Мамлакатимизда ҳар бир шахснинг мулк ҳуқуқи қонун билан кафолатланган. Зотан, уй-жойга эга бўлиш оила фаровонлиги ва мустаҳкамлигини таъминлашнинг муҳим шартидир. Элмурод Адизов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ҳовли жой сотиб олиш ниятида юрганда, Иттифоқ маҳалласида яшовчи Ҳалимахон Дониёрова уйини сотмоқчи эканлигини эшитиб қолади.

Сотиладиган ҳовли Э. Адизовга маъқул тушди. Фақат кўчиб киришдан олдин енгилгина таъмирдан чиқарилса, бинойидек бўлади. Қисқаси, сотувчи ва харидор ўртасида ҳовли 170 миллион сўмга баҳоланди. Шу нархга иккиси ҳам рози бўлади.

Қисқаси, хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус томонидан 2024 йил 6 март куни олди-сотди шартнома расмийлаштирилиб, реестрга 202401461001453-рақам билан қайд этилади. Шартномада Ҳ. Дониёрова ўзига тегишли бўлган Сайхунобод тумани, “Иттифоқ” маҳалла фуқаролар йиғинининг Алишер Навоий шоҳ кўчасидаги Н.-уйни Э. Адизовга сотгани, пулни ушбу шартномани имзолаш арафасида тўлиқ олгани қайд қилинган.

Бундан ташқари шартноманинг 9-бандида Фуқаролик кодексининг 488-моддасига асосан, ушбу уй-жойда доимий рўйхатда турувчи шахслар борлиги ҳақида “Нотариус” ААТ орқали олинган ИИВнинг маълумотномаси мавжуд. Уйда доимий рўйхатда турувчи Шаҳноза Алиева ва Эътиборхон Олимова шартнома имзоланганидан сўнг бир ой муддатда турар-жойни бўшатиш ҳамда рўйхатдан чиқиш мажбуриятини олиши кўрсатилган.

Уй-жойнинг янги эгаси Э. Адизов олди-сотди шартномасига асосан, мулкни 2024 йилнинг 30 март куни кадастр идорасидан давлат рўйхатидан ўтказади. Шу тариқа уй қонуний тартибда унинг хусусий мулкига айланади.

Хуллас, Ҳ. Дониёрова, Ш. Алиева ва Э. Олимова уйни бир ой муддатда бўшатиб бериши, Э. Адизов эса, уй-жойни енгил таъмирлаб, оиласи билан кўчиб кириши керак эди.

Аммо доимий рўйхатда турган шахслар уйни бўшатишни пайсалга солишади. Бу пайтда Э. Адизов хорижга ишга кетган, унинг ўрнига отаси С. Адизов бир неча марта доимий рўйхатда турганлардан уйни бўшатишни илтимос қилади. Аммо бундан бирон-бир натижа чиқмагач, маҳалла оқсоқоллари билан бирга бориб, уйни бўшатишни сўрашади.

Бироқ жавобгарлар ўз ихтиёри билан уйдан чиқишдан бош тортишади.

Шундан сўнг Э. Адизов хориждаги ишини ташлаб, ортига қайтишга мажбур бўлади. Ўз навбатида, у ҳам жавобгарлардан уйни бўшатишни бир неча марта илтимос қилади. Аммо бундан ҳам бирон натижа чиқмагач, у пулни қайтаришни талаб қилади. Лекин жавобгарларнинг ваъдасининг адоғи кўринмайди. Шу боис Э. Адизов жавобгарлар — Ҳалимахон Дониёрова, Шаҳноза Алиева ва Эътиборхон Олимовага нисбатан уй-жойдан мажбурий тартибда чиқариш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилади.

Маълумки, судларда ҳар қандай низо Конституция ва қонунлар талаби асосида холис, шаффоф ва адолатли кўриб чиқилиб, ҳал этилади. Бу гал ҳам шундай бўлди.

Бу ҳақда батафсил тўхталадиган бўлсак, Конституциямизнинг 55-моддасига биноан, ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли.

Шунингдек, Асосий Қонунимизнинг 65-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикасида барча мулк шакллари тенг ҳуқуқли ва ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилинади.

Хусусий мулк дахлсиздир. Мулкдор ўз мол-мулкидан қонунда назарда тутилган ҳоллардан ва тартибдан ташқари ҳамда суднинг қарорига асосланмаган ҳолда маҳрум этилиши мумкин эмас.

Фуқаролик кодексининг 164-моддасига кўра, мулк ҳуқуқи шахснинг ўзига қарашли мол-мулкка ўз хоҳиши билан ва ўз манфаатларини кўзлаб эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш, шунингдек, ўзининг мулк ҳуқуқини ким томонидан бўлмасин, ҳар қандай бузишни бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқидан иборатдир. Мулк ҳуқуқи муддатсиздир.

Суд юқорида қайд этилган қонун талабларига асосан, Э. Адизовнинг даъво аризасини қаноатлантирди.

Мухтасар қилиб айтганда, бузилган мулк ҳуқуқи судда адолатли ечим топди. Бунга гувоҳи бўлганингиздек, адолат ва демократик тамойиллар ўзининг теран ифодасини топган амалдаги қонунларимиз асос бўлди.

Алишер НАМОЗОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Сирдарё туманлараро

судининг судьяси

Мактаб — муқаддас даргоҳ, унда эртанги кун эгалари — фарзандларимиз таълим олади. Яъни бугун ўғил-қизларимизнинг фан сирларини чуқур ўзлаштираётгани, орзу-умидлари рўёбга чиқаётгани эртанги кунимизнинг тамал тоши ҳисобланади.

Шу маънода бугун юртимизда таълим сифатини тубдан ошириш, ёшларнинг чуқур билим олиши, улар ўзларининг салоҳиятларини тўлиқ рўёбга чиқариши йўлида барча шарт-шароит ва имкониятларни яратиб беришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Албатта, ёшлар фан сирларини чуқур ўзлаштиришда шарафли касб эгалари — ўқитувчиларнинг фидойилиги, тинимсиз изланиши муҳим ўрин тутишини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Шу боис ҳам мамлакатимизда фидойи ўқитувчиларнинг меҳнати доимо юксак қадрланиб келмоқда.

Аммо баъзан ўзининг инсоний фазилатлари билан ўқувчиларга ўрнак бўлиш ўрнига жаҳлини жиловлай олмайдиган ўқитувчилар ҳам учраб турадики, қуйида шу ҳақда фикр юритамиз.

Пойтахтдаги мактабларнинг бирида математика фанидан сабоқ берадиган Марат Валиев (исм-шарифлар ўзгартирилган) 9-синф ўқувчиси Бахтиёр Арслоновни дарсга кеч қолгани учун жаҳлини босолмай бир шапалоқ уриб, енгил тан жароҳати етказади. Ўқувчи гарчи дарсга бетоб бўлиб қолгани сабабли кечикиб келганини айтса-да, ўқитувчи буни инобатга олмайди.

Ўша куни бола мактабдан уйга қайтгач, қулоғи қаттиқ оғриётганидан шикоят қилади. Бундан ташвишга тушган ота-онаси уни зудлик билан касалхонага олиб боришади. Натижада ўқувчи енгил тан жароҳати олганлиги бўйича суд-тиббий экспертизасининг хулосаси олинади.

Экспертиза хулосасига кўра, ўқитувчининг зарби таъсирида ўқувчининг қулоқ пардаси йиртилиб кетган экан… Шундан сўнг М. Валиевга нисбатан жиноят иши қўзғатилди.

Бу нохуш воқеадан сўнг М. Валиев ўз қилмишидан пушаймон бўлиб, жабрланувчининг ота-онасидан кечирим сўрайди, боланинг даволаниши учун сарфланган харажатларни қоплашини билдиради. Аммо жабрланувчининг ота-онаси буни рад қилади.

Суд М. Валиевнинг жиноий ҳаракатларини муҳокама қилиб, унинг айбига қисман иқрорлиги, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги, оилавий ва моддий шароити, қарамоғида вояга етмаган фарзанди борлиги, муқаддам судланмагани ва бошқа жиҳатларни инобатга олган ҳолда, уни Жиноят кодексининг 109-моддаси (қасддан баданга енгил шикаст етказиш) 2-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди ва унга нисбатан базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 баравари миқдорида жарима жазоси тайинлади.

Бу воқеани баён этишдан мақсад шуки, ўқитувчи ўқувчиларни нафақат фан сирлари билан таништиради, балки уларга инсоний фазилатлардан ҳам сабоқ беради. Аммо М. Валиев зиммасидаги ана шу масъулиятни унутиб қўйди ва ножўя хатти-ҳаракати боис юзшувит бўлиб қолди.

Ҳамид Шамшиев,

Тошкент шаҳар

судининг судьяси

Мамлакатимизда судларнинг асосий вазифаси фуқароларнинг Конституция ва қонунлар, халқаро шартномаларда, шунингдек, инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, юридик шахслар ҳамда якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат.

Мазкур қоида “Судлар тўғрисида”ги қонуннинг 4-моддасида белгиланган.

Шу асосда судлар суд ишларини юритишда ўзига берилган қонуний ваколатлар асосида қонунчиликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамиятда қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш каби муҳим вазифаларни ҳам амалга оширади.

Хусусий ажрим эса, қонун ҳужжатлари асосида судларга юклатилган муҳим вазифаларнинг ижросини таъминлашнинг муҳим процессуал воситаларидан биридир. У қонунчилик ҳужжатларини бузилиш ҳолатларига ва уни бузаётган шахсларга нисбатан суд томонидан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чораси ҳисобланади.

Бошқа суд ҳужжатлари каби суднинг қонуний кучда бўлган хусусий ажрими ҳам барча давлат органлари, жамоаат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун бажарилиши мажбурийдир. Хусусий ажримни ижро этмаганлик ва бу ҳақда судга хабар бермаганлик учун қонун ҳужжатларида қатъий жавобгарлик чоралари белгилаб қўйилган.

Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 181-моддасига кўра, мансабдор шахс томонидан суд чиқарган хусусий ажримни (қарорни) кўриб чиқмаслик ёхуд ажримда (қарорда) кўрсатилган қонунни бузиш ҳолларини бартараф этиш чораларини кўрмаслик, худди шунингдек, хусусий ажримга (қарорга) ўз вақтида жавоб бермаганлик учун маъмурий жавобгарликка тортилиши белгиланган.

