Аввало шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, янги Ўзбекистон тараққиёт стратегиясини амалга ошириш доирасида мамлакатимизда адолат ҳамда қонун устуворлиги тамойилларини тараққиётнинг энг асосий ва зарур шартига айлантиришга ҳисса қўшувчи муҳим янгиланиш ва ўзгаришлар амалга оширилди. Бу борада биргина 2017–2023 йилларда 60 дан ортиқ қонун, фармон ва қарорлар қабул қилингани ҳам бу фикрни яққол тасдиқлайди.

Хусусан, Президентимизнинг 2023 йил 16 январдаги “Одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш ва судлар фаолияти самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармонига асосан 2023 – 2026 йилларга мўлжалланган суд тизимини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишнинг қисқа муддатли стратегияси ва ушбу Стратегияни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар дастури қабул қилинди.

Эътиборли жиҳати шундаки, инсон қадрини улуғлашга қаратилган қонун ҳужжатларини такомиллаштириш, одил судлов сифатини тубдан ошириш, суд ҳокимияти мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш, судьялар ҳамжамиятини шакллантириш, судьяларни танлаш, лавозимга тайинлаш, ўқитиш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини такомиллаштириш, суд ҳужжатлари ижросини таъминлаш, судларда коррупцияга қарши курашиш каби муҳим масалалар Стратегиянинг асосий йўналишлари этиб белгиланди.

Ушбу ҳужжатларда суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш орқали фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига тажовуз қилиш ҳолатлари юзасидан зудлик билан зарур чоралар кўришга алоҳида эътибор қаратилган. Бунда жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатларини ўз вақтида ҳал этиш, мурожаатларни кўриб чиқишда сансалорлик ва бефарқ муносабатда бўлиш ҳолатларига йўл қўйганлик учун жавобгарликни кучайтириш, бузилган ҳуқуқларни тиклаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига сўзсиз риоя этилишини таъминлашга оид тадбирлар назарда тутилди.

Янгиланган конституциявий-ҳуқуқий шароитлар мамлакатимиз тараққиётининг асосий йўналишларини такомиллаштириш ва амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқишни тақозо этди. Шу муносабат билан халқимизнинг эркин ва фаровон, қудратли Янги Ўзбекистонни барпо этиш бўйича хоҳиш­иродасини рўёбга чиқариш, ҳар бир фуқарога ўз салоҳиятини ривожлантириш учун барча имкониятларни яратиш, адолат, қонун устуворлиги, хавфсизлик ва барқарорликни кафолатли таъминлаш мақсадида Президентимизнинг 2023 йил 11 сентябрдаги Фармони билан “Ўзбекистон – 2030” стратегияси тасдиқланди.

Айтиш керакки, халқ хизматидаги адолатли ва замонавий давлатни барпо этиш “Ўзбекистон – 2030” стратегиясининг асосий ғоялардан бири этиб белгилангани муҳим аҳамиятга эга. Айниқса кенг жамоатчилик муҳокамаси асосида 2024 йил 21 февралда қабул қилинган Президентимизнинг “Ўзбекистон – 2030” стратегиясини “Ёшлар ва бизнесни қўллаб-қувватлаш йили”да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги Фармонида жамиятнинг барча қатламлари манфаатларини инобатга олган, юртимиз ҳаётида амалга ошириладиган муҳим ислоҳотлар ва асосий тадбирлар назарда тутилди.

Давлат дастури 5 та йўналиш ва 100 та мақсаддан иборат. Унда Конституция ва қонунларнинг устуворлигини таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашни суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг бош мезонига айлантириш, давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш, суд ҳокимиятининг мустақиллигини кучайтириш ва унинг фаолиятида очиқликни таъминлаш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш борасидаги қатор устувор вазифалар ҳам қамраб олинган.

Жумладан, фуқароларга қулайлик яратиш мақсадида суд харажатлари тўловларини амалга ошириш тизимини рақамлаштиришни янада кенгайтириш орқали суд харажати тўловларини суд биноларида онлайн тарзда амалга ошириш имкониятини яратиш белгиланди. Бу судга мурожаат қилувчилар учун ортиқча оворагарчилик­ларнинг олдини олиш, суд харажатлари тўловини суд биносининг ўзида қулай усулда амалга ошириш имконини беради.

Шунингдек, маъмурий органлар билан муносабатларда қонун устуворлигини таъминлаш, фуқаролар ёки тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ҳимоя этилишини кафолатлаш мақсадида маъмурий суд ишларини юритишда процессуал мажбурлов чоралари доирасини белгилаш кўзда тутилди.

Суд мажлисида ишда иштирок этувчи шахслар, хусусан, жавобгар мансабдор шахсларнинг шахсан иштирок этишини таъминлаш, шубҳасиз, ишни мазмунан кўриш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ аниқлаш, маъмурий суд ишларини юритиш принциплари ижросини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклашда муҳим аҳамият касб этади. Чунки амалиётда суд мажлисида жавобгар мансабдор шахсларнинг иштирок этмагани иш бўйича ҳақиқий ҳолатларни аниқлаштириш, далилларга тўлиқ баҳо бериш имкониятини чеклаб, фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашга салбий таъсир кўрсатмоқда.

Шу муносабат билан ушбу масалани маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш концепцияси доирасида такомиллаштирилиши мақсадга мувофиқдир.

Давлат дастурида назарда тутилган муҳим тадбирлардан яна бири бу ҳуқуқни қўллаш амалиётини танқидий жиҳатдан таҳлил қилиш, кенг жамоатчилик муҳокамасининг натижалари ва илғор хорижий тажрибани ўрганиш асосида айрим тоифадаги иқтисодий ишларни кўриш ваколатини тегишлилиги бўйича маъмурий органларга ўтказишдир.

Бу ўринда таъкидлаш лозимки, айрим тоифадаги маъмурий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган иқтисодий, масалан, ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш тўғрисидаги ишларни кўриш ваколатини тегишлилиги бўйича маъмурий органларга ўтказиш тадбиркорлик субъектларининг ортиқча вақт ва харажат сарфлаши олдини олиб, ушбу тоифадаги ишларни ҳал этишнинг халқаро тажрибада ўзини оқлаган механизмларини жорий этишга хизмат қилади. Қолаверса, мавжуд барча ҳуқуқий ҳимоя механизмларидан самарали фойдаланиш, тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш тизимини янада мустаҳкамлашга имконият яратади.

Тизимда амалга оширилаётган изчил тадбирлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун судга мурожаат қилишни эркинлаштириш, умуман, одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъминлаш имконини бериб, судлар мустақиллигини таъминлашга хизмат қилади.

Янада муҳими, айни тадбирларнинг амалга оширилиши фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судга мурожаат қилиш учун қулайликлар яратиш, одил судловга эришиш даражасини янада ошириш, мамлакатимизнинг халқаро рейтингларда ўрни юксалишида муҳим аҳамият касб этади.

Шербек НАЗАРОВ,

Олий суднинг Одил судлов соҳасидаги қонунчиликни

таҳлил қилиш департаменти бошлиғи ўринбосари

Сўнгги йилларда маъмурий судларда фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоя қилиниши баробарида ерга оид оммавий низолар кўрилиб, ҳал этилмоқда. Яъни, ерга оид низоларнинг аксарияти маъмурий органнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг қарорларни ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда мансабдор шахснинг хатти-ҳаракати (ҳаракатсизлиги)ни қонунга хилоф деб топиш масалаларидир.

Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, тегишли органларнинг ваколатига тааллуқли масалалар судлар томонидан ҳал қилинмайди. Айтайлик, Ер кодексининг 23-моддасига асосан ер участкасини бериш (реализация қилиш) бўйича ваколатли органлар белгиланган. Хусусан, Давлат кадастрлари палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш ваколатига эга. Бу ваколатларни фақат шу органнинг ўзигина бажаради. Борди-ю, ваколатли давлат органи тегишли тартиб-таомилга риоя қилмаса ёки қонунга зид равишда ҳаракатланса, ушбу ҳаракат(ҳаракатсизлик) ёхуд ноқонуний қарор устидан маъмурий судларга мурожаат қилиниши мумкин.

Бундан ташқари, маъмурий органнинг объектни танлов ёки аукционга чиқаришга қадар амалга оширган ҳаракати (ҳаракатсизлиги) ёхуд қарори билан боғлиқ оммавий-ҳуқуқий низолар маъмурий судларда кўриб чиқилиб, ҳал этилса, аукцион ёки танлов натижаси юзасидан вужудга келган низолар эса (масалан, битим, ким ошди савдосини ёки танловни ҳақиқий эмас деб топиш, битимни бекор қилиш, ўзгартириш) тегишинча фуқаролик ишлари бўйича судлар ёинки иқтисодий судларда кўриб чиқилади. 

Ерга оид низо билан судга мурожаат этишда Ер кодексининг 31- ва 33-моддаларига асосан ерга бўлган ҳуқуқнинг вужудга келганлиги ва ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эканлиги муҳим аҳамият касб этади.

Президентимизнинг 2021 йил 8 июндаги “Ер муносабатларида тенг­лик ва шаффофликни таъминлаш, ерга бўлган ҳуқуқларни ишонч­ли ҳимоя қилиш ва уларни бозор активига айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ер муносабатларига оид қарор, фармойиш ёки бошқа турдаги ҳужжат қабул қилиш, шу жумладан, туман ва шаҳар маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни белгилаш, эътироф этиш, ўзгартириш, бекор қилиш ҳуқуқи 2021 йил 1 августдан бекор қилинган. Шунинг­дек, Қорақалпоғис­тон Республикаси Вазирлар кенгаши, вилоятлар, Тошкент шаҳар, туманлар ва шаҳарлар маҳаллий вакиллик ҳамда ижро ҳокимияти органлари томонидан мазкур фармонда назарда тутилганидан бошқача тартибда ер участкаларини ажратиш қатъиян тўхтатилган. Гарчи 2021 йил 16 августда Ер кодексининг 23-моддасига ўзгартишлар киритилган бўлса-да, 2021 йил 9 июндан бош­лаб туман (шаҳар) ҳокимларининг ер участкаларини эгалик қилиш ва фойдаланиш учун ажратиш(реализация қилиш) ваколати чекланган.

Фуқаролар ва юридик шахслар ерга оид ўзларининг ҳуқуқларини бузаётган қарор ёки хатти-ҳаракат(ҳаракатсизлик) маъмурий органнинг ваколати доирасида амалга оширганлигига аҳамият қаратишлари лозим.

Зеро, айрим маъмурий органларда ҳуқуқий билим ва салоҳияти етарли бўлмаган кадрлар ўзлари билмаган ҳолда фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг ҳуқуқларни бузишга сабаб бўлган қарор чиқариш­лари, хатти-ҳаракат(ҳаракатсизлик) содир этиш ҳолатлари учраб туради.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 186-моддасига асосан маъмурий органннинг фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг улар мансабдор шахс­ларининг қарори, ҳаракати(ҳаракатсизлиги) устидан манфаатдор шахсга ўзининг ҳуқуқлари, эркинлик­лари ва қонуний манфаатлари бузилганлиги тўғрисида маълум бўлган пайт­дан эътиборан олти ой ичида ариза(шикоят) билан маъмурий суд­га мурожаат қилишлари талаб этилади. Узрсиз сабабларга кўра муддатни ўтказиб юбориш эса манфаатдор шахснинг бузилган ҳуқуқлари тикланмаслигига олиб келади. 

Қонунларимиздаги мазкур қоидаларни билиш, уларга амал қилиш ҳар бир фуқаронинг бурчи бўлиб, эркин ва фаровон ҳаётнинг гарови ҳисобланади.

Зайнабхон ЎРИНОВА,

Судьялар олий мактаби тингловчиси

Ўзбекистон Республикаси Олий судида республика судларининг 2023 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолияти ҳамда суд тизимини янада такомиллаштириш бўйича келгусидаги вазифалар юзасидан матбуот анжумани ўтказилди.

Тадбирда Олий суд раисининг ўринбосарлари И. Муслимов, Ҳ. Тўрахўжаев, Ш. Полванов, Олий суд судьяси Ў. Холов ва Жамоатчилик билан алоқалар маркази бошлиғи А. Абидов фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини суд орқали ҳимоялаш борасида қилинаётган ишлар, соҳадаги ислоҳотлар ҳақида маълумот бердилар.

Мамлакатимизда кейинги йилларда фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоясини таъминлаш, суд-ҳуқуқ соҳасида инсон манфаатларига қаратилган кенг қамровли ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилмоқда.

Ўтган йили юртимизда “Инсон қадри” ғояси асосида ўтказилган муҳим сиёсий-ҳуқуқий жараёнларда янги таҳрирдаги Конституция қабул қилиниб, унда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатлари ҳимоясининг кафолатлари янада кучайтирилди.

Ушбу кафолатлар доирасида, халқимиз хоҳиш-истаклари асосида суд ҳокимиятининг ҳам мустақиллиги кафолатларини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилди.

Одамларнинг жойларда судма-суд сарсон бўлиб юришларига барҳам бериш мақсадида суд қарорларини қайта кўриш институти тубдан такомиллаштирилиб, ишларни кўришнинг ўта марказлаштирилишига барҳам берилди. Ўрта бўғин судларининг имкониятларидан самарали фойдаланиш механизми яратилди. Натижада, фуқароларнинг суд ҳимоясида бўлиш ва судга шикоят қилиш ҳуқуқларининг кафолатлари янада оширилди.

Ҳар бир суд босқичига иш бўйича якуний қарор қабул қилиш масъулияти юкланиши билан фуқароларни қийнаб келаётган суд қарорларини қайта-қайта бекор қилиш амалиётига чек қўйилди.

Ўрта бўғин ҳисобланган вилоят судларига етарли ваколатлар берилиши билан бирга, катта масъулият ҳам юкланди.

Одил судловни таъминлаш борасида республика судлари томонидан 2023 йилда ҳам муайян ишлар амалга оширилди.

Одил судлов сифатини ошириш, судлар фаолиятини такомиллаштириш ҳамда суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институти такомиллаштирилиши муносабати билан 5 та қонун, 2 та Фармон ва бошқа норматив ҳужжатлар қабул қилинди.

Олий суд Пленумида қонунчиликни қўллаш юзасидан долзарб бўлган масалалар бўйича 18 та муҳим қарор қабул қилинди.

