Маълумки, ҳаётимиздаги энг муҳим ҳуқуқ ва эркинликларимиздан бири меҳнат муносабатлари билан боғлиқ. Бинобарин, меҳнат ҳуқуқига оид масалалар ҳеч кимни беэътибор қолдирмайди. Иш ҳақидан ушлаб қолиш тартиби ҳам шулар жумласидандир.

Амалдаги Меҳнат кодексининг 269-моддасига биноан, ходимнинг ёзма розилиги билан иш ҳақидан ушлаб қолиниши мумкин. Шунингдек, ходимнинг ёзма розилигидан қатъи назар, иш ҳақидан ушлаб қолиш мумкин бўлган ҳолатлар ҳам бор. Хусусан, солиқлар ва йиғимларни ундириш, қонунда белгиланган тартибда суд қарорлари ҳамда бошқа ижро ҳужжатларини ижро этиш, қолаверса, ваколатли органларнинг қонуний талабларини бажариш учун иш ҳақидан ушлаб қолиниши мумкин.

Бундан ташқари иш ҳақи ҳисобига берилган бўнакни ушлаб қолиш, бошқа жойдаги ишга кўчиб ўтгани муносабати билан хўжалик эҳтиёжлари, хизмат сафарларига берилган, сарфланмаган ва ўз вақтида қайтарилмаган бўнакни ҳамда ҳисоб-китобдаги хатолар оқибатида ортиқча тўланган маблағни қайтариб олиш учун иш ҳақидан ушлаб қолинади.

Бундай ҳолларда иш берувчи бўнакни қайтариш, қарздорликни тўлаш учун белгиланган муддат тамом бўлган кундан ёки тўлов нотўғри ҳисоблаб чиқарилган кундан эътиборан бир ойдан кечиктирмай ушлаб қолиш ҳақида буйруқ чиқаришга ҳақли. Агар бу муддат ўтиб кетган бўлса ёки ходим бўнакни тўлаш учун ушлаб қолиш асосларига ёхуд миқдорига эътироз билдираётган бўлса, қарзни тўлаш суд тартибида амалга оширилади.

Меҳнат кодексининг 269-моддасига кўра, ходим томонидан иш берувчига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш учун, агар етказилган зарарнинг миқдори ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақидан ошмаса, ўртача ойлик иш ҳақининг ўттиз фоизидан кўп бўлмаган миқдорда жаримани ундириш, ходим қайси иш йили ҳисобига таътил олган бўлса, ўша йил тугагунига қадар меҳнат шартномаси бекор қилинганда таътилнинг ишлаб берилмаган кунлари учун ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда ҳам иш ҳақидан ушлаб қолиниши белгиланган.

Башарти, ишга қабул қилишга доир белгиланган қоидаларнинг бузилиши ёхуд якка тартибдаги меҳнатга оид муносабатнинг давом этишига монелик қилувчи ҳолатларнинг юзага келиши ходимнинг айбли ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) билан боғлиқ бўлмаса, меҳнат шартномаси ишга қабул қилишга доир қоидалар бартараф этиш имкони бўлмаган ва у ишни давом эттиришга тўсқинлик қиладиган ҳолда бузилса ҳам, иш ҳақидан ушлаб қолиш амалга оширилмайди.

Ходимга ортиқча тўланган иш ҳақи (шу жумладан, меҳнат тўғрисидаги қонунчилик ёки меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатлар нотўғри қўлланилганда) ундан ундирилиши мумкин эмас. Шунингдек, ҳисоблашдаги хатолик, агар якка тартибдаги меҳнат низоларини кўриб чиқувчи орган томонидан ходимнинг меҳнат нормаларини бажармаганликдаги айби эътироф этилган ёки ходимнинг суд томонидан белгиланган ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) сабабли ходимга ортиқча иш ҳақи тўланганлик ҳолатлари бундан мустасно. Солиқ кодексига мувофиқ, солиқ солинмайдиган тўловлардан ушлаб қолишлар амалга оширилиши мумкин эмас.

Меҳнат кодексининг 270-моддасида ҳар бир тўлов чоғида иш ҳақидан ушлаб қолинган маблағларнинг умумий суммаси ходимга ҳақиқатда ҳисобланган иш ҳақининг эллик фоизидан ошиши мумкин эмас. Мазкур модданинг биринчи қисмида белгиланган чеклов алимент мажбуриятлари бўйича қарздорликни, шунингдек, ахлоқ тузатиш ишлари тарзида жазо тайинланган ходимнинг иш ҳақини ушлаб қолишга нисбатан татбиқ этилмайди. Бундай ҳолларда жазодан ва алимент мажбуриятлари бўйича қарздорликдан ушлаб қолиш миқдори ходимга ҳақиқатда ҳисобланган иш ҳақининг етмиш фоизидан ошмаслиги шарт.

Ходимнинг хоҳишига кўра, иш ҳақи ёки унинг муайян қисми ходимнинг ёзма аризасида кўрсатилган миқдорларда ва муддатларда кредиторларга банк муассасаларидан олинган ссудалар, кредитлар, коммунал тўловлар ва бошқа харажатларни тўлаш учун юборилиши мумкин. Кўриниб турганидек, қонунчиликда иш ҳақидан ушлаб қолишнинг ҳуқуқий тартиблари аниқ белгиланган. Шу боис уларга қатъий амал қилиш зарур.

Фазлиддин АЛЛАЁРОВ,

фуқаролик ишлари бўйичаТермиз туманларо суди судьяси

Аввалига ҳаммаси оддий, одатдаги ҳолда кечган эди: Янги Наманган тумани ички ишлар бўлими профилактика инспектори А. Камолов 2023 йил 6 июль куни топшириққа биноан тунги хизматга жалб этилади. Шу боис, у ўзи билан бирга хизмат ўташи белгиланган профилактика инспектори М. Исмоилов билан учрашиш учун “Келажак тонги” маҳалласи идорасига келади. Ҳамкасбини кутиб турган пайтда эса ёнига “Дамас” русумли автомашина келиб тўхтайди.

— Машина бозори яқинида уч-тўртта барзанги йигитлар ғала-ғовур қилиб туришибди. Негадир улар менга шубҳали туюлди. Балки бир текшириб кўрарсизлар?!, — дейди нотаниш ҳайдовчи.

— Раҳмат, ака. Албатта, ўрганамиз. Сиз бораверинг, — дейди инспектор.

“Дамас” машинаси жўнаб кетгач, профилактика инспектори М. Исмоиловга қўнғироқ қилиб, ҳайдовчи айтган манзилга етиб келишини тайинлайди. Шу билан бирга, ўзи ҳам ўша томонга йўл олади.

Чиндан ҳам, тилга олинган манзилда, “Жентра” русумли автомашинаси тўхтаб турар, ёнида 3-4 нафар нотаниш йигитлар алланималарни муҳокама қилишаётганди. Ҳам­касби етиб келгач, икковлашиб нотаниш фуқароларга ўзларини таништиришади. Ўз навбатида, ўша йигитлардан бири ҳам ўзининг ички ишлар бўлими ходими эканлигини айтади.

Шундан сўнг хизмат юзасидан автомашинани кўздан кечиришади.