Ўз навбатида, Жиноят кодексининг 232-моддасида муайян ҳаракатларни содир этиш ёхуд содир этишдан ўзини тийиш мажбуриятини юкловчи суд ҳужжатини бажаришдан бўйин товлашни маъмурий жазо қўлланилганидан кейин давом эттириш, шунингдек, суд ҳужжати ижро этилишига тўсқинлик қилиш жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши белгиланган.

Суднинг хусусий ажримининг ўз вақтида ва тўлақонли ижро этилиши жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлаш ва суд ҳокимияти обрўсини оширишнинг муҳим ва таъсирчан воситасидир.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 200-моддасига кўра, ишни кўриш вақтида давлат органи ёки бошқа органнинг, юридик шахснинг, мансабдор шахснинг ёки фуқаронинг фаолиятида қонунчилик ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган тақдирда, уларнинг ишда иштирокидан қатъи назар, суд хусусий ажрим чиқаришга ҳақлидир.

Хусусий ажрим билан суд тегишли органдан ёки мансабдор шахсдан қонунчилик ҳужжатларининг бузилишида айбдор бўлган шахсларни жавобгарликка тортиш тўғрисидаги масалани ўзларининг ваколатига мувофиқ кўриб чиқишни талаб қилиши мумкин.

Хусусий ажрим тегишли давлат органларига ва бошқа органларга, юридик шахсларга, мансабдор шахсларга, фуқароларга юборилади. Улар кўрилган чоралар тўғрисида бир ойлик муддатда судга хабар қилиши шарт.

Мухтасар айтганда, иқтисодий судлар иқтисодий низоларни кўриш жараёнида қонунчилик ҳужжатларининг бузилиши низо билан боғлиқ ёки боғлиқ эмаслигидан қатъи назар, қонунчилик ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган ҳар бир ҳолатда хусусий ажрим чиқаришга ҳақли. Бундан кўзланган мақсад — қонунчилик бузилишига барҳам бериш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва процесс иштирокчиларини ҳуқуқий тарбиялашга қаратилган.

Абдулло Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси

Зулм ва истибдодга учраган юртдошларимиз номи оқланиб, тарихий адолат тикланмоқда

Кейинги йилларда Ватанимиз истиқлоли, халқимиз озодлиги ва эркинлиги, келажак авлодларнинг тинч ҳамда фаровон ҳаётини таъминлаш йўлида мардона курашиб, азиз жонларини фидо этган, мустабид тузум даврида қатағон қилинган аждодларимиз хотирасини абадийлаштириш, уларнинг фаолияти ва меросини ўрганиш ҳамда тарғиб этиш борасида салмоқли ишлар амалга оширилаётир.

Бунда, табиийки, давлатимиз раҳбарининг 2020 йил 8 октябрда имзоланган “Қатағон қурбонларининг меросини янада чуқур ўрганиш ва улар хотирасини абадийлаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармойиши муҳим дастуриламал бўлиб хизмат қилмоқда.

Ушбу ҳужжатга мувофиқ, дастлаб қатағон қурбонларининг меросини янада чуқур ўрганиш, хотирасини абадийлаштириш ишларини уюштириш ва мувофиқлаштириш бўйича Республика ишчи гуруҳи ташкил этилди.

Ишчи гуруҳнинг таркиби тасдиқланиб, асосий вазифалари белгилаб берилдики, бу мазкур йўналишдаги ишлар тизимли ва сифатли олиб борилишига замин яратди.

Шунингдек, Президентимизнинг жорий йил 19 июлда қабул қилинган “Сиёсий қатағон қурбони бўлган юртдошларимиз ҳаёти ва фаолиятини ўрганиш, тарғиб этиш ҳамда уларнинг хотирасини абадийлаштириш борасидаги ишларни кенгайтириш тўғрисида”ги қарори ҳам бу йўналишдаги ишларни янги босқичга олиб чиқиш, янгича қараш ва ташаббуслар асосида амалга оширишни кўзлагани билан алоҳида аҳамиятга молик. Хусусан, ушбу қарорга мувофиқ, ҳар йили октябрь ойининг биринчи ҳафтаси юртимизда Сиёсий қатағон қурбонларини ёд этиш ҳафталиги сифатида нишонланадиган бўлди. Айни кунларда бу йўлдаги ишлар янада кучайтирилиб, янгича маъно ва мазмун билан бойитилмоқда, десак, муболаға эмас.

Бинобарин, ўтган аср бошларида миллатпарвар боболаримиз янгиланиш ва эркинлик, адолат ва тенглик, илм-маърифат ва миллий ўзликни англаш ғояларига таяниб, озодлик учун мардонавор кураш майдонига чиққан. Бу фаолият “Жадидчилик ҳаракати” деган ном билан машҳур бўлган. Аслида, ушбу улуғ зотларнинг мақсади жаҳолат ва қолоқлик гирдобида қолган халқни дунёвий илм-фан, илғор касб-ҳунарлар билан қуроллантириб, умумбашарий ривожланиш йўлига, яъни янги тараққиёт манзилига олиб чиқишдан иборат эди. Аммо юртимизда большевиклар диктатураси ўрнатилгач, чор мустамлакачилик сиёсати янгича шаклда давом эттирилди. Бу эса маърифатпарвар боболаримизга ўз мақсад-муддаоларини тўлиқ амалга оширишга имкон бермади.

Энг ачинарлиси, маърифатпарвар аждодларимиз шаъни “босмачи” деган ноҳақ тавқи лаънат билан топталди. Уларнинг аксарияти ноҳақ айблов, сохта далиллар билан қатағон қилинди. Бундан ҳам даҳшатлиси, маърифатпарвар боболаримизнинг кўпчилиги “учлик” деган тузилма буйруғи билан суд-сўроқсиз равишда ўлим жазосига ҳукм қилинганидир.

Шукрки, улуғ аждодларимизнинг эзгу орзу-ниятлари халқимизнинг қон-қонида, тарихий хотирасида сақланиб қолди ва ҳануз яшамоқда. Бугунги кунда бутун халқимизнинг қалбидан чуқур жой олган, умуммиллий ҳаракатга айланиб бораётган янги Ўзбекистон ғояси замирида ана шундай улуғ ота-боболарнинг орзу-интилишлари, армону умидлари рўёби мужассам. Буни мустабид тузум даврида ноҳақ айбланган, мол-мулки мусодара этилиб, ўзлари қатағону қувғинга дучор қилинган аждодларимизнинг пок номи оқланиб, тарихий адолат тикланаётгани мисолида ҳам яққол кўриш мумкин.

Бу ҳақда гап борганда, Олий судда шу кунга қадар 1 236 нафар қатағон қурбонига нисбатан оқлов ҳукми чиқарилганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Номлари ҳамон қора рўйхатларда қолиб кетаётган, ноҳақ айбланган қатағон қурбонларини оқлаш юзасидан олиб борилаётган ўрганишлар ҳозирги кунда ҳам жадал давом эттирилмоқда.

Хўш, мустабид тузум даврида қатағон қилинган ватандошларимиз ким бўлган? Уларнинг айби нима эди?

Аввало, Олий суд томонидан яқинда кўриб чиқилган ишлар тафсилотларига тўхталсак. Би­ринчи жиноят иши ҳужжатларида қайд этилишича, эски маҳаллий бойлар ҳисобланган Дадабой Умаралиев ва бошқалар Носирхон тўра Камолхонтўра ишига алоқадор шахслар сифатида 1929-1930 йилларда Наманган туманида аксилинқилобий ҳаракат аъзоларини қўллаб келган. Улар совет ҳудудида қуролли қўзғолон ёки аксилинқилобий мақсаддаги ҳаракатларни амалга оширганликда айбланган ва отувга ҳукм қилинган.

Иккинчи жиноят ишида эса, Хоразм вилоятида Эрниёз Жуманиёзов ва бошқалар босмачилик аксилинқилобий ҳаракати аъзолари билан доимий алоқа ўрнатганликда айбланган. Улар гўёки босмачилик гуруҳларини уйларида қабул қилиб, озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаб, совет ҳокимияти томонидан амалга оширилаётган чора-тадбирларга ўзларида сақланган қуролларни топширмаслик ҳамда коллективлаштиришга қарши тарғибот юритиш орқали қаршилик кўрсатган.

Учинчи жиноят иши бўйича Матчонбек Матмуродов ва бошқалар 1931 йил февраль ойи бошларида совет ҳокимиятини ағдариш, унга қарши қуролланган босмачилик-исёнчилик курашини ташкил этиш ҳамда олдинги хонлик бошқаруви тартибини тиклаш мақсадида Афғонистондан Хива ҳудудига ўтган Жунаидхоннинг ўғли Эшимхоннинг қуролланган гуруҳларини кучайтириш учун янги кадрлар билан таъминлаш мақсадида алоқа ўрнатганликда айбланган.

Тўртинчи жиноят ишида Исмоил Юсупов (Казаков) ва бошқалар 1937 йилда Хива тумани, Жундиён қишлоғида жойлашган “Хон Исмоил ота” масжидида йиғилишлар ўтказиб, аксилинқилобий режалар тузган ҳамда “Жунаидхон”ни таниган эски бойлар сифатида қуролли тўда шакллантириб, совет ҳудудида қуролли қўзғолон ёки аксилинқилобий ҳаракатлар содир этишда айбланган. Уларнинг аксариятига ўлим жазоси берилган, баъзилари ўзга юртларга сургун қилинган.

Кўриб чиқилган жиноят ишлари ичида Саъдулла Қосимовга тегишли иш алоҳида ажралиб туради. Суд уни 1924 йилдан 1925 йилга қадар Тошкент вилоят судининг раиси ҳамда 1925 йил 23 декабрдан 1929 йил 3 мартга қадар Ўзбекистон ССР Олий суди раиси лавозимида ишлаб, шахсий бойлик орттириш мақсадида талон-торожлик, порахўрлик, тизимли равишда тамагирлик жиноятларини содир этганликда ҳамда миллий озодлик ҳаракати “Босмачилик”, “Миллий иттиҳод” аксилинқилобий ташкилотининг фаол аъзоларини қўллаб-қувватлашда айбдор деб топган.