Ўтган йилда Олий суд Раёсатида одил судлов сифатини ошириш ва ишларни ташкиллаштириш бўйича муҳим масалалар юзасидан 60 та қарор қабул қилинган.

Олий суд судлов ҳайъатлари томонидан кассация ва такрорий кассация тартибида берилган шикоятлар асосида қуйи судларнинг қабул қилган қарорлари қонунийлиги ўрганилиб, мавжуд моддий ва процессуал хатоликларни бартараф этиш чоралари кўрилган.

Кассация инстанциясида шикоят (протест) асосида жами 13 571 та (5 130 та жиноят, 1 248 та маъмурий ҳуқуқбузарлик, 1 644 та оммавий-ҳуқуқий, 3 665 фуқаролик, 1 884 та иқтисодий) иш кўриб тамомланган.

Ушбу инстанцияда жиноят ишлари бўйича қуйи судларнинг 1 143 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилинган, 509 нафар шахсга нисбатан чиқраилган суд қарорлари ўзгартирилган, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича 421 нафар шахсга нисбатан чифарлиган бекор қилинган, 186 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилган.

Оммавий-ҳуқуқий ишлар бўйича 321 таси бекор қилинган ва 3 таси ўзгартирилган.

Фуқаролик ишлари бўйича 486 та суд қарори бекор қилинган бўлса, 164 таси ўзгартирилган.

Иқтисодий ишлар бўйича эса 485 таси бекор қилинган, 133 таси ўзгартирилган.

Такрорий кассация инстанциясида жами 646 та иш кўрилган бўлиб, уларнинг 402 таси жиноят, 22 таси маъмурий ҳуқуқбузарлик, 62 таси оммавий-ҳуқуқий, 65 таси фуқаролик ва 95 таси иқтисодий ишларга тааллуқлидир.

Ушбу инстанцияда жиноят ишлари бўйича 288 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилинган, 121 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилган, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича 22 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилинган, 1 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарори ўзгартирилган.

Оммавий-ҳуқуқий ишлар бўйича 42 таси бекор қилинган, 1 таси ўзгартирилган, фуқаролик ишлари бўйича 42 таси бекор қилинган, 4 таси ўзгартирилган, иқтисодий ишлар бўйича 77 таси бекор қилинган ва 9 таси ўзгартирилган.

Ҳисобот даврида Олий судга 52 287 та мурожаат келиб тушган.

Мурожаатларнинг 20 607 таси умумий мазмундаги, 20 600 таси кассация тартибидаги, 11 080 таси такрорий кассация тартибидаги шикоятларни ташкил қилган.

Умумий мазмундаги мурожаатларнинг 3 914 таси тегишлилиги бўйича бошқа идораларга, 3 480 таси қуйи судларга юборилган, 12 000 тасига тушунтириш берилган, 242 таси қаноатлантирилган, 971 таси рад этилган.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг виртуал ва Халқ қабулхоналари орқали 12 033 та мурожаат келиб тушган. Уларнинг 10 333 таси жиноят ва маъмурий ҳуқуқбузарлик, 8 029 таси фуқаролик, 921 таси иқтисодий, 1 324 таси маъмурий судлар фаолиятига тааллуқли.

Ҳисобот даврида биринчи инстанцияда жами 2 114 502 та иш кўрилган.

Жиноят ишлари бўйича судларда жами 882 965 та, шундан 73 798 нафар шахсга нисбатан 58 419 та жиноят иши, 721 662 шахсга нисбатан 600 966 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўрилган.

Фуқаролик ишлари бўйича судларда 943 925 та иш кўрилган бўлса, иқтисодий судларда 271 748 та иш, маъмурий судларда 15 864 та иш кўрилган.

Матбуот анжуманида журналист ва блогерлар ўзларини қизиқтирган бошқа саволларга ҳам жавоблар олди.

“ҚАРМОҚ”

Бекорчининг хаёлига нималар келмайди, дейсиз. Айниқса, у пешона тери тўкмай мўмай даромад топиш, ҳамиша оғирни остидан, енгилни устидан юриш пайида бўлса, табиийки, ғайриқонуний қилмишга қўл уради.

Содиқ Диёров (исм-шарифлар ўзгартирилган) бекорчиликдан уззу-кун уйда ётавериб зерикди, шекилли, ўзича қандайдир “янгилик” қилишни ўйлади. Шу мақсадда у телефонини титкилади, турли сайтларга кирди.

“Olx.uz!” Шу сайтга кўзи тушиши билан бирдан жонланиб қолди. Ва шу ондаёқ хаёлига келган мақсад сари илк қадам ташлади. Ушбу сайт орқали ўзига тегишли буюмларни сотиш ниятида эълон берган шахслардан бирининг телефон рақамини терди. Нариги томондан “лаббай”, деган жавоб эшитилгач, гап бошлади:

– Тикув машиналарингизни сотмоқчимисиз?

– Ҳа, худди шундай, турли русумдаги 15 та машинам бор, пул зарур эди, ҳаммасини кўтарасига олган кишига арзон нархда сотаман, – деди Сирдарё вилоятининг Ширин шаҳрида истиқомат қилувчи Дилобар Ниёзова.

– Яқинда тикув цехи очгандим, агар уларни Тошкент шаҳрига олиб келсангиз, ҳаммасини сотиб олардим, — деди С. Диёров.

Таклиф сотувчига маъқул келди. Эртаси куниёқ товарларини автомашинасига юклаб, пойтахтга олиб келди.

– Синглим, минг бор узр, олдингизда хижолатдаман, сизниям овора қилдим, – деди С. Диёров хижолатомуз оҳангда. – Бир танишимда анчагина пулларим бор эди, сал муаммоси чиқиб қолибди, шунга…

Аёл тикув машиналарининг ҳаммасини кўтарасига сотаман, деган ниятда шунча йўл босиб келган эди. Аммо харидорнинг сўзларини эшитиб, бирдан ҳафсаласи пир бўлди. Бунинг устига тикув машиналарини яна уйга қайтариб олиб кетиш ҳам харажат талаб қилади.

У шуларни хаёлидан ўтказаркан, нима қилишни билмай қолди. Шу чоғ харидор С. Диёров ғалати таклифни айтди.

– Агар рози бўлсангиз, пулларни бир ҳафтада етказаман. Ҳатто тилхат ҳам ёзиб беришим мумкин, — деди у.

Аёл унинг таклифига ноилож рози бўлди. У 41,5 миллион сўмлик тикув машиналарини қолдириб, тилхатни олганча уйига қайтди.

Фирибгар тикув машиналарини уйига олиб қайтаркан, буларни сотиб, қанча фойда олиш ҳақида ҳузурланиб хаёл сурарди.

ХАЙРИЯ НИҚОБИ ОСТИДА…

Орадан кўп вақт ўтмай у яна “Olx.uz”да бир эълонга кўзи тушиб, дарҳол қўнғироқ қилди. Ўзаро суҳбатдан сўнг Юнусобод тумани, “Отчопар” маҳалласи, Бўзсув бўйи кўчасидаги хонадонлардан бирига йўл олади.

– Опажон, мен новвосингизни яхши ниятда сотиб оламан, уни сўйиб, етимларга хайрия тариқасида тарқатаман, – деди у уй бекасига. – Новвосни сиз айтган нархда сотиб оламан, фақат битта илтимос, пулини 10 кундан сўнг бераман. Савоб ишга сиз ҳам шерик бўлинг, дуода қоласиз.