Натижада автомашина юкхонасининг за­хира балони турадиган жойидан бири 60 сантиметр, иккинчиси 1 метрдан узунроқ ўлчамдаги ёғоч бута топилади. А. Камолов бу хусусда сўраганида ўзини ички ишлар бўлими ходими сифатида танитган фуқаро ёғоч буталарни хизмат юзасидан олиб юришини маълум қилади. Бинобарин, профилактика инспектори унинг исм-шарифи ва бошқа маълумотларини ёзиб олади. Орадан салкам 3 ҳафта ўтгач эса, айнан ўша кимсалар томонидан босқинчилик ва қотиллик жинояти содир этилади.

*   *   *

Наманган шаҳрида яшовчи Абдулла Муҳиддинов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2021 йил ёз ойларида Поп туманининг Резаксой қишлоғига дам олиш учун келади. Шу ерда у Жасур Шерматов билан танишиб қолади. Ўзаро суҳбат асносида Жасур меҳмонга қум аралашмасидан кумуш ажратиб олиш мумкинлигини айтади. Бу фикр эса, А. Муҳиддиновни жуда қизиқтириб қўяди. Бинобарин, у шаҳарга қайтгач, заргар қариндоши Икром Юсуповга маслаҳат солади.

— Ўша қум аралашмасини кўришим керак. Шунда аниқ фикр айта оламан, — дейди заргар.

Шундан сўнг Абдулла  Муҳиддинов И. Юсуповга Поп туманидан 1 та қопда қум аралашмасини келтириб беради. Қум таркибини текшириб кўрган заргар ундан фойдаланиш мумкинлигини айтади.

Бу фикрни эшитган А. Муҳиддинов таниши Қ. Солиевнинг нотурар жойини ижарага олиб, яширин равишда кумуш ишлаб чиқаришни бошлаб юборади. Ж. Шерматовнинг поччаси Нодир Каримов нақ икки йил мобайнида, яъни ўша пайтдан 2023 йил ёз ойларигача Поп туманининг Қўшминор маҳалласи ҳудудидаги ташландиқ кондан Наманган шаҳрига бир-икки қопдан қум аралашмасини етказиб бериб турди. А. Муҳиддинов  ҳар бир қоп қумни 3-3,5 миллион сўмга сотиб олади. Аммо шаҳарлик “тадбиркор” ишлаб чиқариш цехини ошкор қилмаслик мақсадида Н. Каримовга манзилни кўрсатмаган. 2023 йилнинг ёз фаслига келиб, Н. Каримов катта даромад келтираётган яширин цеҳ жойлашган манзилни билиб қолган. Оқибатда яширин цеҳ раҳбари бир ҳийла ўйлаб топади.

Гап шундаки, у Нодирга охирги келтирган қопларидаги қум таркибидан кумуш моддаси чиқмаганини айтади. Буни эшитиб, қум таъминотчиси тарвузи қўлтиғидан тушиб, ортига қайтади. Бироқ унинг миясида кумуш маҳсулотини қўлга киритиш режаси пайдо бўлади.

Дастлаб Н. Каримов қайноғаси Ж. Шерматов, танишлари Мақсуд Аҳмедов, Асқар Раҳмонов, Муҳриддин Нажмиддинов, Оғабек Ирисбоев ва Озод Эминовлар билан пухта режа тузади. Сўнгра атрофидаги вазиятни ўрганиш мақсадида Жасур, Мақсуд ва Асқар билан бирга яширин цех жойлашган Янги Наманган туманининг Шербулоқ маҳалласига боради.

Яширин цех яқинида ўралашиб юришганда эса, юқорида тилга олганимиздек, профилактика инспекторларига дуч келишади. Бинобарин, ҳеч нарса билмагандек изларига қайтишади.

Шу тариқа нақ 15-16 кун мобайнида жиноий режа “пишитилади”. 2023 йил 23 июль куни шом маҳали – соат 19:30 ларда жиноий гуруҳ аъзолари “Ангрен-Поп” темир йўлининг “Қўшминор” вокзали ёнида учрашишади. Яна бир карра вазифалар тақсимлаб олингач, Наманган шаҳри томон йўлга чиқишади. Тунги соат 00:30 ларда Нозимжон бошқарувидаги “Ласетти” русумли автомашинада Тўрақўрғон туманининг Еттикон маҳалласига етиб келишади.

Жиноий гуруҳ ўша ерда фуқаро А. Нуритдиновнинг кўчада қаровсиз қолдирилган “Ласетти” русумли автомашинанинг давлат рақамини ечиб олиб, ўзларининг автомашинасига ўрнатишади.

Бундан ташқари жиноий гуруҳ соат тунги 00:50 ларда Янги Наманган туманининг Мингтерак маҳалласида яшовчи М. Мирзаевга тегишли “Нексия-2” автоуловининг давлат рақамини ҳам ечиб олиб кетишади.

Хуллас, жиноий гуруҳ белгиланган манзилга тунги соат 02:00 ларда етиб келади. Сўнг Нодир, Асқар, Жасур, Мақсуд ва Муҳриддин яширин цех яқинида ниқоб ва қўлқопларни кийиб, ёғоч таёқ билан қуролланиб олишади. Бу пайтда цеҳда Нодир, Маъруф, Ҳожиакбар ва Абдулазиз исмли ишчилар ишлашаётганди. Шунда жиноий гуруҳ аъзолари девор ошиб ичкарига кириб, ишчиларга тўсатдан ҳужум қилишади. Яъни уларнинг ҳаёти ва соғлиги учун хавфли бўлган зўрлик ишлатиб, таёқлар билан уриб-дўппослашади. Лекин Нодир ва Ҳожиакбар уларга қаршилик кўрсатиб, қочиб кетишади. Мақсуд, Асқар ва Муҳриддин Абдулазиз Жалоловни ерга йиқитиб, калтаклашади, тан жароҳати етказишади.

Шундан сўнг Мақсуд Аҳмедов яширин цехидаги хоналарга кириб, қиймати 740 000 сўм бўлган “Dahua” русумли, қиймати 570 000 сўм бўлган “NVR” русумли видеокузатув камераси хотирасини (“DVR” винти), Асқар Раҳмонов эса Маъруф Тўхтабаевга тегишли қиймати 3 050 000 сўмлик “Xiaomi 12 Lifte” русумли, Ҳожиакбар Нажмиддиновнинг баҳоси 2 680 000 сўмлик “Iphone XS” русумли уяли телефонини, Нодир, Жасур ва Муҳриддинлар эса, учта идишда ярим тайёр ҳолатдаги қимматбаҳо кумуш маҳсулотини босқинчилик йўли билан эгаллашади.

Худди шу маҳал кутилмаган қабиҳлик юз беради. Яъни Асқар Раҳмонов яширин цех ишчиси Маъруф Тўхтабоевнинг орқасидан қувиб бориб, қўлидаги таёқ билан унинг бошига зарба беради. Оқибатда М. Тўхтабоев ерга йиқилиб, ҳушини йўқотади. Энг ачинарлиси, кўз очиб, юмгунча фурсат ичида М. Тўхтабоев ҳодиса жойида вафот этади. Бундан қўрқиб кетган жиноятчилар эса дарҳол қочиб қолишади.

Аммо тез орада ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан жиноий гуруҳ аъзолари қўлга олиниб, уларга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Мазкур ишни жиноят ишлари бўйича Поп тумани судида кўриб чиқиш чоғида, судланувчиларнинг қилмишлари рад этиб бўлмас далиллар билан ўз исботини топди. Бинобарин, суд уларни Жиноят кодексининг бир қатор моддалари билан айбдор деб топиб, озодликдан маҳрум қилиш жазосига маҳкум этди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, одам боласи ҳаддан ташқари молу дунё ва мўмай даромад топишга муккасидан кетмай борига — топганига, ато қилганига қаноат қилса, турмуши файзли, ҳаёти тинч ва осойишта кечади. Қинғир ишнинг қийиғи эса, қирқ йилдан кейин бўлса ҳам, албатта, чиқади — юзшувут қилади.

Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Жасур ҚУРБОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Поп тумани суди раиси

Маълумки, ҳар бир тадбиркор ўз фаолиятини амалга ошириш жараёнида бошқа тадбиркорлик фаолияти субъект­лари билан фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларга киришиб, муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади. Табиийки, ушбу ҳуқуқ ва мажбуриятлар ўз вақтида виждонан адо этилса, бундан икки томон ҳам бирдек манфаатдор бўлади.

Афсуски, ҳаётда баъзан ижро этувчи томонидан шартнома мажбуриятлари талаб даражада бажарилмай қолган ҳолатлар ҳам учраб туради. Бунинг натижасида тарафларнинг ўзаро муносабатларига путур етади, ишонч йўқолади ва низо пайдо бўлади.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, Иқтисодий процессуал кодекс талабига кўра, тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар иқтисодий судлар томонидан кўриб чиқилади.

Шу ўринда бевосита ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, «Ҳ. М.» масъулияти чекланган жамияти судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, «Х. С.» масъулияти чекланган жамиятидан 36 000 000 сўм асосий қарз, 9 432 000 сўм пеня ундириб беришни сўраган.

Ишдаги ҳужжатлардан кўринишича, тарафлар ўртасида маҳсулот етказиб бериш тўғрисида 2023 йил 15 май куни 149 968 000 сўмлик 09/01-сонли шартнома имзоланган.

Даъвогар томонидан шартномавий мажбуриятларни бажариш мақсадида 2023 йил 23 октябрда 23/10-сонли ҳисоб-фактурага асосан, жами 36 000 115 сўмлик маҳсулот етказиб берилган, аммо жавобгар ушбу маҳсулотлар ҳақини тўламаган.

Ваҳоланки, шартноманинг 2.1-бандига кўра, “маҳсулот етказиб берувчи” маҳсулотларни “сотиб олувчи”га етказиб бериш, 3.2-бандига кўра, “сотиб олувчи” маҳсулот ҳақини ўз вақтида тўлаш мажбуриятини олган.

Бунинг устига даъвогарнинг қарзни тўлаб бериш юзасидан талаблари жавобгар томонидан эътиборсиз қолдирилган. Натижада даъвогар даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Судда даъвогарнинг даъво аризаси тўлиқ қаноатлантирилди.

Жавобгар шартномавий мажбуриятини ўз вақтида бажармагани натижасида даъвогар фойдасига асосий қарздан ташқари пеня ҳамда ишни судда кўриш билан боғлиқ харажатлар ҳам ундириладиган бўлди.

Ачинарли жиҳати шундаки, тарафлар ўртасидаги доимий ҳамкорликка путур етди, ўзаро ишонч йўқолди. Зеро, Фуқаролик кодексининг 9-моддасида фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги, фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши, фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса иш одоби қоидаларига ҳам қатъий риоя этишлари зарурлиги алоҳида қайд этилган.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, қонун талаблари асосида тузилган шартнома бўйича олинган мажбурият тўла-тўкис бажарилиши лозим. Мажбуриятнинг ўз вақтида, тўлиқ ва сифатли равишда адо этилиши ўзаро ишончни мустаҳкамлаш билан бирга, томонларнинг фаолияти янада жадал ривожланиши ва тобора кенгайишида муҳим омил бўлади.

Шерзод Ғофуров,

Зарафшон туманлараро

иқтисодий суди раиси

Нафс қутқусига учиб, енгил йўл билан мўмай даромад топишга уринганлар аксарият ҳолларда  боши берк кўчага кириб қолади…

Ўтган йилнинг 4 июнь куни ярим тунда Жомбой туманида яшовчи Воҳид Умаровга (исм-шарифлар ўзгартирилди) қўшниси Даврон Маматалимов қўнғироқ қилиб, пойинтар-сойинтар равишда шериги билан маҳалласидаги боққа ўғирликка тушгани, шу боис қоровуллар унга тан жароҳати етказганини билдиради.Сўнгра шеригининг “Дамас” русумли автомашинасини уйининг олдига олиб келиб қўйишни илтимос қилади. Ўзи эса аллақаёққа шошилинч кетаётганини айтади.

В. Умаров унинг илтмосига йўқ дея олмайди ва маҳалладоши Элшод Саидқуловга қўнғироқ қилиб, сайҳонликда қолдирилган машинани олиб келишга ёрдам сўрайди.

Улар айтилган манзилга етиб боришганда, оқ рангли “Дамас-2” русумли автомашина турганини кўришади. Улар автомашина эшигини очгач, ҳайдовчи ўриндиғи қонга ботгани, калит ўт олдириш жойида эканига кўзлари тушади. Олд ўнг ўриндиқнинг пастида қора рангли сумка очиқ ҳолда ётарди.

Шу пайт Д. Маматалимов В. Умаровга яна қўнғироқ қилиб, қон изини ювиб, автомашинани тезроқ уйга олиб боришни, машинадаги телефон аппаратини ариққа ташлаб юборишни тайинлайди.

Бу гапдан шубҳаланган В. Умаров ва Э. Саидқулов автомашинанинг эшикларини қулфлаб, уйларига қайтиб кетишади.

Шу ўринда Даврон Маматалимовнинг шахсига тўхталадиган бўлсак, ўттиз икки ёшли бу кимса илгари фирибгарлик ва баданга қасддан енгил шикаст етказиш жиноятларини содир этиб, икки марта судланган. Тайинланган ахлоқ тузатиш ишлари жазосининг 1 йил 10 ойи ҳали ўталмаган. Аслида, бу кимса ўзига нисбатан кўрсатилган бағрикенглик ва мурувватдан хулоса чиқариб, тўғри йўлга тушиб олиши, гулдек оиласи, икки нафар вояга етмаган фарзандини пешона тери эвазига топган ризқ-насиба билан боқишни ҳаёт тарзига айлантириши лозим эди. Аммо у бунинг ўрнига жиноий йўл билан бойлик орттиришдек нопок йўлни танлади.

Ўтган йил май ойининг ўрталарида Қашқадарё вилоятига тарвуз сотиш учун борган Д. Маматалимов қамашилик Улуғбек Нурмаматов билан танишиб қолади. Ўзаро суҳбат давомида У. Нурмаматов Тошкентдан гуруч маҳсулоти олиб келиб, Қашқадарё вилоятида сотиши, шунинг ортидан рўзғор тебратаётганини айтади. Д. Маматалиев тарвуз экиб етиштириши, бошқа пайтларда ҳўл мева савдоси билан шуғулланишини маълум қилади. Шундан сўнг улар ҳамкорлик қилишга келишишади.

Бу пайтда Д. Маматалимов қишлоқдошларидан 29 минг АҚШ доллари миқдорида қарздор эди. Шу боис, айрим қишлоқдошлари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга мурожаат қилишган. Д. Маматалимов икки оёғи бир этикка тиқилгач, қарздан қутулишга чора излашга тушади.