Бироқ у билан боғлиқ тегишли жиноят иши ҳужжатлари ўрганилганда, унинг айбдорлиги суд муҳокамаси давомида исботини топмасдан, жиноий жавобгарликка тортилгани аниқланди. Ўшанда ушбу жиноят иши бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолат синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилмаган. Саъдулла Қосимов дастлабки тергов ва биринчи инстанция судида қўйилган айбловни инкор қилган. Шундай бўлса-да, уни айблаш учун фақат гувоҳларнинг дастлабки терговдаги кўрсатмалари асос қилиб олинган, холос.

Суд мажлисидаги текширув натижасида унинг келтирилган жиноятларни содир қилганини тасдиқловчи, ҳақиқатга мос келадиган мақбул ва ишончли далиллар аниқланмади. Қолаверса, унинг мазкур жиноятларни содир этганликда айбдор деб топиш учун асос қилинган далиллар етарли эмас ва ҳозирги кунда қўшимча далилларни тўплаш имконияти қолмаган.

Ишчи гуруҳ аъзолари ҳамда олимларимизнинг илмий ўрганишлари натижалари, шунингдек, жиноят иши материаллари Саъдулла Қосимовга нисбатан юритилган жиноят иши “марказ”нинг қатъий назорати ҳамда топшириғи асосида бирор объектив далилларсиз, қандай бўлмасин, жиноий жавобгарликка тортиб, унга нисбатан энг оғир жазони тайинлаш ҳамда шу орқали мустабид тузум сиёсатига қарши шахсларнинг иродасини синдириш мақсадини кўзлаганини тасдиқлайди.

Бу борада тадқиқ этилган иш материаллари, тарихий-илмий ҳужжат ва мақолалар шуни кўрсатадики, ўша даврда ҳар қандай миллий озодлик ҳаракати шафқатсизлик билан бостирилиб, бошқаларга ўрнак бўлиши учун ҳаракат иштирокчиларига отув ёки бошқа энг оғир жазолар тайинлаш Ўрта Осиёга нисбатан “марказ” сиёсатининг асосий мақсадларидан бири бўлган. Бундай вазиятда, табиийки, ишларни холис кўриб, эълон қилинган айбни инкор этадиган ёки енгиллаштирадиган судьяларнинг кераги бўлмаган.

Саъдулла Қосимов эса нафақат унга эълон қилинган айб эпизодлари, балки бошқа ҳолатлар бўйича ҳам судланувчиларга нисбатан инсонпарварлик тамойилларини қўллаб келган. Бунга бир мисол.

Ўзбекистон жумҳурияти Олий суди жиноят ишлари ҳайъатининг 1926 йил 16 июндаги ҳукмига кўра, РСФСР Жиноят кодекси асосида 2 йил озодликдан маҳрум қилинган буюк адиб, ўзбек романчилиги асосчиси Абдулла Қодирий ҳам Саъдулла Қосимов томонидан 1926 йил 17 июнь куни киритилган тақдимномага асосан жазо муддатини ўтамасдан қамоқдан озод этилган. Пировардида Олий суд апелляция инстанциясининг 2023 йил 1 декабрдаги ҳукми билан Абдулла Қодирий оқлангани ҳам унинг ўз даврида ҳақиқатни тиклашда изчил бўлганини кўрсатади.

Бундан ташқари, Жиноят-процессуал кодексининг қонунсиз қийноқ ва қатағонларга чек қўйишга йўналтирилган суд-ҳуқуқ тизимида қонунийлик ҳамда адолатни ўрнатиш учун прокурор ва судларга кенгроқ имконият бериш назарда тутилган ислоҳоти ҳақидаги саволларга жавоб беришни сўраб Саъдулла Қосимов 1928 йил 20 июнда Москвага мурожаат юборади.

Ушбу мурожаат шусиз ҳам унинг ҳаракатлари билан муроса қила олмаётган “марказ”нинг тоқатини тоқ қилади ҳамда 1929 йил бошларида унинг фаолияти устидан текшириш ўтказиш учун комиссия юборилади.

Сўнгра комиссиянинг 1929 йил 3 мартдаги қарори асосида лавозимидан озод қилиниб, қамоққа олинади. Бироқ 3 ой давом этган текширув ва тергов натижаларига кўра, унга қўйилган айбловларнинг бирортаси исботини топмагач, қамоқдан озод қилинади.

Ҳақиқатни аниқлашдан кўра Саъдулла Қосимовни қандай бўлмасин жазолашни мақсад қилган “марказ” томонидан комиссиянинг текширув ва тергов фаолияти қаттиқ танқидга олиниб, унга нисбатан қайтадан жиноят иши очилади. Мазкур жиноят иши доирасида бирор-бир ишончли ва холис далилсиз, судсиз, терговсиз “босмачилар” ниқоби остида ўн нафар айбсиз деҳқонни отиб ташлаш, “босмачилар”ни қурол ва ўқ-дорилар билан таъминлаш, пора олиш, турли моддий бойликлар эвазига фирибгарлик ва мансаб сохтакорлиги жиноятларини содир этиш каби ўйлаб топилган айбловлар эълон қилинган. Шу орқали мазкур жиноят ишига сиёсий тус берилиб, “Қосимовчилар иши” сифатида бўрттириб кўрсатилган.

Ўзбекистон Олий судида ташкил этилган ишчи гуруҳи томонидан барча айбланувчиларга нисбатан жиноят ишлари ҳужжатлари ўрганилганда, ушбу ватандошларимизнинг айби аниқланмасдан туриб, жиноий жавобгарликка тортилгани аниқ бўлди. Иш ҳужжатлари улар ўз даврида Ватан ҳимояси, юрт мустақиллиги, дини, эътиқоди, маданияти ва миллат ғурури учун курашганини тўлиқ тасдиқлайди. Афсусланарлиси шундаки, уларнинг эзгу интилишлари мустабид тузум томонидан топталган, ўзлари эса, энг оғир жазоларга мустаҳиқ этилган.

Дастлабки тергов даврида жиноят ишида айбланувчи тариқасида ўтган барча шахслар аввалбошда айбловни инкор қилиб келган бўлса-да, кейинчалик қийноқлар остида иқрорлик кўрсатмасини беришга мажбур бўлганини сўроқ баённомасида ҳам кўриш мумкин.

Бундан ташқари уларни айбдор деб топишда — ишга тааллуқли бўлган ҳолатлар атрофлича ўрганилмай, текшириб чиқилмай ва баҳоланмай, биргина иқрорлик кўрсатмаларига асосланган ҳолда ҳукм чиқарилган. Иш ҳужжатларида айрим айбдор шахслар фақат ўзбек ёки бошқа тилни билиб, ўз кўрсатмаларини араб алифбосида ёзган. Шундай бўлса-да, тергов ҳаракатлари рус тилида юритилиб, гўёки уларнинг кўрсатмалари ўзбек тилига таржима қилингани қайд этилган.

Ҳолбуки, жиноят ишини тергов қилган шахслар араб алифбосида ёзиш ҳамда ўзбек тилини билганини ҳам тасдиқловчи бирор далил мавжуд эмас. Жиноят иши бўйича тергов ҳаракатларини юритишга масъул шахслар томонидан ишга таржимон ҳам жалб этилмаган. Бундай ҳолатда чиқарилган қарорларни қонуний ва асосли деб бўлмайди, албатта.

Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, ноҳақ айбланиб қамалган ёхуд қатағон қилинган, бугунги кунга келиб оқланаётганлар орасида нафақат ўзбеклар, балки қозоқ, туркман, қирғиз, эрон, тожик, татар, рус, араб, уйғур каби жами 240 га яқин бош­қа миллат вакиллари ҳам бор.

Мисол учун, 1876 йилда Бий-Бавар туманида туғилган, миллати қозоқ бўлган Аманбаев Утеген Касап РСФСР Жиноят кодексининг 58/11-моддаси билан отувга ҳукм қилинган. Бироқ унга нисбатан бўлган жиноят иши ҳужжатлари ўрганилганда, уларнинг айбдорлиги суд ҳукми билан аниқланмасдан туриб, суд муҳокамасисиз жиноий жавобгарликка тортилганини кўриш мумкин.

1897 йилда Шафрикент туманида туғилган, араб миллатига мансуб Джалилов Наим Амин ҳам ЎзССР Жиноят кодексининг 14, 78-моддаси билан отувга ҳукм қилинган. Ўрта Осиёдаги Бирлашган давлат сиёсий бошқармаси Учлик Кенгашининг махсус йиғилиш қарорига кўра, у 1924 — 1929 йилларда Бухоро вилоятининг турли ҳудудларида босмачилик аксилинқилобий ҳаракати аъзоси бўлгани ҳолда қуролли тўда билан совет ҳукуматига қарши қўзғолон ва қуролли тўқнашувлар содир этганликда ноҳақ айбланган.

Шу билан бирга, 1886 йилда Самара губернияси, Бугулминский уездида туғилган, миллати татар, ўқитувчи бўлиб ишлаган, 1921 йил 16 мартда қамоққа олинган Гариф Каримов, 1903 йилда Фарғона вилояти, Шаҳрихон тумани, Ўрта Шаҳрихон қишлоғида туғилган, миллати уйғур бўлган Қамбар Содиқов, 1883 йил Пенза шаҳрида туғилган, миллати рус, Александр Юнгеров, шунингдек, бошқа миллат вакиллари ҳам ноҳақ айбланиб, қаттиқ азобларга дучор этилган.

Бугунги кунга келиб уларнинг номи оқланди ва бу каби эзгу ишлар изчил давом этмоқда. Тарихий адолат қарор топмоқда. Бу эса янги Ўзбекистонимизда олиб борилаётган бағрикенглик, биродарлик ва ҳамжиҳатлик сиёсатининг амалдаги ифодасидир, десак, адашмаймиз.

Икром МУСЛИМОВ,

Олий суд раисининг

биринчи ўринбосари

(“Халқ сўзи” газетаси,

2024 йил 5 октябрь)

Мамлакатимизда аҳолининг ҳеч кимдан кам бўлмаган муносиб даражада турмуш кечиришига устувор вазифа ва бош мақсад сифатида эътибор қаратилиб, бу борада барча имкониятлар яратилмоқда. Айниқса, эҳтиёжманд оилаларнинг ижтимоий ҳимоясини янада кучайтиришга доир кенг кўламли чора-тадбирлар изчил амалга оширилаётганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Айтиш керакки, Президентимиз ташаббуси билан сўнгги йилларда юртимизда ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар, боқувчисини йўқотган хотин-қизлар, ногиронлиги бўлган шахслар, оғир касалликка чалинганларга ғамхўрлик кўрсатишга қаратилган янги тизим яратилди.

