Мамлакатимизнинг янги таҳрирдаги Конституцияси Ўзбекистон Республикаси ижтимоий-ҳуқуқий давлат сифатида демократик ривожланиш йўлини танлаганлигини бутун жаҳонга яққол намойиш этди. Инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари конституциявий жиҳатдан кафолатланган юртнинг иқболи порлоқ, тараққиёт одимлари жадал ва салмоқли, фаровонлик кўрсаткичи юқори бўлиши табиийдир.

Асосий Қонунимизда бу борадаги ҳуқуқий нормалар янада ёрқин акс эттирилди. Унга кўра, демократик тартиб-таомилларни амалда таъминлаш, ҳуқуқий омилларни кафолатлаш ва ҳаётга татбиқ этиш билан боғлиқ вазифаларнинг салмоқли қисми судлар зиммасига юклатилди.

Бинобарин, демократиянинг асосий мақсадларидан бири инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, бу борадаги нормаларнинг бутун мамлакат ҳудудида тўғридан-тўғри ва ҳамма жойда бирдай амал қилишини таъминлаш демократик ҳуқуқий давлатнинг асосий шартларидан бири эканлигини назарда тутиш даркор. Конституциянинг тўғридан-тўғри амал қилиши – унда акс этган меъёрларнинг шахс–жамият–давлат муносабатларида бевосита қўлланилишидир.

Асосий Қонунимизнинг 15-моддасида қайд этилганидек, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади.

Бу эзгу мақсадларнинг амалдаги рўёби халқимизнинг Конституция ва қонунларга бўлган ҳурмат-эътибори ва унга нисбатан итоаткорлик туйғуларини мустаҳкамлабгина қолмасдан, халқаро майдондаги обрў-нуфузини ҳам сезиларли даражада оширади.

Конституциямизнинг 31-моддасига асосан, ҳар бир инсон шахсий ҳаётининг дахлсизлиги, шахсий ва оилавий сирга эга бўлиш, ўз шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Бинобарин, ҳар бир фуқаро ўз ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш учун конституциявий нормаларга бевосита мурожаат қилган ҳолда, давлат бошқаруви органлари ва судга мурожаат қилиши мумкин.

Бу борада судларга алоҳида катта ваколат берилди. Унга кўра, суд конституциявий нормаларни тўғридан-тўғри, қўшимча миллий қонунчиликка эҳтиёж сезмасдан қўллайди.

Конституция нормаларини тўғридан-тўғри қўллаш амалиёти фуқароларни давлат органлари ва мансабдор шахсларининг ноқонуний ҳаракатларидан ҳимоя қилади. Яъни ушбу норма шахснинг ҳуқуқлари ва эркинликлари бузилган тақдирда, уларни одил судлов орқали адолатли ва самарали тарзда ҳимоя қилиш имкониятини янада оширади.

Шу муносабат билан Олий суд Пленумининг 2023 йил 23 июнда “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори қабул қилингани судлар фаолиятини такомиллаштиришнинг яна бир муҳим бурилиш нуқтасига айланганини алоҳида таъкидлаш зарур.

Мазкур қарор талабларини амалда бажариш йўлидаги муҳим қадамларни вилоятимиз судлари фаолиятида ҳам яққол кўриш мумкин.

Конституциямизнинг 28-моддаси 2-қисмида айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши кераклиги белгиланган. Асосий Қонунимизнинг ушбу талаби Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” банди, 228-моддаси 2-қисми “б” банди ва 3-қисми бўйича жавобгарликка тортилган фуқаро Меҳриддин Сайидовни (исм-шарифлар ўзгартирилган) оқлаш учун асос бўлди.

Суд мажлислари асносида М. Сайидовга тақалган айб асоссиз экани аниқланди. Мазкур ишни кўриб чиққан жиноят ишлари бўйича Хонқа туман суди айбланувчининг хатти-ҳаракатларида қонунбузарлик аломатлари мавжуд бўлмагани боис унга нисбатан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-банди асосида оқлов ҳукмини чиқарди.

Яна бир ҳаётий мисол: фуқаро Моҳира Мадраҳимованинг вояга етмаган 3 нафар фарзандига ҳозирда бирга яшамаётган турмуш ўртоғи Умид Оллоназаровдан таъминот маблағи ундиришга қаратилган аризаси фуқаролик суди тарафидан қаноатлантирилди. Мурожаатни ўрганиш чоғи Конституциямизнинг бола тарбиясига оид 78-моддасида аксини топган нормалар назарда тутилди.

Суд фарзандлар тарбияси учун биринчи галда ота-она, қолаверса, давлатнинг ўзи ҳам масъул эканлигини қайд этар экан, уч нафар кичкинтойнинг моддий таъминоти учун ғамхўрлик қилишни, яъни қонунда белгиланган миқдорда алимент пули тўлаш мажбуриятини ота бўлмиш У. Оллоназаровнинг зиммасига юклади.

Шунингдек, Конституциямизнинг 55-моддаси 5-бандида: “Ҳар ким давлат органларининг ёхуд улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги туфайли етказилган зарарнинг ўрни давлат томонидан қопланиши ҳуқуқига эга”, деб белгиланган норма иқтисодий суднинг даъвогар Комилжон Матмуродов ва маҳаллий ҳокимлик ўртасида жами 45,7 миллион сўм қийматидаги мерос мулк бўйича келиб чиққан низони бартараф этиш гаровига айланди.

Суд томонидан қабул қилинган ҳал қилув қарорига биноан, даъвогарнинг талаби тўлиқ қаноатлантирилди. Юқоридаги миқдордаги компенсация пулини даъвогарга тўлаш ва ушбу мажбуриятни жавобгарнинг зиммасига юклаш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилинди.

Бундай мисолларни яна кўплаб келтириш мумкин. Зеро, Олий суд Пленумининг тегишли қарори қабул қилинганидан буён ўтган салкам 2,5 йил мобайнида вилоят, шаҳар ва туман фуқаролик судлари томонидан жисмоний ва юридик шахсларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига доир жами 10 минг 255 та, Иқтисодий судларда 21 минг 649 та, жиноят ишлари бўйича судларда эса, 18 минг 716 та суд ишлари кўриб чиқилди.

Муҳими, бу каби мисоллар Конституциямизнинг нақадар катта куч ва қудратга эканлигини аниқ-равшан тасдиқлаб турибди. Буларнинг барчаси мамлакатимиз Қомуси халқ, давлат ва жамият тараққиёти, нурли истиқболи, тўкин-сочинлиги, инсон ҳақ-ҳуқуқларининг гарови сифатида майдонга келганидан далолат беради.

Шуҳрат Камолов,

Хоразм вилояти

суди раиси

 

Хонқа туманидаги “Гулғунча” маҳалласида яшайдиган Қувондиқ Раззоқовнинг хурмача қилиқларини кўпчилик яхши биларди. Айниқса, 2015 йилда қотиллик ва ўғирлик қилмишини содир этганидан сўнг унинг номи отнинг қашқасидек, ҳаммага таниш бўлиб қолганди. Албатта, жиноят жазосиз қолмаган, суднинг ҳукми билан у 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Бироқ орадан кўп ўтмай қонун мурувватига рўбарў келган: унга нисбатан тайинланган жазо муддати ўша кезлари амалда бўлган амнистия актига мувофиқ 4 дан 1 қисмга қисқартирилган. Суднинг кейинги ажримига кўра, жазонинг ўталмай қолган 4 йилу 1 ойи ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилган. Аммо 2020 йил ушбу чора ўрнини 3 йилу 1 ойлик озодликни чеклаш, ўша йилнинг ноябрь ойида эса, муддати 3 йилдан иборат бўлган озодликдан маҳрум қилиш жазоси эгаллаган. Бунга маҳкумнинг жазони ўташ даврида содир этган қилмишлари сабаб бўлган.

Шундай бўлса-да, у адолат ва кечиримлилик тамойилидан яна бир марта баҳраманд бўлган. 2021 йил муддатидан 2 йил 7 ой олдин шартли равишда озодликка чиқарилган. Бироқ у бу бағрикенгликдан тўғри хулоса чиқариб, ҳаётда ўз ўрнини топишни хаёлига ҳам келтирмаган. Ичкиликка берилган. Ароққа ружу қўйган кимсалар билан жамоат жойларида ичкиликбозлик билан шуғулланган, жамиятда қарор топган ахлоқ-одоб меъёрларини менсимаган. Бу сингари куракда турмас қилиқлари учун биргина 2024 йилнинг ўзида 2 марта маъмурий жавобгарликка тортилган.

Афсуски, бундай маъмурий қилмишни 2025 йилнинг февраль ойида яна содир этган. Охир-оқибат жиноят ишлари бўйича Хонқа тумани судининг қарорига биноан маъмурий назорат остига олинган.