Аввалига аёл унинг таклифини рад этмоқчи бўлди, аммо савоб сўзини эшитгач, индамай розилик билдирди. Қисқаси, аёл фирибгар қўлига тутқазган паспорт нусхаси ва тилхат эвазига 14 миллион сўмлик бир бош қорамолини бериб юборди.

Ишлари юришиб кетганидан ҳаволанган С. Диёров эълонлар сайтидан чиқолмай қолди. У содда ва ишонувчан мижозларни излар, савдолашар, телефонда сўзлаша туриб, уларнинг соддаликларига ишонгач, ғараз мақсадини амалга оширишга киришарди.

Бахтиёр Мўминов ҳам фирибгар С. Диёров усталик билан қўйган тузоққа қандай тушганини билмай қолди. Фирибгар унинг 6 миллион сўмга сотмоқчи бўлгани 2 та “Redmi note 9 t” телефон аппарати учун олдиндан 800 минг сўм, қолганини 4 ой давомида ҳар ойда 1 300 000 сўмдан бериб боришини айтиб, охири кўндирди.

Фирибгарнинг ўлжасига айланганлардан яна бири Юнусобод туманида яшовчи Ҳусан Раҳимовдир. У пулини бир ҳафта ичида олишига ишониб, 36 миллион сўмлик 2 бош ҳўкизини “хайрия”чининг қўлига қандай қўшқўллаб топширганини ўзи ҳам билмай қолди.

Қисқаси, фирибгар С. Диёров ўзининг жиноий ҳаракатларини давом эттириб, ўзганинг мол-мулкини алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қўлга киритиш мақсадида яна кўплаб содда ва ишонувчан кишиларни қармоғига илинтирган. Хусусан, у паркентлик Э. Раимовнинг турли русумдаги 8 та тикув машинасини 10 кунда пулини беришга ишонтириб, тилхат ёзиб бериб, 18 934 038 сўмга чув туширган. Бу ҳали ҳаммаси эмас. Фирибгар В. Зулфиқорованинг 2 та (9 475 000 сўмлик), Д. Ўтанованинг 12 та (33 760 481 сўмлик), Х. Асфандиёровнинг 1 та (6 839 095 сўмлик), Р. Собиржоновнинг 2 та (8 345 436 сўмлик), Д. Маликовнинг 10 та (60 миллион сўмлик), М. Тўраеванинг 1 та (6 миллион сўмлик), М. Мирзаеванинг 1 та (3 миллион сўмлик), Д. Собировнинг 1 та (8 миллион сўмлик), Д. Солиеванинг 4 та (2 100 АҚШ долларилик), Н. Туропованинг 1 та (3,5 миллион сўмлик), С. Тоштемировнинг 7 та (2 250 АҚШ долларилик) тикув машинасини фирибгарлик йўли билан ўзлаштирган. Шунингдек, у яна ушбу сайтдаги эълонлар орқали кўплаб кишиларнинг мобил телефонлари, компьютер жамланмаси ва бошқа ашёларини шу тахлит қўлга киритган.

“ТОТАЛИЗАТОРГА ЮТҚАЗИБ ҚЎЙГАНДИМ”

Судда Содиқ Диёров айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. Буёғини сўрасангиз, унинг фирибгарлик қилмишини содир этишида илгари айни шундай товарларнинг олди-сотдиси билан шуғуллангани қўл келган. Яна унинг айтишига қараганда, 2021 йил тотализатор ўйинида катта миқдорда пул ютқазиб қўйгани сабабли бу қилмишларга қўл уришга мажбур бўлган…

Албатта, суд унинг қилмишларига қонуний баҳо берди. У Жиноят кодексининг 168-моддаси (фирибгарлик) 3-қисми б бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилди. Жиноят ишлари бўйича Янгиҳаёт тумани суди томонидан С. Диёровга узил-кесил ўташ учун 7 йил 2 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Суд ҳукмида фирибгар томонидан етказилган моддий зарарнинг бир қисми қоплангани эътироф этилган ҳолда яна 20 нафар жабрланувчи ҳисобига 225 609 906 сўм ундириш қайд этилди.

Хулоса ўрнида

Албатта, жиноятчи қилмишига яраша жазо олди, адолат қарор топди.

Аммо шу ўринда айрим фикр-мулоҳазалар туғилади. Гап шундаки, ўта соддалик ва қонун талабларини яхши билмаслик оқибатида 24 нафар киши фирибгарга чув тушган. Бу кичкина рақам эмас! У шунча хонадонда хотиржамлик йўқолгани, асаббузарлик юзага келганини англатади. Демак, жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, қонунчилик тарғиботини кучайтиришга катта эҳтиёж бор. Бу эса, ўз навбатида, мутасаддилардан бу борада самарали чора-тадбирлар кўришни тақоза этади. Ана шунда доно халқимизнинг “Ўзингни маҳкам тут, қўшнингни ўғирликда айблама”, деган ҳикматли нақлнинг амалдаги ифодаси намоён бўлади.

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА,

журналист

ОММАВИЙ АХБОРОТ ВОСИТАЛАРИ ВА БЛОГЕРЛАР ДИҚҚАТИГА!

2024 йил 20 февраль куни соат 11.00 да Ўзбекистон Республикаси Олий судида (Тошкент шаҳри, Шайхонтоҳур тумани, Абдулла Қодирий кўчаси, 1 уй) республика судларининг 2023 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолияти ҳамда суд тизимини янада такомиллаштириш бўйича келгусидаги вазифалар юзасидан матбуот анжумани ўтказилади.

Маълумот учун телефон: (71) 239-02-43.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

Мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, одил судлов сифатини ошириш борасида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бундан кўзланган асосий мақсад — адолатли суд тизимини ривожлантириш ҳамда унинг фаолиятини халқ манфаати ва инсон қадр-қимматини самарали ҳимоя қилишга йўналтиришдан иборат.

Суд-ҳуқуқ тизими учун малакали мутахассисларни мақсадли тайёрлаш ва олий маълумотли кадрларнинг етишмовчилиги муаммосига концептуал жиҳатдан ёндашилаётгани янги ишга қабул қилинган ходимларнинг хизмат фаолиятига мослашиши учун талаб этиладиган вақтни тежаш ва иш сифатини янги босқичга олиб чиқиш имконини бермоқда.

Ўтган йили Олий суд ҳузурида ташкил этилган “Бўлажак суд ходимлари клуби” келгусида муносиб кадрларни танлаб олишга хизмат қилади.

Шу ўринда айтиш керакки, жамиятда суд тизими ходимларининг ижтимоий мавқеи ва обрў-эътиборини ошириш ҳамда меритократия тамойили асосида юқори малакали кадрлар корпусини шакллантириш Олий суд раҳбарияти олдида турган долзарб вазифа саналади. Чунки “меритократия” тушунчаси касбга оид сифатлари, алоҳида хизматларини одилона ҳамда объектив баҳолаш асосида энг муносиб ва қобилиятли шахсларни танлаб олиш, деган маънони англатиши бежиз эмас Бу жараёнда ишдаги сифат ва натижа, энг аввало, фаолият юритаётган кадрларга бевосита боғлиқ эканини унутмаслик даркор.

