Ҳаётда пешона тери тўкмай енгил йўл билан бойлик орттиришга уринган кимсаларнинг қилмиши ҳамиша аянчли якун топган. Чунки бундай нопок йўл кишини нафақат бадном қилади, балки тегишли жиноий жавобгарликни ҳам келтириб чиқаради.

Масалан, Қўшкўпир туманидаги Ошоққалъла маҳалласида яшовчи Ризо Рўзиматов, Асрор Ражабов, Ҳаёт Ҳасанов, Улуғбек Юсупов ҳам ҳаётнинг тўғри, равон ва фаровон турмушга элтувчи йўл қолиб, қора қилмишга — гиёҳвандфурушликнинг чиркин гирдобига ўзини уришди. Ҳамтовоқлар инсон умрини заҳарлаш, унга рахна солишга қаратилган жиноий қилмишни узоқни кўзлаган ҳолда бошлашди. Аввалига эл кўзидан пинҳона ва хуфёна тарзда содир этилган қилмишлар бесамар кетмади. Катта миқдордаги гиёҳвандлик моддаси ана шу бадният кимсаларнинг қўлига тушиб, меҳнатсиз бойиш манбаига айланди. Бироқ қинғирликнинг умри қисқа ва бошида иллати борнинг тиззаси қалтирайди. Айни шундай ҳолат 2023 йилнинг 26 октябрь тунида Урганч туманидаги “Чолиш” йўл-патрул хизмати масканида рўй берди. Вилоят ҳудудидан чиқиб кетаётган “Cobalt” русумли “90 Е 685 SА” давлат рақам белгили автоулов ҳайдовчисининг бежо ҳаракати ҳуқуқ-тартибот идораси ходимларининг эътиборини ўзига тортмай қолмади.

“Ҳаёт Ҳасановман. Қўшкўпир туманининг Ошоққальа маҳалласида яшайман. Тошкентга йўловчи ташиш билан шуғулланаман, ҳозир ҳам шу йўналиш бўйича кетяпман”, — дея жавоб берди автомашина ҳайдовчиси ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари саволларига.

Бир қарашда ҳаммаси рисоладагидай. Аммо коса тагида нимкоса ҳам бор ва у ҳали бўй кўрсатганича йўқ. Ўша “нимкоса”ни йўл-назорат маскани ходимлари кўтаришди. Автомашинанинг орқа ойнаси олдидан қандайдир бир бўлак жигарранг моддани топиб олишди. Кейин аниқланишича, бу модда вазни 97,56 граммга тенг “тарьяк” гиёҳвандлик воситаси экан.

Шундан сўнг изқуварлар сўраб-суриштириб, калаванинг учини топишга муваффақ бўлишди. Назорат ходимларининг аксарияти ўша тунни бедор ўтказишди: дастлаб ножўя қилмиш устида қўлга тушган Ҳ. Ҳасановнинг уйига боришди. Улар излаган матоҳ ётоқхонадаги темир печка ичидан топилди — 2 та 1 литрлик шиша идишларга жойланган номаълум модда пировардида вазни 108,52 граммдан иборат кўп миқдордаги “марихуана” (кандир) гиёҳвандлик воситаси бўлиб чиқди. Ҳ. Ҳасанов ушбу заҳри қотилни сотиш учун ҳозирлаб қўйгани, аммо бу ишни ўзига боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра, охирига етказа олмагани маълум бўлди. Ҳ. Ҳасанов чорасиз қолгач, айбини тан олди.

Орадан кўп ўтмай Ҳ. Ҳасановнинг автомашинасидан топилган “юк” қаердан келиб қолгани ҳақидаги саволга ҳам жавоб топилди. “Юк” аслида Ҳ. Ҳасановнинг яқин қариндоши Р. Рўзиматовга тегишли бўлиб чиқди.

Аниқланишича, у Ҳ. Ҳасановдан гиёҳвандлик воситасини Тошкентга олиб боришни илтимос қилган. Ўз навбатида, Р. Рўзматов хонадонига куёв бўлмиш Ҳ. Ҳасанов бу сўровни рад этмаган. “Юк”ни юқорида қайд этилганидек, автомашинанинг орқа ойнаси олдига жойлаган. Р. Рўзматов ҳам куёвининг хизматини “муносиб” тақдирлаган. Яъни у Ҳ. Ҳасановнинг гиёҳвандлик касалига чалинганини назарда тутиб, унга 1,06 граммга тенг гиёҳвандлик моддасини тортиқ этган.

Бунинг устига, вазни салкам 100 граммдан иборат гиёҳвандлик воситаси Р. Рўзиматовнинг қўлига ҳам ўз-ўзидан келиб тушмаган. Аниқроқ айтадиган бўлсак, қўшкўпирлик бу кимсалар ўзларини мунтазам равишда гиёҳвандлик воситаси билан таъминлаб келган Тошкент шаҳрида яшайдиган Алишер Тўлагановдан (А. Тўлаганов ва унинг шерикларига оид жиноят иши алоҳида ажратиб олинган ҳолда тергов қилинган ва судга ўтказилган) 2023 йилнинг сентябрь ойи бошларида кўтарасига сотиб олган. Ўз навбатида, Р. Рўзиматов харид қилинган гиёҳвандлик моддасининг 569,56 грамми, шунингдек, 56,44 грамм оғирликдаги “героин” гиёҳвандлик воситасини ҳамқишлоғи Асрор Ражабовга насия тўлов эвазига сотган. Ҳамтовоқлар ўртасида “тарьяк”нинг ҳар бир грамми — 14, “героин”нинг ҳар грамми эса, 50 АҚШ долларига баҳоланган. Кейинчалик Р. Рўзиматов А. Ражабовдан ҳали ҳақи тўланмаган 569 граммдан кўпроқ оғунинг 100 граммини қайтариб олган ва Тошкентга олиб бориш учун Ҳ. Ҳасановга берган. Бироқ юқорида баён этилганидек, Ҳ. Ҳасанов ўз жиноий қилмишини охирига етказолмади.

Шундан сўнг Ҳ. Ҳасановнинг уйида ўтказилган текширув тадбири орадан кўп ўтмай Р. Рўзиматовга қарашли бир неча хонадонда ҳам давом эттирилади. Бу жараёнда унинг Ошоққалъа маҳалласидаги уйидан, 8,42, Дарбанд кўчасидаги уйидан — 4,61, “Чаманзор” маҳалласидаги хонадонидан — 21 килою 421,27 грамм “тарьяк”, 4 килою 322,75 грамм “героин”,134,1 грамм “марихуана” моддаси, 9,99 грамм оғирликдаги “метамфетамин” дориси топилади. Бу ҳали ҳаммаси эмас, яна бир гумондор А. Ражабовнинг чўнтагидан — 2,63, уйидан эса, 469,37 грамм миқдорида “тарьяк”, 56,44 грамм “героин” гиёҳвандлик воситаси, унинг отаси Улуғбек Юсуповнинг кийимлари орасидан эса, 0,61 грамм “тарьяк” гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинади.

Тадбир жараёнида Ҳ. Ҳасанов бошқариб келган автоулов яна бир марта кўздан кечирилганда, яна 3,36 грамм оғирликдаги “марихуана” гиёҳвандлик моддаси яшириб қўйилгани маълум бўлди.

Ҳукмингизга ҳавола этилган факт ва далиллар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан амалга оширилган тадбир давомида умумий вазни 30 килога яқин ўткир таъсир қилувчи гиёҳвандлик воситалари савдоси ва истеъмолининг олди олингани, шу йўл билан неча минглаб кишиларнинг ҳаёти ва соғлиғи сақлаб қолинганидан дарак беради.

Айбланувчилар пировардида ўтказилган тергов ва суд жараёнида чоғи мусодара этилган гиёҳвандлик воситаларини сотиш, фойда кўриш, мўмай мол­дунё орттириш учун эмас, балки ўзлари истеъмол қилиш учун асраб юришганини пеш қилишди. Аммо бу масалага ҳам тўлиқ аниқлик киритилди. Қарийб 30 килодан иборат “ажал уруғи” юқорида исм-шарифи зикр қилинган кимсалар томонидан истеъмол этилиши ҳақидаги важ- баҳоналар асоссиз эканлиги, айбланувчиларнинг деярли барии (У. Юсуповдан ташқари) гиёҳвандлик воситалари олди-сотдиси билан мунтазам шуғулланиб келгани кундай равшан бўлди.

Суд жиноий қилмиш қатнашчиларига нисбатан қўйилган айбларнинг деярли барини эътироф этди. Судланувчи Р. Рўзиматов Жиноят кодексининг гиёҳвандлик моддаларини тақиқланган йўллар ва усуллар билан мамлакатмизга олиб кириш ҳамда чиқариш — контрабандага оид 28,246-моддаси 2-қисмида (у тергов чоғи ана шу модда бўйича ҳам айбланган) назарда тутилган айбни содир этмагани боис оқланди. Лекин ушбу кодекснинг 273 ҳамда 25,273-моддалари (оғуфурушлик ва унга суиқасд) 5-қисми, 276-моддаси (гиёҳвандлик)нинг 2-қисми “а” бандига асосан, жазоларни қисман қўшиш асносида, жами 16 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Айни шундай айб А. Ражабовга нисбатан ҳам татбиқ этилди. Айбланувчига жами 12 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Ҳ. Ҳасановнинг қилмиши эса, Жиноят кодексининг 28 ва 25,273-моддалари 5-қисми, 276-моддасининг 1-қисми бўйича малакаланди. У 10 йилу бир ой муддатга озодликдан маҳрум этилди.

Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми бўйича айбланган У. Юсупов эса, иш ҳақининг 20 фоизини ушлаб қолган ҳолда, 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига маҳкум қилинди.

Хулоса қилиб айтганда, ҳаётда қинғирликнинг умри қисқа эканлиги аллақачон ўз исботини топган. Буни юқорида тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган жиноий қилмиш ва унга берилган қонуний баҳо мисолида ҳам кўриш мумкин. Мажозий маънода айтадиган бўлсак, ушбу жирканч қилмишга бош қўшган кимсалар ўт-олов билан ўйнашгувчи парвонадан андоза олишди. Ўзларини мисоли ўша жонзот янглиғ аланга қаърига отишди. Уйида чирқиллаб қолган зурриётлари, ота-онаси, суюкли ёстиқдоши ва яқинларининг тақдирига қўл силташди. Ҳаётда ҳеч нарсага алмашилмайдиган тинч, осуда, бахтиёр турмушдан кўра айрилиқ ва азоб-уқубатга тўла эрксиз ҳаётни афзал билишди. Инсон зоти бу каби жирканч кирдикорлар ва унинг ажри учун эмас, аксинча, бахтли ҳаёт учун яралган.

Буни доимо ёдда тутиш лозим.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича 

Урганч шаҳар суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бундан анча йил муқаддам, аниқроғи, 2009 йил 29 августда қабул қилинган Чуст туман ҳокимининг 338-сонли қарорида Чуст шаҳрида кўчаларни кенгайтириш ва ободонлаштириш ишларини амалга ошириш белгиланган. Ушбу қарорга асосан, шаҳарнинг “Сероб” маҳалласида яшовчи Фахриддин Нусратовнинг 2 хонали яшаш уйи ва бошқа бинолари ҳам бузилиши лозим эди. Шу боис Ф. Нусратовга огоҳлантириш хати берилади.

Бироқ бу ҳолатдан хонадон эгаси қаттиқ ташвишга тушади, оқибатда юраги хасталаниб, шифохонада даволанади. Бу орада туман ҳокими ўринбосарининг кўрсатмаси билан Ф. Нусратовга қарашли бинолар бузиб ташланади. Аммо ўша пайтда туман ҳокимлиги Ф. Нусратовга бузилган бинолар эвазига тегишли компенсация пулини тўлаб бермайди. Аниқроғи, зиммасидаги масъулиятни унутган айрим мутасаддилар нақ 15 йил мобайнида Фахриддин Нусратовга қуруқ ваъдалар бериб келишади. Охир-оқибат у қонун кўмагига таянишга қарор қилди. Ҳолбуки, Конституциямизнинг 55-моддасида ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган.

Ф. Нусратов судга мурожаат қилишдан аввал бузилган биноларни баҳолатди. “Kons inventar baho” масъулияти чекланган жамиятининг 2024 йил 7 мартдаги ҳисоботи асосида бузилган уй-жой 81 миллион 540 минг сўмга баҳоланди. Сўнг у фуқаролик ишлари бўйича Чуст туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилди.

Айтиш керакки, Ер кодексининг 37-моддасида “Жисмоний ва юридик шахсларга тегишинча мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш, доимий эгалик қилиш, доимий фойдаланиш, муддатли (вақтинча) фойдаланиш ёки ижара ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларини ёки уларнинг қисмларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш қонунда назарда тутилган тартибда амалга оширилади” дея қайд этилган. Шунингдек, кодекснинг 41-моддасида эса, ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ер участкалари ижарачилари ва мулкдорларининг бузилган ҳуқуқлари қонунчиликда назарда тутилган тартибда тикланиши кераклиги белгиланган.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, даъво аризасини қаноатлантирди. Яъни Чуст тумани ҳокимлигидан Фахридин Нусратов фойдасига 81 миллион 540 минг сўм компенсация, 3 миллион 261 минг сўм давлат божи, баҳолаш хизмати учун тўланган 1 миллион 500 минг сўм, адвокат хизматига сарфланган 3 миллион 500 минг сўм, жами 89 миллион 835 минг 600 сўм ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, фуқароларни йиллар мобайнида қийнаб келган муаммолар айнан судда адолатли ечим топаётгани жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш билан бирга одамларнинг судларга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Отамурод СИДДИҚОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Чуст туманлараро суди судьяси

Ҳаммамиз бир пайтлар бола бўлганмиз. Болалик дунёси нима эканлигини яхши биламиз. Яъни киши болалигида қандай тарбия олса, келажакда шундай инсон бўлиб вояга етади. Демак, болаликдаги тарбия, олинган билим инсоннинг бутун умр йўлини белгилайди. Шу боис амалдаги қонунчилигимизда бу масалага жиддий эътибор қаратилган.

Чунончи, Бош Қомусимизнинг 78-моддасига биноан, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбуриятидир.

Бинобарин, мамлакатимизда болаларнинг барча ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатланган. Бироқ айни пайтгача болаларга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик тарзидаги маъмурий ҳуқуқбузарликлар ва жиноий қилмишлар содир этганлик учун жавобгарлик белгиланмаганлиги бу борада жиддий муаммо бўлиб келаётганди.

Президентимиз томонидан 2024 йил 21 октябрда имзоланган “Оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилиш чоралари кучайтирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ана шу бўшлиқни тўлдирди. Мазкур қонун асосида Жиноят ва Жиноят-процессуал кодекслари ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Шу ўринда бу ҳақда батафсилроқ фикр юритадиган бўлсак, Жиноят кодексининг 126-1-моддаси “Оилавий (маиший) зўравонлик” дея номланиб, айни жиноят учун жавобгарлик белгиланган. Хусусан, ушбу модданинг иккинчи қисмига мувофиқ, хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддат ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш, ўша ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан ўттиз бараваригача миқдорда жарима ёки бир юз олтмиш соатдан уч юз соатгача мажбурий жамоат ишлари ёхуд икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади. Янги қонун асосида ушбу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган ибора билан алмаштирилди. Шунингдек, юқоридаги модданинг учинчи ва тўртинчи қисмларига ҳам худди шундай ўзгартишлар киритилди.

Шу билан бирга, Жиноят-процессуал кодексининг “Ярашув тўғрисидаги ариза” дея номланган 583-моддаси биринчи қисми эса, “Ярашув тўғрисидаги ариза жабрланувчи (фуқаровий даъвогар) ёхуд унинг қонуний вакили томонидан суриштирув ва дастлабки терговнинг, шунингдек, суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин, бундан ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустасно” деган таҳрирда баён қилинди. Айнан мазкур модда янги иккинчи қисм билан тўлдирилди. Унга кўра, оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин.

Маълумки, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддасига биноан, жиноят аломатлари мавжуд бўлмаган ҳолда, оилавий (маиший) зўравонликка қўл урган шахс жавобгарликка тортилади. Шу модданинг иккинчи қисмида “Хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш – базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан йигирма бараваригача миқдорда жарима солишга ёки ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади” дея қайд этилган.

Айнан шу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган сўзлар билан алмаштирилди. Шу боис фуқаролар, айниқса, қаҳри қаттиқ ота-оналар жамиятимизда эндиликда болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланганини унутмасликлари керак.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади: хўш, кундалик ҳаётимизда болаларга нисбатан зўравонлик қандай омиллар туфайли юзага келади?

