Бугун Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Олий суд раиси Б. Исломов раислик қилган йиғилишда Олий суд ва қуйи судларнинг судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд, Адвокатлар палатаси ва Судьялар ассоциацияси раислари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакили ҳамда Судьялар олий кенгаши, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар иштирок этди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини қўллаш тўғрисида” ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан маъмурий суд иш юритувини такомиллаштиришга оид бир қатор вазифалар белгилаб берилди.

Шунга кўра, жорий йилда Олий суд Пленумининг судларга раҳбарий тушунтириш беришга қаратилган биринчи қарори ҳам айнан маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш масаласига бағишланган бўлиб, бугунги ислоҳотларга ҳамоҳанг равишда тайёрланган муҳим ҳужжатдир.

Маъмурий судлар ташкил этилганлигига қарийб 8 йил бўлиб, статистик маълумотлар ушбу даврда суд қарорларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришга оид кўрилган аризалар сони йилдан йилга ортиб бораётганлигини кўрсатмоқда.

Жумладан, 2021 йилда бундай аризалар 396 тани ташкил этган бўлса, 2022 йилда 499 тани, 2023 йилда 526 тани, 2024 йилда эса 573 тани ташкил этган.

Амалиётда суд қарорларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш институти қоидаларини ўринсиз ва нотўғри қўлланилиши суд қарорларининг барқарорлигига завол бўлиши, бу эса ўз навбатида, жамиятнинг ҳуқуқий барқарорлигига ҳам путур етказиши сабабли бу тоифадаги аризалар кўрилишига оид суд амалиётини бирхиллаштириш ўта муҳим ва жиддий масала ҳисобланади.

Айнан шу туфайли ҳам, бу тоифадаги аризаларни ҳал этишда  судьялардан янги очилган ҳолат сифатида келтирилаётган ҳолатларнинг қонунчиликдаги асосларга мувофиқ келиш-келмаслигини фарқлай олиш салоҳияти, ўткир касбий профессионализм, чуқур билим ва кўникмалар талаб  этилади.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда янги очилган ҳолатлар бўйича суд ҳужжатларини қайта кўришнинг 4 та асоси кўрсатилган бўлсада, бу асослар аниқ ёритиб берилган тушунтиришлар мавжуд бўлмаганлиги сабабли кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришда судларда турли хил амалиёт шаклланган бўлиб, Олий суд томонидан ўтказилган суд амалиётини умумлаштириш натижаларидан ҳам кўриш мумкин.

Шундан келиб чиққан ҳолда Пленумнинг “Маъмурий судлар томонидан қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини қўллаш тўғрисида”ги қарори ишлаб чиқилди.

Қарорда янги очилган ҳолатларга тушунтириш берилган бўлиб, агар фактик ҳолатлар суд ҳужжати қабул қилинганидан сўнг вужудга келган бўлса, бу ҳолат суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўла олмаслиги,  балки янги ариза (шикоят) билан мурожаат этиш учун асос бўлиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилмоқда.

Кодексда суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш тўғрисидаги ариза ишда иштирок этувчи шахслар ёки прокурор томонидан берилиши белгиланган. Шунга кўра, қарорда бундай ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин бўлган шахслар доираси кўрсатилди. Унга кўра, тарафлар (уларнинг ҳуқуқий ворислари), учинчи шахслар (уларнинг ҳуқуқий ворислари), прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар ўз зиммаларига юклатилган ваколатларга кўра қонуний кучга кирган суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш ҳақида судга ариза билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга эканликлари ҳақида тушунтириш берилди.

Шу билан бирга амалиётда ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқлари ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув қарори қабул қилган шахслар суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиш ҳолатлари учраётган бўлиб, бироқ қонунчиликда уларни суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилиши назарда тутилмаган. Шу сабабли Пленум қарорида қонунда бу шахсларнинг суд ҳужжатини янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилишга ҳақли эканликлари белгиланмаганлиги боис улар суд ҳужжати устидан юқори инстанция судига шикоят билан мурожаат қилиши лозимлиги судларга тушунтирилмоқда.

Шунингдек, қонуний кучга кирган суд қарорларини янги очилган ҳолат бўйича судга мурожаат қилиш муддати юзасидан ҳам амалиётда айрим номувофиқликлар мавжуд эди. Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексдаги бир ойлик муддат ичида ариза берилиши, ўтказиб юборилган муддат ариза билан мурожаат қилган шахснинг илтимосномаси бўйича, агар илтимоснома қайта кўриш учун асос бўладиган ҳолатлар очилган кундан эътиборан олти ойдан кечиктирмай берилган бўлса ва суд муддатни ўтказиб юбориш сабабларини узрли деб тан олса, суд томонидан тикланиши мумкинлиги ҳам қарорда ўз аксини топди.

Қарорда иш учун муҳим ҳолат сифатида суд ҳужжати қабул қилинган пайтда мавжуд бўлган, лекин аризачига маълум бўлмаган ва маълум бўлиши мумкин бўлмаган, агар улар ҳақида маълум бўлганида бошқача қарор қабул қилинишига олиб келиши мумкин бўлган янги аниқланган ҳолатлар тан олиниши мумкинлиги, шунингдек, суд ҳужжати қабул қилингандан кейин талабни асословчи далилнинг тақдим этилиши тарафнинг процессуал эътиборсизлиги ва янги далил тақдим этилиши сифатида баҳоланиши, бу суд ҳужжатни янги очилган ҳолатларга кўра қайта кўришга асос бўла олмаслиги инобатга олиниши лозимлиги ҳам тушунтирилмоқда.

Бундан ташқари, ҳозирги кунга қадар тушунмовчиликларга олиб келаётган “суриштирув ёки тергов органининг иш учун аҳамиятли бўлган қарори” суд ҳужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлиши ёки бўлмаслиги ҳақидаги масалага ҳам қарорда тегишли тушунтириш берилди. Амалиётда жуда кўплаб ҳолатларда мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)да жиноят аломатлари мавжудлиги тергов органининг қарори билан аниқланган бўлса-да, жиноий жавобгарликка тортиш муддати ўтганлиги сабабли жиноят иши қўзғатиш рад қилинади. Ўз навбатида, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талабларида фақатгина суднинг ҳукми билан аниқланган жиноий хатти-ҳаракат суд қарорини янги очилган ҳолат бўйича қайта кўришга асос бўлишлиги назарда тутилганлиги сабабли тергов органининг қарори инобатга олинмасдан келинётганлиги ишда иштирок этувчи шахсларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлаётган эди. Шу сабабли қарорда суднинг ажрими, суриштирувчи, терговчи ёки прокурорнинг жиноят ишини муддатнинг ўтиши ва бошқа турли сабабларга кўра, тугатиш ҳақидаги қарорлари билан аниқланган ҳолатлар ҳам, агар суд ушбу ҳолатларни иш учун муҳим деб топса, суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш учун асос бўлишлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Шунингдек, мажлисда қонунчиликнинг такомиллашувидан келиб чиқиб, айрим Пленум қарорлари матнларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилишини назарда тутувчи Олий суд Пленумининг “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қарори қабул қилинди.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч – адолатда” газетасида эълон қилинади.

 

2025 йил 23 апрель куни Олий суд раиси Бахтиёр Исломов раҳбарлигидаги Ўзбекистон Республикаси делегацияси Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ)га аъзо давлатлар Олий судлари раисларининг Ханчжоу шаҳрида Хитой Халқ Республикаси раислигида ўтказилган йигирманчи йиғилишида иштирок этди.

Шунингдек, йиғилишда Беларус Республикаси, Ҳиндистон Республикаси, Эрон Ислом Республикаси, Қозоғистон Республикаси, Хитой Халқ Республикаси, Қирғизистон Республикаси, Покистон Ислом Республикаси, Россия Федерацияси, Тожикистон Республикаси Олий судлари раислари ва судьялари, ШҲТнинг мулоқот бўйича ҳамкор-мамлакатлар – Озарбайжон ва Туркия Олий судлари раислари, ШҲТ Котибияти ва ШҲТ Минтақавий аксилтеррор тузилмаси ижроия қўмитаси вакиллари қатнашди.

Дўстона ва ишчанлик муҳитида, ўзаро тушуниш ва ишонч руҳида ўтган йиғилишда томонлар умумманфаатли одил судловнинг долзарб масалаларини муҳокама қилиш баробарида суд органларининг ҳуқуқнинг турли йўналишлари бўйича ҳамкорлиги истиқболларини ҳам кўриб чиқишди.

Бугунги анжуманда киберхавфсизликка доир масалалар муҳокама қилинар экан, иштирокчилар бир овоздан бу борадаги амалий ҳамкорликни чуқурлаштириш, кибержиноятчиликка қарши курашишда суд органлари ўртасида алоқаларни ривожлантиришга келишиб олди.

Шунингдек, судлар фаолиятига сунъий интеллектни татбиқ этишга доир тажрибалар алмашинувини йўлга қўйиш зарурлиги қайд этилди.

Йиғилиш давомида низоларни судгача ва суд жараёнида ҳал этишнинг муқобил усуллари ҳақида тажрибалар ўртоқлашилиб, бу соҳада судларнинг ролини мустаҳкамлаш лозимлиги эътироф этилди.

Бундан ташқари, йиғилиш иштирокчилари вояга етмаганларнинг суд ҳимоясига оид масалаларга ҳам алоҳида эътибор қаратган ҳолда бола ҳуқуқ ва манфаатларини бузганлик учун қатъий жазо чораларини қўллаш зарурлигини таъкидладилар. Шунингдек, ШҲТ минтақасида бола ҳуқуқлари ҳимоясига оид қонунчиликни такомиллаштириш, вояга етмаганлар ҳуқуқлари бузилишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирларни бошқариш, бу борадаги тажриба алмашинувини янада кенгайтириш, бола ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш доирасидаги алоқаларни янада мустаҳкамлаш ҳамда вояга етмаганлар учун соғлом ҳуқуқий муҳит яратишга келишиб олдилар.

Йиғилиш кун тартибидан зўравонлик ва терроризм билан боғлиқ жиноятларга қарши курашиш мавзуси ҳам ўрин олди.

ШҲТга аъзо давлатлар Олий судлари раислари халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган мақсад ҳамда тамойилларига таянган ҳолда келгусида ШҲТга аъзо давлатлар суд органларининг инсон ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояси, минтақавий хавфсизлик ва барқарорликни мустаҳкамлаш соҳасидаги фаолиятини янада такомиллаштириш мақсадида олий суд органлари ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, ишонч ва дўстликка асосланган алоқаларни янада ривожлантириш муҳимлигини таъкидладилар.

Йиғилиш иштирокчилари миллий ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган меъёр ва тамойилларига асосланган ШҲТга аъзо давлатлар суд тизимларини ривожлантириш мақсадида Олий судлар ўртасидаги мазмунли мулоқотни келгусида ҳам давом эттириш муҳимлигини қайд этдилар.

Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатлар Олий судлари раисларининг XX йиғилиши конструктив мулоқот ва самарали ҳамкорлик муҳитида ўтди.

Йиғилиш якуни бўйича Қўшма баёнот имзоланди.

ШҲТга аъзо давлатлар Олий судлари раисларининг йигирма биринчи йиғилиши 2026 йилда Эрон Ислом Республикасида ўтказилишига келишиб олинди.

Ҳаётда очиқкўнгиллик, ишонувчанлик, самимийлик энг олийжаноб фазилатлар саналади. Аммо бу фазилатлардан фирибгар кимсалар ғаразли мақсадлари йўлида ўта моҳирлик билан фойдаланиши афсусланарлидир.

Шифохонага янги келтирилган беморни кўздан кечириб, ҳамширага тегишли муолажаларни буюргач, шифокор А. Файзиев (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўз хонасига кирганда, кутилмаганда қўл телефонига қўнғироқ бўлди. Қўнғироқ қилган шахс ўзини Соғлиқни сақлаш вазирлиги вакили “Ойбек Муродович”, яъни малака ошириш аттестация бўлими бошлиғиман деб таништирди. Сўнг аллақандай хижолатомуз овозда Хоразмдан текширувдан қайтишаётганда, йўлда автомашиналари бузилиб қолганини айтди…

“Ҳамкасб, бунинг устига вазирлик ходими экан, — дея кўнглидан кечирди А. Файзиев. — Демак, ёрдамга муҳтож, таниш бўлмасак-да, менга қўнғироқ қиляпти”.

— Сизга қандай ёрдам керак, Ойбек Муродович, — деб сўради А. Файзиев.

— Хижолатдаман, — жавоб қилди Ойбек Муродович. – Автомашинамиз кутилмаганда бузилиб, шу десангиз, бироз харажатга қийналиб қолдим. Таъмирлатиш учун икки миллион эллик минг сўм керак бўляпти. Шуни имкон бўлса, пластик картамга ташлаб берсангиз, ишга қайтган заҳотиёқ пулингизни пластик карточкангизга ташлайман.

Қисқаси, А. Файзиев унинг сўзларига зиғирча шубҳа қилмади, аксинча, вазирликда ишлайдиган ҳамкасбига ёрдами тегишини ўйлаб, ичидан мамнун бўлди.

Шу боис у ўзига тегишли пластик картадан 1 миллион 700 минг сўм, турмуш ўртоғининг пластик картасидан 350 минг сўм, жами 2 миллион 50 минг сўмни унинг пластик картасига ўтказиб берди. Кейин пул тушганини билиш учун унга қўнғироқ қилди.

— Катта раҳмат, пул тушди, тезда қайтараман, — деди Ойбек Муродович.

*    *    *

А. Файзиев вазирлик ходимига ёрдам берганидан мамнун бўлиб ўтирган пайтда, буни қарангки, тиббиёт бирлашмасининг бошқа бир хонасида бош ҳамшира З. Турсунованинг ҳам қўл телефони тўсатдан жиринглаб қолади.

Қўнғироқ қилувчи ўзини Соғлиқни сақлаш вазирлиги вакили “Ойбек Муродович”, яъни малака ошириш аттестaция бўлими бошлиғи деб таништиради. Ўртадаги суҳбат худди А. Файзиев билан қандай кечган бўлса, шундай рўй беради.

З. Турсунова ҳам унинг сўзларига ишонади ва ўзининг пластик картасидан 2 миллион эллик минг сўм ўтказиб беради.

*    *    *

Нарпайлик икки жабрланувчига ўзини “Ойбек Муродович” дея таништирган ўша кимса Андижон вилояти Фавқулодда вазиятлар бошқармаси ахборот таҳлил бўлими бошлиғи Д. Мамадиёровга телефон қилади. Бу гал у ўзини Фавқулодда вазиятлар вазирлиги академиясида ишловчи “полковник Ибрагимов” деб таништиради. Шундан сўнг муддаога кўчиб, делегация билан бирга қўшни республикадан хизмат сафаридан қайтиб келаётгани, ҳозир Хўжаобод туманидаги “Дўстлик”  чегара пости орқали ўтаётганини айтаркан, Хўжаобод тумани фавқулодда вазиятлар бўлими бошлиғи билан алоқа ўрнатиб беришини сўрайди.

Ўз навбатида, Д. Мамадиёров туман фавқулодда вазиятлар бўлими бошлиғи А. Назаровни “полковник Ибрагимов” излаётганидан дарҳол хабардор қилади ва унинг телефон рақамини беради. А. Назаров ҳам қўнғироқ қилганда, нариги тарафдаги киши ўзини “полковник Ибрагимовман” дея таништираркан, Қирғизистондан Ўзбекистонга қайтаётганини маълум қилиб, “…тўлов қилишим керак, шунга пулим етмаяпти, агар пулингиз бўлса, 3 миллион 700 минг сўм пластик картамга ўтказиб юборсангиз, илтимос. Тошкентга қайтган заҳотиёқ пулни қайтариб бераман,” дейди.

Аксига олиб, Алишер Назаровнинг пластик картасида бунча пул йўқ эди. У дарҳол ҳамкасби Олимжон Келдиёровга қўнғироқ қилади ва вазиятни тушунтиради. “Полковник Ибрагимов”га пул кўчириб беришини, кечгача ўзи унинг пулини қайтаришини айтади. О. Келдиёров ҳамкасбининг, Алишер Назаров эса, янги танишнинг илтимосини шу тариқа бажаришади.

Орадан кунлар ўтади. Аммо ваъда қилинган пулдан дарак бўлмайди.

Шундан сўнг А. Назаров танишларидан сўраб-суриштирганда, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги академиясида “Ибрагимов” деган шахс умуман ишламаслиги маълум бўлади. Бундан ҳайрон бўлган А. Назаров бу ҳолатга ойдинлик киритиш мақсадида, ариза билан ички ишлар идорасига мурожаат қилади.

Гапнинг ўзани фирибгарлик қилмиши томон кетаётгани, юқорида баён этилган икки нафар тиббиёт ходими ҳам алдов қурбони бўлганини аллақачон англаган чиқарсиз.

Ҳа, шундай, ўзини мансабдор шахс деб таништириб, такроран алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мулкини такроран қўлга киритишда ифодаланган жиноятни содир этган бу кимса аслида, бухоролик, ҳозирда Тошкент вилоятининг Юқори Чирчиқ туманида яшовчи, бир эмас, икки эмас, олти марта ўғирлик ва фирибгарлик жиноятларини содир этиб, судланган, тайинланган жазоларни ўтаб чиқса-да, аммо сўқир кўзи очилмаган Фаррух Орзиқулов эди.

Энди воқеа тафсилотларига ойдинлик киритадиган бўлсак, бу кимса Бухородан Тошкентга қайтаётиб, Мирбозор қўрғонига тўхтаган. Телефон-ахборот хизмати туну кун ишлашини яхши билган Ф. Орзиқулов “1009” рақамли сўров-ахборот хизматига уланиб, Нарпай туман Тиббиёт бирлашмаси қабул бўлими телефон рақамини олади. Сўнг қабул бўлимига қўнғироқ қилиб, бирлашма жонлантириш бўлими бошлиғининг исм-фамилияси ва телефон рақамини билиб олади.

Шундан сўнг у икки нафар тиббиёт ходимини алдов йўли билан “чув” туширади.

Ўзгаларни алдаб, осон бойлик топиш илинжида олис манзилларни кўзлаган бу кимса Андижон вилоятининг Хўжаобод туманига борган ва туман фавқулодда вазиятлар бўлими бошлиғи Ф. Назаровни нишонга олган.

Аммо бу фирибгар кимса қанчалик маккор ва устомон бўлмасин, барибир муқаррар жазодан қутулиб қололмади. Охир-оқибат қилмишлари ошкор бўлиб, қонун олдида жавоб берди.

Суд фирибгарликни касбга айлантирган Ф. Орзиқуловни Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топди ва қилмишига яраша қонуний ҳамда адолатли жазо тайинлади.

Атрофимизда очиқ кўнгил, самимий инсонлар кўп. Лекин ўзининг чиркин мақсадидан бошқасини ўйламайдиган фирибгар кимсалар ҳам йўқ эмас.

Бунинг устига, бундай кимсаларнинг пешонасига фирибгар деб ёзиб қўйилмаган.

Бундай вазиятда ҳаётга очиқ кўз билан қараш, ҳушёрлик ва огоҳлик кишини бундай иллатлардан муҳофаза қилишини унутмаслик керак.

Бекзод ЖУМАБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Нарпай тумани суди раиси

Ҳаётда иш берувчи ва ходим ўртасида меҳнат билан боғлиқ низолар учраб туради. Бундай паллада ўзининг қонуний ҳуқуқи бузилган деб ҳисоблаган фуқаро судга даъво тартибида мурожаат қилади.

Чунончи, Конституциямизнинг 42-моддасида ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек, ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга эканлиги белгилаб қўйилган.

Худди ана шу конституциявий қоидалар амалдаги меҳнат қонунчилигида ҳам ўз ифодасини топган.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирадиган бўлсак, яқинда фуқаролик ишлари бўйича Хатирчи тумани судининг сайёр мажлисида даъвогар С. Сатторовнинг жавобгар — тумандаги 64-сонли умумтаълим мактаби директорига нисбатан дарс соатларини олиб бериш мажбуриятини юклатиш ҳақидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган фуқаролик иши кўриб чиқилди.

Аниқланишича, С. Сатторов ушбу мактабда ўқитувчи сифатида фаолият юритиб келган ва унга 2023-2024 ўқув йилларида 14 соат дарс ажратилган. Аммо 2024 йилнинг август ойида мактаб директори З. Турдиева томонидан дарс соатлари олиб қўйилиб, даъвогарга фақат икки соат уй синфи қолдирилган.

Табиийки, даъвогар бундан норози бўлиб, туман Камбағалликни қисқартириш ва бандлик бўлимига мурожаат қилган. Бўлим ходимларининг талаби билан 10 соат дарс ўқитувчига яна қайтариб олиб берилган. Аммо бу билан мактаб раҳбарининг дарс соатларини тортқилаши тугамаган. 2025 йил январь ойида З. Турдиева яна С. Сатторовнинг 10 соат дарсини бошқа ўқитувчига олиб берган. У яна 2 соат уйга таълим дарслари билан қолаверган.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, тарафлар ўртасида меҳнат шартномаси номуайян муддатга тузилган. Яъни унда мактаб ўқитувчилиги С. Сатторовнинг асосий иши ҳисобланиши кўрсатилган. Бундан кўриниб турибдики, даъвогарнинг бошқа қўшимча даромад манбаи мавжуд эмас.

Судда даъвогар ўзига нисбатан қисмини ғайриқонуний деб топишни сўраётган мактаб директорининг 2025 йил 22 январдаги ўқитувчилар ўртасида дарс соатларини тақсимлаш тўғрисидаги буйруғига асос бўлган мактаб педагогик кенгашининг 2025 йил 6 январдаги йиғилиш баёнини расмийлаштиришда Халқ таълими вазирининг 2016 йил 30 майдаги буйруғи билан тасдиқланган “Умумий ўрта таълим муассасасининг педагогик кенгаши тўғрисида”ги намунавий Низом талаблари жиддий тарзда бузилганлиги маълум бўлди.

Чунки ушбу йиғилиш баёни тегишли тартибда рақамланмаган, у ип ўтказиб тикилмаган ҳамда халқ таълими муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш туман бўлими масъул ходими томонидан имзоланиб, муҳрланмаган.

Ваҳоланки, юқорида қайд этилган Низомнинг 23-бандида мазкур намунавий Низом талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавобгар бўлиши кўрсатилган.

Даъвогар С. Сатторов масаласига қайтадиган бўлсак, у мактабда рус тили фанидан 12 соат дарс соатига эга бўлган. Иш берувчи Адлия вазирлиги томонидан 2020 йил 30 июнда 3271-сон билан давлат рўйхатига олинган “Умумтаълим муассасаларида синфларни комплектлаш ҳамда тарификация рўйхатларини шакллантириш тартиби тўғрисида”ги Низом ҳамда 2016 йил 9 июнда 2799-сон билан давлат рўйхатига олинган “Умумий ўрта таълим муассасасининг педагогик кенгаши тўғрисида”ги намунавий Низом талабларини бузган ҳолда, ҳеч бир асоссиз унинг дарс соатларини қисқартирган.

Бундай ҳолатда мактаб директори З. Турдиеванинг 2025 йил 22 январдаги 13-5-77-ДУМ/2025-сонли буйруғини қонуний деб бўлмайди.

Шу сабабли, суд мазкур буйруқнинг С. Сатторовга тегишли қисмини ғайриқонуний деб топди. С. Сатторовдан асоссиз олиб қўйилган 10 соат дарсни даъвогарга қайтариб бериш мажбуриятини мактаб директори З. Турдиева зиммасига юклатиш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Гувоҳи бўлганингиздек, дарс соатларини тўғри тақсимлаш борасидаги баҳсли масала судда ўзининг қонуний ечимини топди. Бу мамлакатимизда иш берувчи ва ходим ўртасидаги меҳнат муносабатларида Конституция ва меҳнат қонунчилиги талаблари доимо устувор аҳамият касб этишининг амалий исботидир.