Албатта, жамоаларда ишчанлик муҳитини яратиш билан бир қаторда соҳа ходимларининг дунёқараши, маънавияти, касбий одоб-ахлоқи ҳам муҳим аҳамият касб этади. Бу борада суд органлари “устоз-шогирд” анъаналарига қатъий амал қилиб келмоқда.

Олий суд раҳбариятининг ушбу йўналишдаги асосий мақсади олий таълим ташкилотларининг “юриспруденция” таълим йўналишида таҳсил олаётган талабаларни суд органлари фаолияти ва судьялик касбига оид қонунчиликда белгиланган талаблар билан таништириш, назарий билимлардан келиб чиққан ҳолда қонунни амалда қўллаш кўникмаларини шакллантириш ҳамда мустаҳкамлаш, назария ва амалиётнинг узвийлигини таъминлаш, талабаларни касбий фаолиятига мос равишда виждонли, ҳалол, очиқ кўнгил, фидойи ҳамда муносиб мутахассис сифатида тарбиялашдир. Бундай эзгу мақсадга эришишда “Бўлажак суд ходимлари клуби” яқиндан ёрдам бермоқда.

Талабалар билан учрашувларда уларга суд тизимида амалга оширилаётган очиқ кадрлар сиёсати, бўш иш ўринлари ҳамда судларда яратилган шарт-шароитлар яқиндан таништирилмоқда. Бундай ёндашув ва услуб судлардаги кадрлар сиёсати самарадорлигини оширмоқда.

Суд органларида кадрлар билан ишлаш жараёнига замонавий HR-менежмент элементларининг кириб келаётганини ҳам таъкидлаш зарур.

Хусусан, “хедхантинг”, яъни давлат органлари, ташкилотлар ҳамда хусусий секторда муваффақиятли фаолият юритаётган малакали мутахассисларни ишга жалб қилиш, шунингдек, “рекрутинг” – юқори малакали ва амалий тажрибага эга мутахассисларни қидириш, танлаш ҳамда ишга фаол жалб қилиш жараёни каби янги унсурлар шулар жумласидандир.

Суд органлари вакиллари талабалар билан учрашувлар билан бир қаторда иш берувчилар учун ташкил этилаётган “Карьера кунлари”да ҳам фаол иштирок этмоқда. Бундай ҳамкорлик нафақат кадрларни тайёрлаш, балки илмий тадқиқотлар ва изланишлар учун ҳам янгича муҳитни яратмоқда.

2022-2023 йилларда Тошкент давлат юридик университети, Самарқанд, Наманган ва Термиз давлат университетлари билан юридик кадрларни тайёрлаш соҳасидаги ўзаро ҳамкорлик тўғрисида меморандумлар имзоланди.

Ахборот технологиялари соҳасида кадрларни тайёрловчи “Alfraganus university” нодавлат олий таълим ташкилоти билан ҳам ҳамкорлик йўлга қўйилди.

Олий суд ташаббуси билан Ёшлар ишлари агентлиги ҳамда бошқа вазирлик ва идоралар билан ҳамкорликда 14 ёшдан 30 ёшгача бўлган юртдошларимиз ўртасида “Ёшлар ва қонун” ҳуқуқий танлови мунтазам ўтказиб келинаётгани жамиятда амалдаги қонунларга ҳурмат, судларга нисбатан ишончнинг шаклланишида муҳим омил бўлмоқда. Бунда ёшлар танлов шартларини бажариш учун ҳудудлардаги очиқ суд жараёнларида қатнашиб, тажрибали судьялардан ҳуқуқий-амалий маслаҳатлар олиш орқали ўз билимларини янада бойитишга муваффақ бўлишмоқда.

Бундай кенг кўламли чора-тадбирлар ёшларимизнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини ошириш билан бирга, уларда суд ҳокимиятига бўлган ишонч ва келажакда шу соҳада меҳнат қилишга бўлган қизиқишни кучайтирмоқда. Бу келгусида суд тизими салоҳиятли кадрлар билан тўлдирилишидан далолатдир.

Музаффар Муҳитдинов,

Олий суд Кадрлар бошқармаси

бошлиғи

Мамлакатимизда оилани асраш ва мустаҳкамлаш, бола ҳуқуқларини таъминлаш, хотин-қизларнинг қонуний манфаатларини рўёбга чиқариш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналиши сифатида белгиланган.

Бинобарин, янги таҳрирдаги Конституциямизда оила жамиятнинг асосий бўғини экани, давлат оиланинг тўлиқ ривожланиши учун ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва бошқа шарт-шароитларни яратиши, оналик, оталик ва болалик давлат томонидан муҳофаза қилиниши қатъий белгилаб қўйилган.

Давлатимиз раҳбарининг бир қатор фармон ва қарорларида ҳам бу йўналишда амалга оширилаётган ишларни изчил давом эттириш талаби ўз ифодасини топган. Жумладан, Президентимизнинг 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган “Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорига асосан 2030 йилга қадар ижро этувчи ҳокимият, суд тизими ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда бошқарув ходимлари орасида хотин-қизларнинг улуши 30 фоизга етказилади. Ушбу талаб директорлар кенгаши ва кузатув кенгашларини шакллантиришга ҳам татбиқ этилади.

Шунингдек, ушбу қарорнинг 9-бандида Олий суд, Судьялар олий кенгашининг илғор хорижий тажриба асосида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантириш ҳақидаги таклифига розилик берилди.

Шу асосда жорий йил 1 февралдан мавжуд штат бирликлари доирасида тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларининг икки нафардан судьясини оилавий низоларни кўриш бўйича ихтисослаштирган ҳолда, ушбу судларда “Оила судьялари” ташкил этиш белгиланди.

Президентимиз қарори ижросини таъминлаш мақсадида Олий суд Раёсатининг 2024 йил 23 январда “Фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларида оилавий низоларни кўришга ихтисослашган “Оила судьялари” ташкил этиш тўғрисида”ги қарори қабул қилганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Раёсат қарорида “Оила судьялари” томонидан кўриладиган оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган ишлар ва уни кўрадиган судьялар рўйхати, судьялар таркибига ўзгартириш киритиш, улар фаолиятини самарали ташкил этиш учун амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар тўғрисида батафсил тушунтиришлар берилган.

Суд соҳасида янги институт, яъни “Оила судьялари”ни ташкил қилиш масаласи замирида бир қатор мақсадлар ўз ифодасини топган. Бунда, хусусан:

биринчидан, судьяларнинг оилавий низоларни кўришга ихтисослашуви ушбу йўналиш бўйича малакали мутахассис бўлиб шаклланишига замин яратади, бу тоифа низоларни ижобий ҳал қилишда бой амалий тажриба тўпланади.

иккинчидан, судьялар алоҳида эътибор қаратган ҳолда ҳар бир оилавий низони чуқур ўрганиш, унинг юзага келиш сабаблари, моҳиятини тўлиқ тушуниб етиш, мухтасар айтганда, фуқаролик ишини атрофлича ўрганиш имконига эга бўлади;

учинчидан, оилавий низоларнинг ўзига хос томони шундаки, ушбу тоифадаги низонинг юзага келиши бошқа низо турларини ҳам бевосита келтириб чиқаради. Масалан, оилавий жанжал сабаб судга берилган никоҳдан ажратиш ҳақидаги ариза, кейинчалик томонлар ўртасида алимент ундириш, бола уч ёшга тўлгунга қадар таъминот ундириш, алимент миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш, бола билан кўришиш тартибини белгилаш, ҳатто ота-оналик ҳуқуқини чеклаш ёхуд маҳрум қилиш каби “занжирли низолар” юзага келиши мумкин.

Шундай экан, судьялар ушбу тоифадаги ишларни кўриб чиқишда тарафларни имкон қадар яраштириш чораларини кўриши, медиация институтини кўпроқ қўллаши талаб этилади. Бу, ўз навбатида, оилавий низолар камайиши, тинч ва аҳил оилалар сонининг кўпайишига хизмат қилади;

тўртинчидан, судьялар оилавий ишларни кўриб чиқишда юзага келаётган муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф қилиш баробарида, уларнинг олдини олиш борасида ҳокимликлар, оила ва хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш, маҳалла еттилиги ва фаоллари, диний уламолар, бандликка кўмаклашиш, соғлиқни сақлаш каби соҳа мутасаддилари билан ҳамкорлик механизмларини ҳам йўлга қўйиши зарур.

Бунда оилавий низо келиб чиқишига сабаб бўлаётган омиллар: томонлардан бирининг оила қуришга тайёр эмаслиги, эр ва хотин бир-бирини тушунмаслиги, учинчи шахсларнинг аралашуви, фарзандсизлик, ишсизлик, моддий етишмовчилик каби ҳолатларни бартараф этиш юзасидан масъуллар билан ҳамкорликда муайян чоралар кўрилади. Зарур ҳолатларда тарғибот-ташвиқот ишлари, турли ижтимоий роликлар орқали профилактик ишлар доимий равишда ўтказилиб борилади.

Бугунги кунда дунёнинг бир қатор ривожланган давлатлари, хусусан, Америка Қўшма Штатлари, Германия, Япония, Хитой, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Австралия каби мамлакатларда оила судлари муваффақиятли фаолият юритмоқда.

Хусусан, АҚШнинг Шимолий Каролина штатида ташкил қилинган оила судида вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятлар, гиёҳвандлик, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш, оиладаги зўравонлик, болага васийлик қилиш ҳуқуқи, болани қўллаб-қувватлаш, алимент ундириш, эр-хотин ўртасидаги мулкни тақсимлаш каби ишлар кўриб чиқилади. Эътиборли жиҳати шундаки, оилавий суд судьялари оилавий муаммоларни ҳал этишда катта тажрибага эга бўлиши ва махсус тайёргарликдан ўтишлари талаб этилади.

Австралияда Оила суди никоҳдан ажратиш, ота-она ўртасидаги мулкни тақсимлаш каби оилавий-ҳуқуқий масалалар билан шуғулланади.

Ҳиндистонда оила судлари 1984 йилдаги қонун асосида фаолият олиб боради. Оила судлари аҳоли бир миллиондан ортиқ бўлган ҳудудларда ташкил этилади. Ушбу судлар никоҳ, эр-хотиннинг ҳуқуқларини тиклаш, васийлик, мулкий ва никоҳ мақоми билан боғлиқ низоларни кўриб чиқади.

Японияда оила судлари 1947-1948 йиллар оралиғида ташкил қилинган бўлиб, ушбу судлар туман суд тизимидан алоҳида тарзда фаолият кўрсатади. Уларнинг ваколати 14 ёшдан 20 ёшгача бўлган вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш каби ишларни қамраб олади.

Мамлакатимизда янги ташкил қилинган “Оила судьялари”да оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 32 турдаги фуқаролик ишлари кўриб чиқилмоқда. Бу ўринда, жумладан, алимент ундириш, ота-оналик ҳуқуқини чеклаш ёки ундан маҳрум этиш, бола билан кўришиш тартибини белгилаш, оталикни белгилаш, фарзандликка олиш, никоҳдан ажратиш, никоҳни ҳақиқий эмас, деб топиш, никоҳ шартномасини бекор қилиш ёки ўзгартириш каби оилавий-ҳуқуқий муносабатлар ҳақида сўз бормоқда.

Хулоса қилиб айтганда, “Оила судьялари” ўзининг ижобий самарасини бериши жамиятимизда тинч ва мустаҳкам оилалар сони кўпайишига хизмат қилади. Қолаверса, мазкур янги институт хотин-қизларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда, ёш авлодни соғлом оилавий муҳитда камол топишида муҳим аҳамият касб этади.

Умидбек Умурзақов,

Олий суд катта консультанти

Ёлғон. Бу сўз нақадар хунук эшитилади. Чунки ёлғон инсонларнинг бир-бирига бўлган ишончини сўндирувчи, аниқроғи, йўққа чиқарувчи, турли низо, можаро, ҳатто оғир жиноятларни ҳам юзага келтирувчи иллатдир. Масалан, бугунги кунда эпидемия сингари кенг тарқалган фирибгарлик жиноятининг асосини ёлғон ваъдалар бериб ишонтириш, алдаш ташкил қилади.

Пахтаободлик Ғолибжон Нурматов (судланувчининг исм-шарифлари ўзгартирилган) ҳам аввалига фирибгарликка қўл уриб, сўнгра жиноятини хаспўшлаш ҳамда жиноий жавобгарликдан қутилиб қолиш мақсадида иккинчи ва учинчи жиноятларни содир этди.

Аввало шуни таъкидлаш лозимки, Ғолибжон бундан икки-уч йил олдин автомашина олди-сотдиси билан шуғуллана бош­лади. Аммо мазкур йўналишда сўнгги йилларда пайдо бўлган насия савдо муҳити унинг феълини айнитди. Акс ҳолда оила, бола-чақа боқаман, деб яхши ният билан бошлаган савдосига ёлғон аралаштирмаган бўларди.

Гап шундаки, Ғ. Нурматов 2022 йил апрель ойида туманнинг “Нодирабегим” маҳалласида яшовчи Азизбек Абдураҳимовнинг “Labo” русумли автомашинасини 7 000 АҚШ долларига насияга сотиб олади.

Яъни, пулини 2022 йил 10 август кунига қадар тўлаб беришини айтиб, “Labo”ни олиб кетади. Бироқ келишилган муддат қарзини бермай,  автомашина соҳибига 7 000 АҚШ долларининг ўша кунларда миллий валютамиздаги қиймати – 79 537 570 сўм миқдорида моддий зарар етказади.

Бундан ташқари, у 2022 йил сентябрь ойида Пахтаобод тумани “Файзиобод” маҳалласида истиқомат қилувчи Раънохон Мамадалиеванинг “Nexia” автомобилига харидор бўлади.

– Тўрт минг долларга берсангиз, оламан, – дейди у Раъно опа билан телефон орқали савдолашиб.

Аслида Р. Мамадалиева фойда кўриш мақсадида “Nexia”ни фуқаро Фароғатхон Раззоқовадан сотиб олганди. Ғолибжон айт­ган пул сотиб олган нархидан ортиқроқ бўлгани боис дарҳол рози бўлади аёл. Шу боис Ғ. Нурматов автомобилни осонликча олиб кетади. Сўнг ўзиники эканлигини айтиб, машинани Азизбек Абдураҳимовга тенг ярим баҳоси – 2 000 АҚШ долларига сотиб юборади. Олган пулининг 1 000 АҚШ долларини Раъно опадан қарзи эвазига бериб, қолган 1 000 АҚШ долларини ўзининг шахсий эҳтиёжларига сарфлайди. Шу тарзда Р. Мамадалиевага 32 992 830 сўмга тенг 3 000 АҚШ доллар миқдорида зарар келтиради. 