Бунга жавобан шуни айтиш керакки, баъзи оилаларда ота, она ёки катта ёшдаги бошқа шахслар томонидан қўл остидаги болаларга нисбатан текин хизматкор сифатида қараш ҳолатлари учраб туради. Бу ҳам етмагандек, хушмуомалалик билан айтиш ўрнига буйруқ бериб, болаларни сўзсиз итоат этишга мажбурлашга уриниш ҳолатлари тез-тез содир этилади.

Боланинг эса, бундан кўнгли ранжиб, гапимизни икки қилади ёки айтганимизни бажармайди. Ваҳоланки, боланинг қалби жуда беғубор бўлиб, ўзига нисбатан қилинган қўполлик ёхуд тазйиқни сира ҳазм қилолмайди. Бинобарин, боланинг қалбидаги ана шу беғуборлик ва самимийликни асраб-авайлаш, унга ҳамиша дўстона муносабатда бўлган ҳолда миллий қадриятларимиз ва шарқона одоб-ахлоқ қоидаларига, миллий ўзлигимиз тутумларига хос тарзда тарбиялаб, улғайтиришимиз шарт. Натижани эса, кўп ўтмай кўз ўнгимизда хушмуомала, ростгўй, самимий, ҳамфикр, оқилу оқила йигит-қизлар пайдо бўлганда кўрамиз.

Зеро, бугун биз фарзандларимизга муносиб тарбия берсак – эртанги тинч-осойишта ҳаётимизга салмоқли ҳисса қўшган бўламиз.

Шуҳрат БАКАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди раиси

Фуқаролик кодексининг 353-моддасига биноан шартнома икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишувидир. Табиийки, шартнома имзолангач, тарафлар ўртасида муайян мажбурият юзага келади.

Бинобарин, кодекснинг 234-моддасида “Мажбурият – фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини сақлашга мажбур бўлади, кредитор эса – қарздордан ўзининг мажбуриятларини бажаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади”, дея қайд этилган.   

Аммо тилга олаётганимиз – Фарғона туманлараро иқтисодий судида кўрилган ишлар жавобгарларнинг шартномавий мажбуриятни ҳис этмагани туфайли юзага келган.  

“Фарғона дон кластер” масъулияти чекланган жамияти мансабдорлари ҳам зиммаларида ана шу жиддий масъулият борлигига парво қилишмади. Гап шундаки, 2023 йил 15 сентябрда “Фарғонадон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси билан  Қўштепа туманидаги “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги ўртасида бошоқли дон харид қилиш бўйича 33-сонли фьючерс шартномаси тузилган. Шунга кўра, фермер хўжалиги деҳқонлари куздан то 2024 йил июнь ойига қадар тер тўкиб меҳнат қилишади. Хусусан, бу вақт мобайнида экинни суғориш ва зарар агротехник тадбирларни амалга ошириш учун бир неча кун уйига ҳам бормай, тунни далада ўтказишган. Натижада кўзланганидан зиёда – 320 тонна ҳосил етиштирилиб, корхонага топширилади. Бироқ “Фарғона дон кластер” МЧЖ масъуллари маҳсулотнинг бир қисм ҳақини бериб, асосий 301 миллион 58 минг сўмлик қарзларини тўлашмаган. Ҳаттоки, фермернинг мазкур қарздорликларни бартараф этиш юзасидан йўллаган талабномаси ҳам эътиборсиз қолдирилган.     

Юқоридаги шартноманинг 4.2-бандида етказиб берилган маҳсулот ҳақи ўз вақтида тўланмаган тақдирда, корхона ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи, лекин 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши ҳам белгиланган. Шу боис, фермер Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритиб, жавобгардан асосий қарз ва пеняни ундириб беришни сўради.   

Ёки Фарғона вилоятидаги “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти раҳбари хоразмлик ҳамкори – вилоятнинг Гурлан туманидаги “Soliy Xorazchi” фермер хўжалигини алдайди. Маълум бўлишича, 2024 йил 26 апрель куни “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти билан “Soliy Xorazchi”  фермер хўжалиги ўртасида 1/107/1-сонли пудрат шартномаси тузилган.

Бу билан водийлик тадбиркор воҳалик фермерга томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияси материаллари ҳамда ускуналарини етказиб бериши, қолаверса, хўжалик ер майдонларида монтаж ишларини сифатли бажариб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Шартномада бажарилиши лозим бўлган иш ҳажми 127 миллион сўмни ташкил қилган.

Бунинг учун фермер хўжалиги шартноманинг 6.1-банди талабига риоя қилиб, шу куннинг ўзидаёқ дастлабки бўнак (аванс) тариқасида 87 миллион 500 минг сўм маблағ ҳам ўтказиб беради.

Шартноманинг айни бандига мувофиқ, пудратчи тўлов амалга оширилган кундан эътиборан ишларни бажаришга киришиши шарт эди.   

Афсуски, “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ шундан кейин шартномавий мажбуриятини буткул унутади. Ҳатто гурланлик фермер унга келишилган ишни бажариб беришини сўраб, расмий равишда мурожаат ҳам қилади.

Лекин лафзсиз тадбиркор ваъдасининг устидан чиқмайди. Бинобарин, Гурлан тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖдан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87 миллион 500 минг сўм маблағни пенсияси билан бирга ундириш ва пудрат шартномасини бекор қилиш юзасидан Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.   

Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Фуқаролик кодексининг 357-моддасида эса “Шартнома тузилган пайтидан бошлаб кучга киради ва тарафлар учун мажбурий бўлиб қолади”, дея қайд этилган. Ана шу асосларга таянган суд иккала даъво аризани ҳам қисман қаноатлантирди. Яъни “Фарғона дон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси ҳисобидан “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги фойдасига 301,5 миллион сўм асосий қарз, 18,5 миллион сўм пеня, “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамиятидан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87,5 миллион сўм асосий қарз, 12,8 миллион сўм пеня ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Бошқача айтганда, шартномавий лафзсизлик жавобгарларга қимматга тушди. Шунингдек, суд қарорида “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ ва “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги ўртасида 2024 йил 26 апрель куни имзоланган 1/107/1-сонли пудрат шартномасини бекор қилиш ҳам белгиланди.   

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иқтисодий судлар фаолиятидан тадбиркорлар ҳуқуқлари ҳимояланган бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Негаки, сўнгги йилларда Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан судлар тадбиркорлар ва тадбиркорлик субъектларининг чинакам ҳимоячисига айланиб бораётир.   

Тоҳиржон Маматожиев,

Фарғона туманлараро иқтисодий суди раиси

Президентимизнинг 2024 йил 17 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси куни байрамига тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш тўғрисида”ги Фармойиши билан биз, судьялар зиммасига ҳам юксак масъулият юклатилди. Аввало, Асосий Қонунимизнинг 32 йиллик тантаналари “Конституция — эркин ва фаровон ҳаёт гарови!” деган бош ғояни ўзида мужассам этган ҳолда ўтказилишини таъкидлаш лозим.

Байрам дастурида судлар томонидан амалга оширилиши белгиланган тарғибот тадбирлари ҳам ўрин олган. Хусусан, янги таҳрирдаги Конституциямиз мазмун-моҳияти ва “Ўзбекистон — 2030” стратегиясининг асосий устувор йўналишлари доирасида белгиланган туб ислоҳотлар ҳақида маҳаллалар, таълим ва меҳнат жамоаларида туркум маърифий учрашув ва суҳбатлар ўтказилади.

Бунда сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар ва бу борада эришилаётган натижаларни мустаҳкамлашда янги таҳрирдаги Конституциянинг ўрни ва ролини ҳамюртларимизга халқчил тилда тушунтириб беришимиз талаб этилади.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2023 йил 23 июндаги “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги 16-сонли қарори адолатли суд ҳукмларини қабул қилишимизда муҳим асос бўлмоқда.

Бундан ташқари байрам муносабати билан конституциявий ҳуқуқлар бўйича суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар бурчаклари ташкил этилиши белгиланган. Шу орқали биз “Конституция — эркин ва фаровон ҳаёт гарови!” шиорининг моҳияти ҳамда аҳамиятини, янги таҳрирдаги Конституция асосида инсон ҳуқуқ ва эркинликлари соҳасида мутлақо янги босқичга ўтилганини ҳаётий мисоллар асосида кўрсатиб беришимиз зарур.

Судлар зиммасидаги яна бир муҳим масъулият – фуқаролар кундалик ҳаётида кўп учрайдиган вазиятларда Конституция нормаларининг тўғридан-тўғри қўлланишини жамоатчиликка етказишдир. Дахлдор ташкилот ва муассасалар шаҳар, туман марказларидаги давлат органлари биноларига ўқувчи ва талабаларни саёҳатга олиб келишлари ҳам қайд этилганини ҳисобга олиб, судларнинг эшиги ёшларимиз учун очиқ эканини таъкидлаймиз.

Шунингдек, “Конституция ойлиги” доирасида суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари учун Конституциямизнинг қоида ҳамда нормаларини чуқурлаштириб ўргатишга қаратилган ўқув-семинарлар ўтказиш ҳам режалаштирилган. Айни тадбирлар судьяларнинг Асосий Қонунимизга оид билимларини янада ошириш ва мустаҳкамлашга хизмат қилиши шубҳасиз.

Кези келганда юртдошларимизга Бош Қомусимизнинг айрим нормаларини яна бир карра эслатиб ўтишни лозим топдик. Конституциямизнинг 15- ва 54-моддаларига мувофиқ, Ўзбекистон Республикасида Конституция ва қонунларнинг устунлиги сўзсиз тан олинади. Инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсадидир. Давлат инсон ҳамда фуқаронинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлайди.

Шунингдек, Бош Қомусимизнинг 59- ва 60-моддаларида барча фуқаролар Конституцияда белгилаб қўйилган бурчларини бажаришлари, фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбур эканликлари ҳам белгиланган.

Хулоса ўрнида бир таклифни айтиб ўтмоқчиман. Яъни мактабгача ва бошланғич таълимда Конституция сабоқларини янада такомиллаштириш зарур. Бу борадаги билимларни болажонларга расмлар ҳамда кўргазмали қуроллар асосида тушунтиришни йўлга қўйиш, албатта, ўзининг ижобий самара беради. Қолаверса, дафтар муқовалари ҳамда бошқа ўқув қуролларини турли суратлар билан эмас, балки Конституциямизда акс этган ҳуқуқ ва эркинликларимиз, фуқаролик бурчларимиз, оила, она табиат, ота-она ва фарзанд ўртасидаги муносабатларга оид моддалар билан безасак, мақсадга мувофиқ бўларди.

Нодиржон КИМСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Косонсой тумани суди судьяси

Инсон турмуши давомида дуч келадиган барча қийинчиликларга чидаши, оғир синов ва машаққатларни енгиб ўтиши мумкин, аммо ўзига нисбатан қилинган адолатсизликка чидай олмайди. Ҳақиқат қарор топгунига қадар ҳаловатдан кечиб, ноҳақ айбланганлигини исботлаш учун адолатнинг сермашаққат, олис йўлида курашади.

Яқинда худди шундай оқлов ҳукмларидан бири чиқарилди. Яъни ўн беш йил муқаддам асоссиз айблов билан судланиб, адолатнинг юзага чиқиши учун жон куйдирган Камолиддин Мухторовга оид иш Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди тафтиш инстанцияси судлов ҳайъатининг А. Жонқобилов раислигида ўтказилган очиқ суд мажлисида кўриб чиқилди.

Судлов ҳайъати Жанубий-Ғарбий махсус ҳарбий округ ҳарбий судининг 2010 йил 22 январдаги ҳукми ҳамда Ҳарбий суд апелляция инстанцияси судлов ҳайъатининг 2021 йил 18 октябрдаги ажримини бекор қилди.

Жиноий ҳодиса юз бермаганлиги сабабли К. Мухторов айбсиз деб топилиб, Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 1-бандига асосан, реабилитация қилинди ва оқланди.

Капитан ҳарбий унвонига эга К. Мухторовнинг адолатсизлик қурбонига айланиб қолгани ҳақидаги воқеа тафсилотига мухтасар тўхталамиз.

Хабарингиз бор, бир пайтлар ҳарбий қисмлар ҳам пахта йиғим-теримига жалб қилинарди. К. Мухторов хизмат қилаётган ҳарбий қисм хизматчилари 2009 йилги мавсумда Сирдарё вилоятига сафарбар этилади.

К. Мухторовнинг никоҳ тўйи 21 ноябрь кунига белгиланганди. Аксига олиб, ўша йили йиғим-терим чўзилиб кетади. Тўйга икки кун қолганида ҳарбий қисмнинг ёқилғи-мойлаш маҳсулотлари хизмати бошлиғи К. Мухторов иш жойига қайтиб келади ва таътил учун билдирги ёзади.

Билдиргига қисм команди­рининг таъминот бўйича ўринбосари И. Абдумўминов (гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди), саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимов розилик билдириб, имзо қўяди. Энди билдиргини қисм командири А. Баратовга имзолатиш қолганди. Унинг хонасига рухсат сўраб кирса, А. Баратов округда бўладиган йиғилишга шошилаётган экан.

Камолиддин бошқаларга бергани каби қисм командирига ҳам тўйга таклифнома тутқазади ва таътил учун билдирги ёзиб кирганини айтади.

— Табриклайман, — дейди А. Баратов. — Мен округда бўладиган йиғилишга шошиляпман, билдиргини столим устига қолдиринг.

Қисм командири шундай дея, шошилганича хонадан чиқиб кетади.

Камолиддин таътил сўраб ёзган билдиргисини қисм командирининг столи устида қолдирганини саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимовга айтади ва ўзининг қўл остида ёқилғи-мойлаш маҳсулотлари омбори бошлиғи вазифасида ишловчи Ф. Дадабоевга жамоа билан тўйга боришларини, иш юзасидан қўнғироқлашиб туришни тайинлаб, ўша — 2009 йилнинг 20 ноябрь куни уйига қайтади.

Эртаси куни тўй бўлиб ўтади. Таътил кунларида уни иш жойидан ҳеч ким излаб келмайди. Ф. Дадабоев билан иш юзасидан қўнғироқлашиб турганида уни бирон кимса сўроқлаётганини айтган ҳам эмас.

Бироқ таътил муддати тугаб, иш жойига қайтиб келса, хизмат таътилига буйруқ чиқмаган. Ҳарбий прокуратура Камолиддинни хизмат жойини ўзбошимчалик билан ташлаб кетганликда айблаб, унга нисбатан тергов ҳаракатлари олиб борилади.

Кейин иш судга ўтади. Жануби-Ғарбий махсус ҳарбий округ ҳарбий судининг 2010 йил 22 январдаги ҳукми билан К. Мухторовга Жиноят кодексининг 287-моддаси 3-қисми билан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, пул таъминотининг 20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил муддатга хизмат бўйича чеклаш жазоси тайинланади.

Суд ҳукми чиққанидан сўнг К. Мухторов яна икки йил ўзининг вазифасида ишлаган. Контракт муддати тугаб, янгисини тузиш муддати етганида эса, унга судланганлигини рўкач қилишган ва у шу тариқа хизматдан бўшаб қолади.

Тафтиш инстанцияси суди қонун талабларига асосланиб, К. Мухторовнинг шикоятини қаноатлантириш лозим, деган тўхтамга келди. Чунки Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмишлари учунгина жавобгар бўлиши кўрсатилган.

Жиноят-процессуал кодексининг 455-моддасида эса, ҳукм қонуннинг барча талабларига амал қилинган ҳолда ва қонун асосида чиқарилган бўлса, қонуний деб эътироф этилиши, ишнинг ҳақиқий ҳолатлари унда кераклигича тўлиқ ва юз бергани ҳақиқатга монанд тарзда аниқланган бўлса, асосли деб эътироф этилиши, суд ҳукмни фақат суд муҳокамасида текширилган далиллар билан асослаши кераклиги, суднинг ҳукмда ифодаланган барча хулосалари асослантирилган бўлиши лозимлиги белгилаб қўйилган.

Аммо ушбу иш бўйича қайд этилган қонун талаблари ва Олий суд Пленуми тегишли қарорининг раҳбарий тушунтиришларига амал қилинмаган. Биринчи босқич суди К. Мухторовни никоҳ тўйи куни белгиланганлиги учун хизмат таътилига чиқишга билдирги ёзиб, хизматдошларини тўйга таклиф қилганлиги, тўй баҳона эмаслиги ҳамда ёзган билдиргиси рўйхатга олинмасдан қолиб кетгани қанчалик даражада ўзига боғлиқ эмаслиги ҳолатларига, шу каби судланувчи ҳамда гувоҳларнинг кўрсатмалари, ишдаги мавжуд далилларга тўлиқ баҳо бермаган.

Ваҳоланки, судда сўралган гувоҳлар – таъминот бўйича ўринбосар И. Абдумўминов, саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимов билдиргига имзо қўйиб берганини тан олди. А. Баратов ҳам К. Мухторов имзо қўйдиришга кирган вақтда йиғилишга кечикмаслик учун шошиб кетаётгани учун столида қолдиришини айтгани, билдирги қаерда қолганини билмаслиги, тўйга таклиф қилингани ҳам ёдида борлигини баён қилиб, кўрсатма берди.

К. Мухторовнинг бўйсинуви остида ишлаган Ф. Дадабоевнинг кўрсатмаси судлов ҳайъатининг иш бўйича адолатли тўхтамга келишида жуда асқотди. Негаки, Ф. Дадабоев низога сабаб бўлган ойда К. Мухторов билан иш юзасидан қўнғироқлашиб турган. Агар ҳарбий қисмда ўзининг бошлиғини сўраганларида, албатта, у К. Мухторовни бу ҳақда хабардор қиларди.

Шу ўринда яна бир маълумотни келтириш жоиз кўринади. У ҳам бўлса, ФҲДЁ органи томонидан берилган никоҳни қайд этиш ҳақидаги гувоҳномадир. Унда Камолиддин Мухторов ва турмуш ўртоғининг никоҳи айнан 2009 йил 21 ноябрда қайд этилганлиги кўрсатилган.

Тафтиш инстанцияси судлов ҳайъати юқоридаги ҳолатлардан келиб чиқиб, К. Мухторовга хизмат таътили берилиши ҳақида буйруқ чиқарилмаган бўлса-да, никоҳ тўйига кетиб, хизматга узрли сабабларсиз бир ойдан ортиқ вақт ичида етиб келмаганлигини қасддан қилинган ҳаракат деб баҳолаб бўлмаслиги сабабли унинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 287-моддасида назарда тутилган жиноят таркиби мавжуд эмас, деб топди.

Никоҳ тўйидан сўнг орадан бир ой ўтгач, асоссиз айбловдан боши эгилган, эндиликда эса, уч нафар фарзанднинг отаси Камолиддин Мухторов оқлов ҳукмидан кейин ҳақиқат юзага чиқиб, адолат қарор топганидан оиласи, фарзандлари ва яқинлари олдида юзи ёруғ бўлди, кўнгли кўтарилди.

Чунки унинг оиласи ва қалбига адолат ёғдулари кириб борди. Ноҳақ айбланган инсон учун бундан ортиқ бахт борми!

Усмон КАРИМОВ,

Самарқанд шаҳар “Боғишамол”

адвокатлар ҳайъати раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Халқимиз “Меҳнатдан келса бойлик — турмуш бўлар чиройлик” деган ҳикматни бежизга айтмаган. Чиндан ҳам, инсон ҳалол меҳнат қилса, даромад топади ва рўзғорига барака киради, бирон-бир қинғир ишга қўл урмайди.

Ишлайман деган кишига эса, ҳамма вақт иш топилади. Бу — ҳаётий гап.

Афсуски, Ҳазорасп туманида туғилиб ўсган, қирқни қоралаб, ҳаётнинг пасту баландликларини кўрган уч нафар ҳамтовоқлар бу йўлдан бормади.

Бари 2024 йилнинг 19 июль куни туманнинг Паҳлавон Маҳмуд маҳалласида яшовчи Матёқуб Мардонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) уйида уюштирган зиёфатдан бошланди: тўкин дастурхон атрофидаги меҳмоннавозлик Жўрабек Сулаймонов томонидан ўртага ташланган “муҳим масала”нинг муҳокамасига уланди.

Гап мўмай даромад топиб, бир пасда бойиб кетиш хусусида кетди: аввал қўлга илашадиган маблағ топиш керак, деган хулосага келишгач, хонадон эгаси М. Мардонов ҳамтовоқларини ўзига қарашли “90 V 884 BА” рақамли “Матиз” русумли автомашинасида “Баркамол авлод” маҳалласи ҳудудига элтди. Уларнинг барчаси бу манзилни яхши билишарди: бу ерда аксарият хонадонларда қўй-моллар боқиларди. Автомашина шундай хонадонлардан бирининг молхонаси яқинида тўхтади.

Ҳайдовчи М. Мардонов автомашинада қолди, шериклари — Қобил ва Жўрабек эса, аста-аста қадам босиб, молхона томон кетишди. Етиб келгач, қўра эшигини секингина очиб ичкарига киришди. Улар бир бош семиз қўчқорни ипидан етаклаганча ташқарига чиқишди. Сўнг ўғирланган қўйни “Матиз”га ортиб, яна ортга қайтишди. Шумният кимсалар М. Мардоновнинг уйига етиб келишгач, ўғирланган қўчқорни ярим тун бўлишига қарамай сўйиб, гўштининг бир қисмини пиширишди, бир қисмини эса, сотишди… Сотувдан тушган пулни жиноий шериклар ўзаро тақсимлаб олишди.

Ҳамтовоқларнинг биринчи жиноий қилмиши шундай якун топди.

Орадан яна уч кун ўтгач, уларнинг моғорлаган кўнгли тағин ўғирликни қўмсаб қолди. Қобил Жуманов бу гал “ов”га якка ўзи чиқиб, “Ал-Хоразмий” маҳалласида жойлашган каттагина савдо дўконини “нишон”га олди. Чор-атроф тинч, одамлар уйқу оғушида. Қобил яқин-орада ҳеч ким йўқлигидан фойдаланди: дўкон эшигини осонгина бузиб, ичкарига кирди-да, 50 қути “Pall Mall Mix” сигарети ва 5 миллион сўм миқдоридаги нақд пулни ўмариб, воқеа жойидан ғойиб бўлди.

Орадан икки кун ўтгач, тунда у яна жиноий шериги Ж. Сулаймонов билан бирга ўзаро тил бириктирган ҳолда, “ов”га чиқишди. Ҳазорасп тумани буюм бозори ҳудудидан ўтувчи катта йўл бўйида қолдириб кетилган “90 Z 905 EA” рақамли “Нексия” русумли автомашинани ўмаришди: бир зумда унинг салонидаги 480 дона кийим-кечак ва 6 миллион 720 минг сўмни қўлга киритишди.

Одам боласи учун ҳакалак отган нафсни жиловлаш амри маҳол. Қобил Жуманов ҳам шундайлар сирасидан бўлиб чиқди: яна тўрт кундан сўнг тунги соат 3 лар атрофида туман марказидаги Э. Гаёзов кўчасида жойлашган чойхонага, гарчи якка ўзи эса-да, босқин уюштирди. Бино эшигини бузиб, ичкарига кирди-да, “Honor 6X” ва “Sicco” русмли 2 та телефон ускунаси, 200 АҚШ доллари ва 7 миллион сўмни ўмарди. Аммо у бу “ўлжа” билан чекланмай емакхона эгаларининг фуқаролик паспорти ва банк пластик картасини ҳам ғаразгўйлик ниятида олиб кетди.

Аммо бу нопок кимсаларнинг қилмиши узоққа чўзилмади, жабрланувчиларнинг мурожаати асосида уюштирилган кузатув ва назорат тадбирлари ўз самарини берди: уюшган жиноий гуруҳнинг давомли кирдикорлари тўлиқ фош этилди. Ўғрибошининг асл башараси ана шу жараёнда ойдинлашди. Маълум бўлишича, Қобил Жуманов шу пайтгача ўғирлик ва бошқа жиноий қилмишлари учун жами олти марта судланиб, тегишли жазога маҳкум этилган экан. Даставвал жиноят ишлари бўйича Ҳазорасп тумани судининг 2000 йил 15 майдаги ҳукмига биноан — 8 йилга, 2001 йил 19 ноябрда жиноят ишлари бўйича Урганч шаҳар судининг ҳукмига мувофиқ — 4 йилга, 2003 йил 21 ноябрда жиноят ишлари бўйича Боғот туман судининг ҳукмига кўра, 5 йилга, 2006 йилнинг 30 майида жиноят ишлари бўйича Янгиариқ тумани судининг ҳукмига асосан — 2 йилга, 2008 йил 20 майда жиноят ишлари бўйича яна Урганч шаҳар судининг ҳукми бўйича — 5 йилга, 2016 йил 8 июнда Россия Федерацияси Обнинск шаҳар судининг ҳукмига биноан 8 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинган. Кўриниб турибдики, унга нисбатан қўлланилган жазонинг аксари оғир турдаги ўғирлик жиноятлари учун тайинланган. Унинг жиноий шериги, 1979 йилда туғилган Жўрабек Сулаймонов ҳам жиноий қилмишга рўжу қўйганлардан. Бу қабилдаги қора қилмиш муқаддам уни ҳам суд даргоҳига етаклаган: ўзганинг баданига шикаст етказгани учун жиноий жазога тортилган. Афсуски, ушбу жиноий қилмишлардан сўнг бундай қора қисмат 44 ёшли Матёқуб Мардоновнинг ҳам гарданига ёғилди.

Қонун ўзгаларнинг азият чекишига сабаб бўлган қилмишларни асло кечирмайди. Бинобарин, оғир айбларнинг бари шунга монанд тарзда жазо тайинлашни тақоза этади. Тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган жиноий қилмишлар юзасидан ўтказилган суд жараёнларида барча ҳолатлар синчковлик билан ўрганилди, фуқаровий даъвогарларнинг ўзларига етказилган зарарни қоплаш ҳақидаги мурожаати инобатга олинди.

Судланувчи Қ. Жумановнинг давомли жиноий қилмишлари: муқаддам икки марта қасддан содир қилган жинояти учун 5 йилдан кам бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум қилингани, Россия Федерацияси ҳудудида янада оғир оқибатли жиноятга қўл ургани алоҳида баҳоланди ва Жиноят кодексининг 34-моддаси 3-қисми “б” бандига асосан, ўта хавфли рецидивист деб топилди. Зеро, оғир жиноий қилмишлардан ўзини тия олмаганнинг жазоси ва адолатнинг яққол намунаси ҳам – шу.

Қонун қилмишнинг содир этилиш жараёнида жиноят қуролига айланган ашёвий далиллар, воситаларга бўлган муносабатни ҳам назарда тутади.

Хусусан, Жиноят-процессуал кодексининг 211-моддасида ифодасини топган ҳолатларга кўра, судланувчига тегишли бўлган жиноят қуроллари мусодара қилинмоғи лозим. Шунга кўра, М. Мардоновга қарашли “Матиз” автомашинаси давлат эгалигига ўтказилди. Давомли жиноий хатти-ҳаракатларни амалга оширганликда айбланган шахслар эса, муқаррар жазога рўпара келдилар. Суд Қ. Жумановни Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “а” банди, 227-моддаси 2-қисми “а” банди бўйича — 5 йил-у бир ойга, Жўрабек Сулаймоновни ушбу кодекснинг 169-моддаси 3-қисми “а” бандига мувофиқ, кодекснинг 57-моддасини қўллаган ҳолда, 3 йил муддатга озодликдан маҳрум этди. Яна бир айбланувчи М. Мардонов эса, суд залидан озодликка чиқарилди. Суд уни Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисми “в”, “г” бандларига асосан, 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига ҳукм қилди. Жиноят натижасида етказилган мулкий зиёнларни қоплаш мажбурияти Қ. Жумановнинг зиммасига юклатилди.

Албатта, буларнинг бари ҳақиқат ва адолат қарор топганидан далолат беради. Зеро, шу тариқа, халқимиз топиб айтганидек, қинғирликнинг умри қисқа эканлиги яна бир бор амалда ўз исботини топди. Чиндан ҳам, ўйламай ташланган бетайин қадамлар инсонни ҳамиша аччиқ қисмат домига етаклайди. Буни ҳеч қачон назардан қочирмаслик даркор.

Муродбек Рўзиматов,

жиноят ишлари бўйича

Ҳазорасп тумани суди раиси,

Абдулла Собиров,журналист

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг муҳим таркибий қисми сифатида адвокатуранинг роли ва аҳамиятини кучайтириш орқали жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, суд ишини юритишнинг барча босқичларида томонлар тортишуви принципининг талаб даражада ишлашини ташкил этиш бўйича салмоқли ишлар амалга оширилди.

Хусусан, адвокатлар ўз профессионал фаолиятини эркин амалга ошириши учун зарур қонунчилик базаси яратилди, адвокатуранинг конституциявий-ҳуқуқий институт сифатидаги мақоми янада мустаҳкамланди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 141-моддасида жисмоний ва юридик шахсларга малакали юридик ёрдам кўрсатиш учун адвокатура фаолият кўрсатиши белгилаб қўйилган.

Шунингдек, “Адвокатура тўғрисида”ги қонунга кўра, адвокатура — ҳуқуқий институт бўлиб, у адвокатлик фаолияти билан шуғулланувчи шахслар ҳамда хусусий адвокатлик амалиёти билан шуғулланувчи айрим шахсларнинг мустақил, кўнгилли, касбий бирлашмаларини ўз ичига олади.

Адвокатура Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, хорижий фуқаролар, фуқаролиги бўлмаган шахсларга, корхоналар, муассасалар, ташкилотларга юридик ёрдам кўрсатади.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 3-моддасига биноан, ҳар қандай манфаатдор шахс ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун иқтисодий судга (судга) ушбу кодексда белгиланган тартибда мурожаат қилишга ҳақли.

Мазкур кодекснинг 61-моддасида судда юридик шахс­ларнинг ишларини уларнинг қонунчиликда ёки таъсис ҳужжатларида берилган ваколатлар доирасида ҳаракат қиладиган органлари ва (ёки) вакиллари юритиши, агар қонунда бу бевосита назарда тутилмаган бўлса, адвокатлар шартнома бўйича (ихтиёрий) вакиллар бўлиши мумкинлиги белгиланган.

Кодексда, муҳими, судда вакил сифатида ишларни юритиш бўйича профессионал фаолият билан фақат адвокатлар шуғулланиши назарда тутилганлиги бежиз эмас.

Бундан кўриниб турибдики, адвокатнинг иқтисодий суд мажлисларида иштирок этиши, жиноят-процессуал қонунчилигидан фарқли равишда, иқтисодий процессуал қонунчиликда мажбурий эканлиги назарда тутилмаган. У ихтиёрийликка ва тарафларнинг хоҳиш-иродасига асосланади.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 62-моддасига биноан эса, вакилнинг судда иш юритишга доир ваколатлари қонунга мувофиқ берилган ва расмийлаштирилган ишонч­номада кўрсатилган бўлиши керак.

Ишончноманинг расмийлаштирилгани адвокатга уни вакил қилган шахс номидан қандай процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқи берилганини ва судда иш юритиш ваколатлари мавжудлигини кўрсатади.

Дарвоқе, ушбу кодекснинг 63-моддасида вакилнинг ваколатлари кўрсатилган. Унга кўра, судда иш юритиш ваколатлари вакилга уни вакил қилган шахс номидан барча процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини беради.

Бундан даъво аризасини имзолаш, ишни ҳакамлик судига топшириш, даъво талабларидан қисман ёки бутунлай воз кечиш ва даъвони тан олиш, даъво предметини ёки асосини ўзгартириш, келишув битими, медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисидаги келишув ёки медиатив келишувни тузиш, ваколатларни бошқа шахсга топшириш, суд ҳужжати устидан шикоят қилиш, қонуний кучга кирган суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриб чиқиш тўғрисидаги аризани имзолаш, суд ҳужжатининг мажбурий ижро этилишини талаб қилиш, ундирилган мол-мулк ёки пулни олиш бундан мустасно.

Вакилнинг ушбу моддада кўрсатилган ҳаракатларнинг ҳар бирини амалга оширишга бўлган ваколатлари у қайси шахс томонидан вакил қилинаётган бўлса, ўша шахс берган ишончномада махсус назарда тутилган бўлиши керак.

Олий суд Пленумининг 2019 йил 24 майдаги “Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалала­ри тўғрисида”ги қарори 14-бандига асосан, ҳуқуқий маслаҳатхона ёки адвокатлик ҳайъати (бюроси, фирмаси) томонидан берилган ордер адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини беради, бироқ у ишончноманинг ўрнини босмайди. Шунингдек, бундай ордер адвокатга Иқтисодий процессуал кодекснинг 63-моддасида махсус назарда тутилган процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини бермайди.

Бундан шуни англаш мумкинки, иқтисодий ишларни кўришда адвокатлик ордери адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини берса, ишончнома махсус процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини беради.

Бу эса, вакил сифатида суд муҳокамасида иштирок этаётган адвокат томонидан ишончнома тақдим этилиши шартлигини билдиради. Чунки агар бундай процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ишонч билдирган шахс томонидан берилган ишончномада махсус қайд этилган бўлса, биринчи инстанция судида иштирок этувчи вакиллар апелляция, кассация ва тафтиш тартибида шикоят беришга ҳақли ҳисобланади.

Ўрганишлар натижаси шуни кўрсатдики, бир қатор хорижий давлатлар амалиётида ҳам ушбу масалада миллий қонунчилигимиздаги каби ёндашувлар мавжуд. Жумладан, Россия Олий арбитраж суди Пленумининг “Россия Федерациясининг Арбитраж процессуал кодексини амалга киритиш билан боғлиқ айрим масалалари тўғрисида”ги қарори 11-бандига кўра, адвокат ишонч билдирувчига ишончнома асосида вакиллик қилиши, федерал қонунларда белгиланган бошқа ҳолларда эса, тегишли адвокатлик тузилмаси томонидан берилган ордер асосида вакиллик қилиши мумкин.

Қозоғистон Фуқаролик процессуал кодексининг  61-моддасига кўра, муайян бир иш бўйича адвокатнинг ваколатлари қонунда белгиланган тартибда адвокатлик гувоҳномаси ва вакилликни тасдиқловчи ёзма маълумотнома билан тасдиқланади. Кодекснинг 60-моддаси биринчи қисмида кўрсатилган процессуал ҳаракатларнинг адвокат томонидан амалга оширилиши ишончнома билан тасдиқланади.

Яъни Россия ва Қозоғистон процессуал қонунчилигида ҳам иқтисодий судларда адвокатнинг иштироки билан боғлиқ масалалар адвокатнинг процессдаги иштироки учун ордер ва ишончноманинг чегараси аниқ белгиланган.

Бироқ Австрияда адвокатнинг фуқаролик процессидаги ҳуқуқлари ўзгача бўлиб, ушбу мамлакат Фуқаролик процессуал кодексининг 26-моддасига мувофиқ, ишда иштирок этувчи томонлар ўз манфаатларини мустақил равишда ёки вакил орқали ҳимоя қилишлари мумкин. Туман судларида даъво қиймати 5 минг евродан ортиқ бўлган ишларни кўриб чиқишда адвокатнинг иштироки мажбурийдир. Ишни кўриб чиқишда адвокат ўз ташаббуси билан ўз ваколатларини бошқа адвокатга ёки адвокат ёрдамчисига бериши мумкин. Адвокатнинг жараёнда иштирок этиш ҳуқуқи адвокатлар коллегияси томонидан берилган гувоҳнома билан тасдиқланади.

Шу негизда, миллий ва хорижий давлатлар тажрибасидан келиб чиқиб, иқтисодий ишларда адвокат иштирокининг самарадорлигини ошириш, ишда иштирок этувчи шахсларга малакали юридик ёрдам кўрсатилишини таъминлаш мақсадида, иқтисодий процессуал қонунчилигимизни такомиллаштириш юзасидан қуйидаги таклифларимизни билдиришни лозим топдик.

Биринчи таклиф: адвокатнинг адвокатлик фаолиятини амалга оширишда, ҳатто махсус процессуал ҳаракатларни амалга оширишда ҳам, унинг ордери ва адвокатлик гувоҳномасидан ташқари бошқа бирон-бир ҳужжат талаб қилинмаслиги, адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ишончнома бериш амалиётига чек қўйилиши лозим.

Чунки “Адвокатлик фаолиятининг кафолатлари ва адвокатларнинг ижтимоий ҳимояси тўғрисида”ги қонуннинг 4-моддасига кўра, муайян ишни олиб боришга адвокатнинг ваколатли эканлиги ордер билан тасдиқланади. Адвокат, тараф сифатида, суд ишларини юритишнинг ҳамма босқичида процесснинг барча иштирокчилари билан тенг ҳуқуқларга эга. Мазкур қонуннинг 7-моддасига асосан, адвокатлик фаолиятини амалга оширишда бирон-бир махсус рухсатнома (ордер ва адвокат гувоҳномасидан ташқари) талаб қилиш ёки бошқа тўсиқлар вужудга келтириш ман этилади.

Иккинчи таклиф: иқтисодий процессуал қонунчиликда иқтисодий ишларда шартнома бўйича вакил сифатида адвокат иштирок этиши шарт бўлган ишлар ҳамда бепул адвокат хизматлари кўрсатилиши лозим бўлган иқтисодий ишлар рўйхати шакллантирилиши ва қонунчилик билан мустаҳкамланиши лозим. Нега деганда, қонунда фақатгина жиноят ишларида ҳимоячи иштирок этиши шарт бўлган ишлар рўйхати белгиланган.

Бундан ташқари “Адвокатура тўғрисида”ги қонуннинг 11-моддасига кўра, жиноят ишларида шахс тўловга қобилиятсизлиги сабабли кўрсатилган юридик ёрдам ҳақини тўлашдан озод этилганда, жиноий ишни кўриб чиқишда қатнашишга тайинланган адвокатнинг юридик ёрдами учун ҳақ тўлаш Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган тартибда давлат ҳисобидан амалга оширилади. Демак, ушбу ҳолатда бепул адвокат хизмати таъминланади.

Хулоса қилиб айтганда, адвокатура – давлат бошқарув органи эмас, балки шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича ўз касбий вазифаларини амалга оширадиган моҳир касб эгаларининг ҳамжамияти, фуқаролик жамиятининг муҳим элементларидан бири ҳисобланади. Зеро, мустақил адвокатура — самарали одил судловни таъминлашнинг ажралмас шартидир.

Суд процессида тарафларнинг чинакам тортишувига адвокат ва прокурор ўртасида процессуал имкониятлар тенглиги, адвокатларнинг ўз хизмат вазифаларига профессионал равишда ёндашиб, суд мажлисларида малакали тарзда иштирок этиши суд жараёнларининг шаффофлигини оширади.

Шуҳрат Шералиев,

Хуршиджон Умаров,

Наманган туманлараро

иқтисодий суди судьялари

Маълумки, суд ҳужжатлари орасида хусусий ажрим муҳим ўрин тутади. Айниқса, жиноят ишининг якуни бўйича чиқариладиган ҳукм билан бирга хусусий ажрим алоҳида аҳамиятга эга.

Айтиш керакки, Жиноят-процессуал кодексининг 298-моддасига асосан, ишни кўриш жараёнида жиноятнинг сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар аниқлангач, суд хусусий ажрим чиқариб, унда тегишли давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари, жамоа ёки мансабдор шахслардан ана шу сабаб ва шарт-шароитларни бартараф этиш чораларини кўришни талаб қилади.

Шунингдек, кодекснинг 299-моддасида суриштирувчи, терговчи ёки прокурор тегишли органга жиноятнинг сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф қилиш тўғрисидаги тақдимнома киритиши белгиланган. Шундай экан, тақдимнома ёки хусусий ажрим юборилган давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи, жамоат бирлашмаси, жамоа ёки мансабдор шахс зарур чораларни кўриши ва кўрилган чораларнинг натижалари тўғрисида кечи билан бир ойлик муддат ичида тегишинча, суриштирувчини, терговчини, прокурорни ёки судни хабардор қилиши шарт. Қолаверса, тегишли мансабдор шахсларнинг эътиборини суриштирув ва дастлабки тергов ўтказишда йўл қўйилган камчиликларга жалб қилиш зарур бўлганда, суд ҳукм чиқариш билан бир вақтда, хусусий ажрим ҳам чиқаради. Худди шундай хусусий ажрим апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари томонидан ҳам чиқарилади.

Тақдимнома ёки хусусий ажрим бажарилмаган ёки виждонан бажарилмаган тақдирда, корхона, муассаса ёки ташкилотнинг айбдор раҳбари қонунда назарда тутилган жавобгарликка тортилади. Шунингдек, корхоналар, муассасалар, ташкилотларнинг раҳбарлари — суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суднинг чақирувига биноан, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, гувоҳ, мутахассис, эксперт, таржимон, шунингдек, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар, уларнинг вакиллари, жамоат айбловчиси, жамоат ҳимоячиси, халқ маслаҳатчиларининг келишига тўсқинлик қилганлик, жиноятнинг сабабларига ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларга барҳам бериш тўғрисидаги суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг тақдимномасини ёки суднинг хусусий ажримини бажармаганлик ёхуд талаб даражасида бажармаганлик учун қонунда назарда тутилган жавобгарликка тортилишлари мумкин.

Бундан ташқари қонунда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар томонидан фуқаро ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги тўғрисида тақдимнома, суд эса, хусусий ажрим чиқариши ҳам белгиланган. Аниқроқ айтганда, жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш, хусусан, жиноятни фош этишга яқиндан кўмаклашса, унинг фидойилиги албатта, инобатга олинади. Яъни зиммасидаги фуқаролик бурчини виждонан бажарган шахсни рағбатлантириш мақсадида, унинг яшаш жойи ёки ишхонасига тақдимнома юборилади. Бинобарин, Жиноят-процессуал кодексининг 300-моддасида суриштирувчи, терговчи ёки прокурор — тақдимнома, суд эса, хусусий ажрим чиқариш йўли билан тегишли корхона, муассаса ва ташкилот раҳбарини ва жамоасини жиноятнинг олдини олиш ёки уни фош этишда фуқаро юксак онглилик, жасорат кўрсатгани, ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги тўғрисида хабардор қилиши қонунан мустаҳкамланган.

Санжар АБДУҒАНИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Бектемир тумани суди судьяси

Маълумки, фуқаролик ишлари бўйича судларда кўрилаётган ишларнинг муайян қисмини меҳнат муносабатларига оид низолар ташкил этади. Аммо қуйида сизнинг эътиборингизга ҳавола этилаётган иш мазмунан бошқаларидан тубдан фарқ қилади.

Гап шундаки, Бувайда туманида яшовчи Саиджон Исоқов 2014-2018 йилларда тумандаги автомобиль йўллари касб-ҳунар коллежи ва “MOHIR AVTO O’RGATUVCHI” масъулияти чекланган жамиятида ўқитувчи (мураббий) вазифасида фаолият юритади.

Аммо кейин муайян сабабларга кўра, тўрт-беш йил ишсиз қолади. Шундан сўнг у Бувайда туман тез тиббий ёрдам бўлимига ҳайдовчи вазифасига ишга кирмоқчи бўлади. Шу мақсадда Республика тез тиббий ёрдам маркази Фарғона вилояти филиали раҳбарига мурожаат қилади. Филиал директори унга ишга кириш учун талаб қилинадиган ҳужжатларни масъул ходимларга топширишини айтади. Қолаверса, ишга қабул қилишда ҳуқуқшунос хулосаси зарурлигини ҳам таъкидлайди.

Шундан сўнг С. Исоқов ишга қабул қилиш учун талаб қилинадиган барча ҳужжатларни топширади. Бунинг устига филиал ҳуқуқшуноси ҳам ижобий хулоса беради.

Бироқ орадан 1 йилдан кўпроқ вақт ўтса-да, Саиджон Исоқов ишга қабул қилинмайди. Шунга қарамай, у бу орада бошқа ҳайдовчилар ишга қабул қилинганидан хабар топади. Шундан сўнг у фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, Республика тез тиббий ёрдам маркази Фарғона филиалига нисбатан ишга қабул қилиш мажбуриятини юклаш ва 15 000 000 сўм маънавий зарар ундириб беришни сўрайди.

Суд мажлисида маълум бўлишича, С. Исоқовнинг ишга кириш учун топширган барча ҳужжатлари Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 31 майдаги “Автомототранспорт воситалари ва шаҳар электр транспорти воситалари ҳайдовчиларини тайёрлаш ҳамда қайта тайёрлаш бўйича нодавлат таълим хизматларини кўрсатиш фаолиятини лицензиялаш тартибини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори билан тасдиқланган “Автомототранспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқини берувчи миллий ҳайдовчилик гувоҳномасини олиш учун назарий ва амалий имтиҳонларни ўтказишда фойдаланиладиган объектларнинг жиҳозланишига қўйиладиган Талаблар”га тўлиқ мос келган. Яъни касб ва малака жиҳатидан уни ишга қабул қилишга монелик қилувчи ҳолатлар аниқланмаган. Лекин филиал раҳбари томонидан даъвогарни ишга қабул қилиш ёки ишга қабул қилишни рад қилиш ҳақида муносабат билдирилмаган.

Яна маълумот ўрнида шуни айтиш керакки, С. Исоқов мурожаат қилганидан сўнг орадан ўтган бир йил ичида вилоятдаги туман, шаҳар шошилинч тиббий ёрдам станцияларига 42 нафар ҳайдовчи ишга қабул қилинган. Ҳатто ҳайдовчилар орасида ҳужжатларни сохталаштириш орқали ишга жойлашган шахслар ҳам бор экан. Бу ҳақда филиал ҳуқуқшуноси раҳбарга билдирги билан мурожаат қилиб, ҳужжатлар сохталаштирилган ҳолатлар юзасидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага хабар беришни ҳам сўраган. Аммо ҳуқуқшуноснинг ушбу билдиргиси эътиборсиз қолган.

Айтиш керакки, Конституциямизнинг 42-моддасига мувофиқ, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш ҳамда ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Шунингдек, Меҳнат кодексининг 119-моддасида “Ишга қабул қилиш рад этилган тақдирда, иш берувчи ишга қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган мансабдор шахс томонидан имзоланган ишга қабул қилишни рад этиш сабабларининг ёзма асосини ишга қабул қилиниши рад этилган шахснинг талабига кўра, уч кунлик муддатда тақдим этиши шарт. Ёзма асосни беришни рад этиш ишга қабул қилиш қонунга хилоф равишда рад этилганлиги устидан шикоят қилинишига монелик қилмайди”, 120-моддасида эса, “Ишга қабул қилиш ўзига қонунга хилоф равишда рад этилган деб ҳисоблайдиган шахс қонунга хилоф равишда рад этилганлиги факти устидан белгиланган тартибда шикоят қилиши, шу жумладан, тегишли ишни тақдим этиш, ўзига етказилган моддий зарарнинг ўрнини қоплаш ва маънавий зиённи компенсация қилиш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин. Низоларни кўриб чиқиш чоғида ишга қабул қилишни рад этишнинг қонунийлигини исботлаш вазифаси иш берувчининг зиммасига юклатилади”, дея қайд этилган.

Шу ўринда даъвогарнинг жавобгардан маънавий зарар ҳам ундиришни сўраганига тўхталсак, Фуқаролик кодексининг 1022-моддасида маънавий зарар пул билан қопланиши, унинг миқдори жабрланувчига етказилган жисмоний ва маънавий азобларнинг хусусиятига, шунингдек, айб товон тўлашга асос бўлган ҳолларда зарар етказувчининг айби даражасига қараб, суд томонидан аниқланиши, бунда оқилоналик ва адолатлилик талаблари эътиборга олиниши, жисмоний ва маънавий азобларнинг хусусияти маънавий зарар етказилган ҳақиқий ҳолатлар ва жабрланувчининг шахсий хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда суд томонидан баҳоланиши белгиланган.

Суд юқорида баён этилган қонуний асосларга таянган ҳолда даъвогарнинг даъвосини қисман қаноатлантирди. Яъни Республика тез тиббий ёрдам маркази Фарғона ҳудудий филиали зиммасига С. Исоқовни яшаш ҳудудига яқин бўлган тез тиббий ёрдам станцияларидаги вакант иш ўринларидан бирига ишга қабул қилишни кўриб чиқиш ҳамда ҳудудий филиалдан унинг фойдасига 700 000 сўм маънавий зарар ундириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса қилиб айтганда, айни пайтгача судларда ишга тиклаш ва меҳнат муносабатларидан келиб чиқадиган моддий ҳамда маънавий зарарларни ундиришга оид ишлар кўриб келинган. Бироқ ишга қабул қилиш мажбуриятини юклаш тўғрисидаги даъво жуда кам учрайдиган ҳолат. Бу ҳам бўлса, ҳамюртларимизнинг инсонпарвар қонунларимизга, айниқса, судларга бўлган ишончи тобора ортиб бораётганидан далолатдир.

Зеро, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан судлар зиммасига ҳар бир иш бўйича адолатни қарор топтириш масъулияти юкланган.

Бузрукхон АБРОРОВ,

Фарғона вилояти

судининг судьяси