Нафс қутқусига берилиш кишини тўғри йўлдан адаштириши тайин. Буни Мажбурий ижро бюросининг Хива тумани бўлимида депозит бўйича мутахассис вазифасида фаолият юритган Дониёр Оллаёровнинг қилмишлари мисолида ҳам кўриш мумкин. Бўлимнинг айланма ҳисоб рақамидаги катта миқдордаги пул маблағи унинг тинчини ўғирлади. Шу тариқа у нафсининг қутқусига учиб, ушбу маблағни ўзлаштириш йўлини излай бошлади.

Маълумки, суд ҳужжатлари асосида келиб тушган маблағлар мажбурий ижро бўлими орқали ўз эгалари: турли ташкилот ва идоралар, жисмоний шахслар ихтиёрига топширилади, унгача эса, бўлимнинг депозит ҳисоб рақамида сақланади. Бу маблағларнинг катта қисмини эгаларига қонуний тартибда етказиб бериш Д. Оллаёровнинг хизмат вазифаси саналади.

Аммо айни шу жараёнда унинг хаёли бузилди: шунча маблағ қўлидан ўтса-ю, у индамай турса, бунинг устига электрон ғазнани очиш мурвати — логин-парол ҳам унинг қўлида бўлса, ношудлик эмасми?!

У жиноий қилмишнинг қоронғи кўчасига ана шу тариқа кирди. “Банк-Мижоз” дастурининг ўзига ишониб топширилган махфий “ЭРИ” калити имкониятидан ғаразли ниятда фойдаланди.

Алимент ундирувчи Гулнора Вафоева (исм-шарифлар ўзгартирилган)нинг телефонига кутилмаганда қўнғироқ бўлди. У ўзини мажбурий ижро бюросининг Хива тумани бўлими мутахассиси Дониёр Оллаёров, деб таништиргач, дарҳол муддаога кўчди: ўзидан катта хатолик ўтгани, шошма-шошарлик оқибатида нақ 20 миллион сўм пулни унинг шахсий банк пластик картасига ўтказиб юборганини билдирди. Сўнг хижолатомуз овозда иложи бўлса, ушбу пулни ўзининг банк пластик картасига қайта ўтказиб юборишни илтимос қилди. Г. Вафоева ҳам унга эътироз билдирмади, аксинча, картасига “адашиб” тушган маблағни шу заҳотиёқ ортга қайтарди. Бу маблағ бир зумда Д. Оллаёровнинг шахсий ҳисоб картасидан жой олди.

Албатта, баъзан иш бор жойда хато ҳам бўлади. Буни тушуниш мумкин, аммо бир хил хато такрор-такрор содир этилаверса, энди бу хато эмас, қасддан содир этилган қилмиш ҳисобланади. Буни қарангки, Г. Вафоева айнан шундай ҳолатга дуч келди. Д. Оллаёровнинг “паришонхотирлиги” изи узилмас “адашув”ларга уланди. Масъул ходимнинг бу қабилдаги “ҳиммати” ортидан Г. Вафоеванинг банк пластик картаси “адашиб” келиб қолган омонат маблағлар билан тўлиб-тошди. Аммо Г. Вафоева ўзганинг ҳаққига хиёнат қилмади, пулларни Д. Оллаёровнинг илтимос ва узрҳохлиги остида канда қилмай қайтариб турди. Бу ёғини сўрасангиз, 2022 йилнинг август ойидан бошланган “англашилмовчилик”лар то 2023 йилнинг май ойига қадар давом этди.

Аниқроғи, ушбу давр ичида Г. Вафоеванинг банк пластик картасига такрор-такрор 56 марта маблағ келиб тушди. Бу маблағнинг жами миқдори 929,5 миллион сўмни ташкил этди. Бу ўз навбатида, ижро тизими орқали амалга ошириладиган ундирувларни кутаётган кўплаб жисмоний ва юридик шахсларга шунча миқдорда зарар етганини кўрсатади.

Булар ҳали ҳаммаси эмас. Г. Вафоева Д. Оллаёровнинг мажбурий ижро бўлимида салкам 2,5 йиллик фаолияти мобайнидаги давомли “янгилишувлар”га рўбарў келган 13 нафар алимент ундирувчи фуқаронинг бири, холос. Аниқроқ айтганда, Д. Оллаёров ушбу нуфузли маҳкамадаги фаолияти мобайнида бу фуқароларнинг шахсий пластик картасига “янгилишган” ҳолда 127 марта пул маблағи ўтказади. Бу жараёнда атай нотўғри ҳисоблаш орқали биргина Д. Сапарованинг ўзига 5 марта, яъни 50 миллион сўм миқдорида пул маблағи жўнатилди. Яна бир алимент ундирувчи С. Пирниёзовага “шошма-шошарлик” боис икки ҳолатда ўтказилган пулнинг миқдори 19 миллион сўмни ташкил этади. Алдов ва сохтакорликка асосланган жиноий фаолият асносида ўзлаштирилган, талон-торож этилган маблағнинг умумий миқдори 1 миллиард 799,4 миллион сўмга етди.

Аслида текин луқма нафс қутқусига учган кимса учун тузоқ саналади. Ўз нафсининг қурбонига айланган Д. Оллаёров ҳам шу тузоққа тушди.

Аввалига у қилмишлари ошкор бўлиб қолишдан чўчиб, содир этган жиноятининг изларини ёпиш учун ўзича чора излади. Шу мақсадда ўз шахсий электрон картасига қайтариб юборилган маблағнинг бир қисмини ими-жимида яна ўз ўрнига қўйди. Қайтарилган маблағ ҳажми 624 миллион сўмни ташкил этди. “Чап чўнтак”дан жой олган маблағнинг ҳажми нақд 1 миллиард 175,4 миллион сўм эди. Энди бундай катта миқдордаги пулни истаган нарсасига сарфлаши мумкин. Д. Оллаёров “1xBet” букмекер сайти орқали пул тикиш йўли билан ўйналадиган қиморбозликни танлади.

Бошқача айтганда, нопок қилмиш яна бир нопокликка бошлади.

Афсусланарли томони шундаки, у бу қилмишлари билан чекланмади.

Ҳакалак отган нафсини жиловлашни хаёлига ҳам келтирмади. У ўзича жиноий қилмишнинг янги бир усулини ўйлаб топди. Илгари узлуксиз равишда “янгилишиб” пул жўнатиши оқибатида аллақачон таниш бўлиб қолган Г. Вафоева ва алимент ундирувчи бошқа фуқароларнинг банк пластик карталарини турли хил важ-баҳоналарни рўкач қилган ҳолда муайян муддатга сўраб олди. Сўнг хизмат хонасида ўтирган куйи мўмай миқдордаги маблағни бир қўли билан ушбу пластик карталарга жойлаш, иккинчи қўли билан эса, ўз ҳисобига қайтариш амалини пухта ўзлаштирди.

У айнан шундай йўл билан катта миқдордаги маблағни талон-торож қилди.

Охир-оқибат барибир унинг жиноий қилмишлари ошкор бўлди ва у қонун олдида жавоб беришига тўғри келди.

Айтиш керакки, Д. Оллаёров суд ва терговда содир этган жиноий қилмишларининг барини тан олди. Судда Мажбурий ижро бўлимида рўй берган жиноий ҳодисалар тафсилотига тўлиқ ойдинлик киритилди.

Фуқаровий даъвогар ва гувоҳлар ҳам вазиятга холис назар билан қарашди.

