Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилиш судлар зиммасига юклатилган долзарб вазифалардан бири бўлиб, айниқса, иқтисодий судларнинг бу борадаги масъулияти жуда катта. Бинобарин, тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ ҳар бир ишда уларнинг ҳуқуқлари устуворлиги принципига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Давлат активларини бошқариш агентлиги Андижон вилоят ҳудудий бошқармасининг “Бадаловлар келажаги 2020” оилавий корхонасига нисбатан Хўжаобод туманлараро иқтисодий судига киритган даъво аризаси ҳам фикримизга мисол бўла олади. Гап шундаки, 2021 йил 25 январда Давлат активларини бошқариш агентлиги ҳузуридаги “Электрон-онлайн аукционларни ташкил этиш маркази” давлат унитар корхонаси томонидан электрон-аукцион савдоси ўтказилади.

Мазкур савдода Булоқбоши туман ҳокимлиги балансидаги “Кўприкбоши қишлоқ врачлик пункти” бино иншоотларини 6 ой муддатда 2 миллиард сўм инвестиция киритиш ва 35 тадан кам бўлмаган янги иш ўринлари яратиш шарти билан “Бадаловлар келажаги 2020” оилавий корхонаси 4 000 001 сўмга сотиб олиб, аукцион ғолиби деб топилади. Шу куни тегишли ғолиблик баённомаси расмийлаштирилади.

Қолаверса, 2021 йил 27 январь куни ушбу баённома асосида Давлат активларини бошқариш агентлиги Андижон вилоят ҳудудий бошқармаси ва “Бадаловлар келажаги 2020” оилавий корхонаси ҳамда Булоқбоши туман ҳокимлиги ўртасида уч томонлама олди-сотди шартномаси тузилган. Айни шартнома бўйича ҳам тадбиркор 6 ой мобайнида 2 миллиард сўм инвестиция киритиш ва 35 тадан кам бўлмаган янги иш ўрни яратиш, яъни объектда қурилиш-таъмирлаш ишларини якунлагач, қуёнчилик ҳамда трикотаж маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ташкил этиш мажбуриятини ўз зиммасига олган. 

Шундан сўнг 2022 йил 20 январь ва 27 апрелда тарафлар ўртасида иккита қўшимча келишув тузилган. Уларга мувофиқ, оилавий корхонанинг инвестиция киритиш муддати 6 ойдан жами 1 йил муддатга узайтирилган.

Бундан ташқари З. Бадаловнинг зиммасига объектда қуёнчилик ва трикотаж ишлаб чиқариш билан бирга мактабгача таълим муассасаси фаолиятини ташкил этиш мажбурияти ҳам юкланган.

Бироқ оилавий корхона раҳбари шартномада белгиланган мажбуриятларини лозим даражада бажармаган. Бинобарин, Давлат активларини бошқариш агентлиги Андижон вилоят ҳудудий бошқармаси 2023 йил 12 июль куни унга олди-сотди шартномаси ва қўшимча келишувларни бекор қилиш ҳақида таклиф хати юборган.

Табиийки, тадбиркор бу таклифни қабул қилмаган. Шу боис ҳудудий бошқарма тузилган шартнома ва қўшимча келишувларни бекор қилиш ҳамда “Бадаловлар келажаги 2020” оилавий корхонаси ҳисобидан 300 миллион сўм миқдорида жарима ундиришни сўраб, Хўжаобод туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритган.

Айтиш керакки, Фуқаролик кодексининг 236-моддасига асосан, мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганда эса, иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши керак. Аммо “Norma qurilish konsalting” масъулияти чекланган жамиятининг 2024 йил 12 апрелдаги назорат ўлчови хулосасида “Бадаловлар келажаги 2020” оилавий корхонаси томонидан 694 миллион 61 минг 749 сўмлик таъмирлаш ишлари бажарилганлиги қайд этилган.

Бундан ташқари “Asr audit andijon” ташкилотининг аудиторлик хулосасига асосан, оилавий корхона ўз мажбуриятларини тўлиқ бажариб, 2 миллиард 17 миллион 832 минг сўм миқдорида инвестиция маблағларини киритган.

Шунингдек, корхонага 35 нафар ишчи ходимларни қабул қилинганлиги тўғрисида буйруқлар расмийлаштирилиб, солиқ инспекциясига иш ҳақига оид ҳисоботлар тақдим этилган. “Mymehnat.uz” сайти орқали эса, онлайн меҳнат дафтарчалари рўйхатга олинган.

Шундай экан, даъвогарнинг жавобгардан 300 миллион сўм жарима ундиришни сўрагани мантиққа зид. Ана шу асосларга таянган суд даъво аризани рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Мухтасар айтганда, Президентимиз ташаббуси билан юртимизда соҳа вакилларига ўз фаолиятини ривожлантиришга кенг имкониятлар яратилмоқда. Тадбиркор ва ишбилармонларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлаш давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бирига айланган.

Буларнинг барчаси, пировардида “тадбиркор бой бўлса, давлат ҳам, халқ ҳам бой бўлади” деган таомилни рўёбга чиқаришга хизмат қилади.

Иброҳим ЖЎРАЕВ,

Хўжаобод туманлараро

иқтисодий суди раиси

Мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар негизида жиноят процессида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини самарали ҳимоя қилишнинг илғор хорижий тажрибага асосланган замонавий механизмлари миллий қонунчилигимизга имплементация қилинаётганлиги ижобий жараёндир. Бунга мисол тариқасида айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институтини келтириш мумкин.

Процессуал қонунчилигимизда мутлақо янги ҳисобланган ушбу ҳуқуқий институт АҚШда, шунингдек, Европа ва МДҲ мамлакатларида кенг қўлланилиб келинади. Бу борада бир ярим асрлик амалий тажрибага эга бўлган АҚШда ҳар йили жиноят ишларининг 95 фоизга яқини судлар томонидан соддалаштирилган тартибда кўриб чиқилади.

Бу кўрсаткич Швейцарияда — 90%, Эстонияда — 80%, Японияда — 75%, Германияда — 70%, Испанияда 30% ни ташкил қилади.

Ушбу ҳуқуқий институт 2021 йил 18 февралда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикаси Жиноят ва Жиноят-процессуал кодексларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан процессуал қонунчилигимизга киритилган. Айни пайтда у Жиноят-процессуал кодексининг алоҳида тоифадаги жиноят ишларини юритиш бобидан жой олган.

Айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув – жиноят ишини юритишни ўзига нисбатан қўйилган гумонга, айбловга рози бўлган, жиноятнинг очилишига фаол кўмаклашган ва келтирилган зарарни бартараф этган гумон қилинувчининг ёки айб­ланувчининг илтимосномасига асосан, назорат қилувчи прокурор билан ижтимоий хавфи катта бўлмаган, унча оғир бўлмаган ва оғир жиноятлар бўйича тузиладиган келишувдир.

Жиноят процессида келишув асосида соддалаштирилган иш юритишнинг аҳамияти шундаки, у жиноятлар тез ва қисқа муддатларда фош этилишига замин яратади. Бунда:

• жабрланувчига етказилган зарар тез суръатда бартараф этилади;

• узоқ давом этадиган тергов ва суд босқичларини қисқартириш орқали ортиқча оворагарчиликка чек қўйилади;

• тергов ва судларнинг иш юкламаси сезиларли даражада енгиллашади;

• вақт ва маблағлар тежалади;

• ўз навбатида, судларнинг иш юритувидаги қолган ишларни ҳар томонлама, синчковлик билан кўриб чиқиш имкониятлари кенгаяди.

Яна шуни таъкидлаш керакки, турли хил салбий ҳолатларнинг олдини олиш мақсадида қонунчилигимизда айбга иқрорлик тўғрисидаги келишувни суд томонидан тасдиқлаш ҳам белгилаб қўйилган. Суд бундай келишув гумон қилинувчи, айбланувчи томонидан ихтиёрий равишда тузилган-тузилмагани, келишувнинг моҳияти ва шартларини тушунган-тушунмагани, унинг оқибатларини англаб етгани, судланувчининг ўзи шахсан келишувни қўллаб-қувватлашини аниқлайди.

Қонунда келишувнинг мазмунига ҳам муайян талаблар қўйилган.

Жумладан, Жиноят-процессуал кодексининг 586-5-моддасига кўра, унда:

• келишув тузилган сана ва жой, келишув тузаётган прокурор тўғрисидаги маълумотлар, келишув тузаётган гумон қилинувчининг, айбланувчининг фамилияси, исми ва отасининг исми, бошқа маълумотлари;

• ҳимоячи ҳақидаги маълумотлар;

• жиноят содир этилган жой ва вақтнинг, шунингдек, исботланиши лозим бўлган бошқа ҳолатларнинг тавсифи;

• Жиноят кодексининг мазкур жиноят учун жавобгарликни назарда тутувчи моддаси, қисми, банди;

• гумон қилинувчига, айбланувчига қўлланилиши мумкин бўлган жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар;

• айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузилган жиноятлар бўйича жазо тайинлаш тартиби;

• содир этилган жиноятни фош этиш, жиноят иши бўйича далилларни тақдим этиш, жиноий йўл билан орттирилган мол-мулкни аниқлаш бўйича гумон қилинувчи, айбланувчи келишув имзоланганидан кейин бажаришни ўз зиммасига оладиган ҳаракатлар;

• етказилган зарарнинг миқдори ва унинг ўрни қопланиши;

• Жиноят-процессуал кодексининг 586-3-моддаси бешинчи қисмида назарда тутилган шартларни бажармаганлик оқибатлари кўрсатилган бўлиши керак.

Агар иш бўйича гумон қилинувчи, айбланувчи сифатида бир неча шахс жалб этилган бўлса, айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув ҳар бир гумон қилинувчи, айбланувчи билан алоҳида-алоҳида тузилади.

Келишув прокурор, гумон қилинувчи, айбланувчи, унинг ҳимоячиси томонидан имзоланади. Келишув имзолангунига қадар гумон қилинувчи, айбланувчи келишув тузиш масаласини ва унинг оқибатларини ҳимоячи билан холи қолиб ва махфий ҳолда муҳокама қилиш ҳуқуқига эга.

Шуни айтиш жоизки, процессуал қонунчилигимизда белгиланган айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институти хорижий давлатларда мавжуд бўлган бу каби институтлардан баъзи жиҳатлари билан фарқ қилади.

Мисол учун АҚШ қонунчилигига кўра, келишув тузиш жараёнида жабрланувчининг розилиги келишувни амалга оширишда деярли инобатга олинмайди. Миллий қонунчилигимизда эса, бу масалага кенг қамровли ёндашилган бўлиб, етказилган зарарнинг бартараф этилганлиги бундай келишув тузишнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

Айбга иқрорлик тўғрисидаги келишувга доир ишлар, иш судга келиб тушган пайтдан эътиборан, бир ойдан кечиктирмай кўриб чиқилади. Суд ишни кўриб чиқиб, келишув­ни тасдиқлаш ёки рад этиш ва ишни прокурорга юбориш ҳақида қарор чиқаради. Келишув тасдиқланган ҳолларда, суд айблов ҳукми чиқариб, жазо тайинлайди.

Жиноят кодексининг 57-2-моддасига кўра, айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузилган жиноятлар бўйича тайинланадиган жазонинг муддати ёки миқдори Жиноят кодексининг Махсус қисми тегишли моддасида (қисмида) назарда тутилган энг кўп жазонинг ярмидан ошмаслиги керак.

Ушбу процессуал қоидаларни қўллаш орқали жиноят ишларини тергов қилиш муддатини қисқартириш, судда ишларни соддалаштирилган тартибда кўриш эвазига одил судловни тезкор таъминлаш кўзланганига қарамасдан, бу ҳуқуқий институтнинг амалиётда қўлланиш салмоғи кўрилаётган жами ишларга нисбатан пастлигича қолмоқда.

Масалан, жиноят ишлари бўйича Чирчиқ шаҳар суди томонидан 2023 йилда — 471 нафар шахсга нисбатан 370 та, 2024 йилда 505 нафар шахсга нисбатан 394 та жиноят иши кўриб тамомланган бўлса-да, айбга иқрорлик тўғрисида келишув асосида бирорта иш кўрилмаган.

Фикримизча, бунинг сабаблари сифатида:

биринчидан, ушбу процессуал тартибнинг мазмун-моҳияти ҳар бир иш бўйича гумонланувчи, айбланувчиларга етарли даражада тушунтириб берилмаётгани;

иккинчидан, уни амалиётда қўллаш механизми бўйича нормаларни такомиллаштириш лозимлигини кўрсатиш мумкин.

Шунга кўра, айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институтини янада такомиллаштириш юзасидан таклиф ва мулоҳазаларимизни билдиришни лозим топдик.

Жиноят процессида ушбу келишувга келиш учун ташаббус кўрсатиш ҳуқуқи гумон қилинувчи ёки айбланувчига тегишлидир. Бу тоифадаги ишларда ҳимоячининг иштироки шарт ҳисобланади. Шунга қарамасдан, аксарият ҳолларда улар ўзларининг ушбу ҳуқуқлари ва унинг оқибатлари тўғрисида етарли маълумотга эга эмас.

Шу нуқтаи назардан, жиноят ишини юритаётган шахс томонидан гумoн қилинувчи ёки aйблaнувчигa айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув тузиш шартлари ва уни қўллаш оқибатларини тушунтиришни норма сифатида Жиноят-процессуал кодексининг 46, 48-мoддaларига киритиш мақсадга мувофиқ, деб ўйлаймиз.

Шунингдек, Жиноят кодексининг 57-2-моддасини ҳам такомиллаштирш лозим, назаримизда. Айни модда санкциясидаги жазолар шундай белгиланганки, аксарият ҳолларда айбланувчи келишув тузмасдан ҳам, ўзининг аҳволини енгиллаштирадиган натижага эришса бўлади.

Масалан, уй-жойга ғайриқонуний равишда кириб, ўғрилик содир этган шахсга Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисми “г” бандига асосан, энг кўп — беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиши мумкин. Айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузилган ҳолларда, унга ушбу жазо муддатининг ярмидан, яъни икки ярим йилдан ортиқ бўлмаган жазо тайинланади.

Бу жиноятнинг санкциясида шундоқ ҳам озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган муқобил жазолар назарда тутилган бўлиб, шахсга фақат озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланиши эҳтимоли жуда кам. Бундай ҳол шахсни келишув тузишга рағбатлантирмайди. Шу туфайли бундай ишлар амалиётда кўп кўрилса-да, аммо айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув тузиш ҳолатлари кам учрайди.

Шу сабабли, санкцияда муқобил жазолар назарда тутилган ҳолларда, жазо миқдори ярмидан ошмаслик кераклиги ҳақидаги қоида барча жазоларни қўллашда татбиқ этилиши ҳақида қўшимча киритиш лозим бўлади.

Шунингдек, иш фаолияти билан бевосита боғлиқ жиноятни содир этиб, кейинчалик айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув тузган шахсга нисбатан жазо тайинлашда Жиноят кодексининг 45-моддасига асосан, муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш жазосини қўллаш масаласида турлича ёндашувлар мавжуд. Масалан, баъзи амалиётчилар қонунда тақиқ бўлмаганлиги сабабли, Жиноят кодексининг 45-моддасини қўллашга ҳеч нарса монелик қилмаслигини айтсалар, баъзилари келишув тузилганлиги сабабидан шахсга модда санкциясида назарда тутилмаган жазони қўллаш мақсадга мувофиқ эмаслигини, бу, моҳиятан, қонун мазмунига зид бўлишини таъкидлайдилар.

Шундай экан, айни масалада Олий суд Пленуми томонидан тегишли тушунтириш берилса, бундай қадам мазкур йўналишда ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилган бўлар эди.

Хулоса қилиб айтганда, халқаро тажрибадан ўтган процессуал институтларнинг мамлакатимиз қонунчилигига янада такомиллаштирилган ҳолда киритилиши шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимоясини таъминлашда муҳим омил бўлади.

Хайруллохон Камолов,

жиноят ишлари бўйича

Чирчиқ шаҳар суди раиси

Олтиариқлик Латиф Ибодуллаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) тумандаги корхоналарнинг бирида шартнома асосида ишларди. Ишдан бўш пайтларида, айниқса, оқшом чоғлари вақтини маҳалладоши Фазлиддин Аминжонов ташкил этган биллиардхонада ўтказарди.

Аксарият ҳолларда у тун ярмида, баъзан тонгга яқин уйига қайтар, сўнг кун ёйилиб кетгунга қадар уйқудан бош кўтармасди. Бундан, табиийки, отаси Мирзаакбар Ҳамзаалиев норози бўларди.

2024 йил 18 апрель куни ҳам айнан шундай ҳолат яна такрорланди. Тунги соат 03:00 ларда уйига қайтган Латиф ухлаб қолиб, эрталаб ишга боролмади.

— Яна ўша жойга борсанг, яхшилик кутма, — деди ота ўғли уйғонгач.

У ўғлига танбеҳ бериш билан чекланмай биллиардхона эгаси Фазлиддин Аминжоновга ҳам қўнғироқ қилиб, қаттиқ-қурум гап айтди:

— Ўғлим сенинг биллиардхонангда пулини совуряпти. Бу ҳам етмагандай, ҳам чекиб, ҳам ичиб келяпти. Энди қайтиб борса, уни киритма, йўқса, хафа бўласан, — дея ўдағайлади.

Шундан сўнг кўп ўтмай биллиардхонада туман ИИБ ходимлари томонидан назорат тадбири ўтказилади. Ф. Аминжонов эса, буни М. Ҳамзаалиевдан кўради. У таниш-билишларига “ўша хабар берган” деб нолийди. Бу гап оғиздан-оғизга ўтиб, Л. Ибодуллаевга ҳам етиб келади. Натижада унинг қаттиқ жаҳли чиқиб, отаси билан ҳам тортишиб қолади. Сўнгра у ўзини босиб, ўша куни уйдан ташқарига чиқмайди.

Орадан икки кун ўтгач, М. Ҳамзаалиев ўғлига яна шу воқеа ҳақида гап очади.

— Фазлиддин сени қаттиқ ҳақорат қилиб, иккаламизни сотқинга чиқариб қўйибди, — дейди дабдурустдан.

Отасидан бу сўзларни эшитган Латиф бирдан жаҳл отига минади ва ўзини босолмай кўз очиб юмгунча фурсат ўтмай биллиардхонада пайдо бўлади.

— Нега отамни ва мени ҳақорат қилдингиз?, — дейди у таҳдидли овозда Ф. Аминжоновга.

Ўша пайтда биллиардхонада Ф. Аминжоновнинг қўшниси Д. Парпиев ҳам бор эди. Л. Ибодуллаевнинг отаси тенги одамга бундай таҳдидли қўпол муомала қилиши унга ёқмайди. Бинобарин, Д. Парпиев Латифни ёнига чақиради.

— Фазлиддин акам тўғри айтган. Сен, ҳақиқатан ҳам, сотқинсан, — дейди у.

У бу билан чекланмай Латифни яна бошқа сўзлар билан ҳам ҳақорат қилади. Оқибатда Л. Ибодуллаев гап талашиб Д. Парпиев билан ёқалашиб кетади. Акасидан нарироқда турган Р. Парпиев уларни ажратишга тушади. Аммо Д. Парпиев муросага кўнмай Латифни баттар дўппослай бошлайди. Бундан қаттиқ ғазабланган Л. Ибодуллаев важоҳат билан биллиардхонада турган ошхона пичоғини олиб, Давлатали Парпиевнинг танасига беаёв изма-из санчади…

…Шифокорларнинг барча саъй-ҳаракатлари ҳам бесамар кетади. Яъни Д. Парпиев олган оғир жароҳатлари боис туман тиббиёт бирлашмасининг жонлантириш бўлимида ҳаётдан кўз юмади.

Албатта, бу мудҳиш жиноятга қўл урган Л. Ибодуллаев жазосиз қолмади.

Жиноят ишлари бўйича Олтиариқ туман судининг ҳукмига кўра, Жиноят кодексининг 97-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топилиб, кодекснинг 57-моддаси тартибида 8 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди.

Ўрни келганда, бошқаларга сабоқ бўлиши учун Л. Ибодуллаевнинг шахсига доир айрим мулоҳазаларни билдириб ўтсак, фойдадан холи бўлмайди. Эндигина 21 ёшга кирган бу йигит муқаддам – 17 ёшида, яъни ҳали вояга етмай туриб, ўғирликка қўл урган. Бинобарин, унга нисбатан жиноят иши қўзғатилган. Лекин жиноят ишлари бўйича Олтиариқ тумани судининг 2021 йил 21 сентябрдаги ажримига кўра, Жиноят кодексининг 169-моддаси 1-қисми билан қўзғатилган жиноят иши кодекснинг 66-1-моддасига асосан – ярашганлиги муносабати билан тугатилиб, у жавобгарликдан озод қилинган. Аммо нафақат унинг ўзи, балки оила аъзолари ҳам бундан тегишли хулоса чиқариб олишмаган. Чунки Л. Ибодуллаев ундан кейин ҳам саёқ юришни канда қилмаган.

Бу ҳақда гапирганда, Л. Ибодуллаевнинг отаси томонидан йўл қўйилган жиддий хато-камчиликларни ҳам сира оқлаб бўлмаслигини қайд этиш жоиз. Чунки ота бўлмишнинг мулоҳазасиз, ўйламай иш тутиши кишини таажжубга солади.

Ҳолбуки, у ота сифатида ўғли тарбиясига аввалдан эътибор билан қараганда эди, бу мудҳиш жиноят содир бўлмасди.

Хулоса ўрнида айтганда, ҳаётда содир бўладиган турли хил жиноий қилмишлар замирида, албатта, таълим-тарбия билан боғлиқ муаммолар ётганини кўриш мумкин. Бу эса, ўз навбатида, фарзандларимизга муносиб таълим-тарбия беришимиз — нафақат бугунги тинч ва осуда ҳаётимиз гарови, балки ёруғ келажагимиз кафолати эканини англатади.

Беҳзод ЭРГАШЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Олтиариқ тумани

суди раиси

Аввало шуни айтиш керакки, Конституциямизда ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек, ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга экани қатъий белгиланган.

Буларни таъкидлашдан мақсад шуки, ушбу конституциявий қоидаларнинг амалий ижросини таъминлаш, фуқароларнинг меҳнат ҳуқуқини кафолатли ҳимоя қилишда судлар муҳим ўрин тутади. Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича аппеляция инстанциясида Хонқа туман Тиббиёт бирлашмасида юзага келган меҳнат билан боғлиқ низо адолатли ечим топгани ҳам бу фикрни тасдиқлайди.

Шулардан бири 2007 йилнинг сентябрь ойидан то 2023 йилнинг март ойигача Хонқа тиббиёт бирлашмаси болалар бўлимида навбатчи лаборант вазифасида ишлаб келган Нигора Ниёздурдиева (исм-шарифлар ўзгартирилди) 2023 йили кутилмаган ноҳақликка дуч келди.

Аниқроқ айтганда, у бирлашма раҳбари томонидан ўша йилнинг 13 март санасида имзоланган 1417-12-175-ТВ/2023/1/231-сонли буйруққа асосан, қарийб 16 йил фаолият юритиб келган ишидан бўшатилди. Яъни меҳнат шартномаси Меҳнат кодексининг 100-моддаси иккинчи қисми 1-банди ва 89-моддасига биноан, бекор қилинди.

Табиийки, Н. Ниёздурдиева бундан норози бўлиб, судга мурожаат қилди.

Фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро судининг 2023 йил 17 июлдаги ҳал қилув қарорига кўра, унинг ҳуқуқлари қайта тикланди.

Бирлашма раҳбари зиммасига ҳуқуқлари бузилган фуқарони ўз вазифасига қайта таклаш, унинг фойдасига мажбуран ишсиз қолган давр учун жами 14,4 миллион сўм миқдорида пул (маош маблағи) ундириш, шунингдек, 10 миллион сўмлик бошқа зарарларни қоплаш мажбурияти юклатилди.

Бир қарашда, адолат қарор топгандек туюлади. Аммо бирлашма мутасаддилари суднинг ҳал қилув қарорини номигагина ижросини таъминлашди. Даставвал ходимга узоқ йиллар мобайнида фаолият юритган ишини эмас, балки суд қарорида кўзда тутилмаган бошқа вазифани таклиф этишди. Табиийки, ходим бу таклифни рад этди.

Албатта, суднинг ҳал қилув қарори ижроси билан муҳим. Бирлашма раҳбари буни билса-да, номигагина иш тутди. Суд қарорининг даъвогарни аввалги ишига қайта тиклашга оид қисмини ижро этиш юзасидан 2023 йил 16 августда 1679-12-175-ТВ/2023/1/654-сонли буйруқни имзолади. Н. Ниёздурдиева 2023 йилнинг 13 марти ёки ўзи билан тузилган меҳнат шартномаси бекор қилинган санадан эътиборан бирлашманинг болалар бўлими лаборанти вазифасига қайта тайинланди. Бироқ бу, юқорида айтилганидек, қоғоздагина қайд этилди. Ходимнинг айтишича, уни узоқ йиллар мобайнида машғул бўлиб келган ишига тайинлашмаган.

Буни қарангки, орадан кўп ўтмай бундан-да ғалати воқеа юз беради. Иш берувчининг 2023 йил 15 декабрдаги 2446-12-175-ТВ/2023/1/1349­сонли буйруғига асосан, Н. Ниёздурдиева бир йилда иккинчи марта меҳнат шартномасини бир томонлама бекор қилиш орқали ўз хизмат вазифасидан озод қилинади. Ушбу буйруққа Н. Ниёздурдиеванинг лавозими штатлар бирлигида кўрсатилмагани ва янги меҳнат шартлари асосида ишни давом эттиришни хоҳламагани асос қилиб олинади.

Бунинг оқибатида Н. Ниёздурдиева ҳуқуқларини тиклашни сўраб, яна судга мурожаат қилади. Бироқ биринчи босқич суди унинг талабини қаноатлантирмайди, ишга қайта тиклаш ҳақидаги даъво аризасини рад этади.

Шундан сўнг Н. Ниёздурдиева Хоразм вилояти судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясига мурожаат қилади. Апелляция ҳайъати, ўз навбатида, биринчи босқич судининг ҳал қилув қарори билан келишмади. Аниқроғи, апелляция инстанцияси эътиборни дастлабки босқич суди тарафидан чиқарилган ҳал қилув қарорининг амалдаги ижросига қаратди. Суднинг қарори иш берувчи томонидан ўта юзаки бажарилгани, Н. Ниёздурдиевани болалар бўлими навбатчи лаборанти вазифасига амалда  тикламай туриб, унга янги иш ўрни таклиф қилингани қонунга зид ҳаракат сифатида баҳоланди. Буни назарда тутса, Н. Ниёздурдиева ўз ишини янги меҳнат шартлари асосида давом эттиришни рад қилгани қонуний ва асосли ҳисобланади.

Бунинг устига, иш берувчининг буйруғида меҳнат шартномаси Меҳнат кодексининг 137-моддаси қайси бандига асосан бекор қилингани ҳам қайд этилмаган. Бундай ҳолатда меҳнат шартномасини бир томонлама бекор қилиш ҳақидаги буйруқни асосли деб бўлмайди. Аслида, иш берувчи даставвал суд қарорини ижро этиши, ходимни ўз вазифасига қайтариши, кейин эса ўзга вазифани таклиф қилиши лозим бўлгани, яъни қонун талабини, амалда бажармаганини яна бир марта эслатиб ўтиш жоиз.

Баён этилгани каби, Нигора Ниёздурдиеванинг меҳнат ҳуқуқлари билан боғлиқ низо адолатли якун топди. Апелляция инстанцияси Н. Ниёздурдиеванинг Меҳнат шартномасини бир томонлама бекор қилиш ва эгаллаб келган вазифасидан озод этиш бўйича Хонқа тиббиёт бирлашмаси раҳбарининг 2023 йил 15 декабрдаги 2446-12-175-ТВ/2023/1/1349-сонли буйруғини ғайриқонуний деб топди ва бекор қилди.

Даъвогарнинг талаби қаноатлантирилди. У аввалги лавозимига тикланди.

Буларнинг бари адолат, ҳақиқат ва қонунийлик йўли юртимизда доимо очиқ эканлигига яққол далил, албатта.

Зафарбек СУЛТОНОВ,

Хоразм вилояти суди

фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла СОБИРОВ, журналист

Туман марказидаги бир корхонада ишлайдиган Нафиса (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳамкасби Холида билан танишгач, тез орада қалин дугона бўп кетди. Табиийки, бирга ишлагани, яқин дугона экани боис баъзан ўртада оила, фарзандлар ҳақида ҳам гап очиларди. Шундай суҳбатларнинг бирида Холида кутилмаганда “Мен турмуш ўртоғингиз Шаҳриёр акани яхши танийман” деб қолди. Нафиса аввалига бунга унча эътибор бермади, ўзича “бир туманда яшаймиз, таниса танир-да”, деб қўйди.

Аммо орадан кўп ўтмай, Холиданинг “Сиздан ҳам кўра эрингизни яхшироқ биламан” дегани ҳаммасидан ошиб тушди. Бу илмоқли луқма Нафисанинг кўнглини хира қилди, аммо ичидагини сиртига чиқармади, ҳатто шубҳага борганидан ўзи уялиб кетди. Холидадан “Эримни қаердан танийсан?” — деб сўрашга ботинолмади.

Орадан беш ойча вақт ўтиб, Нафиса билан Шаҳриёр ўртасида гап қочди-ю, ўша шубҳа-гумон қайта бўй кўрсатди.

2024 йилнинг 6 май куни ишдан қайтган Шаҳриёр дабдурустдан “Бугун борадиган жойим бор, кечқурун келолмайман” деди. Нафиса қаерга боришини сўраганда, “Сенинг ишинг бўлмасин” дея қўпол жавоб қайтарди. — Биз ҳам онамларникига борсак бўладими?! — деди Нафиса эрига зимдан разм соларкан.

Хотинининг бу гапи ҳам Шаҳриёрга малол ботди, чоғи, унинг баттар жаҳли қўзиди: “Кетсанглар, кетинглар, қайтиб келмасанглар ҳам, майли”.

Сўнг у эшикни тарақлатиб ёпганча чиқиб кетди.

Эртаси куни эса, Нафиса совуқ хабарни эшитди: қўшни аёлларнинг айтишича, эри билан дугонаси Холида учрашиб юрган эмиш, улар ўз кўзлари билан кўришибди…

Нафиса бу шум хабарни эшитиб, бирдан асаблари қақшаб кетди, дарду дунёси қоп-қоронғи тортди. Кейинги пайтларда эри ўзига нисбатан бегонадек бўп қолгани, жеркиб гапиришини хаёлидан ўтказаркан, булар бежизга эмаслигини тушунди. Дугонаси Холида бежизга илмоқли гап қилмаган экан, демак, у эри билан пинҳона учрашиб юрган… У шуларни хаёлидан ўтказаркан, кўнглида рашк аралаш аламу нафрат пайдо бўлди, кўзига ҳар иккиси ҳам жуда ёмон кўриниб кетди.

Нафисанинг кўнглида пайдо бўлган алам ўти шунчалик кучли эдики, у фақат қасд олишдан бошқа нарсани ўйламасди. Айниқса, Холидани ўйлаган сари ғазаби баттар қайнаб-тошарди.

Қисқаси, рашк ва аламдан кўзлари кўр, қулоғи кар бўп қолган Нафиса уйидан ошхона пичоғини олиб, таксида Х. Суюнқулова яшайдиган маҳаллага қандай етиб борганини ўзи ҳам билмай қолди. Буни қарангки, кўчада Холидани учратиб қолди.

Рашк оловига қовурилаётган Н. Бобоева ғазаб билан Х. Суюнқулованинг олдига борди-да, унинг қорин бўшлиғи ва кўкрак қафаси, ўнг кўкрагига изма-из пичоқ санчди… Шу атрофдаги дўконда ишлайдиган А. Содиқов ва бошқалар рўй берган хунрезликни кўриб, ёрдамга шошилишди. Улар Н. Бобоеванинг қўлидан пичоқни тортиб олишди.

Уларнинг саъй-ҳаракати билан ижтимоий хавфли қилмишнинг олди олинди, жабрланувчининг ҳаёти сақлаб қолинди, айбдорнинг қасддан одам ўлдиришга суиқасд қилиш жинояти ўзига боғлиқ бўлмаган ҳолда охирига етмай қолди.

Шу ўринда ушбу жиноий қилмиш билан боғлиқ суд-тиббиёт экспертизасининг 2024 йил 11 майдаги 237-сонли хулосасига эътибор қаратсак, унда Х. Суюнқуловага ҳаёти учун хавфли ва оғир тан жароҳатлари етказилгани қайд этилган.

Ушбу жиноий қилмишни кўриб чиққан биринчи босқич суди Н. Бобоевага Жиноят кодексининг 25,97-моддаси 1-қисми билан кодексиинг 57-моддасини қўллаб, 5 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлаган.

Самарқанд вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг очиқ суд мажлисида судланувчи Н. Бобоева ва унинг ҳимоячиси, шунингдек, жабрланувчи Х. Суюнқулованинг апелляция тартибида берган шикоятлари кўриб чиқилди. Ушбу шикоятда иш бир томонлама кўриб чиқилгани, Н. Бобоева Х. Суюнқуловани ўлдиришга ҳаракат қилмагани, судланувчининг айбини енгиллаштирувчи ҳолатлар инобатга олинмасдан, оғир жазо тайинлангани ҳақида важлар келтирилган. Пировардида суд ҳукмини ўзгартириб, судланувчининг ҳаракатини Жиноят кодексининг 104-моддаси 1-қисмига қайта малакалаш ва унга нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлаш сўралган.

Шунингдек, жабрланувчи Х. Суюнқулова ҳам ўзининг апелляция шикоятида Н. Бобоеванинг уни қасддан ўлдириш нияти бўлмагани, унинг бу ҳаракатини Жиноят кодексининг 104-моддаси 1-қисмига қайта малакалаш, унинг даъвоси йўқлигини инобатга олиб, озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлашни сўраган.

Апелляция судлов ҳайъати ишни ҳар томонлама чуқур ўрганиб, шикоятдаги иш бир томонлама кўриб чиқилгани ҳақидаги важлар билан келишиб бўлмайди, деган хулосага келди.

Нега деганда, биринчи босқич суди, жиноят ишини кўришда тўпланган далилларга ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан баҳо бериб, Жиноят процессуал кодексининг 22-моддаси талабига асосан, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб, қонуний ва асосли тўхтамга келган.

Бундан ташқари апелляция шикоятларидаги Н. Бобоеванинг қилмишини Жиноят кодексининг 104-моддаси 1-қисмига қайта малакалаш ҳақидаги важлар билан ҳам келишиб бўлмайди. Чунки Олий суд Пленумининг 2004 йил 24 сентябрдаги “Қасддан одам ўлдиришга оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори раҳбарий кўрсатмалари бунга асос бўлади.

Аниқроқ айтганда, ушбу қарорнинг 4-банди 3-хатбошисида “…айбдорнинг қасди нимага қаратилганлиги тўғрисидаги масалани ҳал этишда қилмишнинг барча ҳолатлари мажмуидан келиб чиқилиши, хусусан, жиноятни содир этиш усули ва қуроли, тан жароҳатлар сони, хусусияти ва ўрни (масалан, одам ҳаёти учун муҳим аъзоларнинг жароҳатланганлиги), жиноий ҳаракатларни тўхтатиш сабаблари, шунингдек, айбдор ва жабрланувчининг жиноят содир этилгунга қадар бўлган феъл-атвори, ўзаро муносабатлари, айбдорнинг жиноят содир этгандан кейинги ҳаракатлари хусусияти эътиборга олиниши лозим”лиги ҳақида раҳбарий тушунтиришлар берилган.

Биринчи босқич суди томонидан Н. Бобоевага нисбатан жазо тури ва миқдорини белгилашда, унинг содир этган жиноятининг ижтимоий хавфлилик даражаси ҳамда хусусияти инобатга олинган. Амалдаги қонунлардаги инсонпарварлик ва одиллик тамойилларига риоя этилган.

Судланувчининг шахси, аёл эканлиги, муқаддам судланмаганлиги, жабрланувчининг даъвоси йўқлиги, оилавий шароити, қарамоғида 2 нафар вояга етмаган фарзанди борлиги эътиборда тутилиб, содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини жиддий камайтирувчи ҳолатлар сифатида баҳолаган ва унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, қонун санкциясида назарда тутилган жазонинг энг кам қисмидан ҳам камроқ озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлаган.

Апелляция судлов ҳайъати шикоятлардаги важлар суд ҳукмини ўзгартиш ва бекор қилиш учун асос бўла олмаслиги ҳақида аниқ тўхтамга келди ва суд ҳукмини ўзгаришсиз, апелляция шикоятларини қаноатлантирмасдан қолдиришни лозим топди.

Гувоҳи бўлганингиздек, сабрсизлик ва рашк бир оиланинг ҳаётини барбод қилди. Оиланинг гулдек бекаси энди умрининг бир неча йилини темир панжара ортида ўтказади. Унинг икки нафар вояга етмаган фарзанди она меҳридан мосуво.

Албатта, Н. Бобоеванинг бундай оғир қилмишга қўл уришида унинг умр йўлдоши Шаҳриёрнинг айби йўқ деб бўлмайди. Чунки унинг оила масъулиятини ҳис этмаслиги, умр йўлдошига беписанд муносабати ва энг ёмони, нопок йўлга қадам қўйишини ҳеч нарса билан оқлаб бўлмайди.

Ҳолбуки, у оила масъулиятини ҳис этиб, хотинининг ҳурматини жойига қўйганда, ушбу мудҳиш воқеа рўй бермасди.

Шунингдек, Нафисанинг хатти-ҳаракатларини ҳам оқлаб бўлмайди.

Ҳаётда инсон турли хил вазиятларга дуч келиши мумкин. Аммо ҳар қандай ҳолатда ҳам ақл билан иш тутиш, беҳуда жаҳлга берилмаслик бундай қилмишларнинг олдини олишнинг асосий талабидир.

Хулоса ўрнида айтганда, инсон бу ҳаётда оиладан ҳам муқаддас ва азиз масканни тополмайди. Зотан, оилада миллий қадрияту анъаналар ривож топиши билан бирга эртанги кун эгалари — фарзандларимиз камол топади. Шундай экан, бу қутлуғ масканга эътиборсизлик, беписанд муносабат ҳеч қачон изсиз кетмаслигини унутмайлик.

Ҳулкар Келдиёрова,

Самарқанд вилояти судининг

жиноят ишлари бўйича судьяси

Эзгулик инсонни ҳамиша юксакликка етаклайди, умрини безайди, обрў-эътиборини оширади. Бунинг акси бўлган манфаатпарастлик ёхуд сансоларлик иллатлари эса, кишини охир-оқибат юзшувут қилади.

Мисол тариқасида айтсак, 1988 йили Гулчеҳра Султонмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилган) билан оила қуриб, 2000 йилга келиб, бу муқаддас гўшани ўзининг қилмиши билан барбод этган Азамат Матрасулов (эндиликда марҳум) ҳам айнан шундай йўлдан борди. Аввало, у суднинг собиқ эр-хотин ўртасида Урганч туманидаги Бекобод қишлоғида 1 минг 200 квадрат метр майдонда биргаликда тикланган уй-жойни томонларга тенг тақсимлаш ва унинг чегараларини аниқлашга оид 2000 йил 24 октябрдаги ҳал қилув қарори ижросини таъминлашга кескин тўсқинлик қилди. Ҳатто жанжал кўтариб, собиқ хотини ва қайнотасига тан жароҳати ҳам етказди. Оқибатда биргаликда тикланган бино ва ер участкаси суд қарорида белгиланган ўлчамда тақсимланмасдан қолиб кетди. Ўзаро уруш ва жанжаллардан  зада бўлган Г. Султонмуродова эса, бу даргоҳга қайта қадам босмади. Бу ҳолат то 2018 йил – А. Матрасулов ушбу уйни ноқонуний тарзда ўз номига қайта ўтказиб олгунига қадар давом этди. Ўзга бир фуқаронинг ҳуқуқларини бузишдан иборат ана шу ножўя иш туман ҳокимининг 2018 йил 30 апрелдаги 1320-сонли қарорига биноан амалга оширилди. Ҳокимлик ҳужжатига биноан, А. Матрасуловнинг низоли ҳудудга нисбатан эгалик ҳуқуқи эътироф этилди. Аммо нопок луқма унга буюрмади. У 2019 йилнинг 21 апрелида вафот этди. Буни қарангки, А. Матрасуловнинг вафотидан сўнг ҳам адолат қарор топмади.

Бу жараёнда узоқ вақтдан буён ўз мулкидан маҳрум бўлиб қолаётган Г. Султонмуродова ҳам қараб турмади. У собиқ турмуш ўртоғи томонидан ноқонуний тарзда эгаллаб олинган уй-жойнинг бир қисми ўзига тегишли эканини қайд этиб, судга мурожаат қилди. Шунингдек, суддан туман ҳокимининг низоли мол-мулкка нисбатан А. Матрасуловнинг эгалик ҳуқуқини эътироф этишга қаратилган 2018 йил 30 апрелдаги 1320-сонли қарорини бекор қилишни сўради.

Олий суд Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 3 майдаги қарорига биноан, туман ҳокимининг ушбу қарори ҳақиқий эмас, деб топилди.

Юқорида қайд этилганидек, марҳум А. Матрасуловнинг хотини Ш. Бобониёзова ҳам қараб турмади, у 2021 йил 1 июлда хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус Б. Матмуродовнинг кўмагида марҳум эрига қарашли 1 минг 200 квадрат метр саҳнли уй жойга ўзи ва икки нафар фарзанди меросхўр эканлигини тасдиқловчи 202101374003633-рақамли гувоҳномани қўлга киритди. Бу ноқонуний иш мазкур уй-жойнинг бир қисмига нисбатан А. Матрасуловнинг аввалги хотини Г. Султонмуродованинг қонуний ҳуқуқи суд тарафидан қайта тикланганидан сўнг амалга оширилди. Фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро суди пирорвардида Г. Султонмуродованинг аризасига мувофиқ, ушбу ноқонуний ҳолатни ҳам бартараф этди. Яъни суднинг 2023 йил 17 июлдаги ҳал қилув қарорига асосан, хусусий амалиёт нотариуси томонидан расмийлаштирилиб, Ш. Бобониёзовага тақдим қилинган мерос ҳақидаги гувоҳномани ҳақиқий эмас деб топди. Ўз навбатида, Давлат кадастрлари агентлиги Хоразм вилояти бошқармаси 2023 йил 24 октябрда суд қарори ижросини таъминлаш мақсадида, шу гувоҳномага мувофиқ расмийлаштирилган кадастр ҳужжатларини бекор қилди.

Аммо кўп йиллар мобайнида юзага келган муаммо бу саъй-ҳаракатлар билан ҳам барҳам топмади. Жавобгар Ш. Бобониёзова Г. Султонмуродованинг мерос мулкка эгалик юзасидан қабул қилинган ва ҳамон ўз кучида қолаётган суд қарорини тан олишни истамади. Аксинча, уни бажаришга қатъиян қаршилик кўрсатди. Суднинг қарорини ижро қилиш, Г. Султонмуродовага қарашли мерос мулкни бўлиб бериш ва ер участкасининг чегараси ҳамда ўлчамларини аниқлаш учун борган Кадастр агентлигининг туман филиали мутахассисларини уйга киритмади. Начора, иш яна судга кўчди. Фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро судининг 2024 йил 9 июлдаги ҳал қилув қарорида ифодасини топган ҳолатлар қонун ва ҳақиқат Г. Султонмуродова тарафида эканлигини яна бир марта исботлади. 

Кези келганда шуни айтиш керакки, Конституциямизнинг 66-моддасига мувофиқ, мулкдор ўзига тегишли бўлган мол-мулкка ўз хоҳишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этади.

Фуқаролик кодексининг 164-моддасида эса, мулк ҳуқуқи шахснинг ўзига қарашли мол-мулкка ўз хоҳиши билан ва ўз манфаатларини кўзлаган ҳолда эгалик қилиши, фойдаланиши ва тасарруф этиши кафолатланиши, бу ҳуқуқ ким томонидан бўлмасин, ҳар қандай тарзда бузишни бартараф этиш  борасидаги қонуний чоралар кўриши қайд этилган. Шунингдек, мулк ҳуқуқи муддатсиздир.

Ушбу низо Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича аппеляция инстанциясида кўриб чиқилгач, ҳақиқат тўлиқ ойдинлашди.

Г. Султонмуродова ва Ш. Бобониёзова ўртасида юзага келган низо бартараф қилинди. Суд Ш. Бобониёзованинг зиммасига низоли ер участкаси ва унда жойлашган бинони ўлчаш, унинг чегараларин аниқлаш, шу юзасидан тегишли кадастр ҳужжатларини тайёрлашга қаршилик қилмаслик мажбуриятини  юклади. Фуқаро Г. Султонмуродова эса, ўз ерининг ҳақиқий эгасига айланди.

Суд иши якунлари ўйланмасдан ташланган қадам обрў-эътибор заволи эканлигини яққол тасдиқлайди. Бинобарин, эътиборингизга ҳавола этилгани каби ҳолатлардан хулоса чиқармоқ, сабоқ олмоқ даркор.

Зафарбек Исаков,

Хоразм вилоят судининг

фуқаролик ишлари бўйича судьяси,

Абдулла СОБИРОВ,

журналист

Бугунги кунда турмуш тарзимизни узоғимизни яқин, оғиримизни енгил қиладиган қулай восита автомашиналарсиз тасаввур этиб бўлмайди. Бу яхши, албатта, аммо автомашиналардан фойдаланишда амалдаги тартиб-қоидаларга қатъий амал қилиш, ҳушёрлик ва эҳтиёткорликни йўқотмаслик жамиятимизда хавфсиз ҳаёт тарзини таъминлашнинг асосий шартидир.

Албатта, бу ҳақда бежизга фикр юритаётганимиз йўқ. Чунки ҳаётда баъзи кимсалар автомашинани бошқаришда ҳушёрликни унутиб қўйиши оқибатида турли хил нохуш ҳодисалар содир бўлмоқда.

Мисол учун Қўшкўпир туманида айнан амалдаги Йўл ҳаракати қоидалари талабига амал қилмаслик оқибатида рўй берган мудҳиш воқеа ҳам бу фикрни тасдиқлайди.

Айтиш керакки, бу нохўш ҳодиса транспорт воситаларининг ҳаракати учун ноқулай ҳисобланган тиғиз йўлда эмас, балки қатнов имкони анча яхши бўлган катта кўчада содир бўлди. Отасига тегишли, давлат рақами “90 K 086 JA” бўлган “Nexia-2” автомашинани бошқарган Хуршид Дўстматов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ярим тунда туман марказидаги Беруний кўчаси бўйлаб ҳаракатланар экан, эҳтиёткорлик ва ҳушёрликни буткул унутди, Йўл ҳаракати қоидаларини қўпол тарзда бузди. Хавф эса, нақ оёқнинг остидан чиқди: айни шу маҳал катта кўчани кесиб ўтаётган икки нафар пиёда фалокат домига тушди.

… Туман марказида яшовчи У. Йўлдошев ва Т. Тожиев ўша куни кечқурун тўйхонадаги базмдан яхши кайфиятда қайтишаётганди.

Улар базмдан сўнг аввалига янги йил муносабати билан безатилган кўркам маданият ва истироҳат боғини сайр қилишди. Сўнгра уйларига йўл олишди. Уйларига эса, айнан юқорида қайд этилган Беруний кўчаси орқали бориларди. Қўшнилар кўчадан ўтаётганда эҳтиёткорликни бир зумгина унутишди, негадир жуда секин қадам олишди. Иттифоқо, айни шу дамда Х. Дўстматов бошқариб келаётган автоулов ҳам шу йўлда: улар орасидаги масофа шиддат билан тобора қисқармоқда — ҳайдовчи ва пиёдаларнинг йўли ҳадемай бир жойда кесишади. Бундай қалтис вазиятда биров бошқасига албатта, йўл бериши шарт. Бу борада транспорт воситалари бошқарувчилари зиммасига алоҳида масъулият ва мажбурият юклатилган. Хусусан, амалдаги Йўл ҳаракати қоидаларининг 110-бандига кўра, агар тартибга солинмаган пиёдалар ўтиш жойи олдида транспорт воситаси ҳаракатини секинлаштирса ёки тўхтаса, қўшни бўлакларда ҳаракатланаётган бошқа ҳайдовчилар бу транспорт воситаси олдида пиёда(лар) йўқлигига ишонч ҳосил қилганларидан сўнггина ҳаракатланишни давом эттиришлари мумкин.

Афсуски, юқорида баён этилган воқеада бунинг акси рўй берди. Х. Дўстматов амалдаги қоидаларни писанд қилмади, пиёдаларга йўл бериш, шу аснода ўзи ва ўзгаларнинг ҳаёти, соғлиғи, хавфсизлигини таъминлаш борасидаги бурч ва мажбуриятларини унутиб қўйди. Рўпарасида катта хавф пайдо бўлса-да, уни бартараф этиш чораларини кўрмади, яъни ҳаракат тезлигини зарур даражада пасайтирмади, пиёдаларга йўл бермади. Оқибатда фалокатли воқеа содир бўлди: у бошқарувидаги автомашинаси билан катта кўчани кесиб ўтаётган Ў. Йўлчиев ва Т. Тожиевни зарб билан уриб юборди…

Автоҳалокат содир бўлгач, Х. Дўстматовнинг кўзлари очилди, у гарчи кеч эса-да, автомашинасини тўхтатиб ёрдамга ошиқди. Ҳар икки жабрланувчини зудлик билан шифохонага олиб борди. Бироқ шифохона остонасидан негадир ортига қайтди, ҳаёти учун хавфли даражада оғир тан жароҳати олган Т. Тожиевни ўз уйига элтиб қўйди. Енгилроқ жароҳат олган Ў. Йўлчиев эса, тиббий ёрдамга муҳтож эмаслигини айтиб, уйига қайтди.

Х. Дўстматов эса, яна “отини қамчилади”. Жабрланувчиларни уйига олиб боргач, фалокат натижасида шикастланган автомашинасини тузатиш учун Урганч шаҳри томон йўл олди. Ички ишлар ходимлари уни тун ярмига оққанида йўқлашди: зудлик билан воқеа жойига етиб келиш зарурлигини айтишди. Х. Дўстматов уларнинг талабини рад этмади, тезда автоҳалокат содир бўлган жойга етиб келди.

Маълум бўлишича, у Урганчга жўнаб кетгач, жабрланувчи Т. Тожиевнинг соғлиғи жиддий тарзда ёмонлашган: бир пасда ҳушини йўқотган.

Уйидагилар уни зудлик билан яна касалхонага олиб боришган, бироқ шифокорларнинг тезкорлик билан кўрсатган ёрдами ҳам фойда бермаган: жабрланувчи ҳаётдан кўз юмган…

Бу нохуш хабарни эшитиб, Х. Дўстматовнинг ҳуши бошидан учди. У ўзининг қилмишининг аянчли оқибатини ҳис этгач, жабрланувчининг оиласидан кечирим сўради. Пировардида марҳумнинг маъракаси билан боғлиқ сарф-харажатлардан ўзини четга олмади. Буларнинг бари унинг ўз қилмишига иқрорлиги, пушаймонлигидан далолат, албатта.

Тергов ва судда Х. Дўсматовнинг айтишича, воқеа жойида унинг автомашинаси билан ёнма-ён ҳаракатланаётган юк автомобили пиёдаларни кўриш-кузатиш ва зарур чораларни ишга солишга жиддий халақит берган. Бунинг оқибатида у йўлни кесиб ўтаётган пиёдаларни кўрмай қолган.

Маълумки, йўл ҳаракатига оид қоидалар ҳар бир ҳайдовчидан масъулият, ҳушёрлик ва сезгирликни талаб этади. Афсуски, Х. Дўстматов транспорт ҳаракатининг ана шу муҳим жиҳатини назарига илмади. Кўзи эса, машъум воқеа рўй берганидан сўнг очилди.

Х. Дўстматов тергов ва суд жараёнида ҳам ўз қилмишига иқрорлик билдирди ва енгилроқ жазо тайинлашни сўради. Аммо жабрланувчи тараф, яъни марҳум Т. Тожиевнинг оила аъзолари Х. Дўстматовнинг қилмишини кечиришмади. Суддан жиноятига яраша жазо тайинлашни сўрашди.

Суд масаланинг барча жиҳатларини синчиклаб ўрганди. Судланувчининг айбига иқрорлиги ва қилмишидан пушаймонлигини, оилавий аҳволини, муқаддам судланмаганини, шу билан бирга, жабрланувчининг қонуний вакили эътирозини инобатга олди. Судланувчи Жиноят кодексининг 266-моддаси 2-қисмида ифодасини топган ҳолатлар бўйича 2 йил муддатга автоуловларни бошқариш ҳуқуқидан ҳамда 4 йил-у 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Жабрланувчининг вакилига жиноят натижасида етказилган моддий ва маънавий зарарлар юзасидан тегишли суд маҳкамасига мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Хулоса ўрнида айтганда, юқорида баён этилган воқеадан ҳам кўринадики, ҳайдовчиларнинг ҳушёрлик ва сезгирликни унутиши, бундан аянчлиси, амалдаги Йўл ҳаракати қоидаларига беписандлик билан қараши охир-оқибат кўнгилсизлик билан якун топади.

Шундай экан, йўлларда хоҳ ҳайдовчи, хоҳ йўловчи сифатида ҳаракатланганда, амалдаги қоидаларга қатъий риоя этишимиз — ҳар қандай нохуш воқеаларнинг олдини олишнинг асосий шарти эканини унутмайлик.

Фурқат Исмоилов,

жиноят ишлари бўйича

Қўшкўпир туман суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бу дунёда аёл учун энг катта саодат бу – оналик бахтидир. Аммо ҳаётда баъзан шундай аёллар ҳам учрайдики, ўзининг ўткинчи ҳою­ҳавасини деб жигарбандидан воз кечишгача бориб етади.

Шовотлик Юлдуз Тўрамуротова (исм-шарифлар ўзгартирилган) дугоналари сингари тўй-томоша қилиб эмас, балки йигирма беш ёшида Улуғбек Козимов билан шаръий никоҳ асосида турмуш қуради. Орадан тўрт йил ўтгач, тўнғич қизи Дилдора, 2019 йилда эса, кичиги Лола дунёга келади. Аммо кичик гўдаги ҳали икки ойга тўлиб-тўлмай эр-хотин ўзаро келишмовчилик туфайли жанжаллашиб, ажрашиб кетишади. У. Козимов катта қизи Дилдорани ўзи билан олиб қолади. Ю. Тўрамуротова эса, қўлида гўдаги билан уйдан чиқиб кетади.

Шундан сўнг аёл қаёққа боришини билмай тумандаги хиёбонда бемақсад юради. Баъзан одамлар раҳми келиб, хонадонидан унга гўдаги билан бирга бошпана беради. Бу орада у ўша ҳудудда яшовчи, муқаддам оиласидан ажрашган Хурсанд Қурбонов билан танишиб қолади. Натижада улар бирга яшай бошлашади.

Бироқ аёлнинг бу турмуши ҳам узоққа чўзилмайди. Чунки уч-тўрт ой бирга яшашгач, Х. Қурбонов хорижга ишлаш учун кетади ва Ю. Тўрамуротова эса, қўлида боласи билан яна бошпанасиз қолади. У ҳатто ота уйига ҳам қайтиб боролмайди. Нега дейсизми?

Гап шундаки, Ю. Тўрамуротова У. Козимов билан ажрашгач, ота уйидан қўним топганди. Аммо “чиққан қиз чиғириқдан ташқари”да деганларидек, кўп ўтмай у отаси билан келишмай қолади. Шунинг учун бу гал у туғилиб ўсган хонадонига қайтиб боришга юраги бетламайди. Аммо унинг аҳволи оғир эди, энг ёмони, у қизи Лолани ўзига “ортиқча юк” деб билади.

Аниқроғи, ўз жигарбандини сотиш пайига тушади. Буни қарангки, тез орада харидор ҳам топилади, у бефарзанд яшаётган Жасур Матёқубовга болани 200 миллион сўмга сотиб юбормоқчи бўлади. Икки ўртада савдо “пишгач”, кутилмаганда, харидор фикридан қайтади. Аниқроғи, бу жиноий қилмиш эканини билиб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Жорий йилнинг 27 май куни Ж. Матёқубовнинг мурожаати юзасидан тезкор тадбир ўтказилди. Натижада Ю. Тўрамуратова қизчасини сотиш эвазига ундан 2 900 АҚШ доллари ва 6 миллион сўм нақд пулни олган вақтда ушланди.

Албатта, ушбу ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилди. Суд жигарбандини сотмоқчи бўлган онани Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топиб, кодекснинг 57-моддаси тартибида тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Ушбу аянчли воқеани баён этишдан мақсад шуки, бу ҳаётда аёл учун энг юксак саодат — оналик бахтига эришишдир. Аммо Ю. Тўрамуратова ана шундай саодатнинг қадрига етмади. Бу ҳақда фикр юритганда, Ю. Тўрамуротованинг бундай тубан қилмишга қўл уришида, аввало, қонуний никоҳдан ўтиб, оила қурмагани сабаб бўлганини таъкидлаш жоиз.

Оқибатда икки сафар ҳам омонат оила тез орада бузилган. Агар Ю. Тўрамуротова қонуний никоҳдан ўтиб оила қурганда, унинг барча ҳуқуқ ва манфаатлари кафолатли ҳимоя қилинган бўларди.

Демак, ҳар бир йигит-қиз, аввало, қонуний никоҳдан ўтиб, оила қурса, нафақат эр-хотиннинг, балки дунёга келадиган фарзандларининг ҳам ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаган бўлади.

Баҳромжон БЕРДИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди судьяси

Йўлларда хoҳ пиёда, хoҳ ҳайдовчи сифатида ҳаракатланаётганда амалдаги қоидаларга қатъий риоя этишимиз, масъулият ва ҳушёрликни унутмаслигимиз ҳaр биримизнинг ҳaётимиз хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади. Серқатнов йўл эса, тасодифлардан холи эмас. Афсуски, кўпинча ҳайдовчининг эътиборсизлиги ёки йўл ҳаракати қоидаларига қатъий риоя этмаслиги оқибатида кўнгилсиз ҳодисалар учраб туради. Бунга қуйидаги воқеа ҳам мисол бўла олади.

Судланувчи О. Мирзаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2023 йил 21 октябрь куни соат 1.00 ларда бошқарувидаги “Nexia-1” русумли автомашинани Бахмал тумани ҳудудидан “Ўсмат — Ғаллаорол” йўналиши бўйлаб ҳайдаб бораётиб, кутилмаганда тезликни оширади ва натижада бошқарувни йўқотади. Оқибатда кўз очиб юмгунча ўтган фурсатда мудҳиш йўл-транспорт ҳодисаси содир бўлади. Бунинг натижасида автомашина салонида бўлган йўловчи Қ. Афтондилов оғир тан жароҳати олиб, воқеа жойида вафот этади.

Суд-тиббий экпертизасининг 2023 йил 31 октябрдаги 65-сонли хулосасига кўра, марҳумнинг ўлимига қўш жароҳатлар: бош миянинг ёпиқ жароҳати, бош мия пардалари устига, остига ва мия тўқималарига кўп миқдорда қон қуйилиши, тўқималарнинг эзилиши, кўкрак қафаси ва қорин бўшлиғининг ёпиқ жароҳати, ўнг томондан кўплаб қовурғаларнинг синиши сингари жароҳатлар сабаб бўлгани қайд этилган.

Жиноят ишлари бўйича Бахмал туман судининг ҳукмига кўра судланувчи О. Мирзаев Жиноят кодексининг 266-моддаси 2-қисмида кўрсатилган жиноятни содир қилганликда айбдор деб топилди, унга 3 йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Гувоҳи бўлганингиздек, ҳайдовчининг биргина йўл ҳаракатлари қоидаларига амал қилмагани, ҳушёрлик ва эҳтиёткорликни унутгани бир одамнинг умрига зомин бўлди. Шунинг учун ҳам, жамиятдаги барча қонун-қоидалар яхшиликка қаратилган эзгу мақсадлар эканлигини эсдан чиқармаслик лозим.

Мақсуд Эрназаров,

жиноят ишлари бўйича Бахмал тумани суди раиси

Дунёнинг тараққий этган давлатларининг амалдаги қонунчилиги билан яқиндан танишиш соҳадаги ислоҳотларнинг муваффақиятини таъминлашда муҳим ўрин тутади. Шу маънода, биз, 5 нафар маъмурий суд судьялари Германия Федератив Республикасининг Макленбург ўлкасидаги Висмар Шарқ институтида тажриба алмашиб қайтдик. Мазкур лойиҳа дастури доирасида судьяларда “Германия маъмурий судларида маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми” мавзуси катта қизиқиш уйғотди.

Маълумки, Ўзбекистон Маъмурий судлари маъмурий актнинг қонунийлигини, у аризачининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини бузиши ёки бузмаслигини текшириши белгиланган. Бироқ назарий жиҳатдан, бунда маъмурий актнинг қонунийлиги айнан қайси мезонлар бўйича текширилиши, ушбу мезонлар бўйича маъмурий актни ҳуқуқий баҳолаш кетма-кетлиги тизими ишлаб чиқилмаган.

Бу борада Германияда маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми ишлаб чиқилган бўлиб, у бўлажак судьялар учун ўқув дастурлари ва якуний имтиҳонларнинг мажбурий қисми ҳисобланади.

Шунингдек, амалиётда судьялар айнан шу алгоритм асосида маъмурий актнинг қонунийлигига баҳо беради ва суд қарорида ўз хулосаларини алгоритмдаги кетма-кетликда баён этади.

Алгоритм — маъмурий актнинг қонунийлигига баҳо беришда қўлланиладиган мезонлар ва уларнинг тизимли кетма-кетлиги деганидир.

Яъни маъмурий актнинг қонунийлигини текширишда унинг бир мезон бўйича ноқонунийлиги аниқланишининг ўзи уни қонунга хилоф деб эътироф этишга асос бўлиб, бунда кетма-кетликдаги кейинги мезонлар бўйича баҳо бериш зарурати мавжуд бўлмайди. Кейинги текшириш мезонига фақат аввалгисига ижобий баҳо берилгандагина ўтилади.

Мазкур алгоритмнинг туб моҳияти қуйидаги мезонларда намоён бўлади.

Биринчи мезон – маъмурий актнинг қабул қилинишига ҳуқуқий асос мавжудлиги. Ушбу мезон ижро ҳокимиятининг ваколатлари қонун билан чегараланганлигини, яъни қонунийлик ва ҳуқуқийлик тамойилларини ифода этади.

Маъмурий ҳуқуқ концепциясига кўра, фуқаролар учун – “қонун билан тақиқланмаган ҳамма нарсага рухсат этилган” қоидаси амал қилади.

Маъмурий органлар учун эса, бунинг тамомила тескариси – “фақат қонунлар билан йўл қўйилган нарсаларга рухсат берилган ҳисобланади” қоидаси ишлайди.

Мазкур мезонга кўра, низолашилаётган маъмурий актни қабул қилишда бунга йўл қўядиган моддий ҳуқуқ нормаси мавжуд ёки мавжуд эмаслиги текширилади.

Иккинчи мезон – маъмурий актнинг расмий ва шаклий жиҳатдан қонунийлиги. Бунда:

– биринчидан, маъмурий актнинг шаклан тўғрилиги (масалан, туман ҳокими ер ажратиш ҳақидаги ноқонуний қарори Е-қарор электрон базасида кўринмаслиги мақсадида уни қарор шаклида эмас, балки фармойиш шаклида чиқариши каби ҳолатлар);

– иккинчидан, маъмурий актнинг асослантирилганлиги (агар маъмурий актда унинг қабул қилиниши асоси кўрсатилмаган бўлса, у ноқонуний ҳисобланади, боиси — судлар унинг қонунийлигига айнан унда келтирилган асос бўйича баҳо беради);

– учинчидан, маъмурий органнинг маъмурий актни қабул қилиш ваколати бўлган ёки бўлмаганлиги (предмет бўйича, ҳудуд бўйича, вертикал инстанция бўйича);

– қарор қабул қилишда тартиб-таомилларга риоя этилганлиги, маъмурий орган маъмурий қарорида ҳал этган масала идоравий тааллуқлигига мувофиқ ёки тааллуқли эмаслиги текширилади.

Учинчи мезон – маъмурий актнинг моддий ҳуқуқ нормаси мазмунига мувофиқлиги. Бу ўринда, бошқача айтганда, ҳуқуқ нормасига кўра, маъмурий орган шундай қарор қабул қилиш шартида белгиланган ҳолат мавжуд бўлганда, қонун нормасида назарда тутилган чорани қўллаганлиги, маъмурий орган қўллаган чора моддий ҳуқуқ нормасида назарда тутилган ва ушбу нормада шарт қилиб белгиланган ҳолатда қўлланилганлиги ҳақида сўз бормоқда.

Масалан, қонун нормаси матни: “Агар тадбиркорлик субъектининг инсофсизлигини тасдиқловчи аниқ фактлар мавжуд бўлиб ҳамда жамоат манфаатлари ҳимояси учун унинг фаолиятини тақиқлаш зарурати бўлса, бундай тадбиркорлик субъектининг фаолияти тақиқланиши лозим”.

Мазкур нормага кўра, маъмурий орган тадбиркорлик фаолиятини тақиқлаши учун 2 та шартли ҳолат мавжуд бўлиши зарур.

Биринчиси — тадбиркорлик субъектининг инсофсизлигини тасдиқловчи аниқ фактлар мавжудлиги; иккинчиси — жамоат манфаатлари ҳимояси учун унинг фаолиятини тақиқлаш зарурати мавжудлиги.

Ушбу иккала шарт мавжуд бўлгандагина, маъмурий орган қонун нормасида белгиланган чорани қўллаши, яъни тадбиркорлик фаолиятини тақиқлаши мумкин, шунда маъмурий акт қонуний ва асосли ҳисобланади.

Бироқ бундай ҳолатда шартлар билан қўлланилган чоралар мутаносиб бўлиши лозим. Масалан, тадбиркорнинг инсофсизлиги жамоат манфаатларига унчалик салбий таъсир қилмаслиги ёки фаолиятни буткул тақиқлаш даражасичалик аҳамиятли бўлмаслиги мумкин.

Тўртинчи мезон – маъмурий органда дискрецион ваколат, яъни маъмурий ихтиёрийлик мавжуд бўлганида, маъмурий актни қўшимча равишда қуйидаги мезонлар бўйича ҳам текшириш зарурати пайдо бўлади. Яъни:

– маъмурий ихтиёрийлик қонун нормасининг мақсадига мувофиқ амалга оширилганлиги (масалан, пенсия ёшининг белгиланишидан мақсад — кексаларга муносиб турмуш тарзини кафолатлаш, ишчилар корпусини “ёшартириш” эмас);

– маъмурий ихтиёрийликнинг доирасидан, яъни чегарасидан чиқилмаганлиги;

– мутаносиблик принципига риоя этилганлиги.

Хулоса қилиб айтганда, Германия маъмурий суд-ҳуқуқ тизими билан танишиш жараёнида баъзи масалаларда уларнинг ютуқларини эътироф этган бўлсак, баъзи масалаларда ўзимизнинг ёндашувимиз тўғрироқ экан, деган фикрга ҳам келдик. Фақат Германия амалиётида муваффақиятли қўлланилаётган маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми бизга жуда маъқул келди.

Нега деганда, бугунги кунда баъзи ҳолатларда судлар томонидан низоли маъмурий актнинг қабул қилиниши тартиб-таомилларига риоя этилганлигини текшириш билан чекланиб, моддий ҳуқуқ нормаси нуқтаи назаридан асослилиги эътибордан четда қолиши ёки тамомила аксинча ҳолатлар ҳам амалиётда учраб туради. Шунингдек, дискрецион ваколатнинг тўғри амалга оширилганлиги ҳам тўлақонли текширилмасдан қолиб кетиш ҳоллари ҳам йўқ эмас.

Шу маънода, алгоритм тажрибаси низоли маъмурий актларнинг қонунийлиги ва асослилигини аниқ мезонлар асосида тизимли, чуқур, атроф­лича текширилиши — қабул қилинадиган суд қарорларининг сифат жиҳатидан яхшиланишига хизмат қилади, деган фикрдамиз.

Нодира Ҳакимова,Олий суд судьяси