Баҳодир БОБОҚУЛОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Хатирчи тумани суди раиси

…2010 йилнинг 3 март куни Қорақалпоғистон Республикасининг Амударё туманида туғилган, кейинги пайтда Тошкент вилоятининг Чирчиқ шаҳрида вақтинча яшаб келган мактаб ўқувчиси Мурод Раҳмонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳали вояга етмай туриб, икки марта оғир жиноий қилмишга қўл урди. Дастлаб шу йилнинг 9 январь куни у ўзга фуқарога тегишли автомашинани ноқонуний тарзда эгаллаб олиб, ўғирлаб қочиб кетган.

Бироқ унинг “сайри” узоқ чўзилмайди, тезда жиноят устида қўлга тушади.

Тергов суди шу воқеа юзасидан қўзғатилган жиноят ишини эътироф этди.

Жиноят кодексининг транспорт воситасини олиб қочишга доир 267-моддаси 1-қисми бўйича олиб борилган тергов-суриштирув тадбирлари якунида иш суднинг ҳукмига ҳавола қилинди. Навбат қилмишнинг сўровига етди. Афсуски, бу жараёнда яна бир нохуш ҳодиса рўй берди. М. Раҳмонов бошқа автомашинани ўғирлаш йўли билан навбатдаги жиноий ҳаракатни содир этган. Маълум бўлишича, айбланувчи оғир оқибатли жиноий қилмишлар тоифасига кирувчи бу қилмишни унинг ножўя хатти-ҳаракати суд тарафидан муҳокама қилинаётган бир пайтда, яъни 2025 йилнинг 21 февралидан 22 февралига ўтар кечаси ярим тунда содир этган.

Ўша куни М. Раҳмонов Марбугат маҳалласидаги қариндошининг уйига меҳмонга боради. Тун алламаҳали бўлганда, у меҳмондорчиликдан қайтаётиб, шу ҳудуддаги Умидбахш кўчасидаги уйлардан бирининг олдида турган “Кобальт” русумли автомашинага кўзи тушади-ю, фикри бузилади.

Б. Ўрозматовга қарашли автоулов шу аснода М. Раҳмоновнинг ўлжасига айланди.

Аммо автомашина игна эмаски, ерга тушиб, ғойиб бўлса. Шу боис ўғирланган автомашинани ахтариб топиш кўпам мушкул бўлмади. М. Раҳмонов яна жиноий қилмиш устида қўлга тушди.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, бундай жиноий қилмишлар, ҳақиқатан ҳам, асоратли ва оғир оқибатли жиноий ҳодисалар туркумига киради.

Бунинг устига бундай қилмиш суд ёки тергов ҳаракатлари олиб борилаётган пайтда бевосита айбланувчи шахс тарафидан ва такроран содир қилинса, унинг оқибати янада оғир кечиши турган гап. Шу маънода айтганда, М. Раҳмонов томонидан такроран содир этилган қилмиш Жиноят кодексининг ўта оғир жиноий қилмишни назарда тутувчи 267-моддаси 2-қисми “а” банди бўйича малакаланди. Тергов ва суд жараёнида гумонланувчини ўз тарбиясига олган отаси ва тоғаси зиммаларидаги бурч ва мажбуриятга лоқайд қарашгани маълум бўлди. Бор-йўғи, бир ярим ой ичида содир этилган икки жиноий қилмиш айнан шундай эътиборсизлик ва лоқайдликларнинг мантиқий якуни сифатида бўй кўрсатди.

Суд масаланинг айнан шу жиҳатини ҳам назарда тутди. Тергов органининг М. Раҳмоновни жамиятдан вақтинча ажратиш тўғрисидаги сўрови гумонланувчининг қонуний вакили, жараёнга жалб қилинган таълим ташкилоти вакили ва адвокат иштирокида кўриб чиқилди. М. Раҳмоновнинг хатти-ҳаракатида янада оғир қилмишга мойиллик аломати яққол сезилаётгани алоҳида қайд этилди. Бундай вазиятда шахсни назоратсиз қолдиришнинг оқибати хайрли тугашига ишонч йўқ. Суд эҳтимол тутилган бу каби ҳолатларни эътибордан четда қолдирмади.

Гумонланувчига нисбатан, гарчи ҳали анча ёш бўлса-да, вақтинчалик ҳибсда сақлаш эҳтиёт чорасини қўллашни мақсадга мувофиқ деб топди.

Агар 10 кун ичида айб эълон қилинмаган тақдирда, уни қамоққа олишга оид суд ажрими бекор қилиниши мумкинлиги тушунтирилди.

Маъмурий хуқуқбузарликнинг бу каби ажри Гурлан туманидаги Ёрмиш маҳалласида яшовчи Сотимбой Ҳожибоевни ҳам сўроқлаб келди. У ўзининг 4 нафар фарзандига оталик фарзини муносиб тарзда адо этишдан бўйин товлагани, аниқроғи, зиммасидаги мажбуриятни кўр-кўрона бажармагани ошкор бўлди.

Аниқланган фактларга қараганда, у собиқ турмуш ўртоғи Д. Тожиевага фарзандлари тарбияси учун алимент тўлови юзасидан 2013 йил 28 мартда чиқарилган суд буйруғига беписандлик билан қараган.

Зиммасидаги тўлов мажбуриятини адо этишдан кам эмас, нақ 12 йил мобайнида бўйин товлаб келган. Бу вақт мобайнида фарзандлар тарбияси учун тўланмай қолган алимент маблағлари миқдори осмонга ўрлаб, қиймати ҳам тўхтовсиз ортган. Юзага келган катта миқдордаги қарзни узиш,собиқ турмуш ўртоғи ва фарзандлари олдидаги бурчи ва мажбуриятларини адо этишга қаратилган талаб ва огоҳлантиришлардан наф чиқмаган. Қарздорликнинг умумий миқдори 2025 йилнинг 1 мартига келиб, нақ 207,1 миллион сўмни ташкил этган.

Зиммасидаги оталик бурчини бажармаган, фарзандларини моддий таъминлашдан бўйин товлаган С. Ҳожибоев Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 47-4-моддаси, 1-қисми бўйича жавобгарликка тортилди. Иш юзасидан тўпланган ҳужжатлар суднинг эътиборига ҳавола қилинди. Суд маъмурий ишни батафсил ўрганиб чиқди. Жавобгар айбидан тонмади, унга иқрорлик билдирди. Шу билан бирга, қонун мурувватига умидворлик оҳангида айрим ҳолатларни инобатга олишни сўради. Унинг айтишича, 2013-2017 йиллар оралиғида тўрт нафар фарзанди унинг қарамоғида бўлган. Тегишли суд маҳкамасининг 2017 йилги қарорига асосан, икки нафар фарзанди собиқ умр йўлдоши Д. Тожиеванинг қарамоғига олиб берилган. Қолган 2 нафар фарзанднинг тарбияси унинг зиммасига юклатилган.

С. Ҳожибоев ҳозир фарзандларининг барчаси вояга етгани ва Тошкент шаҳрида таълим олаётгани, уларнинг тарбиясига бефарқ қарамаётгани: маблағ ва озиқ-овқат билан таъминлаб келаётганини таъкидлади. Бироқ ўз гарданига юкланаётган катта миқдордаги алимент қарздорлиги нотўғри ҳисоблангани, бунча ҳажмдаги маблағни қоплаш имкони мавжуд эмаслигини қайд этди.

Судда жабрланувчи мақомида кўрсатма берган Д. Тожиева жавобгарнинг бу иддаосини тан олмади ва С. Ҳожибоевга нисбатан қонуний жазо тайинлашни сўради.

Суд жавобгар ва жабрланувчининг баёнотини далил ва ҳужжатлар асосида текширди. Бунда С. Ҳожибоевнинг Тошкент шаҳрида таҳсил олаётган фарзандларини моддий жиҳатдан таъминлаётгани тўғрисидаги важлари ўз исботини топмади.

Бундай вазиятда айбланувчи шахсни жазодан ва зиммасидаги тўлов мажбуриятидан озод қилишнинг имкони йўқ. Жавобгарнинг суддаги кўрсатмаси факт ва далиллар асосида ўз тасдиғини топса, масалани унинг фойдасига ҳал қилиш мумкин. Суд бу ҳолатни назарда тутиб, С. Ҳожибоев қарийб 12 йилдан буён адо этилмай келаётган ва бугунги кунга келиб, 207 миллион сўмдан ошиб кетган алимент тўлови учун жавобгар, деган хулосага келди.

Чиндан ҳам, фарзанд – оила бахти, бутун жамиятнинг иқболи, келажак бунёдкори. Уни муносиб даражада камолга етказиш эса, биринчи галда, ҳар бир ота-онанинг бурчи, зиммасидаги мажбурият саналади. Афсуски, С. Ҳожибоев зиммасидаги бу мажбуриятга беписандлик билан қаради, оталик фарзи ва қарзини муносиб даражада адо этишдан очиқчасига бўйин товлади. Қонун ва жамият бу ҳолга бефарқ эмас. Суд ана шу хулосага суянган ҳолда ҳуқуқбузар С. Ҳожибоевни маъмурий қамоқ жазосига маҳкум этди. 207,1 миллион сўмлик алимент тўлови мажбуриятини унинг зиммасида қолдирди.

Дилмурод Юсупов,

жиноят ишлари бўйича

Гурлан тумани судининг

тергов судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

2021 йил 28 май. Мирзаобод туманининг Янгиҳаёт маҳалласи ҳудудидаги даладан ёқиб юборилган одам жасади топилади. Табиийки, куппа-кундуз куни ким бундай кўз кўриб, қулоқ эшитмаган ваҳшийликка қўл ургани ҳаммани таажжублантирди.

Албатта, дастлабки гувоҳ хабар бергач, зудлик билан воқеа жойига етиб келган тезкор тергов гуруҳи суриштирув ишларини бошлаб юборади.

Воқеа жойидан битта оёқ кийим – “красовка”, шунингдек, “Кобальт” русумли автомашина ташлаб кетилгани қонун ҳимоячиларининг эътиборини тортади. Ўша заҳотиёқ ушбу автомашина кимга тегишли экани аниқланади. Маълум бўлишича, автомашина Тошкент шаҳрининг Учтепа тумани 23-мавзесидаги хонадонлардан бирида доимий рўйхатда турувчи Файзулла Фаттаҳовга (исм-шарифлар ўзгартирилган) тегишли экан.

Шундан сўнг тезкор равишда ёнган инсон танаси бўйича экспертиза ўтказилади. Шунингдек, автомашина эгаси Ф. Фаттаҳовни ҳам излашга тушишади. Аммо тезкор тергов гуруҳи ходимлари кутилмаганда бир қатор муаммоларга дуч келишади. Аниқроғи, Ф. Фаттаҳовни доимий рўйхатда турадиган уйидан ҳам, Янгиҳаёт туманидаги яшаш хонадонидан ҳам топишолмайди. Бунинг устига, унинг қаерда эканини ҳеч ким, ҳатто ота-онаси ҳам билмайди. Ф. Фаттаҳовнинг, гўёки ер остига кириб кетгандек ҳеч қаердан дараги чиқмайди. Бинобарин, ички ишлар идораси ходимлари юз берган воқеани ётиғи билан Ф. Фаттаҳовнинг ота-онасига тушунтиришади.

Бу кутилмаган совуқ ва фожиали хабардан шўрлик ота-она эс-ҳушини йўқотиб қўйишади.

Буни қарангки, айни ўша кунлари пойтахтимизда яшовчи С. Ўринов деган шахснинг тўсатдан йўқолгани ҳақидаги хабар тарқалади. Бинобарин, ички ишлар идораси ходимлари томонидан С. Ўриновни қидириш ишлари бошланади. Шу орада Мирзаобод туманида далада ёқиб юборилган жасад бўйича экспертиза хулосалари С. Ўриновнинг маълумотлари билан солиштириб кўрилади.

Буни қарангки, ушбу солиштириш натижасига кўра, ёқиб юборилган номаълум шахс аслида С. Ўринов эканлиги маълум бўлади. Қисқаси, шу тариқа калаванинг учи топилади.

Бу эса, ўз навбатида, ҳаммаси Ф. Фаттаҳовга бориб тақалишини, унинг топилиши ушбу жиноят ишига ойдинлик киритишини кўрсатади.

Қисқаси, изқуварларнинг саъй-ҳаракати билан охир-оқибат Ф. Фаттаҳов ҳам Тошкент вилоятининг Оҳангарон туманидаги хонадонлардан бирида қўлга олинади.

Хўш, Ф. Фаттаҳов аслида ким, унинг бу мудҳиш жиноий қилмишга қандай дахли бор? У нега ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимларидан яшириниб юрганди?

Бу саволларга жавобан шуни айтиш керакки, аслида, Ф. Фаттаҳов фирибгарликни ўзига касб қилиб олган, алдов йўли билан кўпчилик танишларини чув туширган кимса эди. Масалан, у таниши А. Қосимовнинг “тижорат қилиб, пулларингни ойма-ой кўпайтириб бераман”, деган алдов билан 2019 йил апрель ойидан 2020 йил октябрь ойига қадар 4 100 АҚШ долларини қўлга киритади ва шахсий эҳтиёжларига сарфлаб юборади.

Шунингдек, Ж. Раҳимовнинг 2 170 долларини ҳам 2020 йил сентябрь-декабрь ойларида автомобилларни ювиш шохобчаси учун ер майдони топиб беришини айтиб, қўлга киритади.

Бундан ташқари Ф. Фаттаҳов 2021 йил январь-апрель ойларида Улуғбек Ҳамидовга Янгиҳаёт туманида давлат буюртмаси асосида қурилган уйлардан бирини олиб бериш, Баҳром Қурбоновга эса, савдо дўкони қуриш учун ер майдони топиб бериш важлари билан уларнинг жами 9 700 долларини қўлга киритади. Аммо юқорида исм-шарифи қайд этилган фуқароларга берган ваъдасини бажармайди.

Энг ёмони, бу нобакор кимса бўйнидаги катта миқдордаги қарз ва жавобгарликдан қутулиб олиш мақсадида ўта қабиҳ жиноий режа тузади.

Аниқроқ айтганда, бу калтабин кимса гўёки кимдир ўзини ўлдириб, ёқиб юборгандек қилиб кўрсатишдек ғаразли ниятни кўзлаб, ўта оғир жиноятга қўл уради.

Ўша куни Ф. Фаттаҳов Учтепа туманидаги 217-сонли мактаб ёнидаги кўп қаватли уйнинг чиқиндихонасини титкилаётган С. Ўриновга кўзи тушиб, автомашинасини тўхтатади. Сўнг автомашинадан тушиб, С. Ўриновни ёнига чақиради.

– Бир иш бор, ишлайсанми? Мол-қўй боқасан, ойига бир-бир ярим миллион сўм бераман, – дейди у.

С. Ўринов унинг таклифига ўйлаб ҳам ўтирмай дарров рози бўлади. Улар автомашинага ўтиришгач, Ф. Фаттаҳов Зангиота тумани “Ўзгариш” маҳалласи томон йўл олади. Йўл-йўлакай савдо дўконидан ароқ ва ёқилғи қуйиш шохобчасидан бензин сотиб олади. С. Ўринов текин ароқни кўриб хурсанд бўлиб кетади ва ича бошлайди. У тез орада маст бўлиб қолади.

Бу эса, қабиҳ режасини амалга ошириш пайида бўлган Ф. Фаттаҳовга қўл келади.

Аввалига Ф. Фаттаҳов ҳеч ким кўрмаслиги учун автомашинасини кимсасиз дала майдонига ҳайдаб киради. Кейин С. Ўриновни автомашинадан тушириб, юзини ерга қаратиб ётқазиб қўл-оёғи ва оғзини боғлайди. С. Ўринов буткул маст бўлгани боис қаршилик кўрсатмайди. Кейин автомашина юк хонасидан 5 литрлик идишдаги бензинни олиб, С. Ўриновни устидан қуйиб, ёқиб юборади… Сўнг у шоша-пиша бир пой оёқ кийими ва автомашинасини ўша ерда қолдириб, пиёда катта йўл ёқасига чиқади. Бу маҳал аланга кучайиб, осмонга қора тутун кўтарилаётганди.

Хуллас, қотил йўловчи юк автомашинасида Гулистон шаҳрига етиб олади. У ердан эса, пойтахтга қатнайдиган автомашиналардан бирига ўтириб, “Олмазор” метро бекатигача келади. Сўнгра Қўйлиқ даҳаси орқали Оҳангарон туманига жўнайди. Оҳангаронда эса, то ички ишлар бўлими ходимлари томонидан қўлга олингунча ижарада яшаб юраверади.

Қисқаси, Ф. Фаттаҳовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Суд уни Жиноят кодексининг 168-моддаси (фирибгарлик) 3-қисми “б” банди, 97-моддаси (қасддан одам ўлдириш) 2-қисми “в”, “ж” бандлари билан айбдор деб топиб, узоқ муддатга озодликдан маҳрум этди.

Қолаверса, у Жиноят кодексининг 34-моддаси 3-қисми “а” бандига асосан, ўта хавфли рецидивист деб топилди. Негаки, “қаҳрамон”имиз муқаддам 4 маротаба оғир жиноятларни содир этгани учун судланганди.

Мазкур жиноят иши осон бойиш илинжида одамларнинг ишончини суиистеъмол қилиш қандай оғир оқибатларга олиб келишини яна бир бор кўрсатади. Ф. Фаттаҳов нафақат фуқароларнинг маблағларини фирибгарлик йўли билан ўзлаштирган, балки жавобгарликдан қочиш мақсадида ўлимни сохталаштиришдек ўта хавфли жиноий режани ҳам амалга оширишга уринган. Суд муҳокамаси жараёнида барча ҳолатлар атрофлича ўрганилиб, қонун устуворлиги таъминланди ҳамда айбдорнинг қилмишига ҳуқуқий баҳо берилди.

Бу воқеа нафс қутқусида нопок йўлга қадам қўйиш ҳеч қачон жазосиз қолмаслигини яна бир карра тасдиқлайди.

Фазлиддин СУВОНҚУЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Сайҳунобод тумани суди раиси

Судга мурожаат қилиш, аввало, даъво аризаси тақдим этишдан бошланади. Шу маънода, Иқтисодий процессуал кодексда даъво тақдим этиш, иш қўзғатиш асослари, даъво аризасининг шакли ва мазмуни, унга илова қилинган ҳужжатларнинг кўчирма нусхаларини юбориш, шунингдек, тегишли ҳужжатларни илова қилишга оид меъёрлар аниқ белгилаб қўйилган. Судга даъво аризаси билан мурожаат қиладиган тараф, албатта, ушбу қонун талабларига риоя қилиши шарт.

Аммо қонун талабларига риоя қилмаган ҳолда иқтисодий судга даъво аризаси бериш ҳолатлари ҳам баъзан учраб туради. Бундай қонунбузилиши ҳолатига мисол сифатида суд амалиётида кўрилган бир иқтисодий иш тафсилотига мухтасар тўхталамиз.

Даъвогар — Навоий давлат Ўрмон хўжалиги судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар — «Навоий магистрал электр тармоқлари» корхонасидан 86 963 078 сўм асосий қарзни ундириб беришни сўраган.

Суднинг 2025 йил 14 апрелдаги ажрими билан ушбу даъво аризаси кўрмасдан қолдирилган. Чунки даъво аризасини ўрганиш жараёнида даъвогарнинг масъул ходими ўз меҳнат фаолиятида бир қатор хато-камчиликларга йўл қўйгани, бунинг оқибатида қонунчилик талаблари бузилгани, даъвогар манфаатларига зарар етгани ва келгусида мазкур ҳолатларнинг олдини олишга жиддий эътибор қаратиш лозимлиги аниқланган.

Хусусан, даъвогар жавобгарга нисбатан қарздорликни ундириш юзасидан судга 2025 йил 28 февралда даъво аризаси билан мурожаат қилган. 

Аммо даъвогар раҳбари Б. Жумаев номидан кирититлган ушбу даъво аризасини бошқа шахс имзолаган бўлиб чиқди. Яъни даъво аризаси Б. Жумаев номидан имзолаш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан имзоланган ҳолатда судга тақдим қилинган.

Қонун талабига биноан, даъвогар ходимига тегишли тартибда даъво аризасини имзолаш ваколати берилган бўлса, у ҳолда даъво аризаси ўша шахснинг мансаб мавқеи ҳамда фамилияси, исми, отасининг исми кўрсатилган ҳолда унинг ўзи томонидан имзоланиши ва бунга ваколати мавжудлигини тасдиқловчи далил илова қилиниши лозим.

Нега деганда, Иқтисодий процессуал кодекснинг 151-моддасига кўра, агар даъво аризаси вакил томонидан имзоланган бўлса, унга даъво аризасини имзолаш ваколатини тасдиқловчи ҳужжатлар илова қилиниши назарда тутилган.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 107-моддаси биринчи қисми 3-бандига кўра, даъво аризаси имзоланмаган бўлса ёки уни имзолаш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан ёхуд мансаб мавқеи ёки фамилияси, исми, отасининг исми кўрсатилмаган шахс томонидан имзоланган бўлса, суд даъво аризасини кўрмасдан қолдиради.

Шу боис, суд даъво аризаси уни имзолаш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан имзоланганлиги сабабли даъво аризасини кўрмасдан қолдиришни лозим топган.

Маълумки, “Давлат божи тўғрисида”ги қонуннинг 18-моддасида давлат божини тўлиқ ёки қисман қайтариш тартиби қайд этилган. Айни чоғда, Иқтисодий процессуал кодекснинг 107-моддаси биринчи қисми 3-бандида даъво аризаси кўрмасдан қолдирилганда давлат божи қайтарилиши мумкинлиги белгиланмаган.

Шунга кўра, суд даъво аризаси кўрмасдан қолдирилганлиги сабабли ишни кўриш билан боғлиқ суд харажатларини даъвогарнинг зиммасига юклади.

Бунда суд даъвогар томонидан судга даъво аризасини тақдим қилишда олдиндан 1 739 276 сўм давлат божи ва 37 500 сўм почта харажати тўланганлигини инобатга олиб, мазкур суд харажатини даъвогардан ундирмасликни лозим топган.

Бу эса, даъво аризасини расмийлаштириш ва судга тақдим этишда юқорида қайд этилган қонунчилик талаблари даъвогар масъул ходими томонидан бузилганлиги оқибатида даъвогар манфаатларига зарар етказилишига олиб келган.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, Меҳнат кодексининг 300 ва 301-моддалари талабига кўра, интизомий жавобгарлик – ходим томонидан интизомий қилмиш  содир этилганлиги учун юзага келадиган ва ушбу ходимга нисбатан интизомий жазо чораси қўлланилишида ифодаланадиган ҳуқуқий жавобгарликдир.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 200-моддаси биринчи қисмига кўра, ишни кўриш вақтида давлат органи ёки бошқа органнинг, юридик шахснинг, мансабдор шахснинг ёки фуқаронинг фаолиятида қонунчилик ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган тақдирда, уларнинг ишда иштирокидан қатъи назар, суд хусусий ажрим чиқаришга ҳақлидир.

Шу асосда суд томонидан юқорида қайд этилган ҳолатлар бўйича қонунбузилишига йўл қўйилганлиги боис хусусий ажрим чиқарилди.

Ажримда кўрсатилган салбий ҳолатларга келгусида йўл қўймаслик мақсадида, Навоий давлат Ўрмон хўжалиги томонидан айбдорни аниқлаб, унга нисбатан қонунчиликда белгиланган тартибда интизомий жазо чорасини қўллаш вазифаси юклатилди.

Мухтасар айтганда, ҳар бир шахс ўз ҳуқуқларини бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига, жамият ва давлат манфаатларига зарар етказмасдан амалга ошириши, мажбуриятларини тўлиқ ва ўз вақтида бажариши, қонунларимизга ҳурмат билан муносабатда бўлиши лозим. Бу мезонлар ҳуқуқий маданиятнинг энг муҳим шартлари ҳисобланишини эътибордан соқит қилмайлик.

Шерзод Ғофуров,

Зарафшон туманлараро

иқтисодий суди раиси

Ҳаётда турли-туман воқеалар рўй беради. Масалан, Ҳанифа Ҳакимова етмиш беш ёшга тўлганда туғилганлик фактини аниқлаш ҳақида ариза ёзиб, суд эшигини қоқди.

Бу хабарни эшитиб, эҳтимол, ҳайрон бўлаётгандирсиз. Ҳа, ҳаётда баъзан шунақаси ҳам учраб туради. Қонунларимизда бу каби масалаларни ҳал этишнинг аниқ мезонлари белгилаб қўйилган, улар асосида фуқаро мурожаати ўз вақтида суд томонидан қонуний ечимини топади.

Онахоннинг аризаси ва суд мажлисидаги тушунтиришидан маълум бўлдики, Ҳ. Ҳакимова 1950 йил 25 январда Пастдарғом туманида туғилган.

Ота-онасининг турмушларидан етти нафар фарзанд туғилган бўлиб, у — тўнғичи.

Ҳанифа она дунёга келган пайтида ота-онаси унга туғилганлик тўғрисида гувоҳнома олган. Гувоҳномаси борлиги боис ўрта мактабда таълим олган.

Вояга етгач, ана шу гувоҳнома асосида шахсини тасдиқловчи фуқаролик паспортига эга бўлган.

Айниқса, кексайганда шахсий ҳужжатлар тўлиқ ва тўғри бўлгани яхши экан. Чунки мерос масаласини ҳал қилишга зарурият юзага келганида Ҳанифа момо қарасаки, туғилганлик ҳақидаги гувоҳномаси йўқ. Сандиқда, ҳужжатлар орасида бўлиши керак эди, лекин қайта-қайта қидириб уни тополмайди. Анча йиллардан бери зарурият бўлмагани учун туғилганлик ҳақидаги гувоҳномасига кўзи тушмагани кўнглидан кечади ва туман ФҲДЁ бўлимига мурожаат қилади. Буни қарангки, ФҲДЁ бўлимида ҳам унинг туғилгани қайд этилганлиги ҳақида маълумот топилмайди. Шундан сўнг Ҳ. Ҳакимова вилоят адлия бошқармаси ФҲДЁ архивига мурожаат қилади.

Афсуски, бу архивда ҳам Ҳ. Ҳакимованинг туғилганлиги ҳақидаги далолатнома ёзуви топилмайди. Шундан сўнг Ҳ. Ҳакимова фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилади.

Судда аниқланишича, Ҳ. Ҳакимовага Пастдарғом тумани Ички ишлар бўлими хорижга чиқиш-кириш ва фуқароликни расмийлаштириш бўлинмаси томонидан 2018 йил 28 августда берилган фуқаролик паспортига қараганда, у 1950 йил 25 январда Пастдарғом туманида туғилган. Аммо аризачининг туғилганлик ҳақидаги далолатнома ёзуви туман 1-сон ФҲДЁ бўлими архивида ҳам, Самарқанд вилояти ФҲДЁ архивида ҳам мавжуд эмас. ФХДЁ архиви томонидан 2025 йил 7 апрелда унга бу ҳақда маълумотнома берилган.

Шу ўринда бу борадаги қонуний асосларга тўхталадиган бўлсак, амалдаги Фуқаролик процессуал кодексининг 295-моддаси 1-қисмига кўра, суд фуқароларнинг ёки ташкилотларнинг шахсий, мулкий ҳуқуқлари юзага келишига, ўзгаришига ёки тугашига сабаб бўладиган фактларни аниқлайди.

Ушбу модданинг 2-қисми 3-бандида, суд оталикни тан олиш (белгилаш), боланинг у ёки бу онадан туғилганлиги, шунингдек, туғилганлик вақтини аниқлаш тўғрисидаги ишларни кўриши қайд этилган.

Суд юқоридаги қонун талабига риоя қилган ҳолда Ҳ. Ҳакимованинг 1950 йил 25 январь куни Пастдарғом туманида туғилганлигини тасдиқловчи фуқаролик паспорти борлигини, аммо архив маълумотномаларида унинг туғилганлиги ҳақидаги маълумотлар мавжуд эмаслигини, бу фактни белгилаш аризачига мерос масаласини ҳал қилиш учун зарурлигини инобатга олди. Ҳ. Ҳакимованинг туғилганлик фактини аниқлаш ҳақидаги аризасини қаноатлантириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Ушбу ҳал қилув қарори туман 1-сонли ФХДЁ бўлимига юборилди.

Гувоҳи бўлганингиздек,кекса онахон ҳаётда дуч келган бир муаммо қонун йўли билан судда ечим топди. Инсонпарварлик, халқпарварлик, демократик тамойиллар руҳи билан суғорилган қонунларимиздаги мезон фуқаро мурожаатининг қаноатлантирилишига асос бўлди.

Жамшид ФАЙЗУЛЛАЕВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Пастдарғом тумани

суди судьяси

Ҳақиқат эгилади, букилади, аммо синмайди. Бу ҳикматнинг нечоғли топиб айтилганига Фарғона вилоят божхона бошқармасининг “Андархон” божхона пости инспектори вазифасида хизмат қилган Шавкатжон Қудратов ўз бошидан машаққатли синовларни ўтказгач, яна бир карра амин бўлди.

Ш. Қудратов 1999 йилда Ўзбекистон Республикаси давлат божхона қўмитасининг тегишли буйруғи билан инспектор вазифасига ишга қабул қилингач, 10 йил давомида сидқидилдан хизмат қилади. Аммо 2009 йил апрель ойида кутилмаганда унинг бошига жиддий ташвиш тушади.

Аниқроғи, 2009 йил 20 апрель куни Жиноят кодексининг 182-моддаси 2-қисми “г” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда гумонланиб, қамоққа олинади.

Шунингдек, Давлат божхона қўмитасининг 2009 йил 26 апрелдаги 60 ш/т-сонли буйруғи билан лавозимидан озод этилиб, қуролли кучлар захирасига бўшатилади. Ушбу буйруққа Фарғона вилоят божхона бошқармасининг 2009 йил 20 апрелдаги хулосаси асос қилиб олинган.

Бундан ташқари Ш. Қудратов жиноят ишлари бўйича Фарғона вилоят судининг 2009 йил 24 августдаги ҳукмига биноан, Жиноят кодексининг 182-моддаси 2-қисми “а”, “в”, “г” бандлари, 210-моддаси 3-қисми “в” банди билан айбдор деб топилиб, 2 йил муддатга божхона органларида ишлаш ҳуқуқидан ҳамда 10 йилу 3 ой муддатга озодликдан маҳрум этилади.

Суднинг 2009 йил 14 октябрдаги кассация ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилади.

Шундан сўнг Ш. Қудратов 5 йилдан кўпроқ вақт мобайнида жазо муддатини ўтаб, 2014 йил 5 декабрда озодликка чиқади. Аммо унинг кўнглига чироқ ёқса, ёришмас, ҳаётида рўй берган бу ноҳақлик уни қаттиқ қийнарди.

Қисқаси, орадан йиллар ўтиб, Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширила бошлагач, Ш. Қудратовнинг кўнглида ҳам адолатни қарор топишига ишонч пайдо бўлди. Шу боис у ўзининг айбсизлиги, ўша пайтда турли хил тазйиқ ва босим остида ишдан бўшатилиб, жиноий жавобгарликка тортилганини таъкидлаган ҳолда Олий судга мурожаат қилди.

Албатта, Олий суд томонидан Ш. Қудратовга оид жиноят иши қонун доирасида батафсил ўрганиб чиқилди ва унинг айбсизлиги ўз исботини топди: Олий суднинг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанцияси томонидан 2024 йил 21 октябрда чиқарилган ажримга мувофиқ жиноят ишлари бўйича Фарғона вилояти судининг 2009 йил 24 августдаги ҳукми ҳамда 2009 йил 14 октябрдаги кассация ажрими бекор қилиниб, у оқланади.

Тафтиш инстанцияси ажримида оқланган инспекторга ўзига етказилган мулкий ва маънавий зиён оқибатларини бартараф қилиш юзасидан Жиноят-процессуал кодексининг 304-313-моддалари тартибида судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди. Бинобарин, Ш. Қудратов фуқаролик ишлари бўйича Қўқон туманлараро судига даъво аризаси киритиб, Фарғона вилоят божхона бошқармасининг 2009 йил 20 апрелдаги хулосасини ҳақиқий эмас, деб топиш, Давлат божхона қўмитасининг 2009 йил 26 апрелдаги 60 ш/т-сонли буйруғини бекор қилган ҳолда, уни хизматга тиклаш ҳамда ўзига меҳнат дафтарчасининг берилиши кечиктирилган вақт учун пуллик компенсация ва маънавий зарарларни ундириб беришни сўради. Суднинг 2025 йил 9 апрелдаги ҳал қилув қарори асосида даъво аризаси қаноатлантирилди, Ш. Қудратовни Фарғона вилоят божхона бошқармасининг “Андархон” божхона пости инспектори ёки унга тенглаштирилган лавозимга ишга тиклаш, Фарғона вилоят молия бошқармасининг марказлашган жамғармасидан 70 миллион сўм миқдорида маънавий зарар, шунингдек, Давлат божхона қўмитасидан меҳнат дафтарчасининг берилиши кечиктирилган вақт учун 10 миллион 488 минг сўм миқдорида компенсация ундириш белгиланди.

Бир сўз билан айтганда, ноҳақликка учраган инспектор 15 йилдан сўнг оқланиб, ўз ишига тикланди. Айни пайтда Ш. Қудратов “Андархон” божхона пости инспектори лавозимида хизмат қилмоқда. Энг асосийси, унинг ҳамкасблари, қариндош-уруғ, маҳалла-кўй ва таниш-билишлари олдида юзи ёруғ бўлди. Бу ҳам бўлса, “Янги Ўзбекистон – янги ислоҳотлар” тамойилининг амалий ифодасидир.

Қамбарали АБДУЛҲАЕВ,

“Адолат шамчироғи”

адвокатлик фирмаси раҳбари (Қўқон)

Бугун оила мустаҳкамлиги, миллий ва умуминсоний қадриятлар хусусида сўз очилган мулоқотнинг ўзани беихтиёр тазйиқ ва зўровонлик мавзусига бориб тақалади.

Бу бежиз эмас, албатта. Нега деганда, кейинги йилларда айрим оилаларда хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатлари содир этилаётгани – бугунги куннинг долзарб муаммоларидан биридир.

Таъбир жоиз бўлса, ижтимоий-маънавий барқарорлигимизга рахна солувчи иллат ҳисобланмиш бундай нохуш ҳолатларга теварак-атрофимизда ҳам мисоллар талайгина. Хўш, бу турдаги ҳуқуқбузарлик ва жиноятларни кескин камайтириш, уларнинг олдини олиш учун нима қилиш керак?

Айтиш керакки, Бош Қомусимизнинг 58-моддасида “Хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқлидирлар” деб эътироф этилган. Шу маънода, аёлларни турли шаклдаги зўравонликлардан ҳимоя қилиш — уларнинг Конституция даражасида кафолатланган ҳуқуқларини таъминлаш йўлидаги саъй-ҳаракат, демакдир.

Шунингдек, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 3-моддасида уларга нисбатан ўтказилиши мумкин бўлган тазйиқ ва зўравонликнинг турлари баён қилинган. Мазкур моддада шу ва бошқа тушунчаларга, яъни жинсий зўравонлик, жисмоний зўравонлик, иқтисодий зўравонлик, иш жойидаги зўравонлик, руҳий зўравонлик, тазйиқ, тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчи, тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш, тазйиқ ва зўравонликнинг олдини олиш, таъқиб этиш, ҳимоя ордери тушунчаларига таъриф берилган.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддасида оилавий (маиший) зўравонлик учун қатор маъмурий жазо чоралари белгиланган.

Бундан ташқари айни кодекснинг 206-1-моддасида тазйиқ ўтказган ёки зўравонлик содир этган ёхуд уларни содир этишга мойил бўлган шахс томонидан ҳимоя ордери талабларини бажармаганлик учун базавий ҳисоблаш миқдорининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солишга ё ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлиши кўрсатилган.

Эътибор беринг: 2024 йилда хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик, жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-1-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарлик юзасидан жиноят ишлари бўйича Андижон шаҳар судига 178 та иш келиб тушган. Мазкур ишлар бўйича 227 нафар шахс суд томонидан ҳуқуқбузар деб топилган.

Уларнинг 12 нафари ҳаракатида ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд эмаслиги учун ишлар ушбу кодекснинг 271-моддаси 1-бандига асосан тугатилган. Суд томонидан ҳуқуқбузар деб топилган 227 нафар шахснинг 99 нафари бўйича жабрланувчилар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишлар юритишдан тугатилиб, огоҳлантириш билан чекланиш талаб қилинган аризалар тақдим этилган.

Шу муносабат билан улар ушбу кодекснинг 21-моддасига асосан огоҳлантирилиб, ишлар тугатилган. Бундан ташқари, 80 нафарига жарима ва 48 нафарига маъмурий қамоқ тарзидаги жазолар тайинланган.

Шунингдек, 2024 йилда хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ўтказган ва зўравонлик содир этган ёхуд уларни содир этишга мойил бўлган шахс томонидан ҳимоя ордери талабларини бажармаганлик учун Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 206-1-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарлик юзасидан жиноят ишлари бўйича Андижон шаҳар судига 41 нафар шахсга оид 20 та иш келиб тушган. Ушбу шахсларнинг 15 нафари суд томонидан ҳуқуқбузар деб топилган.

Масалан, Д. М. онаси С. М. билан оилавий масалада ўзаро жанжаллашиб, унинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан таҳқирлагани ва бошқа ҳуқуқбузарликни содир қилганлиги учун суднинг қарори билан 15 сутка маъмурий қамоққа олиш жазосига тортилган.

Ёки А. Қ. турмуш ўртоғи З. Қ.га нисбатан тазйиқ ёки зўравонлик содир этишга мойил бўлгани сабабли унга нисбатан ҳимоя ордери берилган.

Аммо бунга қарамай 2024 йил 14 декабрь куни А. Қ. турмуш ўртоғи З. Қ.нинг шаъни ва қадр-қимматини камситувчи сўзлар билан қасддан ҳақорат қилиб, ҳимоя ордери талабларини бажармаган. Шу боис суднинг 2024 йил 19 декабрдаги қарори билан 15 сутка маъмурий қамоққа олиш жазосига тайинланди.

Албатта, мамлакатимизда хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида қатор норматив ҳужжатлар қабул қилинган. Шундай бўлса-да, уларга нисбатан содир этилаётган ножўя хатти-ҳаракатлар тўхтамаётган экан, жиддий ташвиш ва хавотирларни келтириб чиқарувчи бу муаммога қарши курашиш жамиятнинг барча қатлами учун маънавий бурчга айланиши зарур.

Қолаверса, бу борада қонун ҳужжатлари йил сайин такомиллаштирилиб, зўравонликдан жабрланувчиларнинг ҳуқуқлари ҳимояси ҳам кенгайтирилмоқда. Жумладан, 2025 йил 9 апрель куни қабул қилинган қонун билан Оила кодексига муҳим қўшимча киритилди.

Унга кўра, энди никоҳдан ажратиш тўғрисидаги ишлар кўриб чиқилаётганда, суд оилавий зўравонликдан жабрланган шахснинг талабига кўра ярашиш учун муҳлат тайинламайди. Бу янгилик ҳам юқоридаги фикримизга яққол исбот бўла олади.

Хулоса ўрнида айтганда, хотин-қизларнинг Конституция ва қонунларда белгиланган ҳуқуқ ва эркинликларини тўлиқ таъминлаш оилалар мустаҳкамлиги, жамият фаровонлиги каби эзгу мақсадларга хизмат  қилади. Шу боис бу ҳар биримизнинг зиммамиздаги энг масъулиятли вазифа эканини унутмайлик.

Тўлқин Тўрақулов,

жиноят ишлари бўйича

Андижон шаҳар суди тергов судьяси