Ушбу тизим ўз мазмун-моҳиятига кўра, фарзанд­ларнинг ота-она бағрида ўсиб-улғайиши, муқаддас оила масканида миллий табиатимизга хос эзгу фазилатларни камол топтиришга қаратилган.

Эртанги кунимиз эгалари, хайрли ишларимизнинг муносиб давомчилари — фарзандларимизга ота-онанинг қуёш нуридек илиқ меҳри, тинч-тотув умргузаронлик қилиш, оқибатлилик ва ҳамжиҳатликни ёшлар онги-шуурига сингдирувчи оила тарбияси керак.

Шу ўринда маълумотларга назар ташлайдиган бўлсак, кейинги йилларда янги тизимга мувофиқ, “Меҳрибонлик уйлари”даги бир ярим минг нафарга яқин ўғил-қизлар оилаларга олинди. 116 та оилавий уй ташкил қилиниб, 700 нафарга яқин фарзандлар ота-она бағрида вояга етишлари учун шароитлар яратилди. Шунинг ҳисобига республикамизда ўнта “Меҳрибонлик уйи”, тўртта “Болалар шаҳарчаси” ва иккита “Болалар уйлари” ёпилди.

Ҳаётда ота-онасидан маҳрум бўлган, шунингдек, қонуний вакилларининг васийлигисиз қолган болалар ҳам учраб туради. Албатта, бундай фарзандлар давлатимиз ҳимояси остида. Улар давлат таъминотидаги муассасаларда ўқиб, тарбияланадилар. Вояга етганларидан сўнг уй-жой билан таъминланиб, ўзлари тарбияланган муассасани тарк этишади.

Яқинда судда “Меҳрибонлик уйи”да тарбияланган опа-сингил Нодира ва Моҳира Халиловалар (исм-шарифлар ўзгартирилди)нинг даъво аризаси кўриб чиқилди.

Воқеа тафсилоти шундай: аризачилар “Меҳрибонлик уйи”да тарбияланган, уларга Навоий шаҳар ҳокимининг 2021 йил 27 декабрдаги “Етим болалар ва ота-оналар қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни уй-жой билан таъминлаш тўғрисида”ги 230-5-79-Q/21-сонли қарорига кўра, хизмат ордери ёзиш шарти билан 2 хонали турар-жой ажратилган.

Тўғри, опа-сингиллар бирга яшаганлари яхши. Лекин ўғилми, қизми, вақти етиб, мустақил оила қуради. Икки хонали уйда икки оиланинг биргаликда турмуш кечириши қийин. Шу боис қизлар ҳокимият мутасаддиларига ҳар бирига бир хонали алоҳида-алоҳида уй ажратишни сўраб, икки йил оғзаки мурожаат қилишади. Бироқ уларнинг мурожаати эътиборсиз қолиб кетади.

Ахийри, Нодира Халилова 2024 йил 19 апрелда Навоий шаҳар ҳокимлигига ариза билан мурожаат қилиб, ўзлари яшаётган икки хонали хонадонни иккита бир хонали хонадонга алмаштиришда амалий ёрдам беришни сўрайди.

Унинг бу мурожаати Навоий шаҳар ҳокимлиги томонидан ўрганиб чиқилган. Яъни ҳокимиятнинг 2024 йил 3 майдаги 01-04/372-сонли жавоб хати билан Нодира Халилованинг мурожаати рад қилинган. Бунга икки хонали хонадонни иккита бир хонали хонадонга алмаштириб бериш бўйича меъёрий ҳужжат мавжуд эмаслиги асос сифатида кўрсатилган.

Ўз навбатида, Нодира ва Моҳира Халиловалар ушбу жавоб хати ҳамда ҳокимлик мансабдор шахсларининг ҳаракатларидан норози бўлиб, судга мурожаат қилишди.

Айтиш керакки, суднинг ҳал қилув қарори билан аризачиларнинг талаби қаноатлантирилди. Жавобгар — Навоий шаҳар ҳокимлиги мансабдор шахсларнинг Н. Халилова ва М. Халиловага берилган икки хонали уйни иккита бир хонали уйга алмаштириб беришни рад этишда ифодаланган хатти-ҳаракатлари қонунга хилоф деб топилди. Шунингдек, Навоий шаҳар ҳокимининг 2021 йил 27 декабрдаги низоли 230-5-79Q/21-сонли қарорининг аризачиларга оид қисми ҳақиқий эмас, деб топилди.

Суднинг бундай тўхтамга келишига Президентимизнинг 2021 йил 9 августдаги “Етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг янги тизимини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори тўлиқ асос бўлди. Чунки ушбу қарорнинг 2-банди а)-кичик бандида етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларга уй-жойлар мулк ҳуқуқи асосида, бироқ улар 30 ёшга тўлгунга қадар уй-жойни сотиш, ҳадя қилиш ёки гаровга қўйиш ёхуд ижарага бериш ҳамда уй-жойда ўзи ва оила аъзолари (эри ёки хотини, фарзандлари)дан ташқари бошқа фуқароларни доимий яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш ҳуқуқисиз ажратилиши алоҳида қайд этилган.

Шунингдек, мазкур ҳужжатда етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни уй-жой билан таъминлаш жараёнидаги тақиқлар ҳам аниқ-тиниқ кўрсатилган. Бунга кўра, битта кўп квартирали уй-жойнинг ҳар бир кириш йўлагидаги квартираларда бир нафардан ортиқ етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни жойлаштириш, шу каби икки ва ундан ортиқ етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар учун кўп квартирали уй-жойдан битта квартира ажратиш (улар ўртасида никоҳ тузилган ҳоллар бундан мустасно) мумкин эмаслиги белгиланган.

Мазкур норматив-ҳуқуқий ҳужжатдан кўриниб турибдики, Н. Халилова ва М. Халиловага икки хонали эмас, балки уларнинг ҳар бирига алоҳида-алоҳида бир хонали квартира (уй-жой) мулк ҳуқуқи асосида ажратилиши керак эди. Лекин шаҳар ҳокимлиги томонидан аризачиларга низоли ҳоким қарори билан битта икки хонали квартира (уй-жой) хизмат ордери ёзиш шарти билан ажратилган. Бу билан уларнинг қонуний ҳуқуқлари бузилган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 189-моддаси иккинчи қисмида, “… суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар қонунчиликка зид эканлигини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганлигини аниқласа, қарорни ёки унинг айрим қисмларини ҳақиқий эмас ёхуд ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади” дея қайд этилган.

Шу боис суд Президент қарори ҳамда қонунда белгиланган талабдан келиб чиқиб, аризачиларнинг талабини қаноатлантирди. Жавобгар — шаҳар ҳокимлиги зиммасига Н. Халилова ва М.Халилова “Меҳрибонлик уйи”да тарбияланганликлари сабабли, Президентимизнинг 2021 йил 9 августдаги 5216-сонли қарори талаблари асосида уларнинг ҳар бирини алоҳида-алоҳида доимий уй-жой билан таъминлаш мажбурияти юклатилди.

Мухтасар қилиб айтганда, юртимизда эҳтиёжманд оилаларга кўрсатилаётган кенг қамровли ғамхўрликлар мамлакатимизда Конституция ва қонунларимизнинг устуворлиги, инсонпарварлик, халқпарварлик ҳамда демократик тамойиллар ҳамиша бардавом эканлигининг ёрқин исботидир.

Давлат БОБОНОРОВ,

Навоий вилояти

маъмурий судининг судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,  журналист

Солиқ тизими мамлакат иқтисодий тизимининг муҳим таркибий қисми ва давлат даромадларининг асосий манбаи ҳисобланади.

Конституциямизнинг 63-моддасига мувофиқ, фуқаролар қонун билан белгиланган солиқлар ва йиғимларни тўлаши шарт.

Солиқ тўловидан бош тортиш яширин иқтисодиёт шаклланиши учун замин яратади, бозор муносабатлари ривожланиши ва фаолиятига тўсқинлик қилади. Оқибатда, бир томондан, бюджет сиёсатининг барқарорлиги бузилади; иккинчи томондан, жамиятда ижтимоий кескинлик ва сиёсий беқарорлик кучаяди.

Солиққа оид ҳуқуқбузарликни содир этганлик учун юридик жавобгарлик ва солиқ қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик тушунчаларини бир-биридан фарқлаган ҳолда ўрганиш лозим. Чунки солиқ қонунчилигини бузганлик учун жавобгарлик ўз ичига юридик жавобгарликнинг молиявий, маъмурий ва жиноий турларини қамраб олса, солиққа оид ҳуқуқбузарлик уни содир этганлик учун молиявий жавобгарликни назарда тутади.

Солиқ қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик – солиқ қонунчилиги билан муҳофаза қилинувчи ижтимоий муносабатларга айбдор шахс томонидан у ёки бу тарзда зарар етказилиши натижасида унга нисбатан давлат органлари ёки уларнинг мансабдор шахслари томонидан қўлланилувчи мажбурлов чораларидир.

Солиқ ва бошқа мажбурий тўловларни тўлашда юзага келадиган ноқонуний ҳаракатларни икки хил турга бўлиш мумкин. Бунда даставвал солиқларни четлаб ўтиш ва улардан бўйин товлаш тушунчаларининг бир-биридан фарқли ва ўхшаш жиҳатларини таҳлил қилиш ўринлидир.

Бу икки тушунчадаги умумийлик – солиқларни кам тўлаш ёки тўламасликдир. Фарқли хусусиятлари эса, солиқлардан четлаб ўтишда қонуний воситалар ёрдамида солиқ мажбуриятларини камайтириш ёки бартараф этишга қаратилган ҳаракатлар орқали амалга оширилишида кўринади.

Солиқ тўлашдан бўйин товлашда солиқ тўловчининг солиқ мажбуриятларини ноқонуний камайтириш ёки улардан қочиш учун қасддан ёки эҳтиётсизлик оқибатида қилган ҳаракатлари назарда тутилади. Бу жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин бўлган ноқонуний ҳаракат ҳисобланади.

Олимларнинг фикрича, солиқ ёки бошқа мажбурий тўловларни тўлашдан бўйин товлаш каби мажбуриятни бажармасликнинг икки тури мавжуд.

Биринчиси, қонуний – тўламаслик; иккинчиси, ғайриқонуний – бўйин товлаш, яъни солиққа оид ҳуқуқбузарлик ёки жиноят содир этишдир.

Солиқларни қонуний жиҳатдан тўламаслик – солиқ тўловчининг тегишли бюджетларга солиқ ёки бошқа турдаги мажбурий тўловларни камайтиришга қаратилган, формал-ҳуқуқий нуқтаи назардан солиқ қонунларини бузмайдиган ҳаракатларини англатади. Ушбу ҳолатда давлат томонидан айрим тоифалардаги солиқ тўловчиларга солиқ имтиёзлари яратиб берилади.

Бу жараёнда солиқларни мақбуллаштириш муҳим аҳамият касб этади.

Мақбуллаштириш деганда, солиқ тўловчининг изчил қонуний ҳаракатлари, шу жумладан, қонун ҳужжатларида белгиланган барча имтиёзлар ва бошқа ҳуқуқий воситаларидан тўлиқ фойдаланиш ҳисобига солиқ мажбуриятлари миқдорини камайтириш тушунилади.

Солиқ ҳуқуқи ва молия ҳуқуқи ҳаддан ташқари қамровдорлиги ва мураккаблиги билан ажралиб туради.

Фикримизча, солиқ тўловчиларнинг солиқ мажбуриятларини бажаришдан бўйин товлаш усулларини қуйидаги тарзда туркумлаш мақсадга мувофиқ:

– даромадларни яшириш – корхона ёки фуқаро ўз реал даромадларини декларацияда акс эттирмаслиги;

– қалбаки ҳужжатлардан фойдаланиш – сохта ҳисоб-фактураларни ёки молиявий ҳисоботларни тақдим этиш;

– солиқ имтиёзларидан ноқонуний фойдаланиш – фақатгина имтиёзга эга бўлган субъектларга берилган имтиёзларни ноқонуний равишда талаб қилиш;

– яширин иқтисодиёт, яъни “қора бозор” фаолияти – давлат органларидан яширин ҳолда товарлар ва хизматлар кўрсатиш.

Ўз навбатида, солиқдан бўйин товлашнинг жиноий оқибатлари қуйидагиларни, яъни:

– давлат бюджетига зарар етказиш;

– иқтисодий ноаниқлик ва яширин иқтисодиётнинг ўсиши;

– корхоналар ва тадбиркорлик субъектлари ўртасида нопок рақобатни келтириб чиқариш;

– жиноий жавобгарлик ва молиявий жарималар каби омилларни ўз ичига олади.

Солиқ ва бошқа мажбурий тўловларни тўлашдан бўйин товлашга қарши курашнинг бир қанча самарали усуллари мавжуд. Жумладан:

– солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш ва рақамлаштириш;

– солиқ тўловчиларни қонуний ҳаракат қилишга рағбатлантирувчи механизмлар яратиш;

– солиқ органлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари ҳамкорлигини кучайтириш;

– жамоатчилик назоратини ошириш ва аҳоли ўртасида солиқ маданиятини ривожлантириш ана шундай самарали усуллар қаторига киради.

Шундай қилиб, солиқдан бўйин товлаш нафақат давлат иқтисодиётига зарар етказади, балки мамлакатдаги тадбиркорлик муҳити ва ижтимоий барқарорликка ҳам салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун давлат органлари бу иллатга қарши қатъий чора кўриши лозим. Хусусан, солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, солиқ тўлаш тизимини соддалаштириш ва шаффофлаштириш орқали бу муаммони янада қулай ҳамда осон ҳал қилиш мумкин.

Давронбек Солиев,

Судьялар олий мактаби тингловчиси

Адолат — давлатнинг мустаҳкам пойдевори ва устуни. Шу маънода, юртимизда судларни чинакам адолат қўрғонига айлантириш йўлидаги кенг кўламли ислоҳотлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Суд ислоҳотлари самарасини Хоразм вилояти судлари фаолиятида ҳам яққол кўриш мумкин. Айниқса, дастлабки терговда қилмиши нотўғри малакаланган ёки муқаддам ноҳақ айбланган шахсларнинг оқланаётгани давлатимиз раҳбари томонидан илгари сурилган инсонпарварлик сиёсати ҳамда “Инсон қадри учун” тамойилининг яққол намунасидир.

Шу маънода айтганда, жорий йилнинг ўтган тўққиз ойи мобайнида Хоразм вилояти судлари томонидан 17 нафар шахсга нисбатан оқлов ҳукми ва ажримлари чиқарилди.

Оқланиб, элу юрт, таниш-билиш ва ҳамкасблари орасида юзи ёруғ бўлганлар орасида Урганч шаҳар ИИБ ҳузуридаги қўриқлаш бўлими 3-взвод ходими Бунёд Авезов ҳам бор. У жиноят ишлари бўйича Шовот туман судининг 2017 йил 6 февралдаги ҳукмига мувофиқ жиноий жавобгарликка тортилган эди.

Суд ҳукмида баён этилишича, О. Уллиевнинг “Хоразмавтотеххизмат” акциядорлик жамиятидан “Captiva S-6” русумли автомашина олмоқчи эканлигидан хабар топган Б. Авезов ва унинг ҳамкасби Р. Эгамбердиев харидорнинг маблағини қўлга киритмоқчи бўлишади.

Яъни улар аввалига О. Уллиевга ўзларининг жамият мансабдор шахслари билан яқин муносабатда эканликларини айтишади. Сўнгра 2 000 АҚШ доллари миқдоридаги манфаатдорлик эвазига автомашина сотиб олиш бўйича шартномани ҳал қилиб беришни билдиришади. Натижада 2016 йил 18 ноябрь куни улар “Туронбанк”нинг Урганч филиали халқаро пул ўтказиш шохобчасида О. Уллиевдан келишилган пулнинг 1 000 АҚШ долларини олаётган вақтда ушланган. Оқибатда иккала ходимга нисбатан жиноят иши қўзғатилган. Суд Бунёд Авезовни Жиноят кодексининг 168-моддаси 2-қисми “в” банди ва 28,211-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, кодекснинг 45 ва 59-моддалари тартибида унга нисбатан 2 йил муайян ҳуқуқдан маҳрум қилинган ҳолда 2 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосини тайинлаган.

Судланувчининг бундан норози бўлиб ёзган кассация шикояти Хоразм вилояти суди томонидан қаноатлантирилмаган, суд ҳукми ўзгаришсиз қолдирилгач, Б. Авезов Олий судга мурожаат қилган.

Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2021 йил 15 сентябрдаги ажрими билан вилоят суди кассация инстанциясининг 2019 йил 7 майдаги ажрими бекор қилиниб, жиноят иши апелляция инстанцияси судига янгидан кўриш учун юборилган.

Хоразм вилоят суди апелляция инстанциясининг 2021 йил 4 ноябрдаги ажрими билан эса, суд ҳукми ўзгартирилиб, Бунёд Авезовнинг жиноий ҳаракати Жиноят кодексининг 168-моддаси 2-қисми “в” бандидан, эски таҳрирдаги Жиноят кодекснинг 25,168-моддаси 2-қисми “в” бандига қайта малакаланган. Аниқроқ айтганда, собиқ ИИБ ходимига эски таҳрирдаги Жиноят кодексининг 25,168-моддаси 2-қисми “в” банди ва 28,211-моддаси 1-қисми билан тайинланган жазолар бекор қилиниб, у жавобгарликка тортиш муддати ўтиб кетганлиги сабабли кодекснинг 64-моддаси 1-қисми “б” банди тартибида жазо тайинланмасдан жазодан озод қилинган.

Аммо Бунёд Авезов ўзини айбсиз деб билар эди. Шу боис у ҳимоячилари билан бирга Хоразм вилоят судига тафтиш тартибида мурожаат қилди.

Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ушбу жиноят ишини вилоят судининг тафтиш инстанциясида кўриш жараёнида Б. Авезов айбсиз экани маълум бўлди.

Гап шундаки, 2016 йил 17 ноябрь куни унга таниши О. Уллиев қўнғироқ қилиб, “Captiva” русумли автомашинаси харид қилиш бўйича шартнома олишда ёрдам беришни сўрайди. Шунинг учун Бунёд Авезов О. Уллиевнинг ёнида “Хоразмавтотеххизмат” акциядорлик жамиятининг қўриқлаш хизматида ишлаган ҳамкасби Р. Эгамбердиевга қўнғироқ қилиб, қандай ҳужжатлар талаб қилинишини сўрайди. Шундан сўнг Б. Авезов таниши О. Уллиев ва Р. Эгамбердиев билан бу ҳақда бошқа гаплашмаган.

Аниқроғи, фирибгарлик йўли билан О. Уллиевни бирон-бир шахсга пора беришга ундамаган. Бироқ биринчи инстанция суди Б. Авезовнинг айбсизлиги ҳақидаги важларига, шунингдек, ишдаги далилларнинг мақбуллигига етарлича баҳо бермаган. Қолаверса, далилларнинг ишончли ёки ишончсизлигини ҳам муҳокама қилмай, қўшимча далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш орқали иш ҳолатига аниқлик киритмаган.

Яна бир ҳолат: чиндан ҳам, О. Уллиевнинг тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага тақдим қилган аудиоёзувида Р. Эгамбердиевнинг “Captiva S-6” русумли автомашинаси олди-сотди шартномасини олиш учун “Хоразмавтотеххизмат” акциядорлик жамияти мансабдор шахсларига 2 000 АҚШ доллари бериш лозимлиги ҳақида айтган гаплари қайд этилган ва у 2016 йил 18 ноябрь куни О. Уллиевдан келишилган пулнинг 1 000 АҚШ долларини олаётган вақтда ушланган. Лекин ушбу процессуал ҳаракатлар давомида Б. Авезов ҳақида сўз юритилмаган. Терговга қадар текширув ходимлари томонидан ҳам Б. Авезовнинг ушбу ҳолатга алоқадорлиги текширилмаган. Жумладан, тезкор тадбир жараёнида холис сифатида иштирок этган У. Атабеков ва И. Маткаримов ҳам ўз тушунтириш хатлари ҳамда кўрсатмаларида Б. Авезовни тилга олишмаган. Қолаверса, Р. Эгамбердиев ҳам айни ҳолатга Б. Авезовнинг алоқаси борлиги ҳақида кўрсатма бермаган.

Бундан ташқари О. Уллиев дастлабки тергов ва судларда таниши Б. Авезов “Captiva S-6” автомашинаси шартномасини олиш учун 4 000 АҚШ доллари талаб қилганини билдирган бўлса-да, унинг бу важларини тасдиқловчи далиллар, хусусан, пора предмети, аудио ёки видеоёзувлар, айнан пора олиш факти билан боғлиқ телефон ёхуд бошқа мосламалар орқали амалга оширилган сўзлашувлар каби аниқ далиллар ишда мавжуд эмас.

Бош прокуратура, Олий суд, Ички ишлар вазирлиги ва Миллий хавфсизлик хизмати томонидан 2014 йил 24 июнда имзоланган “Порахўрлик жиноятлари ҳақидаги ариза ва хабарларни кўриб чиқиш, бу тоифадаги жиноят ишларини тергов қилиш ва судда кўришда қонун талабларига қатъий риоя қилинишини таъминлаш бўйича” Қўшма кўрсатманинг 8.1-бандида, аризачининг кўрсатмаларидан ташқари бошқа объектив далиллар аниқланмаганда жиноят иши қўзғатилишига йўл қўйилмаслиги, Жиноят-процессуал қонун талабларига риоя қилинмаган ҳолда олинган номақбул далиллар асосида жиноят иши қўзғатиш ҳақида қарор қабул қилиниши мумкин эмаслиги, ҳар қандай ҳолатда айбдорликка оид барча шубҳалар, башарти, уларни бартараф этиш имконияти тугаган бўлса, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши лозимлиги ҳақидаги Жиноят-процессуал кодексининг 23-моддаси талабларига оғишмай риоя қилиниши, аризачининг кўрсатмаси шахснинг айбига иқрорлик кўрсатмалари билан тасдиқланган ҳолатлар ҳам, бошқа объектив далиллар аниқланмаган тақдирда, айблаш учун етарли асос бўла олмаслиги инобатга олиниши қайд этилган.

Айтиш керакки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 28-моддасига биноан, айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак.

Қисқаси, Хоразм вилоят судининг тафтиш инстанцияси юқорида қайд этилган асосларга таяниб, Бунёд Авезовни айбсиз деб топди ва оқлади.

Шу билан бирга, оқлов ҳукмида Б. Авезовга ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зиённи қоплаш масаласида Жиноят-процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди. Энг муҳими, собиқ ИИБ ходими яна хизматини давом эттириб, юртимизда тинчлик-осойишталикни мустаҳкамлашга ўз ҳиссасини қўшадиган бўлди.

Шу ўринда ҳамюртларимизга тафтиш тартиби хусусида яна бир карра тушунча беришни лозим топдик. 2023 йил 27 сентябрда Ўзбекистон Республикасининг “Суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонуни қабул қилинди.

Мазкур қонун билан Жиноят-процессуал кодексига киритилган энг муҳим янгилик — бу судда ишларни тафтиш тартибида кўриш босқичининг жорий қилинишидир. Шу боис, ушбу кодекс 510-521-21-моддаларни ўз ичига олган ва “Суднинг ҳукми, ажрими устидан тафтиш тартибида шикоят (протест) бериш” деб номланган янги 56-2-боб билан тўлдирилди.

Жиноят-процессуал кодексининг 510-моддасига мувофиқ, Қорақалпоғистон Республикаси судида, вилоятлар, Тошкент шаҳар судларида, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судида жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларининг, ҳудудий ҳарбий судларнинг апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари, шунингдек, ушбу судларнинг туман (шаҳар) судлари, ҳудудий ҳарбий судлар томонидан кўрилган ишлар бўйича апелляция ва кассация инстанциясида чиқарилган ҳукмлари, ажримлари тафтиш тартибида кўриб чиқилади.

Ушбу кодекснинг 511-моддасига асосан, маҳкум, унинг ҳимоячиси, қонуний вакили, жабрланувчи, унинг вакили биринчи инстанция судининг апелляция ёки кассация, тегишли тафтиш тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари, шунингдек, апелляция ёки кассация, тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ҳукмлари, ажримлари устидан шикоят бериши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, амалдаги қонунчилигимизда адолат тамойиллари ҳар томонлама мустаҳкамланган. Бу, ўз навбатида, фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш, жамиятда қонунустуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шуҳрат КАМОЛОВ,

Хоразм вилояти суди раиси

Урганчлик Ёқуббой Хўжаниёзов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ёши бир жойга борганида, турмуш ўртоғи Норгул Хўжаниёзова билан ўрталаридаги қарийб 53 йиллик никоҳни бекор қилиш, шунингдек, хотини, қизи Дилором Хўжаниёзова, невараси Дилнура Қобилова, чевараси Ойгул Маҳмудовани уйдан чиқариб юбориш пайига тушиб қолди.

Бунга хотини Н. Хўжаниёзова 2018 йил Россия Федерациясидаги қариндошлариникига кетиб, 2024 йилнинг март ойигача қайтиб келмагани сабаб бўлди. У уй мерос ҳуқуқи бўйича ўзига қарашли экани, унда ўзга шахсларнинг мулкий улуши мавжуд эмаслигини қайд этиб, судга мурожаат қилди.

Дастлабки босқич суди унинг даъво талабини қаноатлантирди. Аммо қарши тарафнинг важлари эътибордан четда қолди. Натижада улар уйдан фойдаланиш ҳуқуқини йўқотишди.

Одатда, бундай вазиятда юқори турувчи суд маҳкамасига мурожаат қилинади. Шундай бўлди: она ва қизлари ҳамда набира Д. Қобилова (чевара О. Маҳмудова ҳали ёш — 2022 йили туғилган) ҳам шундай йўл тутишди. Дастлабки босқич судининг 2024 йил 28 майдаги ҳал қилув қарори устидан аппеляция тартибида Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатига мурожаат қилишди.

Судлов жараёнига қонун талабини тўлиқ татбиқ этишга қаратилган саъй-ҳаракатлар ҳамиша масаланинг адолатли ва одилона ечимига етаклайди.

Бу ҳолат Фуқаролик-процессуал кодексининг 15-моддасида батафсил ифодасини топган ва унга кўра, суд тақдим этилган материаллар ва тушунтиришлар билан чекланмасдан, ишнинг ҳақиқий ҳолатларини, тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ҳар тарафлама, тўлиқ ва холисона аниқлаш учун қонунга мувофиқ чоралар кўришга ҳақли.

Аппеляция ҳайъати жавобгар тарафнинг шикоят аризасини муҳокама қилар экан, процессуал судловнинг ана шу қоидасини эътибор марказига қўйди. 

Урганч шаҳар, Бинокор маҳалласидаги низоли уй, чиндан ҳам, 2000 йил 11 октябрда нотариал тарзда тасдиқланган ҳадя шартномасига мувофиқ даъвогар Ё. Хўжаниёзовга тегишли эканини эътироф этди. Уй унинг номига давлат рўйхатидан ўтказилгани ҳам ойдинлашди. Маълум бўлишича, тарафлар ушбу турар жойда оила бўлиб яшаб келишган.

Даъвогарнинг турмуш ўртоғи Н. Хўжаниёзова 2018 йил 10 августда Россия Федерациясининг Қрим Республикасида яшовчи ўғлининг уйига кетгани ҳақидаги маълумот ҳам ўз тасдиғини топди. Даъвогар хотини қўшни давлатга жўнаб кетгач, низоли турар жойда қизи Дилором Қобилова билан бирга қолган. Н. Хўжаёзова узоқ юртга кетиш олдидан ўзига тегишли пенсия пулларини ойма-ой олиш ваколатини эрига берган. Шу юзасидан уч йил муддатга нотариал тартибда ишончнома расмийлаштирилган.

Ё. Хўжаниёзов, ҳақиқатан ҳам, мазкур ҳужжат ёрдамида хотинига тегишли нафақа пулларни мунтазам равишда олиб, уй-рўзғор эҳтиёжларига сарфлаб келган. Турмуш ўртоғи Н. Хўжаниёзова эса, Қрим ҳудудидаги нотинчлик боис ўз вақтида уйига қайтиб келолмаган. Аммо Ё. Хўжаниёзов буни оилани бузишга қаратилган ножўя ҳаракатга йўйган, қарши тарафнинг муносабатини кутмаёқ орадаги никоҳни бекор қилиш учун судга мурожаат қилган. Шу ўринда Ё. Хўжаниёзов хонадонидаги оилавий можаролар суднинг дастлабки босқичида муҳокама этилганини алоҳида эслатиш зарур.

Мазкур босқич судининг 2023 йил 14 ноябрдаги ҳал қилув қарорига биноан, даъво асосли, деб топилган. Орадаги никоҳ бекор қилинган. Ё. Хўжаниёзов ўтган йил баҳор чоғи дастлабки босқич судига яна мурожаат қилиб, юқорида исм-шарифлари келтирилган фуқароларнинг ўзига қарашли мерос уйдан фойдаланиш ҳуқуқини йўқотган, деб топишни сўради. Мазкур суднинг, юқорида қайд этилганидек, ҳал қилув қарори ана шу мурожаат асосида қабул қилинди. Бироқ шу орада низолашувчи тарафларнинг ҳаётига дахлдор бошқа бир муҳим воқеа ҳам юз берди.

Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича кассация ҳайъатининг 2024 йил 25 июлдаги ажримига мувофиқ, дастлабки босқич судининг эр-хотин ўртасидаги никоҳни тугатиш юзасидан 2023 йил 14 ноябрдаги ҳал қилув қарори бекор қилинди. Никоҳ ўз кучида қолди.

Н. Хўжаниёзова 2024 йилнинг март ойида Хоразмга қайтиб келади. Бироқ бу хонадоннинг эшиклари энди унинг учун ёпиқ эди. Аммо шундай бўлса-да, у қарийб ярим асрлик умрини бағишлаган уйни тарк этмади. Шу ерда қолди. Аммо бу узоқа чўзилмади, адоғи кўринмайдиган ғалва, можаролар боис 2024 йил 20 апрелида эрига қарашли уйни тарк этди ва бунгача ота уйидан қўл силтаб чиқиб кетган қизи Д. Хўжаниёзованинг хонадонидан бошпана топди. Аммо у қўл қовуштириб, қараб турмади.

Бекор этилган никоҳни қайта тиклаш юзасидан юқори босқич судига кассация тартибида ариза билан мурожаат қилди.

Шу ўринда эслатиб ўтиш жоизки, кассация ҳайъатининг никоҳни ўз кучида қолдиршга оид ажрими ушбу мурожаат асосида қабул қилинди.

Уйда ёлғиз қолган Ё. Хўжаниёзов ҳам вақтни бекор ўтказмади. У шу пайтгача унинг хонадонида яшаб келган тўрт нафар фуқарони бу ердан расман чиқариб юбориш масаласини илгари сурди.

Инсонни уй-жойдан маҳрум этиш анча оғир ва мураккаб жараён. Бу етти ўйлаб бир кесишни, адолат, одиллик, қонун меъёрларига қатъий риоя этишни тақозо қилади. Кассация ҳайъати қонунийлик ва инсонийликнинг ушбу талабини ҳам назарда тутди. Уй-жой кодексининг айни шу масалага доир 52-моддасига эътибор қаратди. Унда қайд этилишича, муниципал, идоравий уй-жой фонди ва аниқ мақсадли коммунал уй-жой фондининг уйларидаги турар жойни ижарага олувчи, унинг оила аъзолари ёки ижарага олувчи билан доимий яшаётган фуқаролар вақтинча бўлмаганида турар жой олти ой муддат давомида уларнинг ҳисобида сақланиб туради.

Табиийки, ушбу қоида Ё. Хўжаниёзовнинг хонадонидаги ҳолатга нисбатан ҳам тадбиқ қилинди. Маълум бўлишича, баҳсли уйда даъвогарнинг турмуш ўртоғи Норгул Хўжаниёзова 2024 йилнинг март ва апрел ойларида, қизи Дилором Хўжаниёзова ўша йилнинг март ойигача муқим яшаган, Дилнура Қобилова ва Ойгул Маҳмудова эса, бу уйда доимий яшамаган.

Олий суд Пленумининг 2001 йил 14 сентябрдаги “Уй-жой низолари бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 18-бандида таъкидланганидек, шахснинг белгиланган муддатдан ортиқ давр мобайнида уйда бўлмаслиги оқибатида турар-жойдан фойдаланиш ҳуқуқи, манфаатдор шахсларнинг даъвоси бўйича, суд томонидан шахс турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини йўқотган, деб топилиши мумкин. Агар суд шахснинг белгиланган муддатдан ортиқ даврда яшамаслигини узрли сабаблар оқибатида юзага келган деб ҳисобласа, даъвони қаноатлантирмасдан рад этиши мумкин.

Кассация судида масалани адолатли ва қонуний асосларда ҳал этишнинг айни шу омили дастлабки босқич суди эътиборидан четда қолгани аниқланди. Судлов ҳайъати йўл қўйилган хатони бартараф этди: Урганч туманлараро судининг 2024 йил 28 майдаги ҳал қилув қарори қисман бекор қилинди. Янгидан чиқарилган ажримга мувофиқ, даъвогар Ё. Хўжаниёзовнинг жавобгар Н. Хўжаниёзова ва Д. Хўжаниёзованинг турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини йўқотган деб топиш ҳақидаги талаби рад қилинди. Муқаддам чиқарилган ҳал қилув қарорининг Д. Қобилова ва О. Маҳмудовага оид қисми ўзгаришсиз қолдирилди.

Ҳукмингизга ҳавола қилинган ҳолатдан ким ҳақ-у, ким ноҳақ эканлигини англаш қийин эмас. Халқимиз қон-қариндошликни минг йилликка менгзайди. Хўжаниёзовлар оиласи аъзолари инсонийликнинг ушбу мўътабар талабини бажо келтиришдан ожиз қолишди. Натижада ўз хатти-ҳаракатларининг ажрини тортишди. Орадан меҳр қочар экан, унинг оқибати рўшноликка етакламайди. Инсон меҳр-оқибат ва унинг амалдаги ифодаси билан улуғ ва мўътабардир. Эътиборингизга ҳавола қилинган ҳолатлар унинг аксини намоён этди. Бу сингари воқеалар кўпчиликка сабоқ бўлмоғи даркор. Унинг тафсилотини шу важдан ҳам ҳукмингизга ҳавола этдик. Зеро, инсон — эзгулик ва меҳр-оқибат учун яралган мўътабар хилқат. Буни инкор этиш ва акс амалларнинг оқибати юқоридаги янглиғ можаро ва оворагарчиликларга сабаб бўлишини унутмаслик даркор.

Мавсума Йўлдошева,

Хоразм вилоят судининг

фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоялашга қаратилган ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилмоқда. Натижада жазолашнинг озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик каби тамойиллари кучайтирилмоқда.

Амалдаги қонун ҳужжатларида Жиноят кодексида белгиланган жиноятларда учрайдиган термин ва тушунчалар мазмуни очиб берилган бўлса-да, лекин суд-тергов амалиётида айрим турдаги жиноятлар бўйича баъзи атамалар аниқ ёритилмаган.

Масалан, Жиноят кодекси ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда “безорилик” атамаси кўп учрайди. Жумладан, бу сўзни:

• Жиноят кодексининг 97-модда 2-қисми “л” бандида — безорилик оқибатида қасддан одам ўлдириш;

• 104-модда 2-қисми “е” бандида – безорилик оқибатида қасддан баданга оғир шикаст етказиш;

• 277-моддада – безорилик жиноятлари;

• Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 183-моддасида эса, майда безорилик ҳуқуқбузарлигига тааллуқли нормаларда учратиш мумкин.

Бу борада 2002 йил 14 июнда Олий суд Пленумининг “Безориликка оид ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қарори ҳам қабул қилинган. Мазкур нормалар мазмунига кўра, безорилик жамоат тартибига қарши қаратилган қилмишдир.

Безорилик деганда, жамиятда юриш-туриш қоидаларини, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, одоб ва ахлоқ нормалари, урф-одат, анъаналар билан белгиланган жамоат тартибини, яъни одамлар ўртасидаги муносабатлар, юриш-туриш қоидалари, шаклланган ижтимоий турмуш тарзини қўпол тарзда бузиш тушунилади. Ушбу ҳуқуқбузарлик жамоат жойларида уятли сўзлар айтиш, беҳаё қилиқлар кўрсатиш, фуқароларга нисбатан ҳақоратомуз шилқимлик қилиш ҳамда жамоат тартиби ва фуқаролар осойишталигини бошқача тарзда бузиш каби жамиятда юриш-туриш қоидаларини менсимасликда ифодаланади.

Эътиборлиси, безориликнинг энг асосий белгиларидан бири қилмиш жамоат жойида содир этилиши ҳисобланса-да, айни тушунча қонунчилигимизда бир хил ва аниқ белгиланмаган.

Яъни “жамоат жойи” атамаси Жиноят кодексининг фақатгина 127-1-моддасида қайд этилган. Ушбу моддада аэропортларда, вокзалларда, хиёбонларда, истироҳат боғларида, бозорларда ва савдо мажмуалари ҳудудларида, шунингдек, уларга туташ ҳудудларда, автомототранспорт воситаларини вақтинча сақлаш жойларида, кўчаларда, стадионларда, бекатларда, йўлларнинг қатнов қисмида, моддий маданий мерос объектлари жойлашган ҳудудларда, жамоат транспортининг барча турларида ва бошқа жамоат жойларида пул, озиқ-овқат маҳсулотлари ва бошқа моддий қимматликлар беришни фаол тарзда сўраб, тиланчилик билан шуғулланиш учун жавобгарлик белгиланган.

Ушбу атама Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг бир нечта моддасида учрайди. Бу ўринда, жумладан:

• 54-модда – эпидемияларга қарши кураш қоидаларини бузиш;

• 183-модда – майда безорилик;

• 184-4-модда – жамоат жойларида шахсини идентификация қилиш имконини бермайдиган кўринишда бўлиш;

• 185-2-модда – совуқ қуролни ёки совуқ қурол сифатида фойдаланилиши мумкин бўлган ашёларни олиб юришга оид нормалар ҳақида сўз бормоқда.

Шундай бўлса-да, фақатгина 3 та моддада “жамоат жойи” тушунчаси қисман ёритилган. Хусусан:

биринчидан, 56-1-моддада – иш жойларида, соғлиқни сақлаш, таълим, спорт-соғломлаштириш муассасаларида, ёнғин чиқиш хавфи бўлган жойларда, шу жумладан, автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчаларида ва бошқа жамоат жойларида тамаки маҳсулотини истеъмол қилиш, бундан тамаки маҳсулотини истеъмол қилиш учун махсус ажратилган жойлар ва (ёки) хоналар мустасно;

иккинчидан, 187-моддада – иш жойларида, кўчаларда, стадионларда, хиёбонларда, истироҳат боғларида, жамоат транспортининг барча турларида ва бошқа жамоат жойларида алкоголь маҳсулотини истеъмол қилиш, бундан тўйлар, юбилейлар ҳамда бошқа тантаналар ва маросимлар ўтказиладиган жойлар, шунингдек, алкоголь маҳсулотини қуйиб реализация қилишга рухсат этилган савдо ва умумий овқатланиш объектлари мустасно;

учинчидан, 188-3-моддада – аэропортларда, вокзалларда, хиёбонларда, истироҳат боғларида, бозорларда ва савдо мажмуалари ҳудудларида, шунингдек, уларга туташ ҳудудларда, автомототранспорт воситаларини вақтинча сақлаш жойларида, кўчаларда, стадионларда, бекатларда, йўлларнинг қатнов қисмида, моддий-маданий мерос объектлари жойлашган ҳудудларда, жамоат транспортининг барча турларида ва бошқа жамоат жойларида пул, озиқ-овқат маҳсулотлари ва бошқа моддий қимматликлар беришни фаол тарзда сўраб, тиланчилик билан шуғулланишга оид нормаларда “жамоат жойи” тушунчасига муайян даражада изоҳ берилганини кўриш мумкин.

Қонун ҳужжатлари таҳлилига қараганда, фақат 2023 йил 24 майдаги “Алкоголь ва тамаки маҳсулотларининг тарқатилишини ҳамда истеъмол қилинишини чеклаш тўғрисида”ги қонуннинг 24-моддасидагина жамоат жойлари ва унга тенглаштирилган жойларга умумий тушунча берилган.

Мазкур қонунга кўра, жамоат жойлари ва унга тенглаштирилган жойлар, деганда:

• иш жойлари, кўчалар, стадионлар, хиёбонлар, боғлар, барча турдаги жамоат транспортида ва бошқа жамоат жойлари, савдо ва хизмат кўрсатиш объектлари, шу жумладан, умумий овқатланиш корхоналари;

• кинотеатрлар, театрлар, цирклар, концерт, клублар, дискотекалар, компьютер заллари, кўрик ва кўргазма заллари ҳамда оммавий дам олиш учун мўлжалланган бошқа ёпиқ иншоотлар;

• музейлар, ахборот-кутубхона муассасалари ва маърузахоналар; маҳаллий ва узоққа қатнайдиган поездлар, дарё кемалари, автобуслар, метрополитен вагонлари, такси, шаҳар электр транспорти, ҳаво кемалари, шунингдек, жамоат транспортининг бошқа турлари;

• ер ости ўтиш жойларида, метрополитен станциялари, темир йўл вокзаллари, автовокзаллар, аэропортлар, дарё бандаргоҳлари, транспорт бекатлари ва автотранспорт воситалари вақтинчалик сақланадиган ёпиқ жойлар;

• ёнғин хавфи мавжуд бўлган жойлар, шу жумладан, автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчалари;

• корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва давлат органларининг бинолари, шу жумладан, иш жойи, йўлаклар, лифтлар, зинапоялар, вестибюллар, дам олиш хоналари, уларга туташ хоналарда ва ходим томонидан меҳнат фаолияти вақтида фойдаланиладиган шунга ўхшаш бошқа жойлар;

• соғлиқни сақлаш тизими ташкилотлари, дорихоналар, таълим ташкилотлари, маданият муассасалари, жисмоний тарбия-соғломлаштириш ва спорт иншоотларида, санаторий ва тиббий-ижтимоий муассасалар;

• уй-жой хизматлари, меҳмонхона хизматлари, кўп квартирали уйларнинг йўлаклари ва лифтлари, шунингдек, болалар ва спорт майдончалари, шу жумладан, уйларга туташган ҳудудда жойлашган майдончалар;

• хиёбонлар, боғлар, пляжлар тушунилади.

Айни чоғда, Жиноят кодексининг 277-моддаси (безорилик) ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексдаги 183-модда (майда безорилик) ҳуқуқбузарликларида, Олий суд Пленумининг 2002 йил 14 июндаги “Безориликка оид ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қарорида ҳам “жамоат жойи” тушунчаси аниқ ёритиб берилмаган.

Қонунчиликда ва Пленум қарорларида “жамоат жойи” тушунчаси аниқ белгиланмаганлиги учун айрим ҳолатларда суд-тергов органлари томонидан бу турдаги ҳуқуқбузарликларни малакалашда муайян қийинчиликлар юзага келади.

Шу муносабат билан қонун ҳужжатларига ёки Олий суд Пленумининг тегишли қарорига “жамоат жойи” тушунчасини киритиш лозим, деб ҳисоблаймиз. Бунда жамоат жойида ҳуқуқбузарлик иштирокчиларидан бошқа бегона шахсларнинг бўлганлиги ва бу қилмиш натижасида фуқароларнинг осойишталиги бузилганлиги, шахс жамоат тартибини бузаётганлигини англаган бўлиши каби белгилар моҳияти очиб берилса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, “жамоат жойи” тушунчасининг қонунчиликка киритилиши ёки белгиланиши суд-тергов органлари томонидан шу турдаги жиноятлар ва маъмурий ҳуқуқбузарликларни тўғри ва аниқ малакалашда яқиндан ёрдам беради.

Шерзод Абдуқодиров,

жиноят ишлари бўйича

Бўка тумани судининг раиси,

юридик фанлар доктори, доцент

Мамлакатимизда иқтисодиётни янада мустаҳкамлаш, аҳоли турмуш фаровонлигини ошириш, камбағалликни қисқартириш борасида тизимли ва самарали ишлар амалга оширилмоқда.

Шу маънода айтганда, юртимизда яратилган ушбу имконият ва қулайликлардан оқилона фойдаланиб, ўзларининг турмуш фаровонлигини таъминлаётган оилалар кўпчиликни ташкил этади.

“Ҳар бир оила — тадбиркор” дастури асосида кам таъминланган оилаларни қўллаб-қувватлаш, оила аъзолари бандлигини таъминлаш орқали уларнинг моддий аҳволини яхшилаш мақсадида, имтиёзли кредит маблағлари ажратилаётганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Аммо ҳаётда бу эзгу имкониятлардан ғаразли мақсадда фойдаланаётган кимсалар ҳам учраб туриши ачинарлидир. Хусусан, аҳолига ажратилаётган имтиёзли кредитларни бошқа эҳтиёжларга сарфлаб юбораётган, бундан ҳам ёмони, кредит олишда кафил бўлган шахсларнинг ишончини суиистеъмол қилиб, уларга ташвиш туғдираётган кимсаларнинг қилмишини сира оқлаб бўлмайди.

Аччиқ бўлса-да, шуни айтиш керакки, айрим ҳолларда давлат ташкилотида фаолият юритадиган ходим бир неча банкдан кредит маблағи олади. У ўз ҳамкасбларининг кафил бўлишига эришади.

Бироқ тўловга навбат келганида зиммасидаги мажбуриятни бажаришдан бўйин товлайди. Оқибатда кредит тўловларини кафил тўлашга мажбур бўлади. Ҳатто оқибатини чуқур ўйламай кафиллик мажбуриятини зиммасига олиш ортидан оилалар бузилиш ёқасига келиб қолганлик ҳолатлари ҳам учрайди.

Бу эса, ўз навбатида, фуқароларга кафиллик аслида нима, унинг жавобгарлик доираси нималардан иборат экани ҳақида тушунтириш бериш фойдадан холи бўлмайди.

Амалдаги Фуқаролик кодексининг 292-моддасига кўра, кафиллик шартномаси бўйича кафил бошқа шахс ўз мажбуриятини тўлиқ ёки қисман бажариши учун унинг кредитори олдида жавоб беришни ўз зиммасига олади. Кафиллик шартномаси ёзма шаклда тузилади. Ёзма шаклга риоя қилмаслик кафиллик шартномасининг ҳақиқий эмаслигига олиб келади.

Одатда, муайян даромад манбаига эга шахс кафил бўлиши мумкин. Чунки келгусида қарздор банкдан олган кредити ёки бошқа мажбуриятини бажармаганда, кафил у билан бирга тенг равишда жавоб беради.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, даъвогар Савдо-саноат палатаси Жиззах вилояти ҳудудий бошқармаси “Микрокредитбанк” манфаатини кўзлаб, жавобгарлар Камол Омонов ва Дилшод Бўриевларга (исм-шарифлар ўзгартирилган) нисбатан кредит қарзини солидар тартибда ундириш ҳақида судга даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Даъво аризасида қайд этилишича, жавобгар кредит тўловларини ўз вақтида тўлаш мажбуриятини олган, лекин шартномавий мажбуриятини бажармасдан, келишувни жиддий равишда бузиб, кредит ва унга ҳисобланган фоизни узоқ вақтдан буён тўламаган.

Ишдаги ҳужжатлардан кўринишича, “Микрокредитбанк”нинг Жиззах вилояти филиали ва Камол Омонов  ўртасида 2023 йил 9 март куни 3225-сонли кредит шартномаси тузилган. Мазкур шартномага кўра, банк Камол Омоновга 3 йил муддатга 14 фоиз устама тўлаш шарти билан асаларичиликни ривожлантириш учун 35 миллион сўм миқдорда кредит маблағи ажратган.

Кредит таъминоти сифатида банк ва Дилшод Бўриев ўртасида кафиллик шартномаси тузилган, унга кўра, Дилшод Бўриев кредит ва унинг фоизлари тўланмаган тақдирда, қарздорликни тўлиқ тўлаб бериш кафиллигини ўз зиммасига олган.

Фуқаролик ишлари бўйича Фориш тумани судининг 2024 йил 10 августдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво талаби қаноатлантирилган.

Банк филиали фойдасига жавобгар Камол Омонов ва Дилшод Бўриевдан 27 миллион 856 минг 114,56 сўм кредит қарзи, 33 минг сўм почта харажати ҳамда 1 миллион 114 минг 244 сўм давлат божини солидар тартибда ундириш белгиланган.

Юқорида баён этилганлардан ҳам кўринадики, чуқур ўйламай кафилликни зиммага олиш шундай нохуш якун топди.

Ўрни келганда яна шуни айтиш керакки, миллий қонунчилигимизда кафил тўлаб берган пуллар, кўрилган зарар масаласида ҳам аниқ ҳуқуқий ечимлар белгилаб қўйилган. Масалан, Фуқаролик кодексининг 295-моддаси кўра, мажбуриятни бажарган кафилга кредиторнинг ушбу мажбурият бўйича ҳуқуқлари ҳамда гаровга олувчи сифатида кредиторга тегишли бўлган ҳуқуқлар кафил кредиторнинг талабини қанча ҳажмда қаноатлантирган бўлса, шунча ҳажмда ўтади. Кафил кредиторга тўланган суммага фоизлар тўлашни ва қарздор учун жавобгарлик муносабати билан кўрган бошқа зарарини тўлашни қарздордан талаб қилишга ҳақли.

Мазкур қонун талабига кўра, суд қарори ижросини бажарган кафил келгусида қарз олувчига нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, барча тўлаган пуллари, кўрилган зарар ва бошқа тўловларни ундириб олиш ҳуқуқига эга.

Хулоса қилиб айтганда, ҳар бир фуқаро ўзининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини яхши билса, ортиқча оворагарчиликка дуч келмайди.

Чунки ҳар бир шартномага имзо қўйиш, тилхат ёзиб бериш — оддий ҳолат эмас, балки муайян ҳуқуқий оқибатларни юзага келтиришини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди раисининг ўринбосари

 – фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси