуқароларга танлаш имконини бериш мавриди келгани табиийдир.

Тўртинчи масала – Судьялар олий кенгаши фаолияти бўйича қонунчиликни янада такомиллаштириш.

Судьяларни чинакам мустақиллигини таъминлаш борасида Президентимиз раҳбарлигида амалга оширилаётган ислоҳотларни янада кенгайтириш ва давом эттириш, бунда нуфузли халқаро ташкилотлар ва экспертларнинг, шунингдек, олимларимиз ва соҳа мутахассисларининг тавсияларини ўрганиш, халқаро стандартларга интилишда ўринли ва асосли таклифларга қулоқ тутишимиз, аҳолининг судларга ишончини оширишга, мамлакатимиз имижини янада яхшилашга хисса қўшадиган ислоҳотларда собитқадам бўлишимиз керак.

Хусусан, бугун:

• судьялик лавозимининг барқарорлиги тамойили асосида судьяликка тайинлаш муддатларини ислоҳ этиш, унга кўра, илк бор тайинланган судьяларнинг 5 йиллик муддати тугагач, монелик қилувчи салбий ҳолатлар аниқланмаган тақдирда, судьялик лавозимининг муддатсиз даврига тайинлаш тартибини жорий этиш;

• судьяларни янги ваколат муддатига тайинлаш шартлари сифатида аниқ мезонларни белгилаш;

• Судьялар олий кенгаши таркибига номзодларни таклиф этишда, судлар раисларини сайлашда судьялар ҳамжамияти иштироки орқали ушбу жараёнларга демократик элементларни жорий этиш каби масалаларни кўриб чиқишни давр тақозо этмоқда.

Бешинчи масала – вилоят судларидаги тафтиш инстанциясида – холислик ва беғаразлик тамойилларини янада кенг жорий қилиш, фуқаро ва тадбиркорлик субъектларининг судга бўлган ишончини ошириш мақсадида уларни такомиллаштириш зарурати мавжуд.

Давлатимиз раҳбари ҳузуридаги тақдимот доирасида барча йўналишлар судлари бўйича минтақавий тафтиш судларини ташкил этиш, шу муносабат билан вилоят ва унга тенглаштирилган судлардаги тафтиш инстанцияларини тугатиш таклиф этилди. Бунда вилоят ва унга тенглаштирилган судларда фақатгина апелляция ва кассация инстанцияси фаолият юритиши, тафтиш инстанцияси эса, 5 та ҳудуддаги минтақавий судларда ташкил этилиши режалаштирилмоқда.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, Ўзбекистон Президентининг қабул қилинган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони ушбу тизимли ислоҳотларнинг мантиқий давоми ва муҳим босқичи бўлди.

Мазкур Фармон суд тизими учун юқори малакали ҳуқуқшунос кадрлар тайёрлаш тизимини халқаро стандартлар асосида янада такомиллаштириш, таълим, илм-фан ва амалиёт узвийлигини таъминлаш орқали профессионал судьялар корпусини шакллантиришга қаратилган.

Фармонда суд-ҳуқуқ соҳасида малакали кадрлар тайёрлашнинг янги тизимини жорий этишдаги қатор устувор мақсадлар белгилаб берилган.

Суд тизими учун ҳар томонлама етук, замонавий билим ва зарур касбий кўникмаларга эга, юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини ташкил этиш; судьялик лавозимига номзодларни тайёрлаш, судья ва суд аппарати ходимларининг малакасини ошириш, раҳбарлик лавозимини эгаллаш учун захирадаги судьяларни қайта тайёрлаш, таълим олувчиларда судьялик касбий маданиятини шакллантиришга қаратилган дастурларни жорий этиш шулар жумласидандир.

Фармонда, шунингдек, бўлажак судьяларда мустақил, холис, беғараз, фақат қонунга таянган ҳолда ва адолат билан иш юритишнинг касбий кўникмаларини ривожлантиришга қаратилган интерфаол ўқитиш услубларини таълим жараёнига татбиқ этиш сингари бошқа муҳим вазифалар ҳам назарда тутилган.

Фармонга кўра, Судьялар олий мактаби негизида Ўзбекистон Республикаси Одил судлов академияси ташкил этилмоқда. Албатта, бу шунчаки ном ўзгариши эмас, балки суд тизими ходимларини тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимини бутунлай янги, сифатли босқичга олиб чиқишга қаратилган стратегик ислоҳотдир.

Академияда таълим жараёни “устоз-шогирд” анъанаси асосида, “бўлажак судьяни судья ўқитади” тамойилига мувофиқ ташкил этилади. Бу, ўз навбатида, назарий билимларни амалиёт билан узвий боғлаш, ёш кадрларнинг судьялик фаолиятидаги нозик жиҳатларни тажрибали устозлардан ўрганишини таъминлайди.

Энди судьялик лавозимига номзодлар мазкур академиянинг олти ойлик касбий қайта тайёрлаш курсларида давлат гранти асосида тайёрланади.

Бу жараёнда касбий қайта тайёрлаш курсларига киришдан олдин номзодларнинг бенуқсон обрў-эътибори, ҳалоллиги ва лаёқати Судьялар олий кенгаши томонидан ўрганилади. Натижада судьялик лавозимига фақат юксак ахлоқий фазилатларга эга, виждонли ва ҳалол номзодлар танлаб олиниши таъминланади.

Яна бир муҳим жиҳат: судьялик лавозимига номзодларни тайёрлаш дуал таълим шаклида, “назария — амалиёт — имитация” тамойили асосида ташкил этилади. Дуал таълим услуби тингловчиларнинг орттирган билимини амалиётда қўллаш кўникмасини ривожлантиришга қаратилган бўлиб, қатор хорижий давлатларда кенг қўлланилади.

Масалан, Германияда судьяларни тайёрлашда “икки босқичли тайёргарлик” моделига таянилади. Бунда асосий эътибор назария ва амалиётнинг узвийлигини таъминлашга қаратилади.

Одил судлов академиясида 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб суд фаолияти мутахассислиги бўйича амалий магистратура дастури асосида ўқитиш жорий этилади. Бу олий юридик таълим тизимида янги босқич бўлиб, назарияни амалиёт билан уйғунлаштирган ҳолда суд ишларини юритиш бўйича чуқур билим ва амалий кўникмага эга, юқори малакали мутахассисларни тайёрлайди.

Шундай қилиб, Президентимизнинг мазкур Фармони тизимда изчил татбиқ этилаётган одил судловни таъминлаш бўйича кенг кўламли ислоҳотларнинг мантиқий давоми ҳисобланади. Айни ҳужжат юртимизда юқори малакали, ҳалол ва адолатли судьялар корпусини шакллантиришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлиб, Янги Ўзбекистонда суд ҳокимиятининг мустақиллиги, адолатлилиги ва холислигини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Дилшод ТАДЖИБАЕВ,

Тошкент вилояти

суди раиси

“Барча ислоҳотларимиз негизида, энг аввало, инсон қадри, тадбиркорларимизнинг манфаатлари ётибди. Шу боис суд мустақиллигини таъминлаш бўйича қатъий сиёсат олиб борамиз. Бугунги тадбиркор, бу – кечаги тадбиркор эмас. Уларнинг ҳуқуқий саводхонлиги ошганини судларга мурожаат кўпайганида ҳам кўриш мумкин”. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев жорий йил 20 август куни тадбиркорлар билан бўлиб ўтган V очиқ мулоқотда шундай деб таъкидлади.

Давлатимиз раҳбари қайд этганидек, эндиликда тадбиркорлар иқтисодий ва маъмурий судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиши мумкин бўлади.

Тадбирда судларнинг моддий зарарни ундириш бўйича қарорлари ижроси кечикаётган ҳолатлар борлигига ҳам эътибор қаратилди.

Аслида, ундирилиши керак бўлган қарздорликнинг ҳар бир кечиккан куни тадбиркорнинг зарарига ишламоқда. Шунинг учун халқаро тажриба асосида “астрент” тизими жорий қилинади. Бунда моддий зарарни қоплаш кечиктирилган ҳар бир кун учун қарздор ҳисобидан пеня ундириш суд қарорида аниқ белгилаб қўйилади.

Ушбу мулоқотда тадбиркорлик субъектларидан келиб тушган 15 мингта мурожаатда кўтарилган тизимли муаммоларнинг ечими юзасидан устувор вазифалар белгилаб олинди. Бинобарин, давлатимиз раҳбари таъбири билан айтганда, барча ислоҳотларимиз негизида, энг аввало, инсон қадри, тадбиркорларимизнинг манфаатлари ётибди.

Ўз навбатида, шу куннинг ўзида Президентимизнинг “Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан V очиқ мулоқотида белгиланган вазифаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди. Фармонда тадбиркорлик субъектларига қулайликлар яратиш мақсадида банк, солиқ ва бошқа соҳалар билан бирга суд-ҳуқуқ тизимида ҳам тегишли ислоҳотлар амалга оширилиши белгиланди.

Хусусан, Фармоннинг 15-бандида Олий суд Бизнес-омбудсман билан биргаликда 2025 йил якунига қадар тадбиркорлик субъектларига иқтисодий ва маъмурий судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиш имкониятини яратиш бўйича қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш вазифаси белгиланди. Шу ўринда табиий савол туғилиши мумкин: Судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиш дегани нима ўзи?! Бу тартиб қандай ижобий натижа беради?

Бу саволларга жавобан шуни айтиш керакки, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 32-моддасига кўра, фуқаронинг ёки юридик шахснинг аризаси ё шикояти қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан шикоят қилинаётган маъмурий орган жойлашган ер ёхуд мансабдор шахснинг иш жойи бўйича судга тақдим этилади.

Судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилишда эса, ариза (шикоят)  маъмурий орган жойлашган ер ёхуд мансабдор шахснинг иш жойи бўйича судга эмас, исталган ҳудуддаги судга тақдим этилиши мумкин бўлади. Судларга бундай мурожаат қилиш тартиби амалдаги процессуал кодексларимизда мавжуд бўлмаганлиги сабабли, бу албатта, Президентимиз томонидан илгари сурилган, суд тизимидаги янги амалиёт ҳисобланади.

Халқаро тажрибага назар ташлайдиган бўлсак, Қозоғистон Республикасининг 2021 йил 20 декабрдаги қонунига асосан Фуқаролик процессуал кодексига экстерриториал судловга тегишлилик тушунчаси киритилган. Ушбу кодекснинг 32-моддасига кўра, тарафлар ўзаро келишувга биноан мазкур иш учун экстерриториал судловга тегишлиликни танлашлари мумкин бўлади.

Ушбу нормани амалга ошириш мақсадида Қозоғистон Республикаси Олий суди томонидан ишларни экстерриториал судловга тегишлилик бўйича тақсимлашнинг алгоритми, яъни ўзига хос тартиб-қоидалари ишлаб чиқилган. Унга кўра, фуқаролик иши электрон ахборот тизимининг автоматик тақсимланишига қўйилади ва шу куннинг ўзида иш ахборот тизими танлаган судга юборилади.

Аслида олганда, экстерриториал тамойил фуқаролар ва тадбиркорларимиз учун бегона тушунча эмас. Чунки Президентимизнинг 2021 йил 23 мартда қабул қилинган “Аҳоли ва тадбиркорлик субъектларига давлат хизматларидан фойдаланишда янада қулай шароитлар яратиш, бу борада бюрократик тўсиқларни қисқартириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони айни масалага тааллуқлидир.

Фармон билан давлат хизматлари кўрсатиш тизимида бир қатор янгиликлар, шу жумладан, экстерриториал тамойил амалиётга жорий қилинди. Яъни 2021 йил 1 июндан бошлаб фуқароларнинг доимий ёки вақтинча рўйхатдан ўтган жойидан қатъи назар туғилиш, никоҳ, ўлим ва никоҳдан ажратишни қайд этиш бўйича исталган ФҲДЁ бўлимига мурожаат қилиши мумкин бўлди.

Мухтасар айтганда, судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиш тартибининг жорий этилиши тадбиркорлик субъектларига бир қатор қулайликлар яратади. Шу билан бирга, суд тизимида коррупциявий ҳолатларнинг олдини олишга, судга бўлган ишончнинг ортишига, ишни кўраётган судьяга нисбатан ҳар хил шубҳа-гумонлар бўлмаслигига, ишлар тенг тақсимланиб, судларнинг иш юкламасини камайишига олиб келади.

Акмал Муродов,

Навоий вилояти

маъмурий суди раиси

Суд ҳокимиятининг чинакам мус тақиллигини таъминлаш ҳуқуқий демократик давлат ва кучли фуқаролик жамиятини қуришдаги муҳим шартлардан биридир.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Одил судлов соҳасидаги қонунчиликни таҳлил қилиш департаменти бошлиғи Отабек ИСМОИЛОВ билан суд тизимида амалга оширилаётган ишлар ҳақида суҳбатлашдик.

– Фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли ҳимоясини таъминлаш учун мустақил суд тизимини яратиш давлат сиёсатининг устувор йўналишлари этиб белгиланди. Шу мақсадда мустақиллик йилларида суд-ҳуқуқ тизими тубдан такомиллаштирилди.

2017-2025 йилларда Олий суд томонидан 280 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси ишлаб чиқилиб, суд тизимига оид 65 дан ортиқ қонун, фармон ва қарорлар қабул қилинди.

Бу ҳужжатлар билан “Инсон қадри учун” ғояси асосида чинакам адолатли суд тизими шакллантирилди. Халқимиз, шу жумладан, тадбиркорларнинг суд ҳимоясига бўлган эҳтиёжи таъминлаб келинмоқда. 

– Давлат органлари қарорлари ва улар мансабдор шахсларининг ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан фуқароларнинг судга шикоятлари қандай кўриб чиқилмоқда?

– Бу ҳуқуқ конституциявий даражада кафолатланган. Уни амалда таъминлашга хизмат қиладиган маъмурий судлар ташкил этилди. Бу фуқаролар ва тадбиркорларнинг суд ҳимоясига эришиш даражасини янада оширди.

Мисол учун 2017-2024 йилларда маъмурий судлар томонидан 102 мингдан ортиқ иш кўрилган бўлса, шундан 61 мингга яқин ёки 60 фоиз талаблар қаноатлантирилган. Ўтган йилнинг ўзида ушбу кўрсаткич 41 фоизни ташкил этди.

Туманлараро, туман (шаҳар) иқтисодий судлари ташкил этилди. 2017 йилга қадар хўжалик судлари фақат вилоят даражасида фаолият кўрсатган. Айрим туманлар суд биносидан узоқ масофада жойлашгани сабабли тадбиркорлар даъво аризасини берган пайтдан низо судда кўриб чиқилгунига қадар вилоят марказига бир неча маротаба қатнашга мажбур бўлган. Бу эса, уларнинг моддий харажат ва ортиқча вақт сарфлашларига сабаб бўлган.

Ташкил этилган иқтисодий судлар жойлашуви узоқ ҳудудларда истиқомат қиладиган фуқароларнинг, шу жумладан, тадбиркорларнинг суд ҳимоясига эришиш даражасини оширди.

– Хусусий мулк ҳимояси ва дахлсизлигини таъминлаш борасида қандай ишлар амалга оширилмоқда?

– Хусусий мулк ҳимояси ва дахлсизлигини суд орқали ҳимоялаш кучайтирилди. Хусусий мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш ҳуқуқини бевосита ёки билвосита чеклашни назарда тутувчи, мулкий муносабатларда бозор иқтисодиёти тамойилларини тўлиқ жорий этишга тўсқинлик қилувчи тартиблар, талаблар ва чекловлар бекор қилинди.

Жумладан, ер участкаларига бўлган ҳуқуқнинг вужудга келиши учун асос бўлган ҳужжатларни, шу жумладан, Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ҳужжатларини уларнинг ўзи ёки юқори турувчи орган ва мансабдор шахслар томонидан, хусусан, прокурор протес­ти асосида бекор қилиш йўли билан ер участкасига бўлган ҳуқуқни тугатиш амалиётига чек қўйилди.

Ушбу ҳужжатлар фақат суд томонидан бекор қилинади ёки ҳақиқий эмас, деб топилади.

– Суд қарорларини қайта кўриш босқичлари қандай самара бермоқда?

– Суд қарорларининг узил-кесил адолатли бўлиши учун уларни қайта кўриш босқичлари мавжуд. Бу кейинги йилларда такомиллаштирилиб, вилоят даражасида ишларни қайта кўришнинг янги босқичлари (кассация, тафтиш инстанциялари), Олий судда эса, тафтиш инстанцияси жорий этилди. Ушбу ислоҳот 2024 йил 1 январдан эътиборан амалиётга татбиқ этилди. Бу билан фуқароларга вилоят даражасида ишларни апелляция ёки кассацияда ва тафтиш тартибида, Олий судда тафтиш тартибида қайта кўриб чиқиш имконияти яратилди.

Бунда юқори инстанция судлари томонидан ишни янгидан кўриш учун қуйи судларга юбориш тартиби бекор қилинди ва уларга иш бўйича якуний қарор қабул қилиш масъулияти юкланди.

Ислоҳот натижасида суд ишларини кўришнинг ўта марказлаштирилишига барҳам берилди. Ҳар бир суд инстанциясининг зиммасига иш бўйича якуний қарор чиқариш мажбурияти юклатилгани аҳолининг ортиқча вақт ва харажатлари тежалишига олиб келди.

– Судларни рақамлаштириш ишлари қай даражада?

– Судларда ишларни кўриб чиқишда адолатни, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш учун “Электрон одил судлов” тизими яратилди.

Судьялар ўртасида ишларни инсон омилисиз, автоматик равишда тақсимлаш, судларга электрон мурожаат ва суд ҳужжатларини тарафларга электрон шаклда юбориш, суд мажлисларини аудиоёзувда қайд этиб бориш, суд қарорларини Интернет тармоғида эълон қилиш, суд мажлисларида масофадан туриб иштирок этиш имкониятини кенгайтириш каби замонавий ёндашувлар натижасида одил судлов самарадорлигига эришилмоқда.

Судларнинг ахборот тизими билан вазирлик ва идораларнинг ахборот тизимлари ўртасида маълумотларни электрон шаклда олиш тартиби амалиётга жорий этилиб, улар билан маълумотлар алмашинуви 100 фоиз рақамли шаклга ўтказилди.

Шунингдек, Олий суднинг Интерактив хизматлар портали ишга туширилиб, у орқали фуқароларга 49 турдаги интерактив хизматлар кўрсатилмоқда.

Унда судларга электрон шаклда мурожаат қилиш, суд харажатларини электрон тарзда тўлаш, қонуний кучга кирган суд қарорлари билан танишиш, ишлар ҳолатини онлайн кузатиб бориш, суд чақирув қоғозини электрон олиш, суд мажлиси жадвали билан онлайн танишиб бориш, дунёнинг исталган нуқтасидан туриб, суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизими орқали иштирок этиш каби интерактив хизматлар йўлга қўйилди.

Айни пайтда судлар фаолиятига фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш, суд ҳужжатлари лойиҳаларини автоматик тайёрлаш ва суд амалиётини таҳлил қилиш йўналишида сунъий интеллект технологияларини жорий этиш бўйича чоралар кўрилмоқда.

– Судлар фаолияти очиқлигини таъминлаш борасида қандай чора-тадбирлар амалга оширилди?

– Судлар фаолияти ҳақида жамоатчилик ва оммавий ахборот воситаларини хабардор қилиш мақсадида, ҳар чоракда вилоят судлари раислари ва уларнинг ўринбосарлари томонидан брифинглар ўтказиш амалиёти йўлга қўйилди.

Қабул қилинган суд ҳужжати ўқиб эшиттирилганидан сўнг унинг мазмун-моҳияти суд процесси иштирокчиларига тушунтирилмоқда. Судлар чиқарган қарорлар Олий суд веб-сайтида мунтазам равишда эълон қилиниб борилади.

Олий судда Жамоатчилик билан ҳамкорлик маркази ҳамда вилоят ва унга тенглаштирилган судларда матбуот хизматларининг ташкил этилгани аҳоли билан очиқ мулоқотни йўлга қўйиш ва суд ҳокимиятининг очиқлигини ошириш йўлида кўрилган муҳим чора бўлди.

Жамоатчиликни ҳар чоракда судлар фаолияти тўғрисида оммавий ахборот воситалари орқали хабардор қилиб бориш тартиби жорий этилди.

Конституцияда белгиланган суд ҳокимиятининг мустақиллиги кафолатларини янада мустаҳкамлаш мақсадида, судлар раисларининг халқ депутатлари маҳаллий кенгашларига бир йилда камида бир марта ахборот тақдим этиши ҳақидаги қоида бекор қилинди.

Ушбу ислоҳот натижасида одил судловнинг давлат ҳокимиятининг бошқа тармоқларидан мустақил ҳолда иш юритишига оид демократик принцип амалда рўёбга чиқди.

– Суд ишларини юритишда амалиётга янги институтлар киритилди. Бу қандай натижа бермоқда?

– Жиноят процессида ярашув институти кенгайтирилди, жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида алоҳида судьялар – тергов судьялари лавозимлари киритилди. Жиноят иши бўйича – дастлабки эшитув, фуқаролик ва иқтисодий судларда – судгача мажлис, соддалаштирилган тартибда иш юритиш, медиация институтлари жорий қилинди.

Инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштириш, жиноят иш юритувида инсонпарварлик тамойиллари асосида “Хабеас корпус” институтини янада кенг татбиқ этиш мақсадида, 2025 йил 1 январдан тергов судьялари фаолияти йўлга қўйилди.

Судга қадар иш юритиш даврида процессуал қарорларга санкция бериш ҳамда жиноят ишини кўриб чиқиш вазифаси жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларнинг ваколатига берилди.

Тергов судьяси институтининг амалиётга жорий этилиши тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга имконият яратди.

Оилани мустаҳкамлаш, хотин-қизларнинг қонуний манфаатларини рўёбга чиқариш бўйича амалга оширилаётган ишларнинг мантиқий давоми сифатида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантириш мақсадида, 2024 йил 1 февралдан тажриба тариқасида “Оила судьялари” ташкил этилди.

Айтиб ўтиш керакки, қонун ҳужжатларини амалиётда бир хилда қўллаш, ягона суд амалиётини шакллантириш мақсадида, Олий суд Пленуми қарорлари қабул қилинади. Кейинги икки йилда бу борада 20 дан ортиқ қарор қабул қилинди ва муҳим тушунтиришлар берилди.

Хулоса қилиб айтганда, суд соҳасидаги ислоҳотлар инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

ЎзА мухбири

Норгул АБДУРАИМОВА

суҳбатлашди

Мамлакатимизда янги Ўзбекистонни барпо этиш борасида бошланган ислоҳотларнинг дастлабки кунлариданоқ юксак маррага эришишда илғор технологиялар асосида замонавий корхоналар очаётган, юз минглаб янги иш ўринларини яратаётган ва дунё бозорларига жадал кириб бораётган тадбиркорларни қўллаб–қувватлаш стратегик вазифа этиб белгиланди. Кейинги йилларда мана шу мақсадлар сари кенг кўламли ислоҳотлар босқичма–босқич кечмоқда.

Давлатимиз раҳбари жорий йил 27 февраль куни суд фаолиятини янада яхшилаш, очиқлик ва рақамлаштириш даражасини ошириш чора-тадбирлари юзасидан ўтказилган йиғилишда “Сўнгги саккиз йилда судларга доир 70 га яқин қонун, фармон ва қарор қабул қилинди. Уларнинг моддий-техник базаси яхшиланди. Булар аҳоли ва тадбиркорларнинг масалаларини ҳал этиб, адолатни қарор топтиришга хизмат қиляпти. Ўтган йили судларда 3 миллиондан ортиқ масала кўриб чиқилди. Бу — аҳолининг ҳуқуқий онги ошиб бораётганидан далолат”, деди. Ушбу эътироф инсон манфаатларига хизмат қиладиган, қонун устуворлигини таъминлайдиган одил судлов соҳасини такомиллаштириш давлатимизнинг доимий эътиборида эканининг исботи.