Дастлабки босқич суди бу ҳолатларнинг барини жиддий жиноий ҳодиса сифатида баҳолади. Шу билан бирга айбланувчи Д. Оллаёровнинг оилавий аҳволи, 3 нафар фарзанди борлиги, шунингдек, у истиқомат қилган фуқаролар йиғинининг кафолат хати ва етказилган зарар қисман қопланганини инобатга олди. Айни пайтда жиноят учун жазо муқарралиги тамойилини ҳам назарда тутди. Д. Оллаёров томонидан салкам 2,5 йил давомида узлуксиз равишда содир қилиб келинган кирдикорларни Жиноят кодексининг ўзлаштириш ва талон-торожликка тааллуқли 167-моддаси 3-қисми “а”, “г” бандлари, қалбакилаштиришга оид 228-моддаси 1-қисмига асосан малакалади. Судланувчига ҳар икки модда талабига биноан 7 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Ҳукмга кўра, етказилган зарарнинг 624 миллион сўми судланувчи томонидан қоплангани инобатга олинди. Шунингдек, 1 миллиард 175,4 миллион сўмлик молиявий зарарни қоплаш мажбурияти унинг зиммасида қолдирилди.

Дастлабки босқич судининг шу юзадан чиқарган ҳукми кейинчалик Хоразм вилояти судининг жиноят ишлари бўйича аппеляция ҳайъатида ҳам кўриб чиқилди. Ҳайъат дастлабки босқич судининг ҳукми қонуний ва асосли эканлигини эътироф этди ва уни ўз кучида қолдирди.

Ўзгалар ҳаққига хиёнат қилиш, қонун талаби, инсонийлик таомилларини назар-писанд этмасликнинг ҳуқуқий оқибатлари ана шундай якун топди.

Музаффар Самандаров,

Хоразм вилояти суди судьяси

Ўтган йили Мирзо Улуғбек туманидаги 49-умумтаълим мактаби директори Наргиза Рустамованинг бошига жиддий ташвиш тушди. Бунга 10-синф ўқувчиси Т. Жўраевнинг асоссиз кўп дарс қолдириши таълим сифатига салбий таъсир кўрсатгани туфайли уни синфдан-синфга ўтказмасликка қарор қилгани сабаб бўлди.

Айблов хулосасида ёзилишича, ўқувчининг отаси Нодир Бобоназаров директор 300 АҚШ доллари миқдорида пора сўрагани ҳақида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат этади. Шундан сўнг тезкор тадбир ўтказилади. Тадбир мобайнида Н. Бобоназаров Н. Рустамованинг хонасига кириб, унга билдирмай, дафтар остига 300 АҚШ долларини қўйиб чиқиб кетади. Сўнгра гўёки директор пора олган вақтда ушлангандек қўлга олинади. Оқибатда унга нисбатан Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “в” банди билан жиноят иши қўзғатилади.

Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ушбу ишни судда кўриш жараёнида Н. Рустамованинг айбсиз экани аён бўлди.

Н. Бобоназаров дастлабки терговда мактаб директори фарзандини синфдан-синфга қолдирмаслик ва кейинги ўқув йилининг дарс соатларига эркин қатнашиш имкониятини яратиб бериш эвазига 300 АҚШ доллари миқдорида пора талаб қилгани тўғрисида Тошкент шаҳар ички ишлар бош бошқармаси бошлиғига ариза билан мурожаат қилганидан сўнг тезкор тадбирда иштирок этганини билдирган.

Қолаверса, Н. Бобоназаровнинг аризаси бўйича ўтказилган тезкор тадбир 2023 йил 6 июнь куни соат 11:40да бошланиб, шу куни соат 14:09да якунланган. Буни тезкор тадбирда иштирок этган холислар И. Адашов ва Ш. Арзиев ҳам тасдиқлаган. Ваҳоланки, Н. Бобоназаровнинг Тошкент шаҳар ички ишлар бош бошқармаси бошлиғи номига ёзган аризаси Ички ишлар вазирлигининг электрон порталига 2023 йил 6 июнь куни соат 13:32да келиб тушган. Сўнгра мазкур мурожаат шу куни соат 14:11да “E-material” электрон дастурига тегишли рақам билан қайд қилиниб, Тошкент шаҳар ички ишлар бош бошқармаси бўлими бошлиғи А. Фозилов томонидан Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш Департаментининг Мирзо Улуғбек тумани бўлими тезкор вакили Р. Тўраевга йўналтирилган.

Яъни фуқаро ҳали мурожаат қилмасдан ва ариза тегишли тартибда қайд этилмасидан олдин мактаб директорига нисбатан тезкор тадбир ўтказиш бошланган. Шунингдек, Н. Бобоназаровнинг аризасида сана кўрсатилмаган. Энг эътиборлиси, Ички ишлар вазирлигининг 2016 йил 12 ноябрдаги 180-сонли буйруғи билан тасдиқланган “Ички ишлар органларида жиноят ва ҳодисаларга оид аризалар, хабарлар ҳамда бошқа маълумотларни қабул қилиш, рўйхатга олиш, кўриб чиқиш ва ҳисобини юритиш тартиби тўғрисида”ги Йўриқноманинг 45-бандида “Жиноят ва ҳодисалар ҳақидаги мурожаатларни навбатчилик қисмидаги 1-шакл китоби ёки 2-шакл журналига қайд этмасдан туриб текшириш, ижро этиш учун ходимларга топшириш қатъиян тақиқланади” дея белгиланган.

Бундан ташқари холис И. Адашов “Стенограмма кўринишидаги аудиоёзувларни кўздан кечириш ва эшитиб қўриш” ҳамда “Аризани текшириш мақсадида тезкор тадбир ўтказиш, далилий ашёларни кўздан кечириш ва олиш” ҳаракатларида холис сифатида иштирок этмаган.

Шунингдек, холислардан яна бири Ш. Арзиев ушбу ҳаракатлар бўйича тузилган баённомалардаги имзо унга тегишли эмаслигини билдирди. Бу эса, баённомалар сохта эканини англатади.

Шунингдек, холислар Н. Рустамованинг Н. Бобоназаровдан пул олганини ўз кўзлари билан кўрмагани ҳамда овоз эшитиш мосламаси орқали эшитмаганини ҳам тасдиқлашди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 20-моддасига мувофиқ, давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши керак. Инсон билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилади. Асосий қонунимизнинг 55-моддасида эса, “Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади” деб қайд этилган. Ана шу асосларга таянган жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек тумани суди Н. Рустамовани айбсиз деб топиб, оқлади.

Лекин тергов органи томонидан оқлов ҳукмига нисбатан апелляция протести келтирилди. Айтиш керакки, апелляция инстанцияси суди томонидан суд-хатшунослик экспертизаси тайинланди. Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертиза марказининг 2024 йил 23 февралдаги хулосаси ҳам тергов органи томонидан тўпланган аксарият далиллар номақбул эканини кўрсатди.

Амалдаги “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги қонуннинг 18-моддасида “Маълумотларни тўплаш ва тизимлаштириш, тезкор-қидирув фаолияти натижаларини текшириш ва баҳолаш, шунингдек, улар асосида ушбу қонуннинг 15-моддасида назарда тутилган асослар мавжуд бўлган тақдирда, тегишли қарорлар қабул қилиш мақсадида тезкор-қидирув иш юритуви ишлари юритилади” деб белгиланган. Бироқ жиноят иши бўйича тезкор-қидирув тадбири ўтказилган пайтда бу ҳақда қарор мавжуд бўлмаган.

Бундан ташқари судда Н. Рустамова ва Н. Бобоназаров ўртасидаги суҳбат 2023 йил апрель ойида бўлиб ўтгани маълум қилинди. Лекин бу вақтда Н. Бобоназаровга диктофон тақдим этилмаган. Аммо баённомада диктофон тақдим этилгани қайд қилинган. Шунингдек, Н. Бобоназаров Н. Рустамова билан бўлган аудио суҳбатни ички ишлар ходимига “Телеграм” мессенжери орқали ўтказиб берган. Баённомада унинг суҳбати ёзилган дискни тақдим этгани кўрсатилган. Бу ҳолатда ҳам 2023 йил 6 июнда тузилган “Стенограмма кўринишидаги аудио­ёзувларни кўздан кечириш ва эшитиб кўриш ҳақида”ги баённома номақбул далил деб топилади.

Бинобарин, Тошкент шаҳар суди апелляция протестини қаноатлантиришни рад этиб, жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек тумани судининг оқлов ҳукмини ўзгаришсиз қолдирди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида кечаётган кенг кўламли ислоҳотлар инсон қадрини улуғлаш, адолатни юзага чиқаришга қаратилган. Судларда ноҳақ айбланган шахсларнинг оқланаётгани ана шу ислоҳотларнинг ёрқин ифодасидир.

Баҳром БЕРДИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди судьяси

Маълумки, суд амалиётида фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, одил судловни амалга оширишда даъвони таъминлаш институти ҳам муҳим ўрин тутади.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади: хўш, даъво нима? Уни таъминлашнинг усуллари нималардан иборат?

Аввало шуни айтиш керакки, даъво – бузилган ҳақ-ҳуқуқни талаб қилиш ёки уни ҳимоя этиш ҳақида судга қилинадиган мурожаатдир. Даъвогарнинг талаблари жавобгар тарафидан ихтиёрий бажарилмаслиги даъвонинг асосий шарти саналади.

Таъкидлаш лозимки, баъзан даъво қаноатлантирилган қарорни ижро этиш жуда қийин ёки имконсиз бўлиши мумкин. Бундай ҳолатнинг олдини олиш мақсадида қонунчиликда даъвони таъминлаш институти жорий этилган.

Амалдаги Фуқаролик процессуал кодексининг 105-моддасига асосан, суд даъвони таъминлаш чораларини ишда иштирок этувчи шахсларнинг аризаси ёки ўз ташаббуси билан кўриши мумкин. Агар даъво давлат фойдасига мулкий ундирувлар билан боғлиқ бўлса, суд уни таъминлаш чораларини кўриши шарт. Бунга суд процессининг ҳар қандай босқичида йўл қўйилади.

Айтиш керакки, даъвони таъминлашнинг бир нечта усуллари мавжуд.

Аниқроқ айтганда, Фуқаролик процессуал кодексининг 106-моддасига кўра, жавобгарга тегишли бўлган ва унинг ўзида ёки бошқа шахсда турган мол-мулкни ёхуд пул маблағларини хатлаш, жавобгар муайян ҳаракатларни амалга оширишини ҳамда бошқа шахсларнинг жавобгарга мол-мулк беришини ёки унга нисбатан бошқа мажбуриятларни бажаришини тақиқлаш мумкин. Мол-мулкни хатлашдан чиқариш тўғрисида даъво қилинган тақдирда, уни реализация қилишни тўхтатиш, қарздор ижро ҳужжати юзасидан суд тартибида низолашаётган бўлса ва агар бунга қонун йўл қўйса, бу ҳужжат бўйича ундирувни тўхтатиш ҳам шулар жумласидандир.

Шунингдек, низоли мол-мулк бузилиши, ҳолати ёмонлашишининг олдини олиш мақсадида жавобгарга муайян ҳаракатларни амалга ошириш мажбуриятини юклатиш, низоли мол-мулкни сақлаш учун учинчи шахсга (сақловчига) топшириш ҳам мумкин. Суд зарур ҳолларда даъвони таъминлаш бўйича бошқа чораларни ҳам кўради.

Юқоридаги қоидаларга биноан, судья мулкни рўйхатдан чиқариш тўғрисидаги аризани қабул қилгач, даъвони таъминлаш мақсадида низоли мулкка нисбатан ижро ҳаракатларини тўхтатиш ҳақида ажрим чиқариши ва унинг нусхасини Бош прокуратура ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг ҳудудий бўлимига юбориши лозим. Ушбу тартиб Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан мулкни рўйхат (арест)дан чиқариш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликнинг қўлланиши тўғрисида”ги 13-сонли қарори 8-бандида белгиланган.

Бундан ташқари даъвони таъминлаш чоралари арз қилинган талабга мутаносиб бўлиши керак. Суд зарур ҳолларда даъвони таъминлаш чорасининг бир нечта турини қўллаши мумкин. Лекин уларнинг умумий суммаси даъвонинг баҳосидан ошиб кетмаслиги шарт.

Даъвони таъминлаш тўғрисидаги ариза судья томонидан ариза келиб тушган куниёқ жавобгар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларни хабардор қилмаган ҳолда ҳал этилади.

Фуқаролик процессуал кодексининг 108-моддасига мувофиқ, суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришларини эшитиб, даъвони таъминлашнинг бир турини бошқаси билан алмаштириши мумкин. Айни масала ишда иштирок этаётган шахслар хабардор қилинган ҳолда суд мажлисида ҳал этилади. Бироқ бу шахсларнинг келмагани даъвони таъминлашни бекор қилиш тўғрисидаги масалани кўриб чиқиш учун тўсқинлик қилмайди.

Шу ўринда яна айтиб ўтиш керакки, даъво рад қилинса, даъвони таъминлаш чоралари ҳал қилув қарори қонуний кучга киргунига қадар сақланиб қолади. Аммо суд даъвони таъминлаш чораларини бекор қилиш тўғрисида ҳал қилув қарори билан бир вақтда ёки у қабул қилинганидан сўнг ажрим чиқариши мумкин. Даъво қаноатлантирилган тақдирда, даъвони таъминлаш чоралари ҳал қилув қарори амалда ижро этилгунига қадар ўз кучини сақлаб қолади. Бошқа тоифадаги ишлар сингари даъвони таъминлаш тўғрисидаги ажрим устидан хусусий шикоят (протест) берилиши мумкин. Лекин бу чиқарилган ажримнинг ижросини тўхтатиб туриш учун асос бўлмайди.

Хуллас, даъвони таъминлашнинг бундай тартиби инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш баробарида одил судлов сифатининг ошишига ҳам хизмат қилади.

Бобир ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари —

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Инсонпарварлик ва кечиримлилик каби умумбашарий қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимиздан мустаҳкам ўрин олган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ қутулиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойилларини кучайтириш ҳамда амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди. Шу мақсадда ривожланган демократик мамлакатларда қўлланиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш зарур.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда илк бор ярашув институти жорий этилди, Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган қарийб йигирма уч йил давомида қонунчилик янада такомиллаштирилиб, жиноят процессларида уни қўллаш доираси тобора кенгайиб бораётгани унинг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан дарак беради.

Мазкур институт эндиликда маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланила бошланганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрдаги “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Қонунга асосан ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 12 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликлар — туҳмат (40-модда), ҳақорат қилиш (41-модда), фуқароларнинг турар жойи дахлсизлигини бузиш (45-модда), фуқарога маънавий ёки моддий зарар етказиши мумкин бўлган маълумотларни ошкор этиш (46-модда), шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш (46-1-модда), енгил тан жароҳати етказиш (52-модда), мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш (61-2-модда), экинзорларни пайҳон қилиш, қишлоқ хўжалик экинларининг далада тўплаб қўйилган ҳосилига зарар етказиш ёки уни йўқ қилиб юбориш, кўчатларга шикаст етказиш (104-модда), транспорт воситалари ҳайдовчиларининг йўл ҳаракати қоидаларини бузиши жабрланувчига енгил тан жароҳати ёки анча миқдорда моддий зарар етказилишига олиб келиши (133-модда), ҳайдовчиларнинг йўл ҳаракати қоидаларини бузиши транспорт воситалари ёки бошқа мол-мулкнинг шикастланишига олиб келиши (134-модда), майда безорилик (183-модда) ҳамда ўзбошимчалик (200-модда) содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб ишни тугатиши мумкин.