Қ. Раззоқов кейинги жиноий кирдикорини айни шу паллада шахсини аниқлаш имкони бўлмаган номаълум кимса билан бирга содир этди.

Аниқроқ айтганда, 2025 йилнинг 26 январь куни ўзи яшаётган маҳаллада истиқомат қилувчи Мўмин Қурбонов (исм-шарифлар ўзгартирилган)нинг “Лабо” русумли автомашинаси салонидан 8 миллион сўмни ўғирлайди. Бу маблағни шахсий эҳтиёжлари учун сарфлашга ҳам улгурди. Аммо бу ўғирликни у билан бирга амалга оширган шахсни аниқлаш имкони бўлмагани боис жиноят иши қўзғатилмайди.

Бутун маҳаллани даҳшат ва саросимага солган мудҳиш жиноят эса, 2025 йилнинг 28 апрель куни кечқурун рўй беради. Қ. Раззоқов ўша куни маҳалладоши Искандар Ҳайитовни ўз уйига чақиради. Ҳамтовоқлар, одатдагидек, хурмачалари тўлгунча спиртли ичимлик истеъмол қилишади.

Мастлик таъсирида ҳамтовоқларнинг шумғия босган кўнглидаги эски дард-адоват, хусумат кутилмаганда жунбишга келади. Қ. Раззоқовнинг айтишича, “базм” бир жойга борганида, ҳамтовоғи алжиб ҳақорат қилишга тушган. Бундан мастлик домидаги мезбоннинг асаби бузилган ва ўртада даҳанаки жанг бошланган. И. Ҳайитов ўта мастлиги боис рақибига қаршилик кўрсата олмаган. Устунлик мезбон тарафга ўтган. Бир неча дақиқа муқаддам ароқдан бўшаган шиша идиш И. Ҳайитовнинг бошида чил-чил синган. Бунинг оқибатида у ерга қулаб, ҳушини йўқотган. Бу ҳол зўравон мезбон учун айни муддао бўлган. У синган шиша идишнинг кескир парчасини ҳушсиз ётган И. Ҳайитовнинг танига қайта-қайта санчган…

Кейинчалик ўтказилган тиббий экспертиза натижасида шишанинг синиқ бўлаклари билан И. Ҳайитовнинг юз, бўйин, кўкрак ва қорин қисмига 26 марта зарба берилгани маълум бўлди. Аммо бу хунрезлик ҳам кам туюлади, шекилли, Қ. Раззоқов кейинги мудҳиш қилмишини рақибини азоб-уқубат остида узоқ қийнаш мақсадида амалга оширади. Хонтахта устидаги ошхона пичоғини қўлига олиб, И. Ҳайитовнинг танига 22 марта санчади… Маст ҳолатдаги И. Ҳайитов ана шу хунрезликдан сўнг дунёдан кўз юмади.

Шундан сўнг ҳам у тинчимайди, қўшниси Шоназар аканинг уйига бориб, шовқин-сурон кўтаради. Фақат хонадон соҳибининг қатъияти туфайлигина воқеа жойини тарк этишга мажбур бўлади. Мастлик ҳолати эса, шу даражага етганки,чақирув бўйича воқеа жойига етиб келган ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари олдида ҳатто тили калимага келмаган. Пировардида эса, уларни ҳодиса содир бўлган жойга яқин йўлатмасликка уринган.

Қ. Раззоқов тергов ва судлов жараёнида Жиноят кодексининг 97-моддасининг оғирлаштирувчи ҳолатларда қасддан одам ўлдиришга оид 2-қисми “ж”, “р” бандлари, 169-моддасининг хавфли рецидив кирдикорларга доир 3-қисми “а” банди ва маъмурий назорат қоидаларини бузишга тааллуқли 226-моддаси 1-қисми бўйича қўйилган айбга қисман иқрорлик билдирди. Буни қарангки, судда у рўй берган қилмишни ҳамтовоғи, марҳум И. Ҳайитовга тўнкаш пайида бўлди. Фуқаро М. Қурбоновнинг автомашинасидаги пулларни ҳам И. Ҳайитов ўғирлагани, ўз уйидаги фожиа ҳам унинг бежо ҳаракати боис юз берганини таъкидлади.

Аммо ҳаётдан бевақт кўз юмган И. Ҳайитовнинг танига тўмтоқ ва ўткир қиррали жисм билан 48 марта жароҳат етказилгани эса, бу мудҳиш қотиллик Қ. Раззоқов томонидан қасддан ва қилмишни оғирлаштирувчи ҳолатда содир этилгани, бунда айб­ланувчининг ўзига деярли шикаст етмагани ҳаммасини тўлиқ исботлади.

Ўзининг салкам 50 йиллик умри мобайнида ўта оғир саналган қотиллик жиноятига 2 марта қўл урган шахсни ким деб аташ жоиз?! Суд мажлиси жараёнида бу саволга ҳам жавоб топилди. Бу кимса қасддан одам ўлдириш жиноятини муқаддам ҳам содир этгани, аввалги қилмиши бўйича судланганлик ҳолати тугалланмай туриб, такрорий жиноятга қасддан қўл ургани, уни мастлик ҳолатида амалга оширгани, шу аснода ўғирлик кўчасига киргани ва бошқа талай кирдикорликларнинг бошида тургани — буларнинг бари рецидив тоифасидаги ўта хавфли ҳаракат эканини кўрсатади.

Шунга кўра, Қ. Раззоқовга жазо Жиноят кодексининг 97-моддаси 2-қисми “ж”, р”, 169-моддаси 3-қисми “а” бандлари ва 226-моддаси 1-қисми талаблари доирасида тайинланди. Судланувчига ҳар учала моддада белгиланган жазоларни бир-бирига қисман қўшган ҳолда 20 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Айни пайтда Жиноят кодексининг 34-моддаси 3-қисмига асосан, “ўта хавфли рецидивист” деб топилди. Жазони махсус тартибли колонияларда ўташи белгиланди.

Жабрланувчи тарафларга Қ. Раззоқов томонидан етказилган моддий ва маънавий зарарни ундириш тартиби тушунтирилди.

Албатта, суднинг ушбу ҳукмини адолат ва қонунийлик мезони сифатида эътироф этсак, ўринли бўлади. Бироқ қонун доирасида тайинланган бу жазодан айбланувчи норози бўлиб, жазони енгиллатишни сўради. Аммо ўта оғир жиноят содир этган шахсга енгилроқ жазо жоизмикан? Йўқ, жоиз эмас. Қилмиш юки, қонун талаби мурувватга ҳам, бағрикенглик ва кечиримлиликка ҳам изн бермайди. Хоразм вилоят судининг жиноят ишлари бўйича тафтиш босқичи ҳам шундай хулосага келди. Ҳукм ўз кучида қолдирилди.

Айни пайтда муқаддам оғир ва ўта оғир тарздаги жиноий фаолияти боис элга отнинг қашқасидай маълум бўлиб қолган бу кимсанинг хурмача қилиқлари куни келганида яна қайталанишини у яшаган жойда ҳеч ким хаёлига келтирмагани ҳам равшан тортди. Ҳолбуки, маҳалла жамоатчилиги, ҳуқуқ посбонлари огоҳ бўлганида, эҳтимол, бу мудҳиш жиноят рўй бермасди.

Демак, ҳушёр ва огоҳлик сусайган муҳитда юқорида баён этилгани сингари фожиалар содир бўлмаслигига ҳеч ким кафолат беролмайди.

Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Ойбек Маҳмудов,

Хоразм вилояти суди судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Афсуски, сўнгги йилларда фирибгарлик жиноятининг кўлами кенгайиб, турлари ҳам кўпайиб бормоқда. Айниқса, онлайн фирибгарлик аянчли оқибатларга олиб келмоқда. Бунга эса, бир жиҳатдан, жабрланувчиларнинг ҳушёрлик ва огоҳликни унутиб қўяётгани ҳам сабаб бўлаётир.

Шўрчи туманида яшовчи, 2008 йилда туғилган Ўрмон Мамедов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2025 йил 26 сентябрь куни Тошкент шаҳрида таниши, қўшни маҳаллада истиқомат қилувчи Ҳожиаҳрор Тойировни учратиб қолади. Улар биргаликда интернет орқали пул ишлаш мақсадида “Телеграмм” ижтимоий тармоғида “Муҳсин Ражабов” номли профилдан фойдаланган ҳолда “Акам бўласиз” номли гуруҳ очади.

Сўнг фуқароларга “Кобалт” автомашинаси ютиб олганлиги, боғланиш учун телефон рақам қолдириш лозимлиги ҳақида хабар юбора бошлайди.

Тўғри, аввалига ҳеч ким бу хабарга жавоб қайтармайди. Аммо Деҳқонобод туманида яшовчи Суннат Абдусалимов ўйин ғолиблари ҳақидаги видеоларни кўргач, қизиқиб қолади.

Чунки С. Абдусалимов илгари Россияда ишлаган кезларида бир нечта таниши шу каби ўйинларда автомашина ютганини кўрганди. Бинобарин, телефон рақамини ёзиб жўнатади. Кўп ўтмай, Ўрмон билан Ҳожиаҳрор унга қўнғироқ қилишади.

— Эллик минг кишининг орасидан ютуқ сизга насиб этди, — дейишади улар С. Абдусалимовни янада қизиқтириб.

— Раҳмат, хурсанд бўлдим, — дея миннатдорчилик билдиради соддадил С. Абдусалимов.

— Фақат қирқ дақиқа ичида бизга тўрт ярим миллион сўм ташлаб беришингиз керак. Сўнг жамоамиз билан бирга уйингизга бориб, ютуқни топшириб келамиз, — дейди Ў. Мамедов. – Агар рад қилсангиз, ютуқ сиздан кейинги тўрт кишидан бирига ўтиб кетади.

С. Абдусалимов уларнинг сўзига лаққа ишонади ва таниш-билишларидан қарз-ҳавола қилиб, 4 500 000 сўмни Ў. Мамедовнинг опаси номидаги пластик картага юборади. Қолаверса, “Фарзандим вафот этиб, худо мени синади. Мана энди ота-онамни “Умра”га жўнатдим. Бу машина ҳам Яратганнинг синовларига қилган сабрим эвазига берилган мукофотлардан биридир балки” деб ўйлайди у.

Шундан сўнг устаси фаранг фирибгарлар унинг номига ёзилган автомашина шартномасини телеграм орқали юборишади. Мазкур шартномани расмийлаштириш учун эса яна 5 698 420 сўм зарурлигини айтишади. Хурсандлигидан оғзи қулоғида юрган С. Абдусалимов айтилган пулни яна бир танишининг пластик картасидан аввалги рақамга ўтказиб беради.

— Ҳамма масала ҳал бўлди. Ҳозир сизга аукционда сотиладиган учта машина рақамини юборамиз, улардан бирини танлайсиз, — дейди фирибгарлар.

Дарҳақиқат, С. Абдусалимов улар юборган автомашина рақамларидан бирини танлайди. Автомашина рақами учун уларга яна 1 565 500 сўм тушириб беради.

Бироқ орадан бир-икки соат ўтиб, улар билан ёзишган профил ўчиб кетади. С. Абдусалимов бундан ажабланиб, қўнғироқ қилади. Лекин фирибгарлар аллақачон унинг телефон рақамини қора рўйхатга киритиб қўйишганди.

Буни кўриб, С. Абдусалимов ўзини йўқотиб қўяди. Унинг аҳволини кўрган отасининг эса, қон босими кўтарилиб кетади. Устига-устак, ҳомиладор аҳволдаги турмуш ўртоғининг соғлиги ҳам ёмонлашиб қолади. С. Абдусалимов таниш-билиш ва қариндош-уруғларининг орасида изза бўлишини ўйлаб, баттар эзилади.

Эртаси куни С. Абдусалимов ҳудуд профилактика инспекторига учрашиб, вазиятни тушунтирган ҳолда ёрдам сўрайди. Натижада инспекторнинг ёрдами билан Сурхондарё вилояти ички ишлар бошқармасига мурожаат қилади.

Буни қарангки, вилоят ИИБ киберхавфсизлик бўлими тезкор ходимлари бир ҳафтага қолмай, жиноятчиларни топади. Ў. Мамедов ва Ҳ. Тойировга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Тергов-суриштирув жараёнлари якунлангач, мазкур иш жиноят ишлари бўйича Деҳқонобод тумани судида кўриб чиқилди. Унгача судланувчиларнинг яқинлари жабрланувчига етказилган зарарни қоплади.

Шу боис суд икки судланувчини Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “г” банди билан айбдор деб топиб, уларга мазкур кодекснинг 82-моддаси тартибида жарима жазоси тайинлади.

Қолаверса, Жиноят-процессуал кодексининг 203-1-моддаси тартибида судланувчилар ва жабрланувчи ўртасидаги мулоқот жараёнида фойдаланилган “Samsung Galaxу S+” телефон аппарати жиноят қуроли деб топилиб, давлат фойдасига мусодара қилинди.

Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 563-моддасига асосан, вояга етмаган Ў. Мамедов ва Ҳ. Тойировга жамоат тарбиячиси тайинлаш ҳамда танлаш масаласини ҳал қилиш Болалар масалалари бўйича Шўрчи тумани комиссияси зиммасига юклатилди.

— Ота-онам ва аёлимнинг соғлиги ёмонлашиб, мен жуда оғир аҳволга тушдим. Шунинг учун судланувчилардан менга етказилган маънавий зарарни ҳам ундириб беришингизни сўрайман, — деди С. Абдусалимов суд мажлисида.

Суд унга айни масалада зарур ҳужжатларни тўплаб, фуқаролик тартибида судга даъво киритиш ҳуқуқини тушунтирди.

Хулоса ўрнида шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ота-оналарнинг вояга етмаган фарзандларини назоратсиз қолдириши ҳуқуқбузарлик ва жиноятларга йўл очади. Шу маънода, Шўрчи туманидаги мактабнинг 11-синф ўқувчиси Ўрмон Мамедов ва ихтисослашган мактабнинг 2-босқичида таҳсил олаётган Ҳожиаҳрор Тойировнинг дарсга қатнашмай, пойтахтга кетиб қолганини қандай тушуниш мумкин? Нега ота-оналар ва таълим муассасаларининг масъуллари бунга йўл қўйишди?

Умид қиламизки, тилга олинган жиноят бошқа ота-оналар ҳамда вояга етмаган шахслар тарбиясига масъул ходимларга сабоқ бўлади.

Шаҳзод БАХТИЁРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

Мамлакатимизда иқтисодий муносабатлар жадал ривожланаётган ҳозирги даврда фуқаролар ва юридик шахсларнинг тадбиркорлик фаолиятини юритиши учун кредит ташкилотлари, шу жумладан, банклардан қарз, яъни кредит олиш эҳтиёжи ортиб бормоқда. Айни жараёнда фуқаролар, юридик шахслар ва кредит ташкилотлари ўртасидаги муносабатларни тартибга солувчи қонунчилик ҳужжатларини ҳам такомиллаштириш зарурати юзага келиши табиий ҳолдир.

Шу билан бирга, кейинги пайтларда кредит ташкилотлари, жумладан, банклар ўз хизматлари жозибадорлигини ошириш – фоизлар ставкасини камайтириш, кредитни қайтариш муддатлари бўйича имтиёзлар бериш каби йўналишлардаги фаолиятини ривожлантирмоқда. Бинобарин, банклар, айниқса, хусусий банклар ўртасида рақобат кучайиб бораётгани бежиз эмас.

Шу маънода сўнгги йилларда Фуқаролик кодекси, “Гаров тўғрисида”ги, “Ипотека тўғрисида”ги каби бир қатор қонун ҳужжатларига муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Бундан кўзланган асосий мақсад — фуқаролар банк кредитларидан фойдаланган ҳолда, ўзларининг моддий эҳтиёжларини қондириши, тадбиркорлик субъектларига эса, бизнесни ривожлантириши учун қулайлик яратишдир.

Ўрни келганда яна шуни айтиш жоизки, кредит муносабатларининг ривожланиши билан бирга, айрим ҳолларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари томонидан кредит маблағини ўз вақтида қайтармаслик, кредит шартномаси бажарилишининг таъминоти сифатида мулкни гаровга қўйиш ҳақидаги шартномаларни ҳақиқий эмас, деб топиш, уларни бекор қилиш, банклар томонидан эса, ундирув гаров мулкига қаратилиб, ушбу мулк қонунда белгиланган тартибда реализация қилинмаган тақдирда, уни ўз балансига олиш тўғрисидаги давлат ижрочисининг таклифига ўз вақтида жавоб бермаслик ҳолатлари ҳам кузатилмоқда.

Табиийки, бундай низоларни ўз вақтида ва қонуний ҳал этиш учун амалдаги қонун ҳужжатларини тўғри ва бир хилда қўллаш, суд амалиётини бирхиллаштириш талаб этилади.

Олий суд Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги йиғилишида Олий суд ва Олий хўжалик суди Пленумининг 2006 йил 22 декабрдаги “Кредит шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш масаласи кўриб чиқилди ва тегишли қарор қабул қилинди.

Маълумки, 2025 йил 22 апрелдаги қонун асосида Фуқаролик кодекси янги 746-1-модда билан тўлдирилди. Унга кўра, кредитни муддатидан олдин суд тартибида ундиришда, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, кредитор дастлаб қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилади. Бунда агар қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаган тақдирда, кредитор кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилишга ҳақли.

Фуқаролик кодексига киритилган ушбу ўзгартиш суд амалиётида турлича талқин қилинишининг олдини олиш мақсадида, Пленум қарорининг 4-банди қўшимча тушунтиришлар билан тўлдирилди. Унда, жумладан:

• судлар кредитнинг қолган қисмини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги даъволарни кўришда – шартнома шартларини ўрганишлари ва шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, кредитор дастлаб қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилган ёки қилмаганлигига аниқлик киритишлари;

• агар кредитор олдин қарзнинг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш учун судга мурожаат қилмаганлиги аниқланса, судлар дастлаб фақатгина кредит қарзининг белгиланган муддатда қайтарилмаган қисмини ундириш масаласини муҳокама қилиши;

• даъвонинг муддати келмаган қарздорликни ундиришга оид қисмини эса, қаноатлантиришни рад этиши;

• қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаганлиги асоси билан кредитор кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилганда, даъво аризасига Мажбурий ижро бюросининг қарз олувчи томонидан муддати ўтган қарзни ундириш ҳақидаги суд ҳужжати бўйича “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 30-моддаси биринчи қисмида белгиланган икки ойлик муддат ичида тўлов тўлиқ ёки қисман амалга оширилмаганини тасдиқловчи маълумотномаси илова қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Чунки суд амалиётида Фуқаролик кодексининг ушбу нормасини қўллашда, жумладан, кредитор қарз олувчи муддати ўтган қарзни тўлиқ тўламаганлиги асоси билан кредитнинг қолган барча суммасини муддатидан олдин қайтариш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат қилганда, олдинги – муддати келган қарздорликни ундириш ҳақидаги суд ҳужжатининг ижро этилганлиги ҳолатини аниқлаш масаласида турлича ёндашувлар мавжуд эди. Пленум қарорида берилган ушбу тушунтириш эса, бу борада юзага келаётган муаммоларнинг олдини олади.

Шунингдек, Пленум қарорининг 21-бандида берилган қуйидаги тушунтириш ҳам судлар учун муҳим ҳисобланади. Яъни Фуқаролик кодексининг 285-моддаси тўртинчи қисми ва “Гаров тўғрисида”ги қонуннинг 47-моддаси тўртинчи қисмига кўра, гаров нарсаси бўлган мол-мулк гаровга қўювчидан жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарлик содир этганлик учун қонунда белгиланган тартибда олиб қўйилганда, гаровга олувчида ўз талабларини ушбу мол-мулк ҳисобидан устувор тарзда қаноатлантириш ҳуқуқи сақлаб қолинади.

Гаровдаги мулкнинг бундай асосларга кўра, олиб қўйилиши кредитни муддатидан олдин қайтариш ҳақида талаб қўйишга асос бўлади.

“Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги қонуннинг 54-моддаси тўртинчи қисмига мувофиқ, гаровга қўйилган мол-мулк билан таъминланган мажбуриятларни ижро этишда ундирув ушбу мол-мулкка қаратилган тақдирда, гаровга қўйилган мол-мулк суд томонидан мажбурий тарзда баҳолашдан ўтказилади. Ушбу кимошди савдосидаги бошланғич реализация қилиш нархи суд қарори билан баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда аниқланган миқдорда белгиланади.

Айни норма ҳам 2025 йил 22 апрелдаги қонун билан киритилган бўлиб, суд амалиётида турлича талқинларга сабаб бўлаётган эди. Аниқроғи, айримлар қонуннинг ушбу нормаси ундирувни гаровга қаратиш тўғрисидаги, хусусан, қонун қабул қилинишидан олдин қабул қилинган, қонуний кучда бўлган барча суд ҳужжатларига, шу жумладан, Мажбурий ижро бюросидаги суд ҳужжатларига нисбатан ҳам қўлланилиши, яъни ушбу суд ҳужжатларида кўрсатилган гаров мулклари ҳам суд томонидан мажбурий тарзда баҳоланиши лозим, дея фикр билдирди.

Бошқалар эса, ушбу норма фақатгина қонун кучга кирганидан кейин тақдим қилинадиган даъволар бўйича қўлланилади, деган тўхтамга келди.

Шу билан бирга, агар гаров мулкининг баҳоси бўйича тарафлар ўртасида низо мавжуд бўлмаса, уни баҳолатиш фақатгина ортиқча вақт сарфланиши ва харажатга олиб келиши ҳақида ҳам фикр билдирилди.

Шунинг учун Пленум қарори агар кредиторларнинг гаров билан таъминланган талабларини қаноатлантириш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилгунига қадар чиқарилган суд қарори устидан шикоят қилинмаган ва у белгиланган тартибда қонуний кучга кирган бўлса, мажбурий ижро ҳаракатлари қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилиши ва гаровдаги мол-мулк тижорат банки ва қарз олувчи ўртасида тузилган гаров (ипотека) тўғрисидаги шартномада кўрсатилган нарх бўйича реализация қилиниши, қарздорликни ундириш ва ундирувни гаровга қўйилган мол-мулкка қаратиш тўғрисидаги ишларни кўриш пайтида гаровга қўйилган мол-мулкнинг бошланғич баҳоси юзасидан низо бўлганда, у ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра, суд томонидан мажбурий тарзда баҳоланиши ҳақида тушунтириш билан тўлдирилди.

Мухтасар айтганда, Пленум қарорига киритилган шу каби тушунтиришлар судлар, мутасадди ташкилотлар, банклар ҳамда тадбиркорлик субъектлари учун муҳим ҳисобланади ва кўплаб тушунмовчиликларнинг олдини олади, деб ҳисоблаймиз. Бинобарин, бу билан айни соҳада бир хил суд амалиёти таъминланишига эришилади.

Бахтиёр САЙФУЛЛАЕВ,

Олий суд судьяси

Мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш, унинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг бош мақсадига айланган. Янги таҳрирдаги Конституциямизга кўра, инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланади.

Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегиясида белгиланган еттита устувор йўналишнинг айнан биринчиси – инсон қадрини юксалтириш ва эркин фуқаролик жамиятини янада ривожлантириш орқали халқпарвар давлат барпо этишга бағишланганида ҳам ўзига хос маъно бор. Ушбу қадриятлар миллий қонунчилик ва халқаро ҳужжатларда эътироф этилган.

Судларнинг энг муҳим вазифаларидан бири шахснинг ҳуқуқларини суд орқали самарали ҳимоя қилишни таъминлашдир. Шу билан бирга, ахборот технологиялари, ижтимоий тармоқлар ва аноним алоқа тармоқларининг шиддатли ривожланиши бу соҳада янги муаммоларни келтириб чиқармоқда, оқибатда суд ишлари янада мураккаблашиб, соҳа вакилларининг масъулияти тобора ошиб бормоқда.

Ушбу муаммонинг долзарблиги нафақат ҳуқуқий, балки номоддий неъматларни ҳимоя қилишнинг ижтимоий аҳамияти билан ҳам белгиланади. Бу тенденция содир бўлаётган воқеаларни илмий-амалий жиҳатдан чуқурроқ ўрганиш вазифасини олдимизга қўймоқда.

Статистик маълумотларга қараганда, судлар томонидан шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш бўйича кўрилаётган ишлар сони йилдан-йилга кўпайиб бормоқда. Шу нуқтаи назардан, 2025 йил 24 ноябрда қабул қилинган Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги қарори инсон ҳуқуқини ҳимоя қилиш масаласига доир қонунчиликни судлар томонидан тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилгани муҳим аҳамият касб этади.

Ушбу масалага бағишланган амалдаги Олий суд Пленум қарори 34 йил аввал – 1992 йил 19 декабрда қабул қилинган. Кейинги давр ислоҳотлари асносида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга оид қатор қонун нормалари қабул қилинганлиги, айниқса, ижтимоий соҳада кенг кўламли ўзгаришлар рўй берганлиги боис, мазкур қарорни ҳам янги таҳрирда қабул қилиш зарурияти юзага келди.

Янги Пленум қарорида биринчи марта шахсий номулкий ҳуқуқлар объектларининг кенгайтирилган тушунчаси шакллантирилгани алоҳида аҳамиятга эга. Бу тушунча нафақат шахснинг шаъни, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини, балки шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шахсий ва оилавий сир, исмга бўлган ҳуқуқ, тасвирга бўлган ҳуқуқ ҳамда инсонга туғилганидан ёки қонунга кўра, тегишли бўлган бошқа номоддий неъматлар каби замонавий тоифаларни ҳам ўз ичига олган.

Хусусан, фуқаронинг шахсий номулкий ҳуқуқлари бузилиши мулкий оқибатларга олиб келишидан қатъи назар, суд орқали ҳимоя қилиниши лозим. Шу негизда Пленум қарорининг 2-бандида бундай шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар тушунчаси ёритилиб, кейинги бандларида ҳар битта асос бўйича алоҳида тушунтиришлар берилмоқда.

Пленум қарорининг 4-бандида суд ҳимоясининг шакли ва усули бўйича тушунтиришлар берилмоқда. Суд ҳимоясининг шакли ва усули – бузилган ҳуқуқни тан олиш; бузилишдан олдинги ҳолатни тиклаш; кейинги ғайриқонуний хатти-ҳаракатларни, жумладан, шахснинг розилигисиз ахборот, тасвирлар, шахсий маълумотлардан фойдаланишни, уларни тарқатишни тақиқлаш; ҳуқуқни бузувчи ахборотларни ўчириш, йўқ қилиш ёки блоклаш, моддий ва маънавий зарар учун товон ундириш ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа чоралардан иборат.

Қарорнинг 8-бандида судларнинг эътибори:

• ҳаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқ Конституция, фуқаролик қонунчилиги, жиноий ва маъмурий қонунчилик, шунингдек, халқаро шартномалар билан ҳимояланадиган асосий ва мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқлар сирасига кириши;

• бу ҳуқуқнинг бузилиши зўравонлик, ўз жонига қасд қилишга ундаш, тан жароҳати етказиш каби фаол ғайриқонуний ҳаракатлар шаклида ҳам, соғлиққа зарар етказилишига олиб келган ғайриқонуний ҳаракатсизлик, масалан, тиббий ёрдам кўрсатишни рад этиш шаклида ҳам намоён бўлиши мумкинлиги;

• мазкур ҳуқуқни ҳимоя қилиш моддий ва маънавий зарар учун жавобгарлик юклаш, аралашувнинг қонунга хилофлигини тан олиш, шунингдек, бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бошқа чораларни қўллаш орқали таъминланиши;

• бунда ҳаракатлар билан етказилган салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғланиш бор-йўқлиги аниқланиши шартлигига қаратилган.

Шунингдек, хусусий ва оилавий сирга бўлган ҳуқуқ шахсий муносабатлар ҳақидаги махфий маълумотларни, жумладан, никоҳ, фарзандлар, фарзандликка олиш, тиббий ва фуқаро ҳаётининг шахсий соҳасини ташкил этувчи бошқа ҳолатлар тўғрисидаги ахборотларни ҳимоя қилишни ўз ичига олади. Бундай аралашувга фақат қонун асосида ёки шахснинг ихтиёрий равишда берган розилиги билангина йўл қўйилади.

Шу муносабат билан қарорнинг 10-бандида:

биринчидан, шахснинг розилигисиз ёки бундай розилик берилган мақсадлардан ташқари кўрсатилган маълумотларни ноқонуний йиғиш, тарқатиш, эълон қилиш ёки улардан фойдаланиш – ҳуқуқни бузиш деб тан олиниши;

иккинчидан, болалар ва оилавий муносабатлар ҳақидаги маълумотларнинг ошкор этилиши – шаън, қадр-қиммат, обрў ва бошқа шахсий ҳуқуқларга жиддий зарар етказиш деб баҳоланиши;

учинчидан, бундай маълумотлар алоҳида ҳимоя қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Пленум қарорида ахборот-коммуникация маконидаги қоидабузарликлар, хусусан, шахсий номулкий ҳуқуқларнинг ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар, платформалар ва блоглар орқали маълумотларни тарқатиш йўли билан бузилишига оид суд ҳимоясининг энг муҳим жиҳатлари қамраб олинган.

Қарорнинг 12-банди алоҳида эътиборга моликдир. Унда шахс қадр-қиммати ва шахсий ҳаёт дахлсизлиги билан узвий боғлиқ бўлган энг муҳим шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида тасвирга бўлган ҳуқуқни ҳимоя қилишга замонавий ёндашув акс эттирилган.

Ушбу бандда қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилган ҳоллардан ташқари, инсон тасвиридан – у фотосурат, видео, рақамли модель ёки бошқа визуал кўриниш бўлишидан қатъи назар – фойдаланиш фақат ўша шахснинг розилиги билан амалга оширилиши мумкинлиги таъкидланади.

Айни пайтда суд ҳимояси шакллари изчил тарзда тушунтирилган бўлиб, улар ҳаракатларни қонунга хилоф деб топиш, тасвирларни ўчириш ёки блоклаш, улардан кейинчалик фойдаланишни ман этиш, шунингдек, моддий ва маънавий зарарни қоплашни ўз ичига олади.

Бундан ташқари қарорнинг 23, 24 ва 25-бандларида Фуқаролик кодексининг 163-моддасига асосан, шахсий номулкий ҳуқуқларни ва бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талабларга даъво муддати татбиқ қилинмаслиги, ушбу ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги аризалар судларда кўрилиши ва судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган субъектлар ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Илгари мавжуд бўлган процессуал ёндашувлар ҳар доим ҳам фуқароларга ўз шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш имконини бермаган ва бу сир эмас. Айниқса, обрўсизлантирувчи маълумотлар аноним тарзда ёки интернет тармоқлари орқали тарқатилганда, аниқ қоидабузарни аниқлаш имконсиз бўлган ҳолларда, шунингдек, маълумот тарқатувчи шахс вафот этган ҳолларда бу масала янада мураккаблашган.

Пленум қарорида ахборотни тарқатган шахсни аниқлаш имкони бўлмаса, яъни ўша ахборот аноним хатлар шаклида тарқатилганда, Интернет тармоғида ёки бошқа ахборот-коммуникация тизимларида жойлаштирилганда, агар тарқатиш манбасини аниқлаш имконсиз бўлса, шунингдек, ахборот тарқатувчи шахс вафот этган ҳолларда ҳуқуқи бузилган шахснинг тарқатилган ахборот ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар эканлиги фактини аниқлаш ҳақидаги аризасига асосан, алоҳида иш юритиш тартибида ҳам кўриб чиқилишига йўл қўйилиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Ушбу тоифадаги ишларни кўришда ҳам Фуқаролик процессуал кодексининг 106-моддасида кўрсатилган даъвони таъминлаш чораларига йўл қўйилади. Шу муносабат билан қарорнинг 34-бандида:

• низоли маълумотларни ҳар қандай шаклда, шу жумладан, Интернет тармоғи ва бошқа ахборот тармоқлари орқали тарқатишни вақтинча тақиқлаш;

• даъвогарнинг ҳуқуқларини бузувчи маълумотларни ўз ичига олган веб-саҳифа, аккаунт ёки бошқа рақамли ресурсга киришни тўсиб қўйиш;

• шахсий маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш ёки бошқача тарзда чеклаш каби ҳолатлар даъвони таъминлаш чораларига кириши мумкинлиги ҳақида тушунтиришлар берилмоқда.

Мухтасар айтганда, бугунги кундаги долзарб масалага бағишланган ушбу Пленум қарорининг қабул қилиниши судлар фаолияти учун ўта муҳим.

Унда берилган тушунтиришлар нафақат судлар, балки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолияти самарадорлигини оширишга ва шаффофлигини таъминлашга ҳам хизмат қилади.

Гулнора Мирзаева,

Олий суд судьяси

Сўнгги йилларда давлат бошқаруви тизимида суд ҳокимиятининг нуфузини ошириш, унинг мустақиллигини таъминлаш ҳамда фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини кучайтириш долзарб вазифалардан бирига айланди. Судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш ушбу жараённинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади.

Бу борада Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон алоҳида аҳамият касб этади. Фармонда айнан суд ҳокимияти тизимида туб ўзгаришларни амалга ошириш, судьялар ҳамжамияти органларининг институционал салоҳиятини мустаҳкамлаш, энг муҳими, суд мустақиллигининг чинакам кафолатларини яратишга қаратилган муҳим босқич доирасидаги ислоҳотлар белгилаб берилган.

Мазкур Фармон “Ўзбекистон – 2030” стратегиясидаги суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг устувор йўналишлари билан уйғун ҳолда ишлаб чиқилган. Бу ўринда судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш, судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш ҳамда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш имкониятларини кенгайтириш каби аниқ мақсадлар ҳақида сўз бормоқда.

Фармонда белгиланган асосий мақсадлар суд ҳокимиятининг тўлақонли мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органларининг ролини кучайтириш ва суд тизимининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини замонавий талабларга мослаштиришга қаратилган. Шундан келиб чиқиб, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойили устувор ўрин эгаллаши, судьяликка номзодларни танлаш ва тайинлашда очиқликнинг кучайтирилиши, судьялар корпусида сифат ўсишини таъминловчи механизмларнинг жорий қилиниши устувор вазифалар сифатида белгиланмоқда.

Хусусан, суд тизимида гендер тенглик тамойилларини мустаҳкамлаш орқали аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш бўйича аниқ мақсад қўйилган. Шунинг ўзи ҳам юртимизда суд ҳокимиятининг замонавий демократик талаблар асосида ривожланаётганидан далолат беради.

Шунингдек, Фармонда суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартларни жорий этиш борасида бир қатор муҳим янгиликлар бор.

Жумладан, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга қайта тайинлаш амалиётидан воз кечилиб, дастлабки тайинлашни — беш йил муддатга, кейинги фаолиятни эса, муддатсиз давом эттириш тартибини жорий этиш судьялар мустақиллиги тамойилининг асосий элементларидан биридир.

Бу ёндашув судьяларни ҳар бир муддатда қайта баҳолаш босимидан холи этиб, улар фаолиятини ташқи омиллар таъсиридан ҳимоялашга хизмат қилади. Шунингдек, судья сифатида камида етти йил ишлаган мутахассисларнинг кенгаш судьялигига номзод сифатида тавсия қилиниши тизимга профессионал кадрлар кириб келишига замин яратади.

Бундан ташқари, Президент Фармони билан Судьялар олий кенгаши таркибини шакллантириш тартибининг янгиланиши ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Унга кўра, Олий суд, вилоят судлари ва туманлараро, туман, шаҳар судлари вакиллари аниқ квоталар асосида доимий фаолият юритувчи судьялар сифатида кенгашга киритилади.

Бу, ўз навбатида, судлар иерархиясининг барча бўғинларидан вакиллик бўлишини таъминлайди ва Кенгашнинг қарорларида адолатли, мувозанатли, тажрибага таянган ёндашувни кучайтиради. Кенгашнинг жамоатчилик асосида фаолият юритувчи аъзоларини фуқаролик жамияти институтлари ва академик доиралар томонидан тавсия қилиниши эса, давлат ва жамият ҳамкорлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, Фармонда суд бошқарувида очиқликни оширишни замонавий технологиялар асосида амалга ошириш белгиланган. Хусусан, 2025 йил 15 декабрдан бошлаб, Кенгашнинг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотлар эълон қилиб борилади.

Айни ёндашув суд тизимида “очиқ маълумотлар” тамойилини жорий этишга йўл очади. Бу нафақат жамоатчилик назоратини кучайтиради, балки номзодлар учун тенг шароит яратади.

Шунингдек, Кенгаш ахборот тизимини “рақамли ҳукумат” тизими билан тўлиқ интеграция қилиш, номзодларни ортиқча ҳужжатлар билан овора қилмаслик, сунъий интеллект асосида судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолаш каби механизмлар жорий қилинмоқда.

Буларнинг барчаси суд бошқарувини тизимли трансформация қилишни англатади.

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати – суд мустақиллигини кафолатлаш билан боғлиқ. Хусусан, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормаларини суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқиш, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чораларини белгилаш юзасидан таҳлилий ишлар олиб борилиши суд ҳокимиятининг дахлсизлигини мустаҳкамлашга қаратилгандир.

Ўз навбатида, судья интизомий жавобгарлигини белгиловчи мезонларнинг аниқ белгиланиши, интизомий ишда ҳимоя ҳуқуқининг таъминланиши, интизомий жазо амал қилаётган даврда юқори лавозимга тавсия қилинмаслик каби ўзгаришлар суд тизимида ҳалоллик ва касбий этикани мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Мухтасар айтганда, ушбу Фармон судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятини ривожлантиришга қаратилган тизимли, комплекс ва изчил ислоҳотларни ўз ичига олади. Ушбу ислоҳотлар суд ҳокимиятининг мустақиллигини кучайтириш билан бирга, бутун суд тизимининг самарадорлиги ва очиқлигини, судьяларнинг касбий маҳоратини ошириш, замонавий рақамли бошқарув тизимини жорий этиш каби кўплаб устувор йўналишларни қамраб олади.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини белгилаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилиши шубҳасиз.

Бинобарин, Фармоннинг концептуал моҳияти – суд тизимини нафақат ташкилий-институционал жиҳатдан такомиллаштириш, балки уни жамиятга очиқ, профессионал, мустақил ва адолатли институт сифатида мустаҳкамлашдир.

Қаҳрамон МИРСАФОЕВ,

Тошкент шаҳар суди судьяси

 

Суд — одил судловнинг олий нуқтаси ва унинг ролини ошириш ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлидаги қонуний жараёндир.

Зеро, айнан шундай ёндашув туфайли соҳадаги ишлар кўлами, миқёси ва самарадорлиги кейинги даврда ниҳоятда кенгайиб, янги босқичга кўтарилмоқда. Хусусан, суд тизимини либераллаштириш ва унинг мустақиллигини таъминлаш бўйича муҳим чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Маълумки, судья мустақил бўлса, қонунга сўзсиз бўйсунса, масъулиятни чуқур ҳис қилса, беғараз ва холис бўлса, жамиятда адолат ўрнатилади.

Кейинги йилларда суд тизимида етарли билим ва ҳаётий тажрибага эга бўлган муносиб кадрларни танлаш ва лавозимга тайинлашда ҳамда судьялар фаолиятини холис баҳолаш жараёнларига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш, очиқлик ва шаффофликни таъминлаш орқали фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширишга эришилгани сир эмас.

Мамлакатимизда судьялар ҳамжамияти органларининг ролини тубдан ошириш, очиқ ва шаффоф тартиб-таомиллар асосида суд органларини малакали кадрлар билан тўлдириш, аҳолининг суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқини самарали таъминлаш, суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, шунингдек, “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида белгиланган вазифаларга мувофиқ, Президентимиз томонидан 2025 йил 24 ноябрда имзоланган “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон, шубҳасиз, бу борада олиб борилаётган ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқади.

Жумладан, Фармон билан:

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида судья­ларнинг ўзини ўзи бошқариш тамойилини ва суд мустақиллигига оид илғор халқаро стандартлар кенг жорий этилишини таъминлаш;

– судьялар корпусини шакллантириш тартибини такомиллаштириш, ушбу жараёнда судьялар ҳамжамияти органлари ролини ошириш ва уларнинг масъулият доирасини аниқ белгилаш;

– судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш, судьяликка номзодларни танлашнинг шаффоф тартибини жорий этиш;

– суд тизимида аёл судьялар улушини камида 30 фоизга етказиш орқали тизимда гендер тенгликни таъминлаш – суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш, судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлигини оширишнинг устувор мақсадлари этиб белгиланди.

Фармонга кўра, қонунчиликка судьянинг алмаштирилмаслигига оид тамойил киритилиб, судьяларни навбатдаги ўн йиллик муддатга тайинлаш (сайлаш) тартиби бекор қилинади ва судьялик лавозимларига номзодларни дастлаб беш йил муддатга, кейинчалик муддатсиз даврга тайинлаш (сайлаш) тартиби белгиланади, туманлараро, туман, шаҳар судлари раислари ва уларнинг ўринбосарлари лавозимларига номзодларни аниқ мезонларга кўра, судьялар орасида очиқ танлов асосида танлаш тартиби ўрнатилади, судьянинг касбий фаолиятини баҳолашда “ҳалоллик”, “касбий лаёқатлилик” ва “одоб қоидаларига риоя этиш” талабларининг аниқ мезонлари қонун даражасида белгиланади.

Бундан ташқари Судьялар олий кенгашининг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига номзодлар тегишли суд судьялари малака ҳайъатлари томонидан тавсия этилиши, бунда Кенгашнинг доимий асосда фаолият юритувчи судьялари лавозимига, қоида тариқасида, судья сифатида камида 7 йил ишлаган судьялар номзоди кўрсатилиши ҳам судьянинг мустақиллиги учун жуда муҳимдир.

Шунингдек, Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятида очиқлик даражасини ошириш ва суд бошқарувини такомиллаштириш мақсадида, Судьялар олий кенгашининг расмий веб-сайтида суд тизимида мавжуд бўш раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига оид маълумотлар ҳамда уларни эгаллаш учун танловда иштирок этиш тартиби, суд тизимида судьялик лавозимлари, шу жумладан, раҳбарлик ва юқори турувчи судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ҳамда тайинлаш бўйича барча босқичларга оид маълумотларни очиқ эълон қилиб бориш амалиёти жорий этилади.

Фармон билан Судьялар олий кенгаши фаолиятига замонавий рақамли технологиялар жорий этилади, судьялик лавозимларига номзодларни танлаш ва ўрганиш жараёни рақамлаштирилади, бунда судьялик лавозимларига номзодлардан ортиқча маълумотлар талаб этилишига чек қўйиш мақсадида, “Рақамли ҳукумат” тизими идоралараро интеграциялашув платформаси Кенгашнинг ахборот тизими билан тўлиқ интеграция қилинади. Шунингдек, судьялар фаолияти самарадорлигини баҳолашда сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланиш йўлга қўйилади, судьялик лавозимига номзодлар ва судьяларнинг психологик портрети бўйича судьянинг касбига муносиблигини баҳолашга кўмаклашувчи электрон дастур такомиллаштирилади.

Суд мустақиллиги кафолатларини кучайтириш мақсадида, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқарганлик учун жавобгарликни белгиловчи қонунчилик нормалари суд мустақиллигига оид халқаро стандартлар асосида қайта кўриб чиқилади, Кенгаш аъзоларининг суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш борасидаги фаолиятига аралашганлик учун жиноий жавобгарлик чоралари ҳамда судьялар ва суд ходимлари куни белгиланади.

Судьяга нисбатан интизомий ишни кўриб чиқишда унинг ҳимояга бўлган ҳуқуқини тақдим этиш, қуйи судьялик лавозимига ўтказиш интизомий жазо чорасини жорий этиш, интизомий жазо амалда бўлган вақтда юқори судьялик лавозимига тавсия этилмаслик, судьяни интизомий жавобгарликка тортиш асосларининг мезонлари белгиланиши эса, судья мустақиллиги ва жавобгарлиги ўртасидаги мувозанатни таъминлашда муҳим аҳамият касб этади ва бу тизимнинг шаффоф ва адолатли бўлишига эришилади.

Зеро, судья нафақат муайян суд ишини ҳал қилиш ваколатига эга бўлган мутлақ ҳуқуқли процессуал шахс, балки у, аввало, жамиятдаги энг обрўли инсондир. Айнан судьянинг маданияти, илм-маърифати орқали одил судловга ҳурмат, Конституция ва қонунлар устуворлиги ҳамда адолатга ишонч шаклланади.

Чинакам адолатли суд тизимини шакллантириш ва адолатли суд қарорлари қабул қилинишига эришиш орқалигина халқнинг, шу жумладан, тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, суддан, пировардида эса, давлатдан рози бўлишига эришиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, мамлакатимизда ҳуқуқий демократик давлат, фуқаролик жамияти барпо этиш, қонун ва адолат устуворлигини таъминлаш мумкинлиги сир эмас.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, Фармонда белгиланган вазифаларнинг амалга оширилиши моҳият-эътибори билан судлар мустақиллигини янада мустаҳкамлаш, одил судлов самарадорлигини янада ошириш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини амалда тўлиқ ҳимоя қилишга, бир сўз билан айтганда, мамлакатда ижтимоий адолат ва қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

 

Бугун Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Олий суд раиси Б. Исломов раислик қилган йиғилишда Олий суд ва қуйи судларнинг судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд, Судьялар ассоциацияси ва Адвокатлар палатаси раислари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакиллари, Судьялар олий кенгаши, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар иштирок этди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги 1-сонли қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида” ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ва айримларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Олий суд Пленумининг бугун қабул қилинган “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги Қарори инсон ҳуқуқини ҳимоя қилиш масаласига доир қонунчиликни судлар томонидан тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилди. Ушбу масалага бағишланган амалдаги Олий суд Пленумининг қарори 33 йил аввал, яъни 1992 йил 19 декабрда қабул қилинган бўлиб, охирги ислоҳотлар давридаинсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга оид қатор қонун нормалари қабул қилинганлиги, айниқса, ижтимоий соҳада кенг кўламли ўзгаришлар рўй берганлиги боис, мазкур Пленум қарорини ҳам қайтадан кўриб чиққан ҳолда унинг янги таҳририни қабул қилиш заруриятини юзага келтирди.

Янги Пленум қарорида шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш ҳуқуқлари, шахснинг номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларини ҳам ҳимоя қилиш юзасидан тушунтиришлар берилган.

Хусусан, фуқаронинг шахсий номулкий ҳуқуқларининг бузилиши мулкий оқибатларга олиб келишидан қатъи назар, суд орқали ҳимоя қилиниши лозимлигидан келиб чиқиб, Пленум қарорида бундай шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар тушунчаси ёритилиб, ҳар битта асос бўйича кейинги бандларида алоҳида тушунтиришлар берилди.

Суд ҳимоясининг шакли ва усули – бузилган ҳуқуқни тан олиш; бузилишдан олдинги ҳолатни тиклаш; кейинги ғайриқонуний хатти-ҳаракатларни, жумладан шахснинг розилигисиз ахборот, тасвирлар, шахсий маълумотлардан фойдаланиш, уларни тарқатишни тақиқлаш; ҳуқуқни бузувчи ахборотларни ўчириш, йўқ қилиш ёки блоклаш, моддий ва маънавий зарар учун товон ундириш ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа чоралардан иборат эканлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Шунингдек, хаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқ Конституция, фуқаролик, жиноий ва маъмурий қонунчилиги, шунингдек, халқаро шартномалар билан ҳимояланадиган асосий ва мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқлар сирасига кириши, бу ҳуқуқнинг бузилиши фаол ғайриқонуний ҳаракатлар (зўравонлик, ўз жонига қасд қилишга ундаш, тан жароҳати етказиш) шаклида ҳам, соғлиққа зарар етказилишига олиб келган ғайриқонуний ҳаракатсизлик (масалан, тиббий ёрдам кўрсатишни рад этиш) шаклида ҳам намоён бўлиши мумкинлиги, мазкур ҳуқуқни ҳимоя қилиш моддий ва маънавий зарар учун жавобгарлик юклаш, аралашувнинг қонунга хилофлигини тан олиш, шунингдек бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бошқа чораларни қўллаш орқали таъминланиши мумкинлиги, бунда ҳаракатлар билан етказилган салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғланиш бор-йўқлиги аниқланиши шартлигига судларнинг эътибори қаратилди.

Айтиш жоизки, хусусий ва оилавий сирга бўлган ҳуқуқ шахсий муносабатлар ҳақидаги махфий маълумотларни, жумладан никоҳ, фарзандлар, фарзандликка олиш, тиббий ва фуқаро ҳаётининг шахсий соҳасини ташкил этувчи бошқа ҳолатлар тўғрисидаги ахборотларни ҳимоя қилишни ўз ичига олиши, бундай аралашувга фақат қонун асосида ёки шахснинг ихтиёрий равишда берган розилиги билангина йўл қўйилади.

Шу муносабат билан қарорда шахснинг розилигисиз ёки бундай розилик берилган мақсадлардан ташқари кўрсатилган маълумотларни ноқонуний йиғиш, тарқатиш, эълон қилиш ёки улардан фойдаланиш ҳуқуқбузарлик ҳисобланиши, болалар ва оилавий муносабатлар ҳақидаги маълумотларни ошкор этилиши шаън, қадр-қиммат, обрў ва бошқа шахсий ҳуқуқларга жиддий зарар етказиш деб баҳоланиши ва бундай маълумотлар алоҳида ҳимоя қилиниши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Бундан ташқари, шахсий номулкий ҳуқуқларни ва бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талабларга даъво муддати татбиқ қилинмаслиги, ушбу ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги аризалар судларда кўрилиши ва судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган субъектлар ҳақида тушунтиришлар берилди.

Низоли маълумотларни ҳар қандай шаклда (шу жумладан Интернет тармоғи ва бошқа ахборот каналлари орқали) тарқатишни вақтинча тақиқлаш; даъвогарнинг ҳуқуқларини бузувчи маълумотларни ўз ичига олган веб-саҳифа, аккаунт ёки бошқа рақамли ресурсга киришни тўсиб қўйиш; шахсий маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш ёки бошқача тарзда чеклаш каби ҳолатлар даъвони таъминлаш чораларига кириши мумкинлиги ҳақида тушунтиришлар берилди.

Судлар томонидан жиноят учун қонуний ва адолатли жазо тайинланиши одил судловни амалга оширишнинг муҳим кафолати ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида назарда тутилган шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги ҳақидаги конституциявий норма судлар томонидан жазо тайинланишида асосий мезон бўлмоғи лозим.

Дарҳақиқат, адолатли жазо тайинланиши жиноят содир қилган шахсларни ахлоқан тузатиш, маҳкум ва бошқа шахслар томонидан янги жиноятлар содир этилишининг олдини олишга эришиш самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Ҳозирда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар, қонун ҳужжатларининг такомиллаштирилиши суд амалиётида қонун нормалари тўғри қўлланилишини қайта таҳлил қилиш ва судларга керакли тушунтиришлар беришни тақозо қилади.

“Ўзбекистон 2030” стратегиясида озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлаш амалиётини 30 фоиздан 20 фоизга тушириш вазифаси қўйилган. Бу нафақат миқдорий кўрсаткич, балки жиноят учун жазо тайинлаш сиёсатидаги туб ўзгаришларни англатади.

Судлар томонидан жазо тайинлаш амалиётида юзага келаётган масалалар муносабати билан, шунингдек қонун нормаларини тўғри ва бир хилда қўлланишини таъминлаш мақсадида “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги 1-сонли қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги қарор қабул қилинди.

Ушбу қарор суд амалиётини бирхиллаштиришга, жиноий жазо тизимининг замонавийлашишига, инсон ҳуқуқлари ҳамда жамият хавфсизлиги ўртасидаги мувозанатни самарали таъминлашга хизмат қилади.

Ўзбекистон Ресубликаси Президенти томонидан қабул қилинган бир қатор фармон ва қарорлар асосида қонунчиликка жиддий ўзгартиришлар киритилди. Фуқаролик кодекси, Ер кодекси, суд ҳужжатларини ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларига янги нормалар қўшилди. Бу эса, мавжуд Пленум қарорларини янги қонунчиликка мослаштиришни тақозо этади.

Олий суд Пленумининг “Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ва айримларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида”ги қароридаги ўзгартиришлар уч асосий йўналишни қамраб олади: кредит муносабатлари ва гаров масалалари, суд ҳужжатларини ижро этиш тартиби ҳамда ерга оид ҳуқуқий муносабатлар. Ушбу соҳаларнинг ҳар бири иқтисодий ҳаёт ва фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

Ушбу Пленум қарори мавжуд муаммоларни ҳал этишга қаратилган бўлиб, у судларга аниқ йўл-йўриқлар беради, қонунчиликка киритилган қўшимча ва ўзгартишларни инобатга олган ҳолда амалдаги Пленум қарорлари тушунтиришлари бойитилиши самараси ўлароқ қонунларни тўғри ва бир хилда қўллаш, ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилади.

Қабул қилинган қарорлардаги тушунтиришлар келгусида қонунчилик нормаларини тўғри ва бир хилда қўллашга хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш, қонуний ва адолатли қарорлар қабул қилиниши билан бир қаторда судлар томонидан қонун нормалари бир хилда талқин қилиниши ва ягона суд амалиётини яратишга қаратилганлиги билан аҳамиятлидир.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч -адолатда” газетасида эълон қилинади.

 

Сўнгги йилларда юртимизда тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш, рақобатни оширишга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирлар изчил амалга оширилаётгани самараси ўлароқ иқтисодиётимиз янада мустаҳкамланиб, аҳоли даромади ортиб бормоқда.

Албатта, замонавий дунёда мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини мустаҳкамлаш ва барқарорлигини таъминлашда тадбиркорлик фаолияти ривожи ўта муҳим ўрин тутади.

Тадбиркорлик фаолияти эса, моҳиятан, таваккалчиликка асосланганлиги боис бизнес режа ва мақсадларни кўзланган муддат ва миқдорда амалга ошириш шартнома тарафларининг ўз мажбуриятларини ўз вақтида тўлиқ бажаришига, турли хил кўринишдаги форс-мажор ҳолатлар ва бошқа шу каби омилларга бевосита боғлиқдир.

Ҳатто тадбиркорлик субъекти фаолияти давомида турли хил қийинчиликларга дуч келиши, баъзан тўловга қобилиятсизлик ҳолатига ҳам тушиб қолиши мумкин.

Албатта, бундай вазиятда амалдаги қонунларимизда тадбиркорлик субъектини қўллаб-қувватлаш, унинг тўлов қобилиятини тиклашга қаратилган бир қатор қоидалар белгиланган. Жумладан, амалдаги “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонун айнан шундай ҳолатга тушиб қолган корхоналарга ўз фаолиятини қайта ташкил этиш ва тўлов қобилиятини тиклашга имкон бериш орқали иқтисодиётга ижобий таъсир кўрсатмоқда.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, кредитор — Навоий вилоят солиқ бошқармаси иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, қарздор «Qizilqum agro klaster» хусусий корхонасини соддалаштирилган таомил бўйича тўловга қобилиятсиз деб топишни сўради.

Зарафшон туманлараро иқтисодий судининг 2024 йил 22 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан қарздор корхона тўловга қобилиятсиз деб топилган ва тугатишга доир иш юритиш бошланган.

Айтиш керакки, тугатиш ишлари жараёнида қарздор корхонанинг молия-хўжалик фаолияти суд томонидан доимий равишда таҳлил қилиб борилиб, ўз фаолиятини қайта тиклаш учун зарур чора-тадбирлар амалга оширилди.

Бунинг натижасида қарздор бюджет ва бюджетдан ташқари жамғармалардан 42 716 829 сўм, давлат божидан 1 125 000 сўм, почта харажатидан 37 500 сўм кредиторлик қарзини тўлаб, тадбиркорлик фаолиятини давом эттириш истагини билдирди. Яъни қарздорнинг тўлов қобилияти тикланганлиги сабабли суд томонидан тўловга қобилиятсизлиги тўғрисидаги иш юритишни тамомлаш ва қарздор фаолиятини тиклаш лозим деб топилган.

Бу, ўз навбатида, “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонун талабига қатъий риоя этилганининг амалдаги самарасидир.

Зеро, ушбу қонуннинг қабул қилиниши иқтисодий жиҳатдан танг аҳволга тушиб қолган тадбиркорлик субъектларини тугатиб юбориш эмас, балки уларни молиявий соғломлаштириш, шу билан бирга, соҳада вужудга келаётган янги муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишда муҳим ўрин тутмоқда.

Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, ушбу қонун тўловга қобилиятсизлик ҳолатидаги корхоналарга нисбатан соғломлаштириш таомилларини қўллаш орқали уларнинг фаолиятини тиклаш ва мамлакатимизнинг халқаро рейтингларда тўловга қобилиятсизлик индикаторидаги ўрнини ошириш имконини бермоқда.

Шерзод Ғофуров,

Зарафшон туманлараро

иқтисодий суди раиси

Жиззах вилояти судларининг янги биноси тантанали равишда фойдаланишга топширилди.

Жамоатчилик вакиллари, суд фахрийлари ва турли соҳа масъуллари иштирок этган тантанали очилиш маросимида Олий суд раиси Б. Исломов, Судьялар олий кенгаши раиси Х. Ёдгоров, Жиззах вилояти ҳокимининг биринчи ўринбосари З. Азимов ва суд фахрийси Б. Норхўжаев сўзга чиқиб, янги суд биносининг очилиши билан барчани қутлади.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш, одил судловни амалга оширилиши учун судларга ташриф буюрувчи фуқаролар ҳамда суд процессларининг барча иштирокчилари учун ҳар томонлама қулай шароитлар яратилишига алоҳида эътибор берилмоқда.

Хусусан, суд тизимини ислоҳ қилиш доирасида судлар моддий-техника базасини янада яхшилаш, соҳада рақамлаштиришни кенгайтириш, ахборот тизимларини такомиллаштириш орқали одамларга қулайликлар яратиш бўйича қатор ижобий ишлар олиб борилмоқда.

Жиззах вилояти судларининг янги маъмурий биноси замон талаблари асосида қурилиб, фойдаланишга топширилгани ҳам амалга оширилаётган ислоҳотларнинг самараси десак муболаға бўлмайди.

Мазкур суд биноси видеоконференцалоқа тизими, аудиофиксация, инфокиоск, корпоратив тармоқ каби энг замонавий ахборот-коммуникация воситалари билан жиҳозланган бўлиб, бу, авваламбор, суднинг очиқлиги, шаффофлигини таъминлашга хизмат қилади.

Тантанали тадбирда қайд этилганидек, янги бинода фаолият олиб борадиган ҳар бир судья ва ходим давлатимиз раҳбарининг “Суд биносига келган ҳар бир фуқаро Ўзбекистонда адолат борлигига ишонч ҳосил қилиб кетиши керак” деган сўзларини доимо ёдда тутиши керак.

Шунингдек, бу кўркам ва замонавий бинода доимо адолат ҳукм суришига, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимояланиши тўлиқ таъминланишига ишонч билдирилди.

Тадбирда бино қурилишида жонбозлик кўрсатган қурувчиларга алоҳида миннатдорлик билдирилиб, эҳтиром кўрсатилди.

Сўнгра тантанали очилиш маросимининг рамзий тасмалари кесилиб, ташриф буюрган меҳмонлар суд биносида яратилган шароитлар билан яқиндан танишдилар.