Шунда бехосдан бундан бир неча ой аввал танишган У. Нурмаматов ёдига тушади-ю, ўй-фикри бузилади: “Улуғбек Тошкентдан гуруч олиб келиш учун катта миқдордаги пул билан йўлга чиқади, пичоқ билан қўрқитиб, пулини қўлга киритсам, қарз балосидан қутулардим”…

Д. Маматалимов ана шу ғаразли ниятини амалга ошириш учун У. Нурмаматовга қўнғироқ қилиб, Тошкент шаҳрига гуруч олиб келиш учун қачон боришини сўрайди. У. Нурмаматов 4 июнь куни йўлга чиқишини айтгач, ўзини ҳам бирга олиб кетишини илтимос қилади.

2023 йил 4 июнь куни У. Нурмаматов йўлга чиқаётгани ҳақида хабар беради. Улар кечаси Самарқанд тумани ҳудудидаги нон растаси олдида учрашишга келишишади.

Д. Маматалимов жиноий ниятини амалга ошириш учун уйдан ошхона пичоғини олиб чиқади. Булунғур тумани ҳудудида автомашинанинг мотор қисмида носозлик юзага келиб, У. Нурмаматов уни йўл четига тўхтатади.

Шунда Д. Маматалимов чўнтагидан пичоқни чиқариб, У. Нурмаматовга ўқталади. Бундай кутилмаган таҳдиддан Улуғбек сергак тортиб, унинг пичоқ ушлаган қўлини маҳкам ушлаб олади. Аммо пичоқнинг ўткир тиғи қўлини кесиб кетади. Оғриққа чидаёлмай пичоқни қўйиб юборгач, Д. Маматалиев уни жабрланувчи танасининг дуч келган жойига кетма-кет санчий бошлайди.

Бирпасда қонга бўялган У. Нурмаматов автомашинадан тушиб, йўлнинг қарама-қарши томонига қоча бошлайди, одамларни ёрдамга чақиради.

Ваҳшийлашган Д. Маматалимов унинг ортидан етиб олиб, бўйин соҳасига яна икки марта пичоқ уради.

Ниҳоят, нотаниш ҳайдовчилар автомашиналарини тўхтатиб, уларнинг олдига яқинлаша бошлагач, Д. Маматалимов У. Нурмаматовнинг автомашинасига ўтирганича воқеа жойидан қочиб кетади.

Ҳаёт учун хавфли бўлган тан жароҳати олган У. Нурмаматов беҳуш ҳолда шифохонага олиб борилади ва шифокорлар ёрдамида ҳаёти сақлаб қолинади.

Д. Маматалимов У. Нурмаматовнинг автомашинасини босқинчилик йўли билан олиб қочиб, қора рангли сумкадаги 62 миллион сўмни қўлга киритади. Сўнгра жазодан қутулиб қолиш мақсадида Фарғона вилоятига йўл олади. Аммо тез орада қўлга олинади.

Суд Д. Маматалимовни Жиноят кодексининг 164-моддаси (босқинчилик) 3-қисми “г” банди ва 267-моддаси (транспорт воситасини олиб қочиш) 3-қисми “в” бандидаги жиноятларни содир этганликда айбдор деб топди ва унга нисбатан 18 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, бу дунёда ҳар қандай муаммонинг ечими бор. Фақат ақл-идрок билан иш тутиш, бир ишни бошлашдан олдин оқибатини кўра олиш лозим. Борди-ю, боши берк кўчага кириб қолганда ҳам жиноят содир этиш йўли билан ундан чиқиб кетишга уриниш калтабинликдан бошқа нарса эмас. Шу маънода баён этилган воқеа тафсилотлари бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Абдусаттор АБДУРАЗЗОҚОВ,

жиноят ишлари бўйича

Жомбой тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Ҳаётда кишининг бошига кутилмаган ташвишлар тушиши, кимдир билиб-билмай, эҳтиётсизлик оқибатида, бошқа биров эса, оқибатни ўйламай жиноят содир этиши мумкин. Шундай паллада одил судлов мезонлари ва қонунчиликда ўз ифодасини топган инсонпарварлик тамойиллари кун тартибига чиқади.

Навоий шаҳрида яшовчи Абдужалол Ҳусанов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўн йилдан буён паррандачилик фаолияти билан шуғулланиб келади. У ҳовлисининг адоғидаги товуқхонада, 600-700 бош “Бройлер” зотли товуқларни боқиб, гўштини бозорга чиқаради. Шунинг ортидан даромад топиб, рўзғор тебратади.

Маълумки, қишда товуқхонани иситиш қийин бўлади. Шу сабабли у хонадонга уланган газ қувуридан резина шланг орқали газни товуқхона биносидаги қўлбола иситиш тизимига улайди. Аммо тез орада А. Ҳусановнинг ҳийласи фош бўлади.

Гап шундаки, шу йилнинг 20 март куни маҳаллага бириктирилган ички ишлар бўлими профилактика инспектори Ш. Қобилов икки нафар газ идораси ходими билан А. Ҳусановнинг уйига боришади. Ш. Қобилов газ идораси ходимларини таништираркан, газ ҳисоблагич ускунасини кўрсатишни сўрайди.

Масъул ходимлар газ ҳисоблагич ускунасини текшириб кўришгач, товуқхона биносига газ тармоғи қаердан уланганини аниқламоқчи бўлишади.

Шунда А. Ҳусанов уларнинг товуқхона биносига киришига қаршилик кўрсатади. Устига устак, профилактика инспектори Ш. Қобиловнинг юзига шапалоқ тортиб юборади. Бунинг натижасида Ш. Қобилов енгил тан жароҳати олади.

Шундан сўнг А. Ҳусановга нисбатан жиноят иши қўзғатилиб, дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми, 140-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганлик тўғрисида айблов эълон қилинади ва иш судга юборилади.

Судда судланувчи, жабрланувчи ва фуқаровий даъвогар ҳамда гувоҳларнинг кўрсатмалари эшитилди, мавжуд далилларга баҳо берилди.

Суд дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми билан нотўғри малакаланган деб ҳисоблади. Чунки Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисми диспозициясида қаршилик кўрсатиш, яъни хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига ёки фуқаровий бурчини бажараётган шахсга қандай шаклда бўлмасин, ўзининг хизмат вазифасини бажариш ёки фуқаровий бурчини бажаришдан воз кечишга, шунингдек, қонунга хилоф ҳаракатлар содир этишга мажбур қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Амалдаги қонунчилик талабларига кўра, Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноят хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига ёки фуқаролик бурчини бажараётган шахсга фаол қаршилик кўрсатиш бошланган вақтдан бошлаб, оқибат келиб чиқишидан қатъи назар, тугалланган ҳисобланиши, агар қаршилик кўрсатиш жараёнида жабрланувчига ўртача оғир ёки оғир тан жароҳати етказилган бўлса, айбдорнинг қилмиши жиноятлар мажмуи бўйича Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисми ва 105-моддаси ёки 104-моддаси билан малакаланиши шарт.

Судда аниқланган ҳолатларга кўра, А. Ҳусанов хизмат вазифасини бажараётган профилактика инспектори Ш. Қобиловнинг қонуний фаолиятига қаршилик қилиб, унга енгил тан жароҳати етказган. Шу вақтда унинг ҳаракатлари тугалланган бўлиб, жиноий ҳаракатларида хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига қандай шаклда бўлмасин, ўзининг хизмат вазифасини бажаришдан воз кечишга, қонунга хилоф ҳаракатлар содир этишга мажбур қилиш белгилари мавжудлиги аниқланмади.

Юқоридаги қонуний асосларга кўра, суд А. Ҳусановнинг ҳаракатларини Жиноят кодексининг 219-моддаси 2-қисмидан шу модданинг 1-қисмига қайта малакалашни лозим топди.

Бундан ташқари суд дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 140-моддаси 3-қисми “а” банди билан ҳам асоссиз малакаланган, деган хулосага келди. Чунки судда жабрланувчи Ш. Қобилов судланувчининг хонадонида хизмат вазифасини бажараётган вақтида уни ҳақорат қилганини тасдиқловчи бирор-бир далил аниқланмади. Шунингдек, судда жабрланувчи Ш. Қобилов А. Ҳусановнинг ўзини ҳақорат қилмагани, гувоҳ С. Илҳомов ва Ф. Райимқулов ҳам шундай мазмунда кўрсатма берганини инобатга олди.

Бинобарин, суд А. Ҳусановнинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 140-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноят аломатлари мавжуд эмас, деган хулосага келди. А. Ҳусановга нисбатан эълон қилинган ушбу айблов бўйича Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандини қўллаб, уни оқлашни лозим деб топди.

Энди судланувчига нисбатан қўйилган кейинги айбловга тўхталадиган бўлсак, дастлабки тергов органи томонидан А. Ҳусановнинг жиноий ҳаракатлари Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандлари билан тўғри малакаланган. Судланувчи А. Ҳусанов оилавий тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш давомида Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 12 январдаги 22-сонли қарори талабларига зид равишда умумий фойдаланишдаги табиий газ қувуридан яширин равишда янги уланиш манбасини очиб, товуқхонага ўрнатилган 2 дона қўлбола иситиш ускунасига ўзбошимчалик билан улаган. “Ўзэнергоинспекция” Навоий вилояти бошқармасининг 2024 йил 30 апрелдаги хулосасига кўра, А. Ҳасанов 38 515 кубометр, яъни 45 миллион 85 минг сўмлик табиий газни талон-торож қилиши оқибатда “Ҳудудгаз Навоий” газ таъминоти филиали манфаатларига катта миқдорда зарар етказган.

Маълумки, ҳар қандай жиноят ишини мазмунан муҳокама қилиш жараёнида судланувчига нисбатан тайинланадиган жазо тури ва миқдори масаласи муҳим аҳамиятга эга. Шу боис суд жиноят ишини кўришда янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 20-моддасига таянди. Ушбу моддада шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши белгилаб қўйилган.

Бундан ташқари Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 1-бандида судларнинг эътибори жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилишга қаратилиши лозимлиги, 3-бандда Жиноят кодексининг 8, 54-моддалари мазмунига кўра, жазо адолатли бўлиши – ҳар бир ҳолатда индивидуал тайинланиши, жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражасига, айбдорнинг шахсига, шунингдек, жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларга мувофиқ бўлиши лозимлиги ҳақида раҳбарий тушунтириш берилган.

Суд қонун талаблари ва Пленум қарорининг раҳбарий тушунтиришларига риоя қилиб, судланувчи А. Ҳусановга нисбатан жазо тайинлашда жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд эмас, деб ҳисоблади. Жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар сифатида унинг айбига тўлиқ иқрорлиги, чин кўнгилдан пушаймонлиги, муқаддам судланмагани, етказилган моддий зарарни тўлиқ қоплангани, жабрланувчи ва фуқаровий даъвогарнинг даъволари йўқлигини инобатга олди.

Суд А. Ҳусановни Жиноят кодексининг 219-моддаси 1-қисми ва 169-моддаси 2-қисми “б”, “д” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбдор топиб, унга нисбатан иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда уч йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади. Унинг қамоқда сақланган 2 ой 23 куннинг бир куни ахлоқ тузатиш ишларининг уч кунига тенглаштириб, ахлоқ тузатиш ишларининг 8 ой 8 куни ўталган деб ҳисобланди. А. Ҳусановга нисбатан қўлланилган “қамоққа олиш” эҳтиёт чораси бекор қилиниб, у суд залидан озод қилинди.

Жиноят ишининг адолатли якунлангани, судланувчига қилмиши учун тегишли жазо тайинлангани ҳеч кимда эътироз уйғотмади. Бу уларнинг суддан рози бўлгани ва одил судловга нисбатан ишончнинг ортганидан далолатдир.

Баҳодир АЛИҚУЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Навоий шаҳар суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Мамлакатимизда сўнги йилларда суд-ҳуқуқ соҳасида тарихий ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилмоқда. Айниқса, судларнинг мустақиллигини таъминлаш ва соҳадаги мавжуд муаммоларни бартараф этишга қаратилган кўплаб норматив ҳужжатлар қабул қилинди.

Суд тарихига назар соладиган бўлсак, ислоҳотлар давомида Олий суд ва Олий хўжалик суди, фуқаролик, жиноий, маъмурий ва иқтисодий суд иш юритув соҳасида Олий судга бирлаштирилди. Судьялар олий кенгаши, маъмурий судлар, Олий суд ҳузурида Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти ташкил этилди. Жиноят ишини қўшимча тергов юритиш учун қайтариш институти бекор қилинди ва далилларга баҳо бериш инс­титути такомиллаштирилди. Бу, ўз навбатида, иш бўйича барча ҳолатлар суд томонидан ҳар томонлама текширилиб, далилларга холисона баҳо берилган ҳолда оқлов ҳукмлари кўпайишига асос яратди.

2017 йилга­ қадар олтита суд инстанциясида суд қа­рорлари қай­та кў­риб чиқилган. Ўтган тўрт йилдан буён бу инстанциялар со­ни учтага келтирилди.

Суд тизимига «бир суд — бир инстанция» тамойили жорий қилинди. Унга кўра, аввало, халқаро стандартларга мос равишда уч бос­қичли суд тизими яратилди. Инстанция (туман (шаҳар) судлари, айрим тоифадаги мураккаб ишлар бўйича — вилоят судлари), апелляция инстанция (ви­лоят даражасидаги судлар) ва кассация инстанцияси (Олий суд) шулар жумласидандир. Иккинчидан, халқаро ташкилотлар ва экспертларнинг эътирозига сабаб бўлаётган назорат инстанцияси тўлиқ бекор қилинди.

Олий суд тузилмасида инвестициявий низоларни ҳам­да рақобатга оид ишларни кў­риш бўйича судлов таркиби тузилди. Бу билан инвесторлар, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштирилди.

Бундан ташқари Олий су­д фаолиятида фуқаролар ва юридик шахсларнинг одил судловга эришишида кенг имкониятлар яратилди. Илгари Олий судга назорат тартибида келиб тушган шикоятлар судьялар томонидан ўрганилиб, асос мавжуд эмас, деб ҳисобланган ҳолларда шу ҳақда ёзма жавоб хати йўллаш билан кифояланган. Кейинчалик эса суд тизимида жорий этилган «бир суд — бир инстанция» тамойили асосида, Олий суднинг назорат инстанцияси ту­гатилиб, ишларни кассация тартибида кўриш ваколати жорий этилди.

Шу билан бирга, ҳар бир кассация шикояти судлов ҳайъатлари томонидан суд мажлисида кў­рилиб, қарор қабул қилиниши тартиби жорий этилди.

Бунинг натижасида Олий суд судьяларининг иш ҳажми юкламаси аввалгига қараганда бир неча баробар ортди, шунингдек, ишларни кўриш жараёнларида фуқароларга бир қатор ноқулайликларни келтириб чиқарди.

Бинобарин, ҳар бир туман-шаҳар судларига масофавий видеоконференцалоқа режими ўрнатилган бўлсада, кассация шикоятини берган тарафнинг бевосита суд мажлисида қатнашиш истагига кўра Тошкент шаҳрига боришига тўғри келаётган эди.

Суд ислоҳотлари давомида Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 27 сентябрдаги «Суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонунига асосан 2024 йил 1 январдан бошлаб, суд тизимида апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари жорий қилинди ва биринчи инстанция судининг ҳукмлари, ажримлари устидан дастлаб апелляция тартибида, агар апелляция тартибида кўрилмаган бўлса, қонуний кучга кирган ҳукмлар, ажримлар устидан кассация тартибида шикоят ё протест беришлари, апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган жиноят ишлари бўйича чиқарилган ҳукмлар, ажримлар устидан эса, тафтиш тартибида шикоят ё протест бериш, шунингдек, тафтиш тартибида такроран шикоят ё протест билдириш юзасидан илтимоснома билан мурожаат қилиш имконини яратди.

Бундан ташқари, ҳукм устидан апелляция тартибида шикоят ёки протест бериш муддати йигирма суткадан ўн суткага қисқартирилди. Жиноят ишини кассация ва тафтиш тартибида кўриш натижалари юзасидан янги оқлов ёки айблов ҳукми чиқариш ваколатлари берилди.

Киритилаётган ўзгартириш суд қарорларини бекор қилиб, янгидан кўриш учун қуйи инстанция судларига қайтариш амалиётига чек қўйди ва фуқароларнинг сарсон бўлиши олди олинди. Бу билан судда ҳар бир иш бўйича якуний хулосага келиш учун замин яратилди.

Муҳтарам юртбошимиз томонидан қабул қилинган «Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармонга асосан судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатини янада кучайтириш юзасидан 2025 йил 1 январдан бошлаб, жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида тергов судьялари жорий қилинмоқда.

Тергов судьялари зиммасига жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масалалари, яъни, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатувларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги ва бошқа илтимосномалар ва маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни кўриб чиқиш ваколати юклатилмоқда.

Бу билан жиноят ишлари бўйича биринчи инстанция судлар судьялари ўртасида иш ҳажми мутаносиблигини тўлиқ таъминлашга эришилади.

Судьялар томонидан жиноят ишларини кўриш давомида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан тўла ва холисона текшириб чиқилиши, судланувчиларнинг барча важлари текширилиши ва тарафлар томонидан келтирилган илтимосномаларни тўлиқ кўриб чиқилиши учун замин яратади.

Юқоридаги ислоҳотларнинг туб моҳияти янгиланган бош қомусимизда белгилаб қўйилган нормаларга асосланмоқда ва ўз навбатида Конституция тўғридан-тўғри ишлайдиган ҳужжат бўлиши, яъни унинг нормаларини судларда тўғридан-тўғри қўллаш амалиётини йўлга қўйиш мақсадида Олий суд Пленумининг қарорлари ҳам қабул қилинди.

Дарҳақиқат, бугун юртимизда олиб борилаётган барча йўналишдаги ислоҳотларнинг марказида инсон омили турибди. Бу ҳаётий ҳақиқатни Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномасидаги «Инсон манфаатлари ва яна бир бор инсон манфаати ислоҳотларнинг бош мақсади этиб белгиланди», дея айтган сўзлари ҳам исботлаб турибди.

Зеро, ислоҳотлардан кўзланган асосий мақсад шу муқаддас заминда истиқомат қилаётган ҳар бир инсонинг орзуларини рўёбга чиқариш ҳамда унинг учун муносиб турмуш шароитларини яратишдан иборатдир.

Ҳусанбой Омонов

жиноят ишлари бўйича

Марғилон шаҳар судининг

 судья ёрдамчиси

Кейинги йилларда мамлакатимизда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг қонунчилик ва ташкилий-ҳуқуқий базасини янада такомиллаштириш, халқаро стандартларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш борасида муҳим чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Президентимиз томонидан 2024 йил 10 июнда имзоланган “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқи ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янда кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон бу борадаги яна бир муҳим қадам бўлди.

Ушбу Фармонга асосан инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган бир қатор чора-тадбирларни амалга ошириш белгиланди.

Биринчидан, жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масаласи жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида алоҳида судьялар – тергов судьялари томонидан кўриб чиқилиши тартиби жорий этилади. Жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида тергов судьяси лавозими киритилади.

Иккинчидан, жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида тергов судьяси томонидан процессуал қарорларга берилган санкциялар фақатгина апелляция инстанциясида Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, ҳарбий суд томонидан якка тартибда қайта кўриб чиқилиши тартиби белгиланди.

Учинчидан, тергов судьяларига маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ваколати берилади. Тергов судьялари томонидан кўриб чиқиладиган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни юқори инстанцияларда қайта кўриб чиқишнинг амалдаги тартиби сақлаб қолинади.

Шу ўринда тергов судьяси ким, унинг ваколатлари нималардан иборат, деган савол туғилиши табиий. Бунга жавобан шуни айтиш керакки, тергов судьяси – жиноят ишларини юритишнинг судга қадар бўлган босқичларида фаолият юритувчи, айблов ва ҳимоя тарафининг ҳаракатларини мувофиқлаштириб, назорат қилиб турувчи ҳамда уларнинг ўз ҳуқуқ ва ваколатларини амалга ошириши учун зарурий шарт-шароитларни яратиб берувчи масъул мансабдор шахсдир.

Ваколат доирасига кўра, тергов судьяси зиммасига Жиноят процессуал кодексида кўрсатилган ишни судга қадар юритиш жараёнида суднинг қарори ё ажрими талаб қилинадиган процессуал ҳаракатлар бўйича суд ваколатларининг барчаси ўтказилади.

Президент Фармонига мувофиқ, тергов судьяси бир қатор жиноят материаллар юзасидан санкциялар қўллаш масаласини кўриб чиқиш ваколатига эга бўлади. Бу ўринда, жумладан:

• қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш билан боғлиқ илтимоснома;

• қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш масалалари билан боғлиқ илтимоснома;

• паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш тўғрисидаги илтимоснома;

• мурдани эксгумация қилиш ҳақидаги илтимоснома;

• почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш тўғрисидаги илтимоснома;

• тинтув ўтказиш ҳақидаги илтимоснома;

• телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмаларидаги сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш ҳақидаги илтимоснома;

• мол-мулкни хатлаш тўғрисидаги илтимоснома ҳақида сўз бормоқда.

Тергов судьясига қуйидаги жиноят материалларини, шу жумладан:

– айбланувчини лавозимидан четлаштириш тўғрисидаги илтимоснома;

– шахсни тиббий муассасага жойлаштириш ҳақидаги илтимоснома;

– айбланувчининг тиббий муассасада бўлиш муддатини узайтириш тўғрисидаги илтимосномаси;

– ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш тўғрисидаги илтимоснома бўйича мажбурлов чоралари қўллаш масаласини кўриб чиқиш ваколати берилади.

Шунингдек, у прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчи ёки фуқаровий даъвогарнинг кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномасини кўриб чиқиш ваколатига ҳам эга бўлади.

Суд тизимининг мустақиллиги унинг бошқа бирор-бир органга бўйсунмаслиги кераклигини англатади. Суд тизимининг мустақиллиги барча демократик мамлакатларда одамларнинг асосий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун муҳим ҳисобланади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 136-моддасида судьялар мустақиллиги ва уларнинг фақат қонунга бўйсуниши белгиланган. Шу сабабли тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга ошириб, фақат қонунга бўйсунади ҳамда тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмайди.

Тергов судьяси ўзига юклатилган вазифаларни адолатли ва холисона бажариши шарт.

Судьялар суд жараёнида ҳал қилувчи ўрин тутади. Улар адолатни таъминлаш ва барча иштирок этувчи томонларнинг ҳуқуқлари ҳимоя қилиниши учун жавобгардир. Aдолатли ва холис судьялар миллий ҳуқуқий тизим фаолияти учун жуда муҳим, чунки улар зиммасига одамлар ҳаётига сезиларли таъсир кўрсатадиган қарорларни қабул қилиш вазифаси юклатилган.

Ҳуқуқий нуқтаи назардан, судьялар қарор қабул қилишда объектив ва холис бўлиши ва қарорларини фақат қонун ва судда келтирилган далилларга асослаши керак. Aдолатли ва холис судьялар суд ҳокимиятининг бошқа ҳокимият тармоқларидан мустақил бўлишини таъминлайди.

Тергов судьяси қонун устуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқароларни тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга масъулдир.

Қонун устуворлиги – барча давлат ҳокимияти органлари фаолиятида Конституция ва қонунлар олий юридик кучга эга бўлиб, уларнинг бошқа ҳамма меъёрий ҳужжатлар ҳамда йўриқномалардан устун туришидир.

Қонун устуворлиги жамиятда демократия ва қонунчилик таъминланишига хизмат қилади.

Конституциямизда белгиланган қонун устуворлиги принципи жамиятимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашнинг муҳим кафолатидир. Қонун устуворлиги принципи ҳеч ким ҳеч қайси давлат органи мансабдор шахси ёки фуқаро қонунга бўйсуниш мажбуриятидан холи эмаслигини ва қонунни бузган тақдирда жавобгарликка тортилиши муқаррарлигини ифодалайди.

Тергов судьяси фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини суд йўли билан самарали ҳимоя қилади.

Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимиз суд-тергов фаолияти соҳасидаги ислоҳотлар келгусида Конституция устуворлиги, фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини ошириш, тергов устидан суд назоратини кучайтиришга хизмат қилади.

Адҳамжон Мирзаев,

Наманган вилояти суди раисининг ўринбосари —

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари замирида аввало, инсон қадрини улуғлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини кафолатли таъминлаш каби эзгу мақсадлар мужассам.

Шу йилнинг 10 июнь куни имзоланган «Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Президент Фармони судлар фаолиятида очиқлик, шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда, фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга хизмат қилади.

Мазкур фармонга мувофиқ Судьялар олий кенгашига Олий суд билан биргаликда 2025 йил 1 январига қадар тергов судьяси лавозими жорий этиладиган судларнинг юқори малакали ва масъулиятли кадрлар билан таъминлаш вазифаси юклатилди.

Демак, 2025 йил 1 январдан бошлаб жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларида иш бошлайдиган тергов судьялари жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масалалари — қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш, ушлаб туриш муддатини 48 соатга қадар узайтириш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатмаларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномаларини кўриб чиқади. Шунингдек, тергов судьяларига маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни кўриб чиқиш ваколати ҳам юклатилмоқда. Бу орқали жиноят ишлари бўйича биринчи инстанция суди судьялари ўртасида иш ҳажми мутаносиблиги таъминланади.

Қолаверса, бу жиноят ишларини кўриш жараёнида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан тўлиқ ва холисона текшириб чиқиш, судланувчиларнинг барча важларини текшириш ва тарафлар томонидан келтирилган илтимосномаларни батафсил кўриб чиқишга мустаҳкам ҳуқуқий замин яратади.

Энг асосийси, Фармонда тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга ошириб, фақат қонунга бўйсуниши ҳамда тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмаслиги белгиланди.

Қисқаси, суд-ҳуқуқ тизимидаги бу муҳим ўзгартиришлар фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини таъминлаш, жиноят ишлари бўйича судларнинг иш юкламасини камайтириш ҳамда судьяларнинг жиноят ишларини кўриб чиқиш жараёнларида қонуний, асосли ва адолатли қарор қабул қилиши учун кенг имкониятлар яратади.

Дилдора Пўлатова,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди судьяси

Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарори ноқонуний тарзда қабул қилингани боис судгача етиб келди.

Гап шундаки, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 24 октябрдаги 00321-хс-сонли буйруғига асосан “Great Master Building” масъулияти чекланган жамиятига тегишли шаҳобчада 2023 йил 25 октябрдан бошлаб 8 иш куни мобайнида солиқ текшируви ўтказилган.

Текшириш жараёнида корхона рўйхатга олинган юридик манзилда фаолият юритмаётгани аниқланган.

Шу боис тадбиркорнинг фаолияти мавжуд маълумотлар асосида таҳлил қилинган. Жумладан, корхона томонидан 2022 йил якуни бўйича солиқ органларига тақдим қилинган баланс ҳисоботида 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмлик товар-моддий бойликлари захираси акс эттирилган. Шундан ишлаб чиқариш захираси 11 миллиард 292 миллион 906 минг сўм, тугалланмаган ишлаб чиқариш 1 миллиард 920 миллион 157 минг сўм миқдорида экани кўрсатилган. Лекин корхона масъуллари товар-моддий бойликлари сақланаётган омборлар тўғрисида маълумотни тақдим этмагани сабабли 13 213 063 000 сўмлик товар-моддий бойликлар камомад деб баҳоланган. Бунга жавобан корхона 2023 йил 21 ноябрда солиқ бошқармасига 60-сонли эътироз хатини тақдим этган. Унда корхона камомад дея баҳоланган 13 213 063 000 сўмлик қурилиш материаллари 2023 йилда фойдаланишга топширилган турар-жойлар учун сарфланганини билдирган. Исбот тариқасида Давлат кадастрлар палатаси Қўқон шаҳар филиали томонидан тайёрланган кадастр ҳужжатларини ҳам илова қилган. Бироқ солиқ органи корхонанинг кўчмас мулк ва омборлари ижара шартномаси “E-IJARA” электрон дастурида рўйхатдан ўтмаганини асос қилиб, эътироз хатини инобатга олмаган.

Қолаверса, солиқ хизмати ходимлари Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 13 мартдаги 203-хс-сонли буйруғига асосан корхонада солиқ аудити ҳам ўтказилиб, бошқарманинг 2023 йил 14 июлдаги 99-сонли қарори билан молиявий жарималар қўлланганига эътибор қаратишган. Яъни корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши лозимлиги важи билан жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатда молиявий жарима қўллаш тўғрисида хулосага келинган.

Шундан сўнг Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорига асосан корхонага нисбатан 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмнинг 12 фоизи – 1 миллиард 585 миллион 567 минг сўм миқдорида қўшимча қиймат солиғи ҳисобланган.

Шунингдек, 44 миллиард 738 миллион 702 минг сўмлик умумий солиқ базасининг 20 фоизи – 8 миллиард 947 миллион 740 минг сўм ҳамда Солиқ кодексининг 216 ва 223-моддаларига мувофиқ 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўм камомад миқдорининг 40 фоизи – 5 миллиард 285 миллион 225 минг сўм молиявий жарималар қўлланилган. Кейинчалик солиқ бошқармасининг 2023 йил 23 декабрдаги 20/5-93255-сонли қарорига мувофиқ дастлабки ҳужжатдаги хатолик тузатилиб, корхонага нисбатан 8 миллиард 947 миллион 740 минг сўм молиявий жарима қўллаш ҳақидаги қисми чиқариб ташланган.

Албатта, бундай ноқонуний ёндошув тадбиркорга катта зарар етказган. Шу боис у Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраб, Фарғона туманлараро маъмурий судига мурожаат қилган.

Суд мажлисида ҳақиқатан ҳам, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг юқоридаги қарори қонунга зид равишда қабул қилингани аён бўлди. Аниқланишича, Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 14 июлдаги 99-сонли қарори асосида корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши лозим деб топилган ҳамда унга нисбатан молиявий жарималар қўлланилган.

Аммо Фарғона туманлараро маъмурий судининг 2023 йил 18 декабрдаги ҳал қилув қарори билан солиқ бошқармасининг ушбу қарори ҳақиқий эмас, деб топилган. Апелляция инстанцияси 2024 йил 23 январдаги ажрими билан биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Ушбу суд ҳужжатларида солиқ бошқармасининг корхона 2020 йилдан бошлаб умумбелгиланган солиқларни тўлашга ўтиши кераклиги ҳақидаги хулосаси рад этилган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 72-моддасига мувофиқ, маъмурий суднинг илгари кўрилган иш бўйича қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳолатлар суд шу шахслар иштирок этаётган бошқа ишни кўраётганида янгидан исбот қилинмайди.

Бундан ташқари тадбиркорнинг 13 миллиард 213 миллион 63 минг сўмлик товар-моддий бойликлари турар-жой биноси сифатида корхона балансига қабул қилинган бўлса-да, лекин уларнинг реализация этилмагани ҳолати Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг низоли қарорида исботлаб берилмаган. Шундай экан, бу ҳужжатни қонуний ва асосли деб бўлмайди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 63-моддасида “Солиқ ва йиғимлар адолатли бўлиши ҳамда фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини амалга оширишига тўсқинлик қилмаслиги керак” дея қайд этилган.

Бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 12-моддасига биноан давлат органи ёки фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органининг қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳамда фуқароларнинг ёки юридик шахснинг фуқаролик ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган ҳужжати суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилиши мумкин. Ана шу асосларга таянган Фарғона туманлараро маъмурий суди Фарғона вилояти давлат солиқ бошқармасининг 2023 йил 15 декабрдаги 20/5-91729-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисида қарор қабул қилди.

Элмурод ОРТИҚОВ,

Фарғона туманлараро

маъмурий суди судьяси

Эр ва хотин қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қуриши натижасида ўзаро оилавий муносабатга киришади. Ўз навбатида, никоҳ тузилиши натижасида эр ва хотин ўртасида мулкий муносабатлар ҳам юзага келади. Оила ҳуқуқи таркибининг бир қисмини ташкил этувчи эр-хотиннинг мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятлари оилавий муносабатлардаги долзарб масалалардан биридир.

Амалдаги Оила кодексининг 23-моддасига мувофиқ, эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган мол-мулклари, шунингдек, никоҳ қайд этилгунга қадар бўлажак эр-хотиннинг умумий маблағлари ҳисобига олинган мол-мулклари, агар қонун ёки никоҳ шартномасида бошқача ҳолат кўрсатилмаган бўлса, уларнинг биргаликдаги умумий мулки ҳисобланади.

Шу билан бирга Оила кодексининг 25-моддасига мувофиқ, эр ва хотиннинг никоҳга қадар ўзига тегишли бўлган мол-мулки, шунингдек, улардан ҳар бирининг никоҳ давомида ҳадя, мерос тариқасида ёки бошқа бепул битимлар асосида олган мол-мулки улардан ҳар бирининг ўз мулки саналади.

Баъзан эр-хотин ўртасида низо келиб чиқиши натижасида улар турмушлари давомида қўлга киритган мол-мулкни тақсимлаш бўйича келишмовчилик юзага келиши мумкин. Бу низо ўз навбатида, судда қонуний ечимини топади.

Шу ўринда эр ва хотин алоҳида яшаган даврда орттирган мол-мулк бўйича низолар қандай тартибда ҳал этилиши ҳақида тўхталадиган бўлсак, Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 7-бандида бу борада батафсил тушунтириш берилган. Жумладан, агар эр-хотин никоҳдан ажратилгунга қадар оилавий муносабатларни тугатган, яъни алоҳида яшаган ва ўз маблағларидан алоҳида фойдаланган, умумий маблағлари ҳисобига мол-мулк олмаган бўлса, суд Оила кодексининг 27-моддаси бешинчи қисмига мувофиқ, эр ёки хотиннинг бири томонидан оилавий муносабатлар тугатилган даврда орттирилган мол-мулкни улардан ҳар бирининг ўз мулки деб топиши ва фақат эр-хотин томонидан оилавий муносабатлар тугатилган вақтга қадар орттирилган мол-мулкни бўлиши мумкин.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Жаҳонгир Сангиров (исм-шарифлар ўзгартирилган) ва Ақида Йўлдошева 2020 йил 18 майда қонуний никоҳдан ўтишган. Уларнинг биргаликдаги турмушидан фарзанд туғилмаган.

Тарафлар ўзаро келишмовчилик туфайли 2022 йил июн ойидан бошлаб бирга яшамаган.

Жиззах шаҳрида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус томонидан 2023 йил 10 сентябрда расмийлаштирилган шартномасига асосан А. Йўлдошева уй сотиб олган ва 2023 йил 14 сентябрда ушбу низоли уйни ўзининг номига давлат рўйхатидан ўтказган.

Шундан сўнг А. Йўлдошева судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, сотиб олган уйни ўзининг мулки деб топишни сўраган.

Биринчи инстанция суди даъво талабини рад этиш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилган. Бундан норози бўлган А. Йўлдошева апелляция шикояти билан мурожаат қилган.

Апелляция инстанциясида тарафлар бирга яшаган даврда ҳам, ундан кейин ҳам уйни сотиб олиш юзасидан ўзаро келишмагани, балки даъвогарнинг ўзи уйни Ж. Сангиров билан оилавий муносабатлари тугаганидан сўнг сотиб олгани, бунга Ж. Сангировнинг улуш қўшгани ўз тасдиғини топмаганини инобатга олиб, низоли уйни А. Йўлдошеванинг ўзининг мулки деб топиш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилди.

Шу ўринда айтиб ўтиш керакки, қонунчиликда эр-хотин ўртасида мулкий низоларни судсиз тартибида ҳал этиш институти ҳам мавжуд. Бунинг учун тарафлар никоҳ шартномаси тузиши ва ўзаро мулкий муносабатларини ушбу шартномада акс эттириши шарт.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, ҳар қандай муносабатга киришаётган шахс ўзининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини тегишли тартибда қонуний белгилаб олиши келгусида турли низоларнинг келиб чиқишининг олдини олади. Бу эса, ўз навбатида, судлардаги иш юкламасининг камайишига ҳам хизмат қилади.

Собир Набиев,

Жиззах вилояти суди судьяси