Аниқланишича, Фароғат Раззоқова 2022 йил февраль ойида тилга олинган “Nexia” автомашинасини Пахтаобод туманининг Ўртақўрғон маҳалласида яшовчи Ж. Ҳасановдан сотиб олган. Орадан 3 ой ўтиб – май ойида эса транспорт воситасини Раъно Мамадалиевага 3 500 АҚШ долларига сотган. Р. Мамадалиева савдолашган заҳотиёқ 500 АҚШ доллари берган. Келишувга кўра, 2022 йил июль ойида 500 АҚШ доллари, ноябрда эса қолган 2 500 АҚШ долларини бериши лозим бўлган. Шунинг учун харидор июль ойида 500 АҚШ долларини берган.

Лекин ноябрь ойидан ўтиб кетса ҳам қарзини узмаган. Сабаби, Ғолибжон Нурматов унга қолган 3 000 АҚШ доллар қарзини бермай кетади.

– Мен машинани бир танишимга сотгандим. У эса самарқандлик Воҳиджон исмли йигитга пуллаган. Аммо Воҳид пулини бермай, Россияга қочиб кетибди, – дея тушунтиради Ғ. Нурматов Раъно опага.

Буни қарангки, “Ўғрини қароқчи урибди” деганларидек, Самарқанд вилоятида истиқомат қилувчи Воҳиджон исмли йигит сўраб-суриштириб, автомашина Жасур Ҳасановнинг номида эканлигини аниқлайди. Сўнг­ра Жасурни алдаб, машинанинг пулларини тўлиқ берганини айтади.

Оқибатда Балиқчи тумани марказида жойлашган нотариал идорада олди-сотди шартномаси тасдиқланиб, автомашина Воҳиджоннинг номига расмийлаштирилади.

Бу гап-сўзлардан хабар топган Фароғат Раззоқова дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга мурожаат қилади. Бинобарин, мазкур ҳолат юзасидан олиб борилган терговга қадар текширув мобайнида Ғолибжон яна бир жиноятга қўл уради. Яъни, у жиноий жавобгарликдан қутилиб қолиш мақсадида Азизбек Абдураҳимовни аврашга тушади.

 – Мабодо сизни терговчи чақирса, “Nexia”ни Раъно опанинг укаси Ҳусанбойдан олганман, минг доллар пулни ҳам унга берганман, денг. Шунда опа-ука Фароғат Раззоқованинг олдида қарздор бўлиб қолишади. Сиз ва мен ўйиндан чиқиб кетамиз. Агар тўғрисини айтсангиз, терговчи мени жавобгарликка тортиши мумкин. Мен қамалиб кетсам, “Labo” машинангизни пулини беролмайман. Бекорга пулга куйганингиз қолади, – дейди Ғ. Нурматов ваҳима қилиб.

У шундай деб А. Абдураҳимовни терговга қадар текширув жараёнида ёлғон кўрсатув беришга мажбур қилади. Қолаверса, ўзи ҳам терговчи чақиртирган пайтда Азизбек Абдураҳимов “Nexia” автомашинасини опа-ука Мамадалиевлардан олганини айтиб, Ҳусан Мамадалиевга туҳмат қилади.

Шундан сўнг Ғолибжон Нурматовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Жиноят ишлари бўйича Балиқчи туман суди эса уни Жиноят кодексининг 168-моддаси (фирибгарлик) 3-қисми “б” банди, 139-моддаси (туҳмат) 3-қисми “г” банди ва 238-моддаси (ёлғон гувоҳлик бериш) 2-қисми билан айбдор деб топиб, озодликдан маҳрум қилиш жазосига маҳкум этди.

Шунингдек, судланувчи томонидан дастлабки тергов мобайнида банкка топширилган жами 122 000 000 сўм пулдан жабрланувчи Ф. Раззоқова фойдасига 2 500 АҚШ доллари (1 АҚШ долларининг 2023 йил 27 декабрь кунги сўмга нисбатан қиймати 12 354 сўм) 30 885 020 сўм, жабрланувчи А. Абдураҳимов фойдасига 4 500 АҚШ доллари ҳисобидан 55 593 037 сўм ўтказилди. Қолган 35 521 943 сўм пул айбдорнинг ўзига қайтарилди.

Ҳамюртларимизга сир эмаски, автомашина бозорида ёки олди-сотдисида фирибгарлик тез-тез учрайди. Бунга ҳаётий мисоллар жуда кўп. Шундай экан, ҳар бир харидор автомашина ҳужжатларини синчиклаб текшириб, у билан боғлиқ ҳеч қандай муаммо йўқлигига ишонч ҳосил қилгандан кейин савдолашса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Фурқатжон СОБИРОВ,

жиноят ишлари бўйича 

Балиқчи туман суди раиси

Бугунги кунда “Мижоз банк учун эмас, банк мижоз учун” тамойили асосида фаолият юритиш банкларнинг энг муҳим вазифаси ҳисобланади. Бу табиийки, ҳар бир банк ходими зиммасига алоҳида масъулият юклайди. Афсуски, бу жараёнда ўз манфаатини ҳамма нарсадан устун қўядиган, ҳатто ўзгаларнинг мулкига кўз олайтирадиган айрим кимсалар ҳам учраб туради.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, “Қишлоқ қурилиш банк”нинг Янгиобод филиали кредитлаш бўлими етакчи мутахассиси Нуриддин Қўлдошев (исм-шарифлар ўзгартирилган) ана шундай қилмишга қўл урди.

У ҳужжатларни сохталаштириш орқали таниш­лари ва қариндошлари Д. Бегимқулова, А. Тожиқулова, Х. Қўлдошев, М. Қўлдошева, К. Қўлдошев, Ш. Наврўзова, А. Қўлдошев, М. Отақулова, Д. Юнусова, М. Қўлдошеванинг номига 251 409 600 сўмлик кредит шартномаларини расмийлаштирган.

Сўнгра ушбу маблағни ўз эҳтиёжлари учун сарфлаган.

Бундан ташқари Н. Қўлдошев даромад олиш мақсадида онасининг номига “Dilnura shukrona fayzi” номли фермер хўжалигини ташкил этиб, “Қишлоқ қурилиш банк”нинг Янгиобод филиалидан чорва молларини сотиб олиш учун кредит маблағи олган. 500 миллион сўм миқдоридаги ушбу кредит маблағининг 350 миллион сўмига 46 бош йирик шохли чорва моллари, 30 миллион сўмига 3 минг дона дағал хашак боғи, 120 миллион сўмига 30 тонна ем харид қилинган. Аммо орадан кўп ўтмай Н. Қўлдошев 46 бош йирик шохли чорва молларини сотиб юбориб, пулини шахсий манфаатлари учун  сарфлаган.

Албатта, тез орада қинғир ишнинг қийиғи чиқади ва Н. Қўлдошевга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд Н. Қўлдошевни Жиноят кодексининг 167-моддаси (ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш) 3-қисми “а” банди ва 228-моддаси (ҳужжатлар, штамплар, муҳрлар, бланкалар тайёрлаш, уларни қалбакилаштириш, сотиш ёки улардан фойдаланиш) 2-қисми “а” бандига асосан айбдор деб топди ва унга нисбатан 5 йил 3 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Буни баён этишдан мақсад шуки, нопок йўл билан топилган бойлик фақат ташвиш келтиришини яна бир марта таъкидлашдир. Ҳолбуки, инсон фақат ҳалол меҳнати билан обрў-эътиборга, улуғлик мартабасига эришади. Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Бахтиёр Мамадаминов,

жиноят ишлари бўйича

Янгиобод тумани суди раиси

Шу йил 8 январдан – 9 февралга қадар JICA ва UNAFEI ташкилотлари томонидан Япониянинг Токио шаҳрида бир ой муддатга ташкил этилган ўқув семинарида иштирок этдим.

UNAFEI – БМТнинг Узоқ Шарқ, Африка ва Америка давлатлари учун филиали ва JICA (Япония халқаро алоқалар агентлиги) халқаро ташкилотлари шафелигида Токио шаҳрида ўтказилган “Жиноий одил судлов ва жиноятчиликнинг олдини олиш сиёсати ва амалиётини такомиллаштириш” мавзусидаги ўқув семинари дастурида дунёнинг 14 та мамлакатидан 17 нафар вакил иштирок этди.

Машғулотларда Япония суд-ҳуқуқ тизими, жиноятлар учун жазо тайинлаш амалиёти, қамоқхоналар ва озодликдан маҳрум этиш муассасаларида маҳбусларни сақлаш тартиби, уларга яратилган шароитлар, шунингдек, маҳкумларни муддатидан аввал ёки шартли озод қилиш тартиби ва жазони ижро этиш тизими ҳамда унинг фаолиятининг самарадорлиги тўғрисида батафсил маълумот берилди.

Японияда суд тизими Олий суд, юқори инстанция судлари, округ судлари, умумюрисдикция ва оилавий судлардан иборат.

Умумюрисдикция судларининг сони 438 та бўлиб, улар ҳудудларда, яъни туман ва шаҳарчаларда фаолият юритади ва даъво миқдори 1 миллион иенадан ортиқ бўлмаган барча фуқаролик ишлари, ижтимоий хавфи катта бўлмаган ҳамда унча оғир бўлмаган жиноят ишлари умумюрисдикция суди судьяси томонидан якка ва соддалаштирилган тартибда кўриб чиқилади.

Япониядаги округ судлари 203 та бўлиб, уларда барча тоифадаги жиноят ва фуқаролик ишлари биринчи инстанция сифатида кўрилади. Округ суди судьялари ҳам ишларни одатда якка тартибда кўришади, фақат иш тайинлаш босқичида ҳайъатда кўриш тайинланган ёки бир йилдан ортиқ муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиши мумкин бўлган жиноят ишлари ҳайъат таркибида кўрилади.

Оилавий судлар судьяси оилавий муносабатларга оид фуқаролик ишлари, ярашувга оид ишлар ва вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган ҳуқуқбузарлик ёки жиноят ишларини якка тартибда кўриб чиқади.

Японияда оилавий судлар сони 200 тадан ортиқ.

Юқори судлар Япониянинг 14 та йирик шаҳрида жойлашган бўлиб, уларда қуйи судлар, яъни умумюрисдикция, округ ва оилавий судлар томонидан қабул қилинган қарорлар устидан берилган шикоятлар уч нафар судья иштирокида апелляция тартибида кўриб чиқилади.

Япония Олий суди суд тизимининг энг юқори инстанцияси бўлиб, юқори судларда кўрилган ишлар устидан берилган шикоятларни апелляция тартибида кўриб чиқади. Олий судда раис ва 14 нафар судья фаолият юритади.

Ўқув-семинар дастури давомида Япониянинг жазони ижро этиш муассасаларида маҳкумларга яратилган шароитлар билан ҳам танишдик.

Жумладан, Хиросима шаҳридаги вояга етмаган ёшлар махсус мактабида жиноят содир этган вояга етмаган шахсга нисбатан Япония жиноят қонунчилигига мувофиқ содир этган жиноятига мос тарзда озодликдан маҳрум қилиш тарзидаги жазо қўлланилишига гувоҳ бўлдик.

Японияда вояга етмаган судланувчиларга имтиёзлар бериш, шартли ҳукм сингари ҳолатлар учрамайди. Япон ҳуқуқшуносларининг фикрича, вояга етмаган шахсни жиноятга қўл урган заҳотиёқ қайта тарбиялаш зарур. Шу боис маҳкум жазони ижро этиш муассасаси ҳисобланган махсус мактабга жойлаштирилиб, уни ўқитиш ҳамда касбга ўргатишга алоҳида эътибор қаратилади. Шу ўринда Японияда шахс 20 ёшга тўлгунга қадар вояга етмаган ҳисобланишини ҳам таъкидлаш лозим.

Японияда озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаётган маҳкумларнинг қарийб 70 фоизи ўғрилик жиноятини содир этган шахслар бўлиб, ўғриликлар асосан уй ва хонадонларда содир этилар экан. Шунингдек, гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ жиноятлар содир этган ва тан жароҳати етказгани учун судланиб жазо ўтаётганлар фоизи ҳам бошқа жиноятларга нисбатан юқори. Фирибгарлик жиноятининг салмоғи ўзганинг мулкини қасддан нобуд қилиш жиноятидан ҳам камроқ фоизни ташкил этади.

Ўтган аср бошларида жамоат арбоби Мэйзен янги ҳаракатни, яъни озод бўлган собиқ маҳкумларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш, уларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш ва жамиятнинг тўлақонли аъзоси этиб қайтариш борасида жамоатчилик ҳаракатини бошлаган. Бу ҳаракатга ҳукумат ҳам эътибор қаратгач, жазо муассасаларидан озод бўлган шахслар учун махсус жойлар – “Hogoshi’s House” ва “Half-way House” фаолияти йўлга қўйилган.

Бу масканларда жазодан озод бўлган шахслар бир неча ойдан 1,5 йилга қадар яшаш ва ҳаётга қайта мослашишлари мумкин бўлади. Ушбу уйларда барча шароитлар мавжуд, шунингдек, бу ерда психолог, тиббиёт ва ижтимоий хизмат ходимлари фаолият кўрсатади. Улар озод бўлган шахсга ҳар томонлама кўмак кўрсатади. Бу судланган шахснинг қайта тузалиши ва келгусида такроран жиноят содир этмаслигига қаратилган самарали халқаро тажрибадир.

Эътиборли жиҳати шундаки, Японияда судьяларга нисбатан ишонч ва ҳурмат жуда юқори бўлиб, япон жамияти суд тизими ва судьялар мустақил равишда ишларни фақат қонун асосида ҳал қилишига тўлиқ ишонади.

Буни 2023 йил давомида биринчи инстанция судлари чиқарган жами қарорларнинг бор-йўғи 11 фоизи устидан шикоят берилганида ҳам кўриш мумкин.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, бугунги кунда Япониянинг бутун дунёда энг илғор, етакчи ва тараққий топган мамлакатга айланишида инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг муносиб ҳимоя қилингани ҳамда суд ва судьяларнинг мустақиллиги тўлиқ таъминлангани муҳим омил бўлган. Шу боис кунчиқар юрт суд-ҳуқуқ тизимининг илғор тажрибаларини ўрганиш фойдадан холи эмас.

Зафаржон ОМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қува тумани суди раиси