Президентимиз томонидан судлар олдига тадбиркорлик, инвестиция, инфратузилма, ер, солиқ, кредит, меҳнат муносабатлари, шунингдек, тадбиркорлар фаолиятида учраётган муаммоли масалаларни таҳлил қилиб, ҳукуматга ва парламент муҳокамасига киритиб бориш вазифаси қўйилди. Шунга мувофиқ, Олий суд томонидан қайд этилган масалалар бўйича судларда кўрилган ишларни чуқур таҳлил қилиш асосида аниқланган муаммоли масалалар ҳукумат ва парламент муҳокамасига мунтазам равишда киритиб борилмоқда.

Бугунги кунда тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини суд орқали ҳимоя қилиш имконияти тобора кенгайтирилмоқда. Бу борада судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш ва қўшимча қулайликлар яратиш, тадбиркорларнинг одил судловга эришиш даражасини ошириш, уларнинг судга ишончини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Давлат органлари қарорлари ва мансабдор шахсларнинг ғайриқонуний ҳаракатлари ё ҳаракатсизлиги устидан шахснинг судга шикоят қилиш ҳуқуқининг конституциявий кафолатларини амалга ошириш масаласи жуда муҳим. Ушбу масъулиятли вазифани таъминлашга хизмат қиладиган маъмурий судлар ташкил этилиши, шунингдек, иқтисодий судларда иш юритиш соддалаштирилиши тадбиркорларнинг суд ҳимоясига эришиш даражасини янада оширди.

Хусусан, 2022-2024 йилларда маъмурий судлар томонидан тадбиркорлик субъектлари аризалари асосида 13 мингдан ортиқ иш кўриб чиқилиб, уларнинг 6 мингга яқини қаноатлантирилган. Бунда тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқлари тиклангани, шунингдек, иқтисодий судлар томонидан 2024 йилда тадбиркорларнинг даъволари асосида кўриб чиқилган 56 мингдан ортиқ ишнинг 85 фоизи қаноатлантирилгани тадбиркорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда судларнинг роли ошиб бораётганидан далолат беради.

Охирги йилларда суд иш юритуви соҳасига оид қатор тартиб-таомиллар жорий этилди. Натижада судлар орқали тадбиркорларнинг ўз ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва тиклаш билан боғлиқ бюрократик тўсиқ, оворагарчилик ва сарф-харажатлар кескин қисқартирилишига эришилмоқда.

Иқтисодий процессуал кодексида тадбиркорлик субъектлари ва давлат органлари, жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ва назорат қилувчи органлар, банклар ўртасидаги низолар бўйича ишларни кўриб чиқишда қонунчиликда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ ҳолда юзага келадиган барча бартараф этиб бўлмайдиган зиддият ва ноаниқликлар тадбиркорлик субъекти фойдасига талқин этилиши белгиланди.

Бундан ташқари “Давлат божи тўғрисида”ги қонун билан Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакилга тадбиркорлик субъектлари манфаатларини кўзлаб ҳамда Ўзбекистон Савдо-саноат палатасига палата аъзолари манфаатида олдиндан давлат божи тўламасдан суднинг барча инстанцияларига мурожаат қилиш ҳуқуқи берилди. Қолаверса, кичик тадбиркорлик субъектлари фаолияти доирасида судларга мурожаат қилиш чоғида белгиланган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи тўлашига оид имтиёз белгиланди.

Бу ҳақда батафсил тўхталаётганимиз бежиз эмас. Чунки бу тизимли имкониятларнинг барчаси бугунги кунда тадбиркорларни суд орқали ҳуқуқий ҳимоялашни янада кучайтириш ва мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.

Энг муҳими, иқтисодий ва фуқаролик суд ишларини юритиш соҳасига соддалаштирилган тартиблар жорий этилди. Эндиликда даъвонинг баҳоси юридик шахсларга нисбатан — базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан, якка тартибдаги тадбиркорларга нисбатан эса, беш бараваридан ошмаса, даъво аризалари бўйича ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида, суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан йигирма кундан ошмаган муддатда кўриб чиқилмоқда. Шу асосда 2022-2024 йилларда иқтисодий судлар томонидан 42 мингдан ортиқ иш соддалаштирилган тартибда кўрилиб, ҳал этилган.

Суднинг ахборот тизими орқали мурожаат қилишда суд ҳужжатларини мурожаатга илова тарзида тақдим этишга оид мажбурият бекор қилинди.

Бу билан судга мурожаат қилишдаги бюрократик тўсиқларга барҳам берилди.

Тадбиркорларнинг бузилган ва низолашилаётган ҳуқуқларини иқтисодий судларда тезкор ва сифатли кўриб чиқиш таъминланмоқда. Айниқса, ишларни кўришдаги асоссиз кечиктиришларнинг олдини олиш мақсадида, суд ишларини кўриш, қолдириш ва танаффус қилишнинг қатъий муддати ва ҳолатлари белгилаб қўйилди.

Муҳим жиҳатлардан бири, “Медиация тўғрисида”ги қонун қабул қилиниши натижасида суд низосини ҳал этишда яраштириш тартиб-таомилларини қўллаш имконияти кенгайди. Биринчи инстанция судида суд маслаҳатхонага қарор қабул қилиш учун чиққунига қадар тарафларга медиатив келишув тузиш имконияти берилди.

Судда тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилганлиги боис, ариза кўрмасдан қолдирилган ҳолларда давлат божи суммаси қайтарилишига оид норма белгилаб қўйилди. Хусусан, медиация тартиб-таомили қўлланган иқтисодий ишлар статистикасига кўра, 2020-2024 йилларда иқтисодий судлар томонидан кўрилган 20 мингдан ортиқ ишда медиация таомили қўлланилган ва шундан 18 мингга яқин ҳолатда медиатив келишув тузилгани сабабли давлат божлари тадбиркорлик субъектларига қайтарилган.

Иқтисодиёт ривожида инвестициянинг ўрни муҳим аҳамиятга эга. Бу, ўз навбатида, инвесторлар ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг самарали тизими яратилишини тақозо этади. Шу муносабат билан инвесторлар ҳамда давлат органлари ўртасидаги низо ва рақобатга оид ишларнинг судловга тааллуқлилигига оид янги тартиб белгиланди.

Жумладан, йирик инвесторларга тааллуқли низолар ва рақобатга оид ишлар, тарафларнинг хоҳишига кўра, Олий суднинг биринчи инстанция судида тўғридан-тўғри кўрилиши мумкин. Айни чоғда бошқа инвесторлар иштирокидаги инвестициявий низолар, уларнинг хоҳишларини инобатга олган ҳолда, вилоят даражасидаги судлар томонидан биринчи инстанция судида кўрилмоқда.

Кейинги йилларда инвестициявий ҳуқуқларни ҳимоя қилишда судлар фаол иштирок этмоқда. 2022-2024 йилларда иқтисодий судларнинг биринчи инстанциясида 660 дан ортиқ инвестициявий низо ҳал этилгани бунинг яққол тасдиғидир.

Судларнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш орқали тадбиркорларга одил судлов имкониятидан фойдаланишда ҳам қатор қулайликлар яратилди. Жумладан, судлар фаолиятига ахборот-коммуникация технологиялари кенг татбиқ этилиб, судларга масофадан туриб, электрон тарзда мурожаат қилиш, суд мажлисларида видеоконференцалоқа тизими, шу жумладан, мобил воситалар орқали иштирок этиш, холисликни таъминлаш мақсадида, судьялар ўртасида ишларни ахборот тизими орқали автоматик тарзда тақсимлаш, суд қарорларини интернет тармоғида эълон қилиш, ижро ҳужжатларини электрон шаклда мажбурий ижрога юбориш тизимлари жорий этилди.

Одил судлов соҳасини рақамлаштиришни янада кенгайтириш мақсадида, Олий суднинг интерактив хизматлар портали ишга туширилди.

Натижада аҳоли ва тадбиркорлар учун одил судлов имкониятидан фойдаланишдаги барча имкониятлар электрон ва интерактив шаклга келтирилиб, бюрократик ноқулайликлар бартараф этилди.

Судларнинг ахборот тизими билан давлат органлари ва ташкилотлари ахборот тизимлари ўртасида муайян ишни кўриш жараёнида зарур бўлган маълумот ва ҳужжатларни тадбиркор ва фуқароларни овора қилмаган ҳолда бевосита судларнинг ўзи томонидан электрон шаклда олиш тартиби амалиётга жорий этилди. Бунда маълумотлар алмашинувининг рақамли шаклга ўтказилгани катта аҳамият касб этди.

Олий суднинг интерактив хизматлар порталида судларга электрон шаклда мурожаат қилиш, суд харажатларини электрон тарзда тўлаш, қонуний кучга кирган суд қарорлари билан танишиш, ишлар ҳолатини онлайн кузатиб бориш, суд чақирув қоғозини электрон олиш, суд мажлиси жадвали билан онлайн танишиб бориш, дунёнинг исталган нуқтасидан туриб суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизими орқали иштирок этиш каби интерактив хизматлар жорий этилди.

Ҳозирга қадар судларнинг 6,4 миллиондан ортиқ қарори Олий суднинг интерактив хизматлар порталида эълон қилинди.

Олий судда Жамоатчилик билан ҳамкорлик маркази (PR марказ) ҳамда вилоят ва унга тенглаштирилган судларда матбуот хизматлари ташкил этилган. Аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари билан очиқ мулоқотни йўлга қўйиш ва суд ҳокимияти очиқлигини ошириш йўлида муҳим чоралар кўрилмоқда.

Бундай замонавий ёндашувлар эвазига одил судлов самарадорлигига эришилмоқда. Соҳадаги чора-тадбирлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоялаш учун судга мурожаат қилишни эркинлаштириш, умуман, одил судловга эришишни амалга ошириш ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъминлаш имконини бериб, судлар мустақиллигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Келгусида тадбиркорларнинг суд орқали ҳуқуқий ҳимоясини кучайтириш ва уларнинг одил судловдан қулай фойдаланиши борасида бир қатор тизимли ишларни амалга ошириш режалаштирилган.

Жумладан, “Raqamli sud” концепцияси асосида босқичма-босқич барча судларнинг ахборот тизимлари негизида сунъий интеллект технологияларини яратиш, судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини кенгроқ жорий қилиш ва суд соҳасида рақамлаштириш ишларини янада самарали ташкил этиш суд жараёнларида бюрократик тўсиқ ва коррупциявий омиллар бартараф этилишига замин яратади.

Эндиги навбатда тадбиркорлик субъектларига қулайликлар яратиш ҳамда суд ишларини кўришни соддалаштириш мақсадида:

— судга ариза беришдан олдин сунъий интеллект ёрдамида суд муҳокамасининг тахминий натижасини ҳамда сарфланадиган харажатларни шакллантириш;

— мурожаатларни судга фақат электрон шаклда юбориш;

— ишда иштирокчилар суд биносига ташриф буюрмасдан суд муҳокамаларида масофадан туриб қатнашишини таъминлаш;

— тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга суд жараёнларида ишга доир барча материаллар билан электрон шаклда танишиш имкониятини яратиш;

— суд харажатларини электрон шаклда ҳисоблаш ва тўлаш, шунингдек, ижро варақаларини автоматик равишда ижрога юбориш;

— суд ишларини замонавий ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда тўлиқ электрон тарзда юритиш;

— сунъий интеллект ёрдамида суд мажлиси баённомаларини реал вақт режимида матн шаклида тайёрлаш;

— суд ҳужжатлари лойиҳаларини автоматик шакллантириш бўйича амалий ишлар олиб борилмоқда.

Таъкидлаш жоизки, суд соҳасини рақамлаштириш ва одил судлов жараёнларига замонавий ахборот технологияларини жорий этишнинг 2025-2027 йилларга мўлжалланган дастури ишлаб чиқилмоқда. Дастурда қуйидаги вазифалар назарда тутилмоқда:

— 2025 йил 1 декабрдан бошлаб, фуқаролар, адвокатлар, юристлар, судьялар учун норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш платформасини ишга тушириш;

— 2025 йил якунига қадар суд ҳужжатларини автоматик тайёрлаш махсус ахборот дастурини яратиш;

— 2026 йил 1 январдан бошлаб, “my.sud.uz” интерактив хизматлар порталида фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш модулини жорий этиш, бунда сунъий интеллект асосида ишлайдиган виртуал маслаҳатчини яратиш, ҳуқуқий мурожаатларга жавоб бериш ҳамда суд маълумотларини автоматик етказиш;

— 2026 йил 1 мартдан бошлаб, фуқаролик, маъмурий, иқтисодий ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича дастлабки суд маълумотларини фуқароларга Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали олиш имкониятини яратиш;

— 2026 йил якунига қадар фуқароларга одил судловга эришишда қулай имкониятлар яратиш мақсадида, 5 та янги интерактив хизматни йўлга қўйиш, шунингдек, суднинг ахборот тизимидаги “Шахсий кабинет” платформасининг фойдаланувчилар учун янада қулай янги версиясини ишлаб чиқиш каби қатор амалий чора-тадбирлар белгиланмоқда.

Шу билан бирга, “Рақамли ҳукумат” тизими идоралараро интеграциялашув платформаси судларнинг ахборот тизимлари билан тўлиқ интеграция қилинади. Натижада судда иштирок этувчи тадбиркорлардан ортиқча маълумотлар талаб этилишига чек қўйилади ҳамда уларнинг вақт ва маблағ билан боғлиқ харажатлари тежалиши, ортиқча сансалорликнинг олди олинишига эришилади.

Судларнинг моддий-техник базасини яхшилаш орқали тадбиркорларга янада кенг қулайликлар яратиш мақсадида, 2025-2030 йилларда замонавий суд биноларини қуриш, реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш бўйича чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилган.

Бунда янги суд биноларини қуриш ва мавжудларини мукаммал таъмирлашда “Рақамли суд” концепцияси асосида суд мажлиси залларини ташкил этиш ҳамда тадбиркорлар ва судьялар учун қулай ва замонавий шарт-шароитлар яратишга алоҳида эътибор қаратилади.

Суд ҳужжатлари ижросини ташкил этишда замонавий ахборот технологияларидан кенг фойдаланиш орқали тадбиркорлик субъектларига қўшимча қулайлик ва имкониятлар яратилади.

Иқтисодий судларда даъво аризаси бўйича ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш учун даъвонинг максимал баҳосини ошириш орқали тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тезкор ва сифатли ҳимоя қилиш имкониятлари янада кенгайтирилади.

Мухтасар айтганда, тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқларини ҳимоя қилишда маъмурий судларнинг ролини кучайтириш муҳим аҳамиятга эга. Бунда маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш, маъмурий суд иш юритувига даъво институтини киритиб, даъво турларини аниқ белгилаш, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклашда суднинг фаол иштироки принципини қўллаш механизмларини кенгайтириш, ҳуқуқи бузилган шахснинг хоҳишига кўра, экстерриториал судловга тегишлилик механизмини жорий этиш — буларнинг барчаси, шубҳасиз, маъмурий судлар тадбиркорларнинг ҳақиқий ҳимоячисига айланишида муҳим қадамлар бўлиб хизмат қилади.

Бахтиёр ИСЛОМОВ,

Ўзбекистон Республикаси

Олий суди раиси

 (“Янги Ўзбекистон” газетаси,

2025 йил 19 август)

Бугун Олий суд Пленумининг мажлисида айрим фуқаролик ва жиноят ишлари бўйича туманлараро, туман, шаҳар ҳамда туманлараро иқтисодий ва маъмурий судларга илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг тегишли қарорларига мувофиқ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига тайинланган 31 нафар судьянинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган янги судьяларга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

2024 йил 21 октябрда имзоланган шартномага мувофиқ, сотувчи — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамияти харидор — “XORAZMYO`LKO`KALAM” давлат муассасасига жами 144 миллион сўмлик қайрағоч дарахти кўчатларини етказиб бериш, ҳамкор тараф эса, юқорида қайд этилган миқдордаги маблағни ўз вақтида тўлаш мажбуриятини зиммаларига олган.

Сотувчи орадан 15 кун ўтмаёқ ўз шартномавий мажбуриятини бажариб, шартномада кўрсатилган 144 миллион сўмлик қайрағоч кўчатларини харидорга етказиб беради. Албатта, кўчатлар харидорини топгани яхши бўлди.

Чунки кўчат ўз вақтида ерга қадалса, тез орада кўкка бўй чўзади, ҳадемай танаси қучоққа сиғмайдиган дарахтга айланади. Шу боис сотувчи харидорнинг қуюқ ваъдасига ишониб, кўчатларни пули тўланишини кутмай етказиб берган.

Аммо харидор кўчатлар пулини орадан ҳафта, ойлар ўтса-да, тўлашни хаёлига келтирмайди.

Буни қарангки, кейинчалик тўлов мажбуриятидан буткул бош тортади.

Бунинг жабри сотувчининг бошига ёғилади. У нақд 144 миллион сўм миқдорида молиявий зарар кўради. Харидорнинг ҳузурига қатнайвериб, чарчайди. Салкам 9 ойлик бесамар елиб-югуришлардан сўнг судга мурожаат қилади.

Даъвогар — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамиятининг шартномада белгиланган миқдордаги пулни ундириш ҳақидаги даъвоси судда атрофлича ўрганилди. Маълум бўлишича, жавобгар мақомидаги “XORAZMYO`LKO`KALAM” муассасаси давлат ташкилоти ҳисобланади. Ташкилотнинг барча сарф-харажатлари эса, табиийки, давлат маблағлари ҳисобидан қопланади.

Бундай вазиятда бюджет ҳисобидан ажратилган маблағлар, моддий воситалар тобе идора ва корхоналар тарафидан ваколатли давлат муассасаларининг қатъий назорати остида оқилона ва самарали тарзда сарфланиши зарур. Шу маънода судга жавобгар мақомида жалб қилинган “XORAZMYO`LKO`KALAM” корхонаси давлат харидларининг субъекти бўлиб, хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган харидларга давлат буюртмачиси ҳисобланишини назарда тутиш лозим.

Шу билан бирга, ғазначилик ташкилотининг маълумотномасига кўра, тарафлар ўртасида тузилган шартнома ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмаган. Модомики, “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 2-моддасида ушбу қонун давлат буюртмачилари томонидан хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган давлат харидларига нисбатан ҳам татбиқ этилиши белгиланган.

Шундай бўлса-да, тарафлар бу талабга риоя этмаган. Айни пайтда ушбу қонуннинг 30-моддаси талаблари ҳам бузилган. Унда белгиланишича, харид тадбирлари электрон дўкон, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифларни танлаш, тендер, тўғридан-тўғри шартномалар асосида Президент фармонлари, қарорлари, Вазирлар Маҳкамаси ҳужжатлари билан рухсат этилган харидларнинг бошқа рақобатли турлари орқали амалга оширилади.

Аммо, маълум бўлишича, жавобгар хариднинг ушбу тартиб-таомилларини четлаб ўтган ҳолда даъвогар билан тўғридан-тўғри равишда шартнома расмийлаштирган. Бу ҳам етмагандек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 28 февралдаги “Давлат бюджетининг ғазна ижроси тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори талаблари ҳам эътибордан соқит этилган.

Мазкур ҳужжатнинг 6-бандида уқтирилишича, бюджет ташкилотларининг товарлар, ишлар, хизматлар етказиб берувчилар билан шартномалари, шунингдек, буюртмачиларнинг давлат бюджети маблағлари ҳисобига капитал қурилишга оид битимлари мажбурий тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатга олиниши шарт ва келишилган аҳднома ушбу тадбир амалга оширилгандан кейин кучга киради. Айни шундай талаб Бюджет кодексининг 122-моддасида ҳам ўз ифодасини топган.

Бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 116-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, қонунчилик талабларига мос келмайдиган мазмундаги битим, шунингдек, ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган ҳужжат ҳақиқий ҳисобланмайди.

Албатта, суд жараёнида маълум бўлган бу ҳолатлар жиддий қонунбузарлик сифатида баҳоланди. Томонлар, биринчи галда, жавобгар тараф ўзаро келишув чоғида “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 30-моддаси талабларига риоя этмагани, яъни харид электрон дўкон ёхуд бошланғич нархни пасайтиришга қарата ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифлар танлови ёки тен­дер савдолари орқали амалга оширилмагани, шартнома тегишли тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатдан ўтказилмагани алоҳида қайд этилди.

Бу ҳолат охир-оқибатда бемаврид ишонувчанлик ва лоқайдликнинг азобини кўрган даъвогар тарафнинг гарданига янада оғир юк бўлиб тушди. Суд юқорида ҳукмингизга ҳавола қилинган ҳолатлар ва қонун талабига мувофиқ унинг жавобгардан 144 миллион сўм миқоридаги хариднинг пулини ундириб беришга қаратилган талабини рад этди.

Буларнинг бари биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорида ўз ифодасини топди.

Оқибатини ўйламай босилган қадамларнинг мантиқий якуни шу бўлди. Аслида қонун талабига амал қилмасликнинг оқибати шундай кечади. Аянчли ва ачинарли вазиятларга йўлиқмасликнинг бирдан-бир шарти қонун талаблари, инсонийлик тамойилларига риоя этишдан иборат.  

Баҳодир Давлатов,

Урганч туманлараро

иқтисодий суди раиси

Маълумки, ҳар бир мансабдор шахснинг зиммасида бевосита хизмат вазифаси билан боғлиқ катта масъулият юклатилган. Булардан энг асосийси, ҳалолликдир. Масалан, ҳар бир мансабдор шахсдан давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда қонун талабларидан четга чиқмаслик, ўзига ишониб топширилган, ихтиёрида бўлган ўзганинг мулкини асраб-авайлаш, турли хил суиистеъмолликларга йўл қўймаслик талаб этилади.

Айтиш керакки, давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда амалдаги қонун талаблари бузилса, иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар туркумига кирувчи жиноий қилмиш келиб чиқади, бу эса, нафақат пушаймонлик ва юзшувитликка, балки тегишли жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлади.

Мисол учун айтсак, Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбланиб, дастлабки тергов органи томонидан судга берилган Самарқанд вилояти “Ф. П.” маркази (номлар шартли), “Н. М. Р.” ҳамда “S. Z.” масъулияти чекланган жамиятлари мансабдор шахслари давлат бюджети маблағларини растарата қилганликлари боис қонун олдида жавоб беришди.

Аввало, ушбу жиноий қилмиш тафсилотларига ойдинлик киритиш учун Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 6 апрелдаги қарори билан тасдиқланган “Дори воситалари ва тиббий буюмларни улгуржи реализация қилиш тартиби тўғрисида”ги Низом талабларига эътибор қаратиш жоиз. Нега деганда, ушбу ҳужжатда четдан олиб келинадиган, шунингдек, мамлакатимизда ишлаб чиқариладиган дори-дармон воситалари ва тиббиёт буюмларига сотиб олинган қийматдан 15 фоиздан ортиқ бўлмаган миқдорда савдо устамалари қўйилиши белгилаган. Бундан кўринадики, белгиланганидан ортиқ савдо устамаси қўйиш бюджет маблағларини талон-торож қилишга олиб келади.

Энди жиноят иши тафсилотларига қайтсак, “Ф. П.” марказида йилнинг бошида харид комиссияси тузилган. Яъни марказнинг хўжалик ишлари бўйича директор ўринбосари А. Асадов комиссия ишига раислик қилган.

Харид қилинадиган дори воситалари ва тиббий буюмлар нархини ўрганиш эса, комиссия аъзоси, бош ҳисобчи Э. Турдиқулов зиммасига юклатилган.

Албатта, харид комиссия, аввало, дори-дармон ва тиббий буюмлар етказиб берадиган, тендер танлови қатнашчилари бўлган масъулияти чекланган жамиятларнинг энг арзон таклифларини ўрганиб чиқиб, шартномаларни расмийлаштириши керак эди.

Афсуски, тергов ва судда “Ф. П.” маркази харид комиссияси аъзолари очиқлик ва шаффофликка асосланган бу талабларни бир четга суриб кўйгани маълум бўлди. Улар “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти директори З. Исроилов ва “S. Z.” раҳбари А. Усмонқулов билан ўзаро жиноий тил бириктириб, сотиб олинадиган дори-дармонлар ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама нарх қўйишган.

Шу тариқа 2021-2024 йиллар давомида “Ф. П.” маркази давлат бюджети маблағлари ҳисобидан “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти билан дори-дармон воситалари, дизенфикция ва тиббий буюмлар сотиб олиш учун жами 2 миллиард 819 миллион 741,1 минг сўмлик шартномалар имзолаган. Расмийлаштирилган шартномаларга кўра, мазкур тиббий воситалар электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан, ”Ф. П.” маркази томонидан қабул қилиб олинган.

Оқибатда дори-дармон воситалари ва тиббий буюмлар низомда белгилаб қўйилганига зид равишда 15 фоиздан ортиқ устама нарх билан сотиб олингани туфайли 978 ҳолатда давлат бюджетининг 680 миллион 980,4 минг сўм маблағи талон-торож қилинган.

Бундай қонунга хилоф ҳолатлар “Ф. П.” маркази билан “S. Z.” масъулияти чекланган жамияти ўртасидаги олди-берди муносабатларида ҳам содир этилган. Аниқроқ айтганда, томонлар ўртасида 1 миллиард 202 миллион 318 минг сўмлик шартнома тузилган ҳамда электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан товарлар етказиб берилган. Бироқ дори-дармон воситалари ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама қўлланиб, реализация қилингани ҳисобига 157 ҳолатда жами 195 миллион 783,2 минг сўм давлат бюджети маблағлари ўзлаштириш йўли билан талон-торож этилган.

Агар ҳар икки масъулияти чекланган жамиятлар томонидан “Ф. П.” марказига шартномалар асосида дори-дармон ва тиббий буюмларни қиммат нархларда сотганлик оқибатида давлат бюджети маблағларига етказилган камомадни жамласангиз, 876 миллион 763,6 минг сўмни ташкил этади.

Албатта, ҳаётда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Бу гал ҳам шундай бўлди, Самарқанд туман прокуратурасининг шу йил 26 мартдаги 15/64-25-сонли хати ва Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратураси Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Давлат молиявий назорати инспекцияси вилоят бошқармасининг 14 апрелдаги 78-сонли буйруғига кўра, ҳар учала ташкилот мансабдорларига нисбатан қўзғатилган жиноят иши бўйича ҳужжатли тафтиш ўтказилганда юқоридаги қилмишлар ошкор бўлди.

Жиноят ишининг кўриб чиқиш жараёнида фуқаровий даъвогар — “Ф. П.” маркази ҳуқуқшуноси С. Абдуллаев давлат бюджетига етказилган зарар тўлиқ қопланганлиги сабабли, судланувчиларга нисбатан енгилроқ жазо тайинлашни сўраб, мурожаат қилди. Суд унинг мурожаатини инобатга олди.

Суд ҳайъати судланувчиларга нисбатан жазо тайинлашда амалдаги қонун талаблари, хусусан, Жиноят кодексининг 7-моддасидаги “Жиноят содир этган шахсга нисбатан у ахлоқан тузалиши ва янги жиноят содир этишининг олдини олиш учун зарур ҳамда етарли бўладиган жазо тайинланиши ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланилиши керак” деган қоидага таянди. Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 1-бандида кўрсатилган “Судларнинг эътибори жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилишга қаратилиши лозим” деган раҳбарий тушунтиришларга асосланди.

Суд судланувчилар А. Асадов, Э. Турдиқулов, З. Исроилов ва А. Усмонқуловни Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди. Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, судланувчи А. Асадовга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир юз етмиш баравари миқдорида, Э. Турдиқулов, З. Исроилов, А. Усмонқуловнинг ҳар бирига базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз баравари миқдорида жарима жазоси тайинлади.

Шунингдек, судланувчилар А. Асадов ва Э. Турдиқулов суд ҳукмига кўра, муайян муддатга давлат органларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этилди.

Бу ҳақда ўйлаганда, кўнгилдан беихтиёр шундай савол кечади: хўш, судланувчилар мансаб ваколатидан четга чиқиб, суиистеъмолликка йўл қўйгани ортидан нимага эришди? Ҳеч нарсага. Гувоҳи бўлганингиздек, орттиргани пушаймонлик, юзшувитлигу қонуний жазога тортилиш бўлди, холос.

Демак, ҳаётда инсонни фақат ҳалол меҳнати улуғлаши, обрў-эътибор олиб келишини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Нодир РАЖАБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд тумани

суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Оила – жамиятнинг асосий устуни. Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 76-моддасида «Оила жамиятнинг асосий бўғинидир ҳамда у жамият ва давлат муҳофазасидадир», деган норма мустаҳкамлаб қўйилгани бежиз эмас. Оила мустаҳкам бўлса, миллат қувватли, давлат барқарор бўлади.

Бироқ ҳаётда учраб турадиган айрим муаммолар, яъни қайнона-келин ўртасидаги тортишув, эр-хотин орасидаги келишмовчилик, мерос талашиш ёки фарзанд тарбиясидаги қарашлар билан боғлиқ зиддиятлар пировардида оиланинг ички муҳитига салбий таъсир қилиши мумкин.

Шундай қалтис пайтда жавобгарликни ўз зиммасига оладиган, ҳақ билан ноҳақни ажратадиган, икки томонни ўзаро бир-бирини тушунишга чорлаб, муросага келтиришда оила судьясининг ўрни катта.

Оила ишларига ихтисослашган судлар илк бор АҚШда 1910-1920 йилларда, асосан, маблағ тўлашдан бўйин товлаш каби оддий ҳуқуқбузарликлар ва ёшлар ишларини ҳал этиш мақсадида ташкил этилган. Бу ғояни илгари сурганлар эса, истеъмолга хос суд тизимидаги пробация ходимлари бўлган.

Кейинчалик, 1933 йилда Нью-Йоркда алоҳида «Оилавий муносабатлар суди» ташкил қилинган. Бу орган оилавий масалаларни жиноят ҳуқуқи доирасидан чиқариб, фуқаролик ҳуқуқи соҳасига ўтказишга йўналтирган.

Натижада фуқаролик ҳуқуқи – ижтимоий муносабатлар, мулк, шартнома, мерос, оилавий муносабатлар билан боғлиқ қонунчилик бўйича янада салмоқли ютуқларга эришилган.

Оила судьяси – давлат суд тизимидаги бир бўғин эмас, балки маҳалла ва жамоатчилик ичида обрў қозонган, ҳаётий тажрибага эга, инсофли ва адолатли шахсдир. Унинг асосий вазифаси – низолашган оила аъзоларини суд эшигига етказмасдан, низони мулоқот ва маслаҳат йўли билан ҳал қилишга қаратилган.

Ўзбекистонда “оила судьялари”ни ташкил этиш Президентимизнинг 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган «Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори асосида амалга оширилди.

Ушбу қарор ижроси доирасида 2024 йил 1 февралдан тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпуси шакллантирилди. Хусусан, Самарқанд шаҳар, Наманган туманлараро ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларида ҳар бирига 2 нафардан судья ажратилди.

Мазкур қарорда қайд этилганидек, ҳозирда “оила судьялари” деб номланган янги институтнинг мақсади – оила низоларини тезкор, гуманитар ёндашув асосида ҳал қилиш, оилалар тинчлигини таъминлаш ва жамиятнинг мустаҳкам пойдеворини шакллантиришдир.

Бу борадаги мавжуд вазият таҳлилига кўра, 2024 йилнинг биринчи чорагида оиладаги зўравонлик бўйича 4 минг 477 шахс жавобгарликка тортилган. Ушбу рақам, ўз навбатида, оилавий соҳада ҳам судларга юклама катта эканидан далолат беради.

Жорий йил биринчи чорагида 9 минг 63 та никоҳ расман бекор қилинган.

Бу эса, айни соҳада ихтисослашувнинг долзарблиги нақадар зарур эканлигини яққол намоён қилади.

Суд амалиёти таҳлили яна шуни кўрсатадики, одатдаги суд ишларида йиллаб чўзилиши мумкин бўлган иш оила судьяси воситачилигида бир-икки кун ичида ҳал бўлади. Бунга инсон қалбини тинглаш, хатоларни тузатишга ёрдамлашиш ва икки тарафни ўзаро яраштиришга астойдил уриниш туфайли эришилади.

Қолаверса, оила судьялари фаолияти орқали икки ёш ўртасидаги муносабатлар мўътадиллиги сақлаб қолинади. Қуда-андалар, қариндош-уруғлар орасида пайдо бўлган совуқчилик юмшатилади. Янада муҳими, болалар етим бўлиб қолишининг олди олинади, натижада бутун жамиятда аҳиллик ва ҳамжиҳатлик мустаҳкамланади.

Бунга бир ҳаётий мисол: турмушда учраб турадиган икир-чикир масалаларда эр ва хотиннинг фикри бир жойдан чиқмай тортишиб қолишади. Бундай ҳолат бир неча марта такрорлангач, феъл-атворимиз тўғри келмади, деб икки ёш ажрашишга тушиб қолади.

Маҳаллага чақирилган оила судьяси эса, улар билан дилдан суҳбатлашади, ҳар иккисини тинглайди, уларга бир-бирини тушуниш зарурлигини англатади. Шундай қилиб, бир хонадоннинг пароканда бўлишига йўл қўйилмайди.

Шу маънода, таъбир жоиз бўлса, оила судьялари бугунги замоннинг ҳуқуқий тарбиячиларидир. Улар адолат билан меҳрни уйғунлаштирган ҳолда, жамиятдаги энг катта неъмат – тинчлик ва барқарорликни муҳофаза қилади.

Оиладаги тотувлик – бутун миллатнинг бахти ва тақдири. Шундай экан, оила судьясининг бурчи ҳам одатдаги ҳуқуқий вазифагина эмас, балки ёш авлод камолотини белгиловчи тинч-тотув оила келажагини муҳофаза этишга қаратилганлиги билан янада аҳамиятлидир.

Статистик маълумотларга қараганда, 2025 йилнинг 1 август кунига қадар фуқаролик ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туманлараро судининг оилавий судьялари томонидан 2 минг 345 та фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Шундан 1 170 таси қаноатлантирилган ва 737 тасини қаноатлантириш рад этилган.

Шунингдек, ушбу даврда судьялар томонидан оилавий муносабатлар билан боғлиқ 723 та суд буйруғи қабул қилинган ва ижрога қаратилган.

Оилавий низоларнинг судлар томонидан кўриб чиқилишида, фақатгина маълум бир тарафга мажбурият юклашдан ташқари, тарафларни яраштириш ва оилаларни мустаҳкамлаш бўйича кенг кўламли тушунтириш ишлари ҳам олиб борилмоқда. Хусусан, судлар томонидан маҳалла фуқаролар йиғинларида фаоллар иштирокида сайёр қабул ўтказилиши, сайёр суд ва давра суҳбатлари ташкил этилиши сингари ижтимоий-гуманитар тадбирларнинг барчаси ҳар бир оила мустаҳкамлигини таъминлашга қаратилганлиги билан жуда муҳим ҳисобланади.

Бу янги жараён ўз самарадорлигини аллақачон кўрсатди, яъни оила ишларини мустақил суд органига ўтказиш – жараёнларни анча тезроқ ва мўътадил ҳал этиш имконини яратди. Судлар оилавий низоларни суд сессияларисиз, кўпроқ маслаҳат ва медиация йўли билан ҳал қилишга йўналтирган ҳолда амалга оширмоқда. Натижада оиладаги зўравонлик, турмуш тарзидан келиб чиққан муаммолар тезкор ва самарали бартараф этилишига эришилмоқда.

Бир сўз билан айтганда, судлар томонидан оилавий масалаларда юзага келадиган нозик ва қалтис муносабатларга жиддий эътибор қаратилиб, масъулият ва бағрикенглик асосида иш юритилиши йўлга қўйилди. Бу, ўз навбатида, бутун жамиятимизда ижтимоий мувозанатни сақлашга ёрдам бермоқда.

Бобур ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Тўлаётган солиқларимиз давлатимиз қудратини ошириш, халқимиз турмуш шароитини яхшилашга дахлдорлигини баъзи ҳамюртларимиз тушунмайди. Натижада даромадни яшириб, солиқ тўлашдан бўйин товламоқчи бўладилар. Қонунга зид ишлари билан ноқонуний даромад топмоқчи бўлаётганлар сири кўп ўтмай фош этилмоқда.  

Судланувчи У. М. 2021-2024 йиллар давомида “DRY MIXES” МЧЖ орқали бошқа шахслар билан тил бириктириб, 17 482 376 600 сўмлик товарларни чек ва квитанциясиз нақд пулга сотиб, даромадни банкка киритмасдан шахсий эҳтиёжларига сарфлаган. Бу билан у Вазирлар Маҳкамасининг қарорларида белгиланган савдо ва хизмат кўрсатиш қоидаларини жуда кўп миқдордаги қийматда бузган.

Шунингдек, У. М. 2021-2024 йиллар давомида МЧЖнинг ягона раҳбари ва таъсисчиси сифатида бошқа шахслар билан тил бириктириб, 17 482 376 600 сўмлик юқори ликвидли товарларни солиқ ҳисоботларида акс эттирмай, 12% ставка бўйича 2 097 885 100 сўмлик қўшилган қиймат солиғини қасддан тўлашдан бўйин товлаган. Натижада Солиқ кодекси ва Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарорлари талабларини қўпол равишда бузиб, давлатга жуда кўп миқдорда зарар етказган.

Бундан ташқари, У. М. 68 542 543 300 сўмлик товар ва хизматлар реализациясидан 8 225 105 200 сўмлик қўшилган қиймат солиғини солиқ ҳисоботларида акс эттирмай, 12% ставка бўйича ушбу суммани қасддан яширган. Қолаверса, У. М. 2024 йил давомида 10 281 381 400 сўмлик юридик шахслардан олинадиган фойда солиғини қасддан яшириб, Солиқ кодекси ва амалдаги қонун-қоидаларни қўпол равишда бузиб, давлатга жуда кўп миқдорда зарар етказган.

Судланувчи У. М. суд мажлисида айбига қисман иқрор бўлиб, 2023 йил октябрь-ноябрь ойларида Наманган вилоятидаги автомашиналарни ювиш шохобчасида “Абдулазизшох” билан танишиб, унинг таклифига кўра, 2024 йил ёз ойларида Тошкент шаҳрига келиб, “DRY MIXES” МЧЖни Яшнобод тумани Давлат хизматлари марказида ўз номига қайта рўйхатдан ўтказган.“DRY MIXES” МЧЖнинг расмий раҳбари бўлса-да, унинг фаолиятига аралашмаган. Устав, йиғилиш баённомаси ва далолатномадаги имзолар унга тегишли эканлигини, лекин жамият номидан бошқа ҳужжатларга имзо қўймагани ва муҳр ишлатмаганлигини, ҳозирда ушбу ҳаракатидан чин кўнгилдан пушаймонлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини инобатга олиб, унга нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлашни сўраб, кўрсатма берди.

Суд дастлабки тергов органи томонидан У. М.нинг товарлар савдоси қоидаларини жуда кўп миқдорда бузишда ифодаланган жиноий ҳаракати Жиноят кодексининг 189-моддаси (савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш) 1-қисми билан, жуда кўп миқдордаги солиқларни тўлашдан қасддан бўйин товлашда ифодаланган жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 184-моддаси (солиқлар ёки йиғимларни тўлашдан бўйин товлаш) 3-қисми билан тўғри квалификация қилинган, деб ҳисоблади.

Суд судланувчи У. М.га жазо тури ва миқдорини тайинлашда, ғаразли ёки бошқача паст ниятларда жиноят содир этганлигини жазони оғирлаштирувчи ҳолат деб, айбига қисман иқрорлик билдириб, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини, оилавий ва моддий шароити оғирлигини, қарамоғида бир нафар фарзанди борлигини, оиласида ягона боқувчи эканлигини жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар, деб баҳолади. Содир этган жиноятининг ижтимоий хавфлилик даражаси ва хусусиятини, шу билан бирга етказилган зарар қопланмаганлигини инобатга олди. 

Суд У. М.га Жиноят кордексининг 59, 61-моддалари тартибида тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил 4 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Савдо қоидаларини қўпол равишда бузиб, солиқларга “чап” бермоқчи бўлган МЧЖ раҳбарининг сири ҳужжатли текширув жараёнида фош этилди. Агарда у қонуний фаолият юритганда бошига бундай савдолар тушмас эди.

Бахтиёр АЛИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яшнобод туман судининг раиси