СУДЛАРНИ МОЛИЯЛАШТИРИШНИНГ ЯНГИ ҲУҚУҚИЙ МЕХАНИЗМЛАРИ
Суд ҳокимиятининг мустақиллиги фақат судьянинг процессуал қарор қабул қилишдаги эркинлиги билан белгиланмайди. Суд ўз вазифаларини самарали бажариши учун унинг ташкилий, моддий-техникавий ва молиявий жиҳатдан зарур ресурслар билан таъминланган бўлиши ҳам муҳим аҳамият касб этади.
Шу нуқтаи назардан, 2026 йил 11 сентябрда қабул қилинган «Суд ҳокимияти органлари фаолиятини молиялаштириш тўғрисида»ги қонун суд тизимини молиявий таъминлашнинг ягона ва аниқ ҳуқуқий асосларини белгилаган муҳим ҳужжатлардан биридир. Янги қонуннинг эътиборга молик жиҳати шундаки, унда суд ҳокимияти органлари фаолиятини молиялаштиришнинг асосий принциплари бевосита қонун даражасида белгилаб берилди.
Бунда, хусусан, қонунийлик, очиқлик ва шаффофлик билан бир қаторда одил судловни таъминлаш учун молиявий ресурсларнинг етарлилиги ҳамда судлар фаолиятининг молиявий мустақиллиги асосий принциплар сифатида белгиланди.
Молиявий таъминланганлик – оддий хўжалик масаласи эмас. У одил судловни амалга ошириш учун зарур шарт-шароитларни яратиш билан бевосита боғлиқ. Қонунга кўра, судлар фаолияти фақат Давлат бюджети ҳисобидан молиялаштирилади.
Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгашининг фаолиятини молиялаштириш учун маблағлар ҳар йилги Давлат бюджети тўғрисидаги қонунда алоҳида назарда тутилади. Қонун судларни молиялаштириш одил судловни тўлиқ ва мустақил амалга ошириш имкониятини таъминлаши кераклигини ҳам белгилайди.
Бу билан суд ҳокимияти органларини молиялаштириш манбаси ва асослари аниқ ҳуқуқий чегараларга эга бўлмоқда. Айни пайтда қонунда маблағларни тақсимлашнинг ҳам аниқ механизмлари белгиланган.
Яъни Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгаши учун ажратилган маблағларни тегишли органларнинг ўзи тақсимлайди. Ҳарбий судлар, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, шунингдек, туман ва шаҳар даражасидаги судлар учун маблағларни тақсимлаш эса, Олий суд ҳузуридаги Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти томонидан амалга оширилади.
Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати — судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини асоссиз қисқартиришга йўл қўймасликка қаратилган кафолатлардир. Жумладан, судлар фаолиятини таъминлаш учун навбатдаги молия йилида ажратиладиган маблағлар, қоида тариқасида, ўтган молия йилида ажратилган маблағлардан кам бўлмаслиги керак.
Бундан ташқари давлат бюджети даромадлари прогнозининг ижросидан келиб чиқиб, судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини камайтириш мумкин эмас. Бюджет кодексига киритилган ўзгартишларда эса, давлат бюджети тақчиллигининг тасдиқланган чекланган миқдори ортиб кетган тақдирда ҳам, судлар фаолиятини молиялаштириш харажатларини қисқартиришга йўл қўйилмаслиги белгиланди.
Мазкур нормаларнинг амалий аҳамияти шундаки, судларнинг узлуксиз фаолияти бюджет жараёнидаги ўзгаришлар туфайли зарур молиявий ресурслардан маҳрум бўлиб қолишининг олдини олишга ҳуқуқий асос яратади.
Янги қонун судларнинг бюджет маблағларини олиш билан чекланиб қолмасдан, уларни шакллантириш жараёнидаги иштирокини ҳам назарда тутади. Навбатдаги йил учун Давлат бюджети лойиҳасининг судлар фаолиятини молиялаштиришга оид қисми бўйича бюджет сўровлари Конституциявий суд, Олий суд, Судьялар олий кенгаши ва Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти томонидан тайёрланади.
Агар бюджет лойиҳасини тайёрлаш жараёнида ўзаро келишмовчиликлар юзага келса, тегишли суд органларининг таклифлари бюджет лойиҳасига илова қилиниши назарда тутилган.
Одил судловнинг сифати, аввало, судья ва суд аппарати ходимларининг профессионал фаолияти билан боғлиқ. Шу сабабли янги қонунда инсон омилига ҳам алоҳида эътибор қаратилган.
Давлат бюджети лойиҳасини ишлаб чиқишда судьялар ва суд аппарати ходимларининг иш ҳақи, меҳнатини рағбатлантирувчи тўловлар, судларнинг моддий-техника ва молиявий таъминоти, шунингдек, судьялар ва уларнинг оила аъзоларини ижтимоий таъминлаш билан боғлиқ харажатлар инобатга олиниши белгиланган. Қонунчиликка мувофиқ, судьялар ва суд аппарати ходимларига пул мукофотлари ҳамда бир марталик моддий ёрдам учун маблағлар ҳам ажратилади.
Шу билан бирга, судьялар ва суд аппарати ходимларининг меҳнатига ҳақ тўлаш ҳамда уларни моддий рағбатлантириш тартиби Президент томонидан белгиланиши назарда тутилган. Бу ёндашув суд фаолиятини фақат бинолар ва техника билан таъминлаш эмас, балки одил судловни амалга оширадиган кадрларнинг меҳнат шароитларини ҳам тизимли равишда молиялаштиришни назарда тутади.
Ушбу қонуннинг муҳим жиҳатларидан яна бири — ажратилган маблағларни тасарруф этиш масаласида белгиланган мустақилликдир.
Конституциявий суд, Олий суд ва Судьялар олий кенгаши учун тегишли молия йилига ажратилган маблағлар мазкур органлар томонидан қонунчиликка мувофиқ мустақил равишда тасарруф этилади.
Бу ўринда молиявий мустақиллик ва молиявий интизом бир-бирини тўлдиради. Яъни маблағларни мустақил тасарруф этиш улардан мақсадли, самарали ва қонунчилик талабларига мувофиқ фойдаланиш масъулияти билан уйғун ҳолда амалга оширилади.
Хулоса қилиб айтганда, суд мустақиллиги — ҳуқуқий давлатнинг асосий белгиларидан бири. Бироқ мустақил суд ҳокимиятини фақат қонун билан ваколат бериш орқали шакллантириб бўлмайди. Унинг самарали фаолияти учун барқарор молиявий асос, муносиб меҳнат шароити, замонавий инфратузилма ва зарур ресурслар талаб этилади.
Бинобарин, «Суд ҳокимияти органлари фаолиятини молиялаштириш тўғрисида»ги қонун ана шу эҳтиёжларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишга қаратилган.
Энг муҳими, қонунда молиялаштириш масаласи суд ҳокимиятининг кундалик хўжалик эҳтиёжи сифатида эмас, балки одил судловни тўлиқ ва мустақил амалга ошириш учун зарур ҳуқуқий шарт-шароит сифатида белгиланмоқда. Буларнинг барчаси, ўз навбатида, суд тизимининг барқарор ишлаши, судларга мурожаат қилган шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилиш учун зарур ташкилий ва молиявий асосларни мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Йигитали ТОШЕВ,
Олий суд ҳузуридаги
Судлар фаолиятини таъминлаш
департаменти директори ўринбосари