Эслатиш жоизки, ушбу қонун қабул қилингунга қадар маъмурий ҳуқуқбузарликларга оид ишлар бўйича юқорида кўрсатилган ярашув шартлари бажарилган ҳолларда ҳам шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб бўлмас эди. Эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билишлар ва ҳамкасблар ўртасида арзимаган келишмовчилик туфайли содир бўладиган жанжаллар оқибати бартараф этилгандан сўнг аксарият ҳолларда тарафлар ярашган бўлса ҳам ҳуқуқбузарлар маъмурий жазога тортилар эди.

Жиноят ва маъмурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни ҳал қилишдаги номутаносиб процессуал тартиблар, яъни жиноят процессида ярашув институти қоидаларини татбиқ этиш мумкин бўлган айни вақтда маъмурий ҳуқуқбузарликларга доир ишларда қўллаб бўлмаслиги номутаносиб ҳолатни юзага келтирар эди. Маъмурий ишларга ярашув институти жорий этилиши билан бу каби ҳолатларга қисман барҳам берилди.

“Қисман” дейилишининг сабаби шундаки, ҳозирда маъмурий ҳуқуқбузарликларга оид ишларда ярашув институтини қўллаш доираси анча тор. Аниқроқ айтганда, буни ярашув институти татбиқ этиладиган Жиноят кодексининг моддалари сони 47 та бўлгани ҳолда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексидаги атиги 12 та моддада назарда тутилган ҳуқуқбузарликларга нисбатан ярашув қоидалари қўлланишидан ҳам яққол кўриш мумкин.

Бу ҳолатни ҳаётий мисоллар асосида таҳлил этадиган бўлсак, Ж. уйида бир рўзғор асосида яшаётган Н. билан жанжаллашиб қолади ва унга соғлиғи қисқа вақтга бузилишига сабаб бўлган енгил тан жароҳати етказиб, оилавий зўравонлик содир қилган. Дастлабки терговда Ж. айбига иқрор ва қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлиб, кечирим сўраб, жабрланувчига етказилган моддий зарарни қоплаган.

Суднинг ажримига кўра, Ж.га нисбатан Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 3-қисми билан юритилган жиноят иши тарафлар ярашгани муносабати билан тугатилиб, у жиноий жавобгарликдан озод қилинган.

Бошқа бир ҳолатда Д. турмуш ўртоғи М. билан арзимаган сабабга кўра, жанжаллашиб, унинг шаъни ва қадр-қимматини таҳқирлаб, яқин қариндошларидан ажратиб, оилавий зўравонлик содир этган. Кейинчалик Д. қилмишидан пушаймон бўлиб, жабрланувчи билан ярашиб, етказилган зарарни қоплаган. Жабрланувчи М. судга ярашув ҳақида ариза тақдим қилганига қарамасдан, Д. маъмурий жазога тортилган. Чунки оилавий зўравонлик (Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддаси) содир этган шахсга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддаси татбиқ этилмайди.

Аҳамиятли томони шундаки, маъмурий жавобгарликдан фарқли равишда жиноий жавобгарликни юзага келтирадиган оилавий (маиший) зўравонлик (Жиноят кодексининг 126-1-моддаси биринчи, иккинчи, учинчи ва тўртинчи қисмлари) ҳаракатларини содир этган шахс Жиноят кодексининг 66-1-моддасида назарда тутилган ярашув шартларини бажарган тақдирда, у жиноий жавобгарликдан озод қилиниши мумкин.

Ярашув институтининг амалда кенг қўлланиб келинаётганининг асосий сабаби унинг халқимизнинг кечиримлилик, бағрикенглик каби фазилатларига монандлиги ҳисобланади. Ҳуқуқбузарлик содир этган шахсни жабрланувчи билан ярашгани туфайли жавобгарликдан озод қилиниши нафақат унинг ўзи, балки яқинлари учун ҳам катта маънавий ва тарбиявий аҳамият касб этади.

Шунинг учун эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билишлар ва ҳамкасблар ўртасидаги арзимас келишмовчиликларнинг адоватга айланиб кетишининг олдини олиш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида ярашув институти қўлланиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликлар доираси янада кенгайтирилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди. Бинобарин, маъмурий ишлар бўйича ярашув институтининг кенгроқ жорий этилиши юқорида қайд этилган салбий оқибатларнинг олдини олиш, оилаларнинг тинчлик-тотувлигини таъминлаш, эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билишлар ва ҳамкасблар ўртасидаги зиддиятларнинг барҳам топиши, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг камайиши, энг муҳими, фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқларини таъминлашга хизмат қилиши шубҳасиз.

Хайруллохон Камолов,

жиноят ишлари бўйича

Чирчиқ шаҳар суди раиси

Асли Тожикистон Республикасининг Панжикент туманида туғилиб, вояга етган, кейинчалик оиласи билан Ургут туманига кўчиб келиб, муқим яшай бошлаган Мустафоқул Мамашукуров (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўғлини уйлантирганда тўйга қўшни республикадан қариндошлари, яқин танишлари ҳам келишди. Меҳмонлар орасида синфдоши Бўрон Исматов ҳам бор эди.

Тўй маросими тугаб, меҳмонлар тарқалаётганида М. Мамашукуров Бўрон Исматов билан хайрлашаётиб, муддаосини айтди: “Шўрнавога ўтсангиз, Сайдуллонинг ўғли ёки қизига тайинланг, менинг олдимга бир келиб кетсин”…

Шўрнаво — Панжикент туманидаги қишлоқлардан бири. Сайдулло Шомирзаев ҳам худди Бўрон Исматов сингари М. Мамашукуров билан болаликдан бирга ўсган, бир синфда ўқиган. Илгари улар оилавий борди-келди қилишарди. М. Мамашукуров Ўзбекистонга кўчиб келганидан сўнг ҳам алоқалари узилмади.

Буёғини сўрасангиз, С. Шомирзаевнинг ҳаётда нопок қилмишлардан боши чиқмади — у гиёҳвандлик моддаси истеъмолига рўжу қўйгани етмаганидек, бу заҳри қотилнинг савдосига ҳам қўл ургани туфайли жиноий жавобгарликка тортилди.

С. Шомирзаев М. Мамашукуровни бошқа танишларига нисбатан ўзига яқин олар, унга қаттиқ ишонгани учун гиёҳвандлик моддасини чегарадан яширинча олиб ўтгач, унинг уйида сақлаш учун қолдириб кетар, бунинг учун мўмайгина хизмат ҳақи беришни ҳам унутмасди.

Бу орада М. Мамашукуровнинг ўзи ҳам гиёҳвандлик моддасининг ноқонуний савдосига қўл ургани учун жинойи жавобгарликка тортилади. У жазони ўтаб қайтгач, С. Шомирзаев унинг аҳволидан хабар олгани уйига келади ва “ёрдам” дея бир килоча заҳри қотилни текинга қолдириб кетади.

Умрини нопок ишга сарфлаган С. Шомирзаев орадан кўп ўтмай бедаво дардга йўлиқади ва қийналиб ҳаётдан кўз юмади.

Қисқаси, М. Мамашукуров ана шу ҳамтовоғининг фарзандларини кутилмаганда йўқлаб қолиши бежизга эмасди…

Орадан ўн кунлар ўтгач, С. Шомирзаевнинг қизи Моҳирўй Ургут туманига етиб келади ва қуюқ зиёфат устида М. Мамашукуровдан қандай мақсадда чақирганини сўрайди.

Шунда мезбон муддаосини айтади: марҳум ҳамтовоғининг қизига гиёҳвандлик воситалари савдоси билан шуғулланишда ҳамкорлик қилишни таклиф этади.

Буёғини сўрасангиз, Моҳирўй ҳам отаси сингари мўмай бойлик учун ҳар қандай разил ишга қўл уришдан тоймайдиган аёл эди. Шу боис у ўйлаб ҳам ўтирмай М. Мамашукуровнинг таклифига розилик билдирди.

Шу ўринда “оғу” билан ўзгалар ҳаётини заҳар-заққумга айлантириш, оилаларни пароканда қилиш, норасида гўдакларнинг кўз ёши эвазига нопок йўл билан бойлик орттиришдан тап тортмайдиган бу маънан қашшоқ аёлнинг жиноятга мойиллигининг яна бир қатор сабаблари борлигини таъкидлаш жоиз. Халқимиз “Қуш инида кўрганини қилади”, дея бежиз айтмаган. Моҳирўй ҳам шундай нопок оилада вояга етган, отаси С. Шомирзаев гиёҳвандлик воситалари савдосига қўл ургани учун жиноий жавобгарликка тортилган, бунинг устига бангилик касофати ўзига уриб, олтмиш ёшга етмасдан бу ёруғ оламни тарк этганди. Бу ҳам етмагандек, онаси ҳам шундай нопок ишга қўл уриб, жиноий жавобгарликка тортилганди.

Энг ёмони, Моҳирўйнинг ўзи ҳам 2017 йилда икки кило “опий” гиёҳвандлик воситасини Хўжанд шаҳрида сотаётган чоғида Тожикистон Республикаси ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан қўлга олинган ва ўн икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилинганди. Фақат 2019 йилда Тожикистон Республикасида оммавий амнистия эълон қилингани боис у жазонинг қолган қисмини ўташдан озод этилганди.

Шунингдек, унинг турмуш ўртоғи З. Рофиев ҳам айнан шундай нопок ишга қўл ургани учун Қозоғистон Республикасида 2015 йилдан буён узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаётганди.

М. Шомирзаева ана шундай чиркин муҳитда яшаган. Афсусланарли томони шундаки, у бошига тушган бу кулфатларга аввало ўзи сабабчи эканини ўйлаб кўриб, хулоса чиқаришни хаёлига ҳам келтирмаганди.

Айни дамда у М. Мамашукуровнинг ғаразли таклифини рад этмайди, аксинча, катта миқдордаги гиёҳванлик моддасини топиш қийин эканини айтади. Ўз навбатида, ҳамтовоғи “молни мен топаман, сен ишончли харидор топсанг бўлди” дейди. Шунингдек, у харидор топилса, гиёҳвандлик моддаси тайёр эканига ишора ҳам қилади.

Қисқаси, ушбу хуфя келишувдан сўнг Моҳирўй ўзининг қўл телефони рақамини қолдириб, уйига кетади.

Халқимиз “Ўхшатмасдан учратмас” деб бежизга айтмаган. Бундай дейишимизнинг сабаби шундаки, Моҳирўй пинҳона тарзда харидор излаб юрганда, харидор оёғи остидан чиқиб қолади. Аниқроғи, кутилмаганда нотаниш бир аёл унга қўнғироқ қилади.

Гап шундаки, Тошкент вилоятининг Бекобод шаҳрида яшайдиган Гулбону Эрдонова унинг телефон рақамини турмуш ўртоғининг Тожикистонда яшовчи Улуғбек деган танишидан олиб, қўнғироқ қилади. Гулбонунинг айтишича, Моҳирўйнинг қариндоши Маҳсиддиндан анча вақт буён қарзини ололмаётган экан, излаб борай деса, манзилини билмайди. Хуллас, Г. Эрдонова Моҳирўйдан Маҳсиддиндан қарзини олишда ёрдам беришни сўрайди.

— Маҳсиддин билан маҳалладошмиз, — дейди Гулбонуни кутиб олган Моҳирўй. — У турмуш ўртоғимнинг қариндоши, устачилик билан шуғулланади, кечроқ уйига борамиз.

Қисқаси, улар Маҳсиддинни уйига қайта-қайта излаб боришади, аммо топишолмайди. Ниҳоят, учинчи кун уни тасодифан кўчада учратиб қолишади. Маҳсиддин қарзининг бир қисмини беради, қолганини тез орада етказишга ваъда қилади.

Буёғини сўрасангиз, икки аёл уч кун бир уйда яшаб, гаплашмаган гаплари қолмайди. Моҳирўй гап орасида гиёҳвандлик моддасига харидор излаётганини ҳам айтиб ўтади. Бу Гулбонуни қизиқтириб қўяди. У Моҳирўйга қўшни Қозоғистон Республикасида танишлари борлигини айтаркан, ўша пайтнинг ўзида “Мурод” исмли шахсга “WhatsApp” мессенжири орқали қўнғироқ қилиб,гаплашади.

— “Опий” гиёҳвандлик воситаси бўлса, ўн кило оламан, – дейди “Мурод”. — Агар нархи маъқул келса, Самарқандга бориб молни ўзим олиб келишим мумкин.

Моҳирўй харидор топилганидан қувониб эртаси куниёқ М. Мамашукуровнинг олдига югуради. Гулбону харидор келадиган куни Самарқандга етиб боришини айтиб, уйига қайтади.

Дастлаб М. Мамашукуров “харидор ишончлими?” — деб сўрайди. Моҳирўй эса, Гулбону билан харидор ўртасидаги суҳбатни, шунингдек, пули ҳам тайёр эканини айтгач, у “товар”нинг нархини аввалдан ўзаро келишиб олиш зарурлигини уқтиради.

Шундан сўнг Моҳирўй яна телефон орқали Гулбону билан боғланади. Кўп миқдордаги “опий” гиёҳвандлик воситасини келгусида Самарқанд шаҳри ҳудудида сотиш хусусида учовлон олдиндан жиноий тил бириктиришади, жиноий режа тузиб, вазифаларни ўзаро тақсимлаб олишади.

Жиноий режага мувофиқ, М. Мамашукуров ўн кило “опий” гиёҳвандлик воситасини терговда шахсини аниқлаш имкони бўлмаган шахслардан олиб, жиноий шериги М. Шомирзаевага 70 минг АҚШ долларига, уни қабул қилиб олган М. Шомирзаева ҳамтовоғи Г. Эрдоновага 80 минг АҚШ долларига сотишга келишишади. Ўз навбатида, Г. Эрдонова таниш харидорга 100 минг АҚШ долларига пуллашни режалаштиради.

Орадан икки кун ўтиб, М. Шомирзаева М. Мамашукуровга қўнғироқ қилиб, Гулбону хабар бергани, харидор йўлда келаётганини айтади. М. Мамашукуров ваъда қилгандек, ўн кило эмас, балки етти кило “опий” тайёрлаб қўйган экан. “Товар”нинг миқдори ҳақида Моҳирўй Гулбонуга хабар беради, у эса, ўз навбатида, буни харидор “Мурод”га етказади.

Судланувчи М. Мамашукуров табиатан ўта қув ва айёр одам эди. У ўтган йилнинг 5 октябрь куни ваъда қилинган “опий” гиёҳвандлик воситасининг бир килосини олиб, ўзининг бошқарувидаги “LADA” русумли автомашинада Самарқанд шаҳридаги “Зафар” ресторани олдига етиб келади ва заҳри қотилни жиноий шериклари М. Шомирзаева ва Г. Эрдоновага беради. Ҳамтовоқларининг “чўғи кам-ку?” — дегандек савол назари билан қараганига жавобан шундай дейди: “Аввал бир килоси учун кўкидан 10 минг олинглар, кейин қолганини гаплашамиз”.

Харидор “Зилол бахт” меҳмонхонасининг 14-хонасида жойлашган экан.

Унинг илтимосига кўра, М. Мамашукуров жиноий шериклари М. Шомирзаева ва Г. Эрдонова билан бирга 1 кило гиёҳвандлик воситасини 10 минг АҚШ доллари эвазига сотиш мақсадида меҳмонхона ичкарисига кирган чоғида тегишли идора ходимлари томонидан ушланади.

974,16 грамм миқдордаги “опий” гиёҳвандлик воситаси ашёвий далил сифатида ҳужжатлаштириб олинади.

Судда ушбу жиноий қилмишнинг барча ҳолатларига тўлиқ ойдинлик киритилди. Жумладан, судланувчилар гиёҳвандлик воситасини шартли харидорга сотишга улгурмаган, М. Шомирзаева ва Г. Эрдонова “товар” учун тўланадиган пулни қабул қилиб олмаган. Яъни жиноий гуруҳ гиёҳвандлик воситаларини сотиш жиноятини ўзларига боғлиқ бўлмаган ҳолатга кўра, охирига етказа олмаган.

Суд судланувчиларга нисбатан жазо тайинлашда иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни ҳар томонлама, тўлиқ ва холис текшириб чиқди. Жиноят кодексининг 25-моддаси 2-қисмидаги “Қасддан содир этиладиган жиноят бошланиб, шахсга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра охирига етказилмаган бўлса, жиноят содир этишга суиқасд деб топилади” деган меъёрга амал қилди. Судланувчиларнинг гиёҳвандлик воситаларини сотишга суиқасд қилишда ифодаланган ҳаракатларини Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисмидан кодекснинг 25,273-моддаси 5-қисмига қайта малакалашни лозим топди.

Суд гиёҳвандлик воситасини сотиш жиноятини ўзларига боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра охирига етказолмаган жиноий гуруҳ аъзолари М. Мамашукуровга ўн уч, М. Шомирзаева ва Г. Эрдоновага ўн икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, бутун дунёда гиёҳвандлик ва психотроп моддалари билан боғлиқ жиноятларга қарши қатъий кураш олиб борилмоқда. Мамлакатимизда ҳам бу борада кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, мудҳиш оқибатли жиноятнинг пайи қирқилмоқда. Баён этилган воқеа тафсилоти бунинг исботидир.

Жонибек РАУПОВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Суғурта полисини қўлга олар эканмиз, турли хил нохуш вазиятларга тушиб қолганда, шу суғурта ташкилоти кўмакка келишига ишонамиз. Тўғри, мол-мулки, соғлиғига зарар етаётган кишиларнинг кўпчилигига суғурта пули тўлаб берилади. Лекин баъзан суғурта пулини тўлашдан бўйин товлаш ҳолатлари ҳам учраб туради…

Бекобод туманида яшовчи Сафарой Бердиева “Мis parvina” ишлаб чиқариш кооперативи (тикув цехи)ни 2021 йилда ташкил этган. Тадбиркор аёл тикувчилик, тўқилган ва трикотаж маҳсулотларини ишлаб чиқаришга асосланган тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиб келмоқда.

Корхона давлатимиз раҳбарининг 2023 йил 12 июндаги “Камбағалликни қисқартиришда тадбиркорлик субъектлари билан ўзаро манфаатли ҳамкорлик ўрнатишга қаратилган чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармонига мувофиқ, “20 минг тадбиркор – 500 минг малакали мутахассис” дастурида ҳам фаол иштирок этиб келмоқда.

Бугунги кунда С. Бердиева Бекобод туманида кооперация асосида 100 нафар қишлоқ аёлини иш билан таъминлаган. Бундан ташқари шароити оғир ва ногиронлиги бўлган аёлларнинг уйларига тикув машиналари ва ярим тайёр маҳсулотлар етказиб бериб, уларни даромадли меҳнат билан таъминламоқда.

Тадбиркор аёл тайёр маҳсулотларни нафақат ички бозорга, балки бошқа давлатларга экспорт қилиш мақсадида фаолият юритаётган эди.

Афсуски, ўтган йил тадбиркорнинг бошига ташвиш тушиб қолди.

Корхонанинг ишлаб чиқарилган маҳсулотлари сақланадиган омборхонасида 2023 йил 12 июлда электр симларидаги қисқа туташув оқибатида ёнғин содир бўлиб, тайёр маҳсулотлар ёниб кетган ва яроқсиз ҳолга келган.

Корхонанинг суғурта шартномасига асосан, содир бўлган ёнғин (суғурта ҳодисаси) туфайли етказилган зарарни қоплаб бериш ҳақидаги мурожаатлари суғурта ташкилоти томонидан турли баҳоналар рўкач қилинган ҳолда оқибатсиз қолдирилган, суғурталанган мол-мулклар қиймати қоплаб берилмаган.

Оқибатда, тадбиркорлик субъектининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилган. Суғурта ташкилотининг ҳаракатсизлиги сабабли тадбиркорнинг унга бўлган ишончи йўқолган.

Судда одил судловни амалга ошириш йўли билан тадбиркорлик субъектининг ҳуқуқ ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоя қилинди.

Аниқроқ айтганда, Савдо-саноат палатаси Тошкент вилояти ҳудудий бошқармаси “Мis parvina” ишлаб чиқариш кооперативи манфаатини кўзлаб, даъво аризаси билан судга мурожаат қилди ва суғурта компаниясидан 805 миллион 150 минг сўм ундиришни сўраган.

Тошкент туманлараро иқтисодий судининг 2024 йил 23 январдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаби тўлиқ қаноатлантирилган.

Тошкент шаҳар суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 26 мартдаги қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз, суғурта компаниясининг апелляция шикояти қаноатлантирмасдан қолдирилган.

Аммо судда ютқазган иккинчи томон бундан норози бўлиб, тафтиш тартибида шикоят йўллади.

Ишдаги ҳужжатлардан аниқланишича, суғурта компанияси номидан ишончнома асосида фаолият кўрсатувчи Бекобод суғурта маркази ва “Mis parvina” ишлаб чиқариш кооперативи ўртасида мол-мулкни суғурталаш шартномаси тузилган.

Ушбу шартномага кўра, суғурталовчи шартномада шартлашилган ҳақ (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёки шартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурта қилдирувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш мажбуриятини олган.

Суғурта шартномасининг 4.1-бандида ушбу бандда кўрсатилган ҳодисалар натижасида суғурталанган мол-мулкнинг доимий сақланиш жойида зарарланиши, нобуд бўлиши ёки йўқотилиши суғурта ҳодисаси ҳисобланиши, 5.1-бандида суғурталанаётган мол-мулкнинг суғурта қиймати 805 миллион 150 минг сўмни ташкил этиши белгиланган.

Ушбу шартнома асосида даъвогарга 0081895-сонли суғурта полиси берилган бўлиб, унда суғурта қиймати 805 миллион 150 минг сўм, суғурта мукофоти 4 миллион 25 минг 750 сўм, полиснинг амал қилиш даври 2023 йил 17 апрелдан 2024 йил 16 апрелга қадар белгиланган.

Бекобод тумани Фавқулодда вазиятлар бўлимининг маълумотномасига кўра, 2023 йил 12 июль куни соат 08:35 да даъвогарга қарашли тикув цехи омборхонасида ёнғин содир бўлган.

Даъвогар 2023 йил 17 июлда ариза билан суғурталовчининг Тошкент вилоят филиалига мурожаат қилган ва тикув цехи омборида юз берган ёнғин натижасида суғурта қилинган мулклари ёниб кетганини қайд этиб, суғурта товонини тўлашни сўраган.

Аммо жавобгарнинг 2023 йил 14 августдаги хатига кўра, суғурта ҳодисаси тан олинмагани сабабли суғурта товонини тўлаш рад этилган. Бундан норози бўлган даъвогар Савдо-саноат палатаси Тошкент вилояти ҳудудий бошқармасига мурожаат қилган. Шундан сўнг Палата “Mis parvina” ишлаб чиқариш кооперативи манфаатида даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Ишдаги далиллар суғурта шартномасига асосан даъвогар томонидан жавобгарга суғурта ҳодисаси тўғрисида хабар берилгани, аммо жавобгар ўз зиммасига олган шартномавий мажбуриятни бажармасдан, суғурта товони тўлаб бермаганидан далолат беради.

Ваҳоланки, “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги қонуннинг 14-моддасига кўра, суғурталовчи суғурта ҳодисаси юз берган тақдирда, қонунчиликда ёки суғурта шартномасида назарда тутилган муддатларда барча зарур ҳисоб-китобларни ва суғурта товони тўловларини амалга ошириши шарт.

Фуқаролик кодексига мувофиқ, мулкий суғурта шартномаси бўйича суғурта қилдирувчи суғурта ҳодисаси юз бергани ўзига маълум бўлганидан кейин бу ҳақда дарҳол суғурталовчини ёки унинг вакилини хабардор қилиши шарт. Агар шартномада хабар қилиш муддати ва (ёки) усули назарда тутилган бўлса, бу шартлашилган муддатда ва шартномада кўрсатилган усулда амалга оширилиши лозим.

Судлов ҳайъати тарафлар ўртасидаги ушбу низо жавобгарнинг ўз шартномавий мажбуриятларини бажармаганидан келиб чиққан ва унинг ҳаракатсизлиги оқибатида тадбиркорлик субъектининг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилган, деб ҳисоблади.

Судлов ҳайъати суғурта компанияси вакилининг илтимосномасини қаноатлантиришни рад этди. Тошкент туманлараро иқтисодий судининг 2024 йил 23 январдаги ҳал қилув қарори, Тошкент шаҳар суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 26 мартдаги қарори ўзгаришсиз, тафтиш тартибидаги шикоят эса, қаноатлантирмасдан қолдирилди.

Шу тариқа адолат қарор топди. Мулки ёнган тадбиркорнинг манфаати эндиликда суд қарори ижроси орқали таъминланди.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раисининг ўринбосари –

иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси

Маълумки, юртимизда юридик ва жисмоний шахсларни тўловга қобилиятсиз деб эътироф этиш ва ундан кейинги жараёнлар “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Қонун ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солинади. Хусусан, юқорида қайд этилган қонунда тўловга қобилиятсизлик аломатлари белгилаб қўйилган. Бу аломатлар мавжуд бўлган ҳолларда ваколатли шахслар томонидан судга мурожаат қилиш орқали тўловга қобилиятсизлик иши қўзғатилиши мумкин ва бу турдаги низолар иқтисодий судларда кўриб чиқилади.

Тўловга қобилиятсизлик ҳолатининг кузатув, суд санацияси, ташқи бошқарув, тугатишга доир иш юритиш каби тартиб-таомиллари мавжуд.

Айни босқичлар тўловга қобилиятсизлик ишини қўзғатиш юзасидан судга мурожаат қилган пайтдан бошлаб то қарздор юридик шахслар давлат реестридан чиқарилгунига қадар бўлган босқичгача ва 2 йилдан ортиқ вақт мобайнида давом этиши мумкин.

Мазкур тартиб-таомиллар қарздор юридик шахснинг молиявий ҳолати ва кредиторлар олдидаги мажбуриятларини бажара олиш қобилиятидан келиб чиққан ҳолда суд томонидан белгиланади ҳамда суд ҳужжатига асосан тайинланади. Ҳар бир таомил алоҳида ўзига хос хусусиятга эга бўлиб, тайинланиш муддати ҳам турлича.

Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, судлар томонидан тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги ишларни кўришнинг асосий мақсади корхонани тугатиш эмас, балки уни соғломлаштириш ва тўловга қобилиятини тиклаш ҳисобланади. Бу эса, ўз навбатида, иқтисодиёт ривожи учун муҳим аҳамиятга эга.

Шу ўринда корхоналарнинг тўловга қобилиятсизлик ҳолати хорижий давлатларда қандай ҳал этилаётганига тўхталсак. Ушбу ҳуқуқий муносабатлар Европа қитъасининг бир қатор мамлакатларида алоҳида банкротликка оид кодекслар, АҚШда эса, алоҳида кодекс ва Банкротлик жараёнлари федерал қоидалари билан тартибга солинади. Шу боис АҚШ ва илғор хорижий давлатлар тажрибасидан келиб чиқиб, миллий қонунчилигимизда тўловга қобилиятсизликка доир барча меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларни ўзида жамлаган “Тўловга қобилиятсизлик кодекси”ни ишлаб чиқишга катта эҳтиёж бор. Чунки ушбу соҳа ҳам кўлами ва долзарблиги жиҳатидан кодекс билан тартибга солинадиган бошқа соҳалардан асло кам эмас.

Бундан ташқари судгача санация институтини янада ривожлантириш эҳтиёжи мавжуд. Агар қарздор ва кредиторлар ўртасида судгача санация тартиби жорий қилинса, ушбу ҳолатда қарздорнинг солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар, хусусан, банк қарздорлиги ва улар бўйича неустойка қарздорлигини санация муддати тугагунча тўхтатиб туриш зарур. Ҳозирги пайтда судгача санация институти амалиётда деярли қўлланилмайди.

Осиё қитъаси давлатларида ҳам бу борада муайян ижобий тажриба тўпланган. Масалан, Сингапурда тўловга қобилиятсизлик ҳолатига тушиб қолган корхоналарни соғломлаштириш ва тугатиш билан боғлиқ хизматлар давлат томонидан бериладиган лицензия асосида фаолият кўрсатадиган махсус хизмат орқали ҳал этилади.

Японияда юридик ва жисмоний шахсларни тўловга қобилятсиз деб топиш жараёни анча мукаммал тартибга солинган. Ушбу мамлакатда тўловга қобилиятсизликка доир масалаларни суд эмас, балки ҳукумат ҳал қилади.

Ана шу хорижий тажрибаларнинг илғор жиҳатларини ўрганиб чиққан ҳолда миллий қонунчилигимизга ҳам тўловга қобилиятсиз деб топиш жараёнини фақат суд орқали эмас, балки маълум бир ижро ҳокимияти томонидан ҳам амалга ошириш амалиётини жорий этиш мақсадга мувофиқдир. Масалан, тўловга қобилиятсизликка доир ишларни солиқ органлари соддалаштирилган тартибда амалга ошириши мумкин. Бундай ўзгартириш вақт ва маблағни тежаш баробарида умумий тартибдаги тўловга қобилиятсизлик билан боғлиқ суд ишларидаги юкламаларнинг камайишига ҳам ёрдам беради.

Мамлакатимизда кичик бизнес ва тадбиркорлик соҳасини қўллаб-қувватлашга катта эътибор қаратилмоқда. Чунки юртимизда иқтисодиётни юксалтириш, тинчлик ва барқарорлик, ижтимоий тотувликни мустаҳкамлашда тадбиркорлик соҳаси муҳим аҳамият касб этади.

Корхоналарнинг тўловга қобилиятсизлик масаласини қонуний тартибга солиш механизми ҳам ана шу эзгу мақсадга хизмат қилади.

Саида Маҳмудова,

Фарғона туманлараро

иқтисодий суди судьяси

Мингбулоқ туманида яшовчи Назокат Акмалова (исм-шарифлар ўзгартирилган) 1996 йилда Анвар Акмалов билан турмуш қуриб, уч нафар фарзандли бўлди. Бироқ асоссиз шубҳа-гумонларга берилган эри уни 2021 йилда кенжа фарзанди билан уйидан чиқариб юборди.

“Уят ўлимдан қаттиқ”, деганларидек, Н. Акмалова маҳалла-кўй, қўни-қўшнилар олдида мулзам бўлишни истамай дастлаб ота ҳовлисида, кейинчалик ижара уйида яшаб юрди. Ўтган йилнинг охирида у оиласини сақлаб қолиш ва фарзандлари тақдирини ўйлаб, умид билан уйи эшигини таққиллатди. Турмуш ўртоғидан оилани тиклаш ва бирга яшашга изн сўради. Бироқ онаизорнинг ўтинчи, ялиниб-ёлворишлари тошбағир эркакнинг кўнглини юмшата олмади. Устига-устак, А. Акмалов ҳали қонуний никоҳини бекор қилмай туриб, шаърий никоҳ асосида бошқа аёлга уйланиб олган экан.

Вояга етмаган фарзанди билан уйидан чиқариб юборилган Н. Акмалова охир-оқибат судга мурожаат қилиш энг тўғри йўл эканини англаб етди.

Фуқаролик ишлари бўйича Нманган туманлараро суди унинг даъво аризасини кўриб чиқиб, қаноатлантирди. Суд қарорига асосан Назокат Акмалова бир нафар вояга етмаган фарзанди билан ҳовлидаги барча иморатлар ва коммунал хизмат объектларидан фойдаланиш ҳуқуқи билан ўз уйига киритиб қўйилди. Шу тариқа аёлнинг ҳуқуқлари тикланди.

Конституциямиз ва миллий қонунчилигимизда ҳар бир инсоннинг яшаш, уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқи кафолатланган. Уларга дахл қилишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Зеро, мамлакатимизда инсон қадри ва ҳуқуқлари ҳамма нарсадан устундир.

Майрамхон СИДИҚОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Наманган туманлараро

суди судьяси

Юртимизда инсон қадрини улуғлаш, унинг манфаатларини таъминлаш давлат сиёсатининг асосий йўналиши этиб белгиланган. Юртимизда ҳар бир одамнинг тинч ва бахтли ҳаёт кечириши учун зарур шароит ва имконият яратилмоқда. Бу ўз навбатида, ҳар бир юртдошимизни мамлакатимиз равнақи ва тараққиётига муносиб ҳисса қўшиш, амалдаги қонунларга риоя қилиб, ҳалол яшашга ундайди.

Аслини олганда, ўзи, оиласи ва фарзандлари тинчини ўйлаган, эртанги ҳаёти осуда кечишини истаган одам ҳеч қачон жиноий қилмишларга қўл урмайди, ҳалолликни фао­лиятининг асосий мезони деб билади.

Афсуски, ҳаётда баъзан бунинг тескарисини ҳам учратиш мумкин.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Сирдарё вилояти бошқармаси томонидан Ховос туманидаги 14-сонли Болалар мусиқа ва санъат мактабида текшириш ўтказилганда, ушбу ўқув даргоҳида 2020 йил 1 январдан 2022 йил 10 сентябргача бўлган даврда ишчи-ходимларга 151 миллион 397 минг 424 сўм ортиқча тўловга йўл қўйилгани аниқланди.

Бунга мактаб бош ҳисобчиси Ж. Салоҳиддинованинг мансаб мақеини суиистеъмол қилгани сабаб бўлган. У мактаб директори Жавлон Искандаров билан олдиндан ўзаро жиноий тил бириктириб, ўзига ишониб топширилган, ихтиёридаги ўзганинг жуда кўп миқдордаги мулкини такроран талон-торож қилиш ҳамда содир этилган ўзлаштириш жиноятини яшириш мақсадида расмий ҳужжатларга сохта ёзув ва маълумотлар киритган.

Хусусан, ҳамтовоқлар ўзаро келишган ҳолда Бюджет кодекси, “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги қонун, Адлия вазирлиги томонидан 2012 йил 22 декабрда 2169-рақам билан давлат рўйхатидан ўтказилган “Бюджет таш­килотларида бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги йўриқнома, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 16 апрелдаги 232-сонли ва 2020 йил 21 сентябрдаги 575-сонли қарорларида ходимларга 2020 йил 16 апрелдан 2022 йил 11 октябрга қадар, кейинчалик 2021 йил 1 январгача Моддий рағбатлантириш махсус жамғармаси ҳамда Директор жамғармаси маблағлари ҳисобидан тўловлар ҳисобланишини тўхтатиб туриш белгиланган бўлса-да, мазкур талабларга зид равишда иш тутган. Бунинг натижасида йигирма тўрт нафар ўқитувчи ва мактаб директори Ж. Искандаровга 35 миллион 253 минг 187 сўм ортиқча рағбатлантириш пули тўланган.

Бундан ташқари Ж. Салоҳиддинова Ж. Искандаров билан яна тил бириктириб, 2020 йилнинг мартидан декабрь ойига қадар 9 ҳолатда 23 миллион 733 минг 600 сўм маблағни “UzAsbo” электрон дастурига ёлғон маълумотларни киритиш орқали ортиқча ҳисоблаган. Ушбу жиноий ҳаракат орқали улар 23 миллион 733 минг 600 сўм бюджет маблағини растрата қилиш йўли билан ўзлаштиришган.

Булар ҳали ҳаммаси эмас. “Ўзини хон, кўланкасини майдон” санаган Ж. Салоҳиддинова 2021 йил январидан август ойига қадар мактаб директори ва ўринбосарига 8 ҳолатда 14 миллион 224 минг 500 сўмни бирон-бир асослантирувчи ҳужжатсиз тўлаб берган. Бу тарзда давлат бюджет маблағлари ҳисобидан ҳотамтойлик қилиш 2022 йилда ҳам давом этган.

Аниқроғи, 8 ҳолатда 14 миллион 224 минг 500 сўм талон-торож қилинган.

Яқинда мусиқа ва санъат мактабида бюджет маблағларини ўзлаштириш ва талон-торож этилгани билан боғлиқ қинғирликлар бўйича қўзғатилган жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд Ж. Салоҳиддиновани Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди ва 209-моддаси 2-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди.

Етказилган зарар қоплангани ҳамда жиноят ишининг Ж. Искандаровга тегишли қисми тергов чоғида тугатилгани инобатга олиниб, унга нисбатан икки йил муддатга давлат органларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолиш шарти билан уч йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.

Мансаб мавқеини суиистеъмол қилиш, ўзига ишониб топширилган ва ихтиёрида бўлган ўзганинг жуда кўп миқдордаги мулкини такроран талон-торож этиш ҳамда расмий ҳужжатларга сохта ёзув ва маълумотлар киритиш бир оиланинг бекаси, икки нафар фарзанднинг онаси Ж. Салоҳиддиновани ана шундай мулзам қилди.

Бу жиноят иши тафсилотларини баён этишдан кўзланган мақсад қинғирлик ҳеч қачон яхшиликка олиб бормаслигини таъкидлашдан иборат.

Зеро, бу бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист