ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЗАРУРИЯТИ АМАЛДАГИ ҚОНУНЛАРГА ТЕГИШЛИ ЎЗГАРТИШЛАР КИРИТИШНИ ТАҚОЗО ЭТАДИ
Ҳуқуқий демократик давлат барпо этиш жараёнида қонун устуворлиги ва жамоат тартибини таъминлаш муҳим вазифалар сирасига киради. Бу борада Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс алоҳида ўрин тутади. Зеро, ушбу кодекс жамиятда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳамда давлат органлари фаолиятини тартибга солишда муҳим ҳуқуқий механизм сифатида хизмат қилмоқда.
Кейинги йилларда мамлакатимизда кенг қамровли ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилди. Жамият ҳаётининг жадал ўзгариши, иқтисодий муносабатларнинг мураккаблашуви ва рақамли технологияларнинг ривожланиши амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексни янада такомиллаштиришни тақозо этмоқда.
Аввало, дунёнинг ривожланган давлатлари тажрибасига назар ташлайдиган бўлсак, маъмурий жавобгарлик тизимида шаффофлик, рақамлаштириш ва профилактикага алоҳида эътибор қаратилади. Шу билан бирга, ҳар бир давлат ўзининг миллий хусусиятлари, анъана ва ижтимоий шароитларини ҳисобга олган ҳолда миллий қонунчилигини шакллантиради.
Шу нуқтаи назардан, илғор халқаро тажрибани миллий қонунчиликка мослаштирган ҳолда жорий этиш муҳим вазифалардан биридир. Зеро, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексни такомиллаштириш — фақат қонун нормаларини ўзгартириш эмас, балки жамиятда адолат, тартиб ва ҳуқуқий онгни мустаҳкамлашга қаратилган кенг қамровли жараёндир.
Жазо тизимини адолатли шакллантириш, рақамлаштиришни кенг жорий этиш, профилактикага устувор аҳамият бериш ва инсонпарварлик тамойилларини таъминлаш орқали ушбу кодексни янада самарали ҳуқуқий воситага айлантириш бугунги куннинг долзарб вазифасидир.
Суд амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, айрим моддаларни такомиллаштириш орқали ушбу кодекснинг самарадорлигини янада ошириш мумкин.
Хусусан, кодекснинг 41-моддасида маъмурий жазо турлари, жумладан, жарима қўллаш тартиби белгиланган.
Бироқ айрим ҳуқуқбузарликлар бўйича белгиланган жарималар миқдори бугунги иқтисодий шароитга тўлиқ мос келмайди. Масалан, майда безорилик ёки жамоат жойларида тартиб бузиш ҳолатлари учун белгиланган жарималар баъзан ҳуқуқбузар учун сезиларли таъсир кўрсатмайди.
Натижада бундай ҳуқуқбузарликлар яна қайта содир этилиш ҳолатларига дуч келинмоқда. Шу сабабли:
• жарималарни базавий ҳисоблаш миқдорига боғлиқ равишда автоматик индексация қилиш;
• такрорий ҳуқуқбузарликлар учун жазони кучайтириш;
• ижтимоий ҳолатдан келиб чиққан ҳолда, дифференциал жарима жорий этиш таклиф этилади.
Бундан ташқари кодекснинг 183-моддаси амалиётда энг кўп қўлланиладиган нормалардандир. Ушбу моддада белгиланган жазо чоралари айрим ҳолларда ҳуқуқбузарликнинг оғирлигига нисбатан етарли даражада эмас.
Шу боис ушбу моддани қайта кўриб чиқиш лозим. Айниқса:
• жамоат жойларида ҳақоратли хатти-ҳаракатлар;
• тинчликни бузиш ҳолатлари учун жазо чораларини кучайтириш зарурати мавжуд.
Шу билан бирга, биринчи марта ҳуқуқбузарлик содир этилган ҳолатларда огоҳлантириш ёки жамоат ишлари каби муқобил чораларни кенг қўллаш мақсадга мувофиқ бўлади, назаримизда.
Шунингдек, судларда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 128-моддаси бўйича ишлар сони бирмунча юқори. Бу эса, соҳада рақамлаштириш имкониятларидан кенг фойдаланиш орқали самарадорликни ошириш мумкин деган хулосани беради. Чунки:
• автоматик фото ва видео қайд этиш тизимларини кенгайтириш;
• жарималарни онлайн кузатиш ва тўлаш имкониятларини соддалаштириш;
• ҳайдовчилар учун ягона электрон тарих (рейтинг) тизимини жорий этиш чоралари инсон омилини камайтириш ва шаффофликни таъминлашга хизмат қилади.
Ушбу кодекснинг 245250-моддаларида маъмурий иш юритиш тартиби белгиланган. Амалда эса, ушбу жараёнлар ҳали-ҳамон кўп жиҳатдан қоғозбозликка таянилади. Бунинг ечими:
• мажбурий тарзда электрон баённома тузишни жорий этиш;
• суд ва ваколатли органлар ўртасида ягона электрон ахборот алмашинувини жорий этиш;
• фуқаролар учун онлайн шикоят бериш ва уни кузатиш тизимини яратиш зарур ҳисобланади, деган фикрдамиз.
Инсонпарварлик тамойили, маълумки, қонунларимизнинг туб мағзини ташкил этади. Шунга кўра, кодекснинг 21-моддасини кенг қўллаш зарур.
Амалда эса, 21-моддага мувофиқ, ҳуқуқбузарлик аҳамияти кам бўлган ҳолларда шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш мумкин.
Бироқ амалиётда ушбу норма етарли даражада қўлланиляпти, деб бўлмайди. Шу боис:
• биринчи марта содир этилган енгил ҳуқуқбузарликларда ушбу моддани кенгроқ қўллаш;
• огоҳлантириш институтини янада кенгайтириш;
• профилактикага йўналтирилган ёндашувни кучайтириш мақсадга мувофиқдир.
Хулоса қилиб айтганда, юқорида баён этилган таклифлар Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексдан ўрин олиши жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш, ҳуқуқбузарликларни камайтириш ва фуқароларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини янада оширишга самарали хизмат қилади, деган фикрдамиз.
Дилшод ЭШМАТОВ,
жиноят ишлари бўйича
Пахтачи тумани суди тергов судьяси
