Маълумки, ҳаётда жиноий қилмиш содир этган шахсга нисбатан жазо тайинлашдан кўзланган мақсад — уни ахлоқан тузатиш ва бошқа жиноятлар содир этишининг олдини олишдан иборатдир. Бироқ айрим кимсаларнинг бундан тўғри хулоса чиқариш ўрнига яна жиноятга қўл уриши афсусланарлидир.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, каттақўрғонлик Фарида Холмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилган) икки нафар фарзанди билан оиласидан ажрашгани етмагандек, муқаддам Жиноят кодексининг 135-моддаси (одам савдоси) 3-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятни содир этиб, тўрт йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Ф. Холмуродовага нисбатан қонунчиликдаги инсонпарварлик тамойили татбиқ этилиб, у жазони ўташдан муддатдан илгари шартли равишда озод этилган.

Аммо Ф. Холмуродова ўзига нисбатан кўрсатилган бағрикенгликнинг қадрига етмади. Аксинча, у яна жиноят содир этди. Аниқроғи, Ф. Холмуродова жазодан шартли равишда озод қилингач, “Аёлларни реабилитация қилиш ва мослаштириш Каттақўрғон туманлараро маркази”да вақтинча яшаётган пайтда М. Маликованинг нархи 1 миллион 700 минг сўмлик телефон аппаратини ўғирлади.

Табиийки, унинг бу қилмиши тез орада ошкор бўлди ва суд мажлисида унинг жиноий қилмишига ҳуқуқий баҳо берилди. Унга нисбатан икки йил бир ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Жазони умумий тартибли колонияларда ўташи белгиланди.

Айтиш керакки, қонунларимизда инсонпарварлик тамойиллари ўзининг теран ифодасини топган. Буни таъкидлашдан мақсад шуки, судланувчи Ф. Холмуродовага нисбатан Жиноят-процессуал кодексининг 533-моддаси (ҳукмнинг ижросини кечиктириш) 1-қисми 3-банди қўлланилди. Чунки Ф. Холмуродованинг қарамоғидаги 2021 йил 10 сентябрда туғилган фарзанди ҳали уч ёшга тўлмаган. Шу сабабли унга нисбатан суд томонидан тайинланган жазо ўғли уч ёшга тўлгунига қадар кечиктирилди.

Ф. Холмуродова ўзига кўрсатилган бу бағрикенегликдан қандай хулоса чиқаришини энди олий ҳакам бўлган вақт кўрсатади.

Темур АЛМАМАТОВ,

жиноят ишлари бўйича

Каттақўрғон тумани суди раиси

Маълумки, шахснинг тайинланган озодликни чеклаш жазоси чекловларини бузиши унга нисбатан оғирроқ турдаги бошқа жазога алмаштиришга сабаб бўлади.

Масалан, Жомбой туманида яшовчи Акмал Ҳасанбоев (исм-шарифлар ўзгартирилган) содир этган жиноий қилмиши учун уч йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазосини ўташ тартибини менсимай, белгиланган чекловларни бузган. Шу боис Жомбой тумани ички ишлар бош бошқармаси пробация бўлими судга тақдимнома билан мурожаат қилиб, А. Ҳасанбоев томонидан ўташдан бўйин товланган озодликни чеклаш жазосининг ўталмасдан қолган муддатини оғирроқ жазо турига алмаштиришни сўради.

Шундан сўнг хатосини англаб, нима қилишни билмай қолган А. Ҳасанбоев пробация гуруҳи инспектори Э. Абдуназаровга учрашади ва унга тақдимномани суддан қайтариб олиш эвазига 1 000 АҚШ доллари миқдорида пора таклиф қилади.

Пробация гуруҳи инспектори бундай ҳаракат қонунга хилоф эканини қайта-қайта тушинтирса-да, А. Ҳасанбоев инспекторнинг олдига 7 миллион 450 минг сўмни қўяди. Инспектор дарҳол бу ҳақда билдирги ёзиб, раҳбариятдан чора кўришни сўрайди. Ушбу билдирги асосида А. Ҳасанбоев қўлга олинади ва унга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Суд мажлисида А. Ҳасанбоевнинг айби тўлиқ ўз тасдиғини топди.

Судланувчи А. Ҳасанбоев Жиноят кодексининг 211-моддаси (пора бериш) 1-қисми билан айбдор деб топилди. Унга нисбатан Жиноят кодексининг 60-моддаси (бир неча ҳукм юзасидан жазо тайинлаш) га биноан жиноят ишлари бўйича Булунғур тумани судининг 2021 йил 23 июлдаги ҳукми билан тайинланиб, жиноят ишлари бўйича Жомбой тумани судининг ажрими билан алмаштирилган икки йил ўн тўққиз кун озодликдан маҳрум қилиш жазосининг ўталмасдан қолган муддати тайинланган озодликдан маҳрум қилиш жазосига қисман қўшилиб, узил-кесил икки йил икки ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, қонунни менсимаслик, устига-устак пора беришга уриниш А. Ҳасанбоевга қимматга тушди. У халқимизнинг “Кўр ҳассасини бир марта йўқотади”, деган нақлининг мағзини чақолмади.

Натижада коррупциядек хавфли жиноятга қўл урди. Бу эса, ўз навбатида, қонуний жазога асос бўлди.

Абдусаттор АБДУРАЗЗОҚОВ,

жиноят ишлари бўйича

Жомбой тумани суди раиси

Ҳаётда инсон учун оиладан муқаддас ва азиз гўша топилмайди. Чунки ҳар биримизнинг умримиз асосан оилада кечади, бу муқаддас даргоҳда келажагимиз давомчилари бўлган фарзандларимиз туғилиб, улғаяди. Айниқса, халқимизга хос миллий қадрият ва эзгу анъаналар ушбу муқаддас гўшада ривож топишини эътиборга олсак, унинг нақадар улуғлиги янада яққолроқ намоён бўлади. Халқимиз қушнинг ҳам ини бузилмасин, дея бежизга айтмаган. Нега деганда, бир оиланинг бузилиши, нафақат эр ва хотин, балки фарзандлар тақдирида ҳам аянчли из қолдиради. Бу ҳақида бежизга фикр юритаётганимиз йўқ. Чунки турли хил иллатлар сабабли бузилиб кетаётган оилалар ҳамон учраб туради.

Қуйида шу ҳақда фикр юритамиз.

Шофиркон туманида яшовчи Аббос Мирзақулов (исм-шарифлар ўзгартирилган) бундан ўн тўққиз йил бурун Сарвиноз Тўхтаева билан турмуш қуради. Бу орада улар икки нафар фарзанд кўришади. Чамаси ўн йил олдин А. Мирзақулов хорижий давлатга ишлашга кетади. Шундан буён у йилига бир марта қишлоққа келиб-кетиб туради.

Аммо у ўтган йилнинг 2 июнида кутилмаганда она юртига қайтиб келади.

Бироқ бу гал ўзининг уйига эмас, балки тўппа-тўғри укаси Валишерникига боради. Бунинг сабаби умр йўлдоши ҳақида нохуш хабар эшитганида эди.

Гап шундаки, ўтган йил май ойида С. Тўхтаева даволаниш учун касалхонага ётади. Кунларнинг бирида қайнсинглиси Тўлғаной ундан хабар олиш учун шифохонага борганда унинг оқ рангли “Cоbаlt” русумли автомашинада бегона эркак билан гаплашиб ўтирганини кўриб қолади.

Шунда қайнсингилнинг кўнглида С. Тўхтаевага нисбатан шубҳа-гумон пайдо бўлади. У укаси Валишерга қўнғироқ қилиб, кўрганини оқизмай-томизмай айтиб беради. Бу хабарни эшитгач, Валишер ҳам тинчини йўқотади. У дарҳол касалхона атрофидаги кузатув камераларини кўздан кечиришга тушади. Видеотасвирларда С. Тўхтаеванинг қўшни қишлоқда яшовчи дўкончи билан учрашгани акс этган эди.

Валишер ғазаб ва аламдан ўзини қаерга қўйишни билмай дарҳол ушбу видеотасвирларни акаси А. Мирзақуловга жўнатади. Ўз навбатида, у хотинидан видеотасвирлардаги ҳолатни тушунтириб беришни талаб қилади. Бунга жавобан С. Тўхтаева дўкончи билан муносабатини очиқчасига тан олади. Бундай хиёнатни кутмаган А. Мирзақулов хотини билан ажрашишга қарор қилади ва айни мақсадда хориждан қайтиб келади.

Қисқаси, А. Мирзақулов укасининг уйига келгач, С. Тўхтаевага қўнғироқ қилиб, уйдан чиқиб кетишни талаб қилади. Аммо С. Тўхтаева унинг талабига рози бўлмайди. Шундан сўнг А. Мирзақулов қонуний тартибда ажрашиш мақсадида ҳимоячи билан шартнома тузиб, фуқаролик ишлари бўйича Ғиждувон туманлараро судига С. Тўхтаева билан тузилган никоҳни бекор қилиш тўғрисида даъво ариза билан мурожаат этади. Шунингдек, C. Тўхтаева билан бирга ҳудуд профилактика инспектори, маҳалла фуқаролар йиғинининг хотин-қизлар бўйича вакилига учрашиб, уларни мақсадларидан хабардор қилади.

Орадан бир ҳафта ўтгач, А. Мирзақулов С. Тўхтаева билан никоҳдан ажрашишда баъзи масалаларни келишиб олиш мақсадида уйига боради.

Ўғли ҳайдовчилик гувоҳномаси олиш учун имтиҳон топширишга, қизи аммаси Тўлғанойнинг уйига кетгани сабабли С. Тўхтаева ёлғиз эди.

Инсон табиатида шундай қусур бор: баъзилар баҳс-мунозара чоғида бир гапдан қолмайди. Ана шу қусур кўпинча жанжалга гўёки мой сепиб, аксарият ҳолларда унинг фожеали якунланишига сабаб бўлади.

— Алимент ундириш учун судга даъво аризаси бердим, — дейди важоҳат билан С. Тўхтаева. — Бундан ташқари мол-мулкнинг ҳам тенг ярмини оламан…

А. Мирзақулов эса, С. Тўхтаева хиёнат кўчасига кирмаганида бу гаплар бўлмаслигини уқтирмоқчи бўлади.

— Ким билан бирга бўлишим сизни қизиқтирмасин, — дея овозини баландлатади аёл. — Хоҳлаганимни қиламан…

С. Тўхтаеванинг бу гаплари А. Мирзақуловнинг нафсониятига тегиб, кўнглида рашк ва алам ўтини аланглатади. У ғазаб билан у С. Тўхтаевани кўксидан итариб юборади. Аёл тўшакка йиқилгач, ёстиқни унинг юзига узоқ вақт босиб туради. С. Тўхтаева жон ҳолатда типирчилаб, эрининг чангалидан қутулмоқчи бўлса-да, бунинг уддасидан чиқолмайди. Ўз хотинининг қотилига айланган А. Мирзақулов ички ишлар бўлимига бориб ариза ёзади.

— Хотинимни ўлдириш ниятим йўқ эди, — деди суддаги кўрсатмасида А. Мирзақулов. — Гаплари рашк ва жаҳлимни қўзғади, ўзимни тутиб туролмадим. Марҳуманинг яқинларидан кечирим сўрайман…

Суд судланувчига нисбатан жазо тайинлашда жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларни эътиборга олди. А. Мирзақуловни Жиноят кодексининг 97-моддаси (қасддан одам ўлдириш) 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топиб, ўн йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Ушбу аянчли қисмат ва аччиқ тақдир тафсилотини баён этишдан кўзланган мақсад хиёнати сабаб ҳаёти эрининг қўлида хазон бўлган аёлнинг оиласи ва фарзандлари тақдирига бефарқлигини таъкидлашдан иборат. Қолаверса, бу фожианинг келиб чиқишига А. Мирзақуловнинг йиллаб оила бағрига қайтмагани, эр-хотин ўртасидаги меҳрнинг музга айланишига сабаб бўлмадимикин?

Нима бўлганда ҳам хиёнат бир оиланинг тақдирига қора чаплади, эр-хотиннинг турмушини барбод қилди. Энг ёмони, бирининг ширин жони бевақт фожиали хазон бўлиши, иккинчисининг умри темир панжара ортида ўтишига сабабчи бўлди. Бу бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Улуғбек БОЗОРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Шофиркон тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

Мамлакатимизда жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатларига эътибор кундан-кун ортиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, барча давлат бошқаруви органлари, жумладан, судлар зиммасига ҳам алоҳида масъулият юкламоқда. Хусусан, Олий судда жисмоний ва юридик шахслар мурожаатларини кўриб чиқиш бўйича ягона ҳуқуқий тизим яратилиб, соҳага тааллуқли ҳуқуқий база такомиллаштирилмоқда.

Олий суд Раёсатининг 2021 йил 9 ноябрдаги қарорига асосан “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва қуйи судларда жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатларини кўриб чиқиш тартиби тўғрисида”ги Йўриқнома янги таҳрирда тасдиқланди. Унда суд тизимида фуқаролардан умумий мазмунда келиб тушган мурожаатлар билан ишлаш тартиби белгиланди.

Маълумки, судларга икки хил тоифада, яъни процессуал ва умумий мазмундаги шикоят аризалари билан мурожаат қилинади. Умумий мазмундаги мурожаатлар – хат, ариза, таклиф ва шикоят бўлса, процессуал мазмундаги мурожаатларга муайян низо ёки суд қарори билан боғлиқ бўлган ариза, даъво аризаси, илтимоснома, апелляция ва кассация тартибидаги шикоятлар киради.

Қонунчиликка мувофиқ, барча фуқаролар, фуқаролиги бўлмаган шахслар ва чет эл фуқаролари бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш юзасидан судга оғзаки, ёзма ёки электрон шаклда мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Умумий мазмундаги мурожаатлар “Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари тўғрисида” қонунда белгиланган тартибда, яъни судга келиб тушган кундан бошлиб 15 кун ичида, қўшимча ўрганиш ва текшириш, қўшимча ҳужжатларни сўраб олиш талаб этилганда 1 ойгача бўлган муддатда кўриб чиқилади. Агар ариза ва шикоят муддати узайтирилса, бу ҳақда мурожаат қилувчига хабар берилади.

Фуқаролик, жиноят, маъмурий ҳуқуқбузарлик, иқтисодий ва маъмурий ишлар бўйича процессуал мазмунда берилган шикоятлар процессуал қонунчиликда белгиланган муддатларда кўриб чиқилади.

Кейинги йилларда судларга жисмоний ва юридик шахслардан мурожаат қилувчилар сони сезиларли даражада камайган. Жумладан, 2023 йилда судларга 138 минг 821 та мурожаат келиб тушган.

Шундан Олий судга 52 минг 287 та, Ўзбекистон Республикаси Президентининг Виртуал ва Халқ қабулхоналари орқали 66 минг 840 та, вилоят ва унга тенглаштирилган судларга 17 минг 17 та, маъмурий судларга 2 минг 235 та, республика ҳарбий судларига 442 та мурожаат келиб тушган.

Олий судга келиб тушган мурожаатларнинг 20 минг 607 таси ёки 39,4 фоизи умумий мазмундаги, 31 минг 680 таси ёки 60,6 фоизи кассация ҳамда такрорий кассация тартибидаги шикоятларни ташкил қилган.

2023 йил давомида умумий мазмунда келиб тушган мурожаатлар олдинги йилдаги 24 минг 480 та мурожаатга нисбатан 15,8 фоизга камайган. Аммо кассация ҳамда такрорий кассация тартибидаги мурожаатлар 1 минг 84 тага ёки 3,5 фоизга кўпайган.

Албатта, мурожаатларнинг кўпайишини аҳолининг суд тизимига нисбатан ишонч ортиб бораётгани билан изоҳлаш жоиз.

Айтиш керакки, Жиноят-процессуал кодексининг 499-моддасида биринчи ва апелляция инстанцияси судининг ҳукми, ажрими устидан кассация тартибида шикоят қилишга бўлган ҳуқуқ маҳкумга, унинг ҳимоячиси ва қонуний вакилига, жабрланувчига ва унинг вакилига, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ва уларнинг вакиллари биринчи ва апелляция инстанцияси суди ҳукмининг, ажримининг фуқаровий даъвога дахлдор қисми устидан шикоят беришга ҳақли, деб кўрсатилган.

Лекин иш бўйича шикоят беришга ваколати бўлмаган фуқаролар, яъни судланувчи ё маҳкум, даъвогар ёки жавобгарнинг қариндошлари судга таъсир ўтказиш мақсадида юқори идораларга мурожаат йўллаш ҳолати кузатилмоқда.

Олий судга 2023 йил мобайнида айни шундай юқори идоралардан жами 6 минг 292 та мурожаат келиб тушган. Ушбу мурожаатларнинг 673 таси бошқа идораларга, 1 минг 329 таси қуйи судларга юборилган ва 3 минг 482 таси бўйича судга мурожаат қилиш талаби тушунтирилган.

Мурожаат қилиш бўйича қонун талабига риоя этмаслик ёки тартибни билмаслик:

биринчидан, суд тизимига алоқаси бўлмаган идораларга қўшимча иш;

иккинчидан, суд қарорлари устидан шикоят бериш муддатининг ўтиб кетишига, натижада муддатни тиклаш ҳақида ариза бериш талаб этилиб, фуқароларнинг яна ортиқча овора бўлишига олиб келмоқда.

Фуқароларнинг шикоят беришида енгиллик ва қулайлик яратиш мақсадида Олий суд ташаббуси асосида 2021 йил 16 сентябрда қабул қилинган “Судга мурожаат қилиш учун янада қулай шароитлар яратилиши ва фуқаролик процессига соддалаштирилган иш юритиш тартиби жорий этилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан Жиноят-процессуал кодекс, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс, Фуқаролик процессуал кодекс, Иқтисодий процессуал кодекс ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга муҳим ўзгартиришлар киритилди. Шу асосда иш бўйича ваколатли шахслар ва тарафларнинг шикоятга суд қарорларини илова қилиш талаби бекор қилинди.

Бундан ташқари Олий суд раҳбарияти томонидан жисмоний ва юридик шахс вакилларини қабул қилиш жараёни кенг йўлга қўйилмоқда.

Жумладан, 2023 йилда 5 минг 900 нафар жисмоний ва юридик шахс вакиллари қабул қилинган.

Шундан 1 минг 863 нафар фуқаро сайёр қабул жараёнида, 3 минг 785 нафари бевосита идорада, 252 нафари видеоконференцалоқа орқали қабул қилинган. Олий суд раиси томонидан 2 минг 355 нафар жисмоний ва юридик шахс вакили қабул қилинган.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг Виртуал ва Халқ қабулхоналаридан Олий судга 2023 йилда 66 минг 840 та мурожаат келиб тушган. Уларнинг 63 минг 932 таси бўйича мурожаат муаллифларига тегишли ҳуқуқий тушунтиришлар берилган ҳамда 2 минг 908 та мурожаат ижобий ҳал этилган.

Кези келганда шуни алоҳида қайд этиш жоизки, аҳолининг одил судловдан хабардорлик даражасини оширишга йўналтирилган замонавий ахборот-коммуникация технологияларини судлар фаолиятида кенг қўллаш ишлари изчил амалга оширилмоқда. Шу негизда фуқароларнинг Олий судга мурожаат қилиши учун қулай усулда кенг имкониятлар яратилмоқда.

Олий суднинг электрон почтаси (info@supcourt.uz), Интерактив хизматлар портали (my.sud.uz), Олий суд раҳбарияти қабулига электрон рўйхатдан ўтиш (qabul.sud.uz) ва “SudUz” Телеграм-бот ишга туширилган. Фуқаролар Телеграм-бот орқали фуқаролик, иқтисодий, жиноий ва маъмурий ишлар бўйича мурожаат қилиш ва қисқа вақт ичида жавоб олиш имкониятига эга.

Судлар фаолиятига замонавий ахборот-коммуникация технологиялари тизимини жорий этиш орқали жисмоний ва юридик шахсларни судларга мурожаат қилишида қулайлик яратиш масаласи давлатимиз раҳбарининг алоҳида эътиборида турибди. Бу борада Президентимиз томонидан:

• 2017 йил 30 августда “Судлар фаолиятига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада кенгроқ жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”;

• 2020 йил 3 сентябрда “Суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақамлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”;

• 2022 йил 29 январда “Давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқларининг самарали ҳимоя этилишини таъминлаш ҳамда аҳолининг судларга бўлган ишончини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлар қабул қилингани буни яққол тасдиқлайди.

Янада муҳими, 2023 йил 16 январда “Одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш ва судлар фаолияти самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Президент Фармони қабул қилинди.

Ушбу ҳужжатларда судлар фаолиятига замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада кенг жорий этиш, «Е-XSUD» ахборот тизимини такомиллаштириш, суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақамлаштиришнинг кейинги босқичида фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига кўрсатиладиган интерактив электрон хизматлар турларини кенгайтириш, ҳар бир мурожаатни кўриб чиқиш жараёнининг онлайн кузатиб борилишини таъминлаш, суд биноларида интерактив хизматлардан эркин фойдаланиш имкониятини яратиш, давлат органлари қарорлари устидан берилган шикоятларни кўриб чиқишда маъмурий судларнинг ролини кучайтириш каби бир қатор муҳим вазифалар белгиланди.

Мухтасар айтганда, инсон ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг энг мақбул йўли сифатида ҳаётимизга жорий этилган мазкур механизм суд тизимида ҳам қисқа фурсатларда ўз амалий натижаларини бера бошлади.

Олий суд ва қуйи судларда халқимизни рози қилиш йўлида аҳоли билан мулоқот қилиш, жисмоний ва юридик шахслар мурожаатлари ҳар тарафлама тўлиқ, холисона ҳамда қонуний кўриб чиқилиши орқали адолатли қарорлар қабул қилиниши таъминланмоқда.

Султанмурат Ходжамуратов,

Нодирбек Комилов,

Олий суд масъул ходимлари