Мамлакатимизда жамият тараққиёти, турмуш фаровонлиги, оилалар мустаҳкамлигини таъминлашнинг муҳим асоси саналган аҳолини иш билан таъминлаш, янги иш ўринлари яратишга алоҳида эътибор қаратиб келинмоқда.

Айниқса, бу борада ҳуқуқий асосларни изчил такомиллаштириш орқали янги иш ўринлари яратаётган тадбиркорлик субъектларига бир қатор имтиёз ва қулайликлар жорий этилганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Аммо ана шундай эзгу мақсаддан айрим ғаразли ниятли кимсалар ўзларининг чиркин мақсади йўлида фойдаланишга уринаётгани ўта афсусланарлидир.

Жиноят ишлари бўйича Хива шаҳар суди томонидан шундай кимсалардан бирининг қилмишларига қонуний баҳо берилди.

Судга тақдим этилган факт ва далилларга қараганда, ҳатто одам етти ухлаб тушига кирмайдиган бу жиноий қилмишлар эндигина мустақил ҳаёт остонасига қадам қўяётган Бобур Иброҳимов (2000 йил Хива туманида туғилган, туманнинг “Қиёт” маҳалласида яшайди) томонидан содир қилинган. 2022 йилнинг сентябридан 2023 йил март ойигача ўтган давр мобайнида жами 18 нафар фуқаро унинг фириб тўрига илинган. Бу жараёнда “ғаройиб” воқеалар рўй берган. Б. Иброҳимовнинг аслида йўқ “ҳолваси”ни кўрмаёқ кўпгина соддадил кишиларнинг “оғзи чучиган”. Бундан ҳам афсусланарлиси шундаки, ўзини ҳар қандай ишга қодир санаган валломат “ҳожатбарор”нинг аслида кимлигини сўраб-суриштириш ҳеч кимнинг хаёлига келмаган.

Маълумки, мамлакатимиз фуқароларининг хорижда меҳнат фаолиятини юритиши амалдаги қонун ва тартиб-таомиллар асосида ваколатли идоралар тарафидан амалга оширилади. Албатта, бу борадаги қонунчиликка риоя этган киши ҳеч қачон кам бўлмайди. Буни ташқи меҳнат миграцияси масалалари бўйича фаолият юритувчи агентлик билан ҳамкорлик қилаётган фуқароларнинг хориждаги иш фаолияти ҳам яққол тасдиқлайди.

…Б. Иброҳимов одамларга хорижда ишлашни ваъда қилар экан, “осилсанг, баланд дорга осил” қабилида иш тутди, узоқ Европа мамлакатларини мўлжалга олди. Ўзини ана шу юртларга ишчи кучи етказиб беришга қобил-у қодир валломат шахс сифатида намоён этишга уринди. Тузоғига тушганларнинг ишончини қозониш учун турфа сохта амаллар, ҳийла-найранг ва сўнгсиз ваъдаларни ишга солишдан тап тортмади. Шу аснода унинг йўлида хивалик Қамбар Исмоилов пайдо бўлди. Б. Иброҳимовнинг фуқароларни миграцион меҳнат фаолиятини амалга ошириш учун шартнома асосида чет элларга жўнатиш билан бевосита боғлиқ “хизмат вазифаси” Қ. Исмоилов учун айни муддао бўлди.

У Б. Иброҳимовнинг бу борадаги сўзию ваъдаси, баён этган “ишончли далил”ларига чиппа-чин ишонди. Унинг асли ва наслини суриштиришдан эса ўзини тийди. “Осмондан тушган ҳожатбарор” йигитнинг этагидан тутган кўйи фарзандлари К. Аҳмедов ва И. Аҳмедовни узоқ Европанинг Скандинавия ярим оролидаги Норвегия давлатига ишга йўллаш учун сўралган 5 минг 100 АҚШ долларини ҳаялламаган ҳолда унинг қўлига тутқазди. Айни шундай мазмундаги ваъдадан сал фурсат ўтмаёқ хивалик яна бир фуқаро Бахтиёр Ражабовнинг ҳам дили ёришди. Б. Иброҳимов унга талабгор фуқаролар, биринчи галда эса, яқин танишларини Европа давлатлари, хусусан, Норвегиядаги сердаромад корхоналарга ишга жўнатиш билан машғул эканлигини айтади. Бунинг устига у ўзининг яқин танишига кўрсатилажак “хизмат” ҳақини 2 минг 200 АҚШ доллари миқдорида белгилайди. Омадни қаранг: ушбу маблағнинг 1 минг 800 АҚШ доллари орадан бир неча кун ўтмаёқ Б. Иброҳимовнинг чўнтагидан жой олди.

Ўз навбатида, чўнтаги томон оқиб кела бошлаган пуллар Б. Иброҳимовни янада дадилликка ундади. Ўзини хориждаги меҳнат масканларига ишчи кучларини тўхтовсиз жўнатаётган валломат шахс сифатида намоён этишга астойдил интилди. Узоқ Норвегиядаги даромадли ишнинг дарагини эшитган хивалик Ойбек Мирзаев ҳам Б. Иброҳимов томонидан “хизмат ҳақи” сифатида сўралган 2 минг 200 АҚШ долларини дарров унинг қўлига тутқазади.

Туманнинг Қиёт маҳалласида яшовчи Д. Отаназаров эса, насия ваъданинг янада зўри ва каттасидан “баҳраманд” бўлади. Канада давлатига ишга жўнатиш учун бу фирибгар кимса томонидан белгиланган “беминнат хизмат”нинг миқдори 10 минг АҚШ долларига чиқади. Д. Отаназаров йўл-йўлакайига тўлаш асносида бу пулнинг 2 минг 800 долларини унинг қўлига тутқазади.

Бундан ташқари фирибгар кимсанинг алдовларига кўр-кўрона ишониш хивалик бошқа бир фуқаро Улуғбек Жуманиёзовга бир эмас, бир неча марта панд берди. Аниқроқ айтсак, Б. Иброҳимов аввалига унинг ўзини чув туширди. Ишлаш учун яқин 3 ой ичида Норвегия давлатига жўнатиш шарти билан 1 минг 500 АҚШ доллари миқдоридаги маблағини қўлга киритди. Кейинчалик эса У. Жуманиёзовнинг қариндоши Д. Умаржонов, С. Юнусов, М. Қурбоновани ҳам унинг воситачилигидан фойдаланган ҳолда устамонлик билан алдади. Уларнинг ҳар биридан алдов йўли билан Норвегиядаги сердаромад меҳнатни “кафолатлаган” ҳолда 1 минг 500 АҚШ долларини ундирди.

Дунёнинг Норвегия, Англия, Канада сингари тараққий этган мамлакатларида меҳнат қилиб, мўмай даромад топишни ким ҳам истамайди, дейсиз?

Б. Иброҳимовнинг бу юртларга ишчи кучларини ҳаялламай, узоғи билан 2-3 ой ичида жўнатишга қаратилган “жўшқин” фаолияти” шундай ниятда юрган кишиларнинг юрагини баттар жунбушга солди.

Бу фирибгар кимсани излаб келувчилар, телефон, ҳатто интернет алоқа тизими орқали мурожаат қилувчилар сони ортиб боради. Бунинг оқибатида Б. Абдушарипов, Д. Рўзимбетов, Ш. Ҳасанов, И. Қобулов, М. Рўзиматовнинг ҳар биридан 1 минг 500, Д. Оллоберганов ва К. Мадримовдан жами 4 минг, Р. Абдиёзов ва Р. Отажоновнинг ҳар биридан 1 минг, Б. Мадраҳимовдан 3 минг, М. Сафоевдан эса 700 АҚШ доллари миқдоридаги маблағни алдов йўли билан қўлга киритади.

Албатта, фирибгар бу кимса пулларнинг барини нақдинасига санаб олади.

Аммо ваъдаси насия бўлади. Бошқача айтганда, ўзининг мисқоллаб йиққан маблағини Б. Иброҳимовга қўшқўллаб топширган фуқароларнинг орзуси ора йўлда қолади. Чет элда меҳнат қилиб, даромад топиш бахти бирон-бир фуқарога насиб этмайди.

Ҳаётда оларининг берари ҳам бор. Аммо Б. Иброҳимов ҳаётнинг бу муҳим талабию тақозосини менсимади: оларининг берарини ўйламади.

Ваъданинг вафосини сўраган фуқаролар эса, унинг турфа баҳоналарига дуч келишди. Даъвогар Бахтиёр Ражабов шундай адоқсиз ваъда ва баҳоналарга рўпара келган фуқаролардан бири. У судда кўрсатма берар экан, Б. Иброҳимовнинг 2 ой муддат ичида Норвегияга жўнатиш ҳақида берган ваъдаси пуч бўлиб чиққани, чет эл визаси ва бошқа тегишли ҳужжатларни ўз қўли билан расмийлаштириб бериш, авиачипталар билан таъминлаш борасидаги ваъдасидан қўл силтаганини очиқ баён этди.

Маълум бўлишича, бу ҳол ўзининг 1 минг 800 доллар миқдоридаги маблағини Б. Иброҳимовнинг қўлига тутқазган фуқарони ташвишлар гирдобига ташлаган. Аммо Б. Иброҳимов унинг эътирозини парвойига илмаган. Узоқ Норвегия корхоналарида бўш иш ўринлари қолмаганини рўкач қилиш ва хоҳласа, Англия давлатига юбориши мумкинлигини таъкидлашдан нарига ўтмаган. Шунингдек, О. Мирзаев, Б. Абдушарипов, Д. Рўзимбетев, С. Юнусов ва М. Қурбонова, У. Жуманиёзов, Б. Мадраҳимов, Ш. Ҳасанов ҳам айнан шундай баҳоналарга дуч келишган.

Бироқ уларга на Норвегия, на Англия, на Канадага бориб ишлаб насиб этган, ҳатто улар Б. Иброҳимовга берган пулларини ҳам қайтариб олишолмаган.

Судда фуқаровий даъвогарларнинг айтишича, Б. Иброҳимов аввалига қуюқ ваъда бериб, барчани ишонтирган. Аммо унинг ўзи белгилаган 2-3 ойлик муддат ўтгач, ўзини пана-пастқамга урган. Ўзини телефон орқали излаб топган омадсиз мижозларга эса, гоҳ Тошкент, гоҳ Россияда эканлиги, сал фурсат ичида қайтиб бориб хорижга ишга жўнатиши ҳақида яна қуюқ ваъда берган. Кейинчалик эса, у телефон қўнғироқларига умуман жавоб бермай қўйган.

Б. Иброҳимов судда ўз айбига тўлиқ иқрорлик билдирди. Қилмишидан қаттиқ пушаймон эканлигини айтди. Шунингдек, у бир қатор фуқаролардан фириб ва алдов йўли билан ўзлаштирилган маблағнинг муайян қисмини суд ва тергов жараёнида эгаларига қайтарганини таъкидлаб, ўзига нисбатан енгилроқ жазо тайинлашни сўради. 

Албатта, суд айбланувчининг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги боис жазони енгиллатувчи омилларга эътибор қаратди: унинг ҳали ёшлиги, яқиндагина оила қургани, муқаддам судланмагани, шунингдек, жиноят оқибатида етказилган зарарни, қисман бўлса-да, қоплаганини инобатга олди. Шу билан бирга, содир қилинган жиноий қилмишнинг ижтимоий хавфлилик даражаси, унга нисбатан мавжуд бўлган фуқаровий даъво талабларини ҳам назарда тутди. Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми ва 25,168-моддаси 3-қисми бўйича қўйилган айбларни асосли, деб топди. Судланувчига Жиноят кодексининг айбни енгиллатувчи 57-моддаси талабалари асосида жазо тайинланди.

Судланувчи 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Фуқаровий даъвогарларга етказилган моддий зарар қисман қоплангани инобатга олинди. Шу билан давомли жиноий қилмишга қонуний баҳо берилди.

Фуқаровий даъвогарларга миллий валютамиз ҳисобида етказилган жами 410 миллион сўмлик моддий зарар судланувчи Б. Иброҳимов ҳисобидан ундириладиган бўлди.

Бу ҳақда ўйлаганда, кишини бир ҳолат таажжубга солмай қолмайди: Б. Иброҳимовнинг алдовига ишонган фуқароларнинг лоақал биронтаси ҳаммани адоқсиз ваъдалар билан алдаётган, “чув” тушираётган бу кимсанинг аслида ким эканлиги, қайси маҳкамага мансублиги, ҳуқуқий ваколати, унинг кўмагида муқаддам кимлар ишга ёлланганини сўраб-суриштирмаган. Оқибатда эса, фирибгарнинг тузоғига осонгина илинишган.

Бундан кўринадики, огоҳлик, ҳушёрлик ва эътиборсизлик йўқолган жойда турли хил иллатлар, хусусан, юқорида баён этилгани каби қилмишлар рўй беради.

Демак, ҳаётга очиқ кўз билан қараш, ҳамиша ҳушёр ва огоҳ бўлиш, ҳар бир ишга қонун талабидан келиб чиқиб ёндашиш тинч ва осойишта турмуш тарзимизнинг муҳим кафолати эканини доимо ёдда тутайлик.

Жамол Жуманиёзов,

жиноят ишлари бўйича

Хива шаҳар суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Фуқароларнинг тинч ва осойишта ҳаёт кечиришини таъминлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Шу мақсадда жамоат тартибини сақлаш, фуқароларнинг жисмоний дахлсизлиги ва соғлиғини ҳар қандай тажовузлардан муҳофаза қилиш энг муҳим вазифалардандир.

Бу борадаги ислоҳотларни ҳаётга ўз вақтида ва самарали татбиқ этишда, судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилиш муҳим аҳамият касб этади. Чунки судлар томонидан жиноят учун жазонинг тўғри тайинланиши одил судловни амалга оширишнинг муҳим кафолатидир.

Адолатли жазо тайинланиши ундан кўзланган мақсадларга – маҳкумни ахлоқан тузатиш, маҳкум ва бошқа шахслар томонидан янги жиноятлар содир этилишининг олдини олишга эришиш самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Маълумки, 2021 йил 18 февралдаги қонун билан Жиноят-процессуал кодексига янги 62-1-боб, яъни айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институти киритилди. Унга мувофиқ:

• жиноят ишини юритишни ўзига нисбатан қўйилган гумонга, айбловга рози бўлган, жиноятнинг очилишига фаол кўмаклашган ва келтирилган зарарни бартараф этган гумон қилинувчи ёки айбланувчининг илтимосномасига асосан, назорат қилувчи прокурор билан ижтимоий хавфи катта бўлмаган, унча оғир бўлмаган ва оғир жиноятлар бўйича келишув тузилади;

• Жиноят кодексининг 57-2-моддасига асосан, содир этилган жиноят учун ушбу Кодекс Махсус қисмининг тегишли моддасида (қисмида) назарда тутилган энг кўп жазонинг ярмидан ошмаган муддат ёки миқдорда жазо тайинланади.

Шу ўринда эътибор қаратиш керак бўлган жиҳат: айбига иқрорлик тўғрисидаги келишув фақат икки асосга кўра, яъни Жиноят-процессуал кодекснинг 61-бобида белгиланган тартибда тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллаш учун асослар мавжуд бўлса ва шахс томонидан бир нечта жиноят содир этилган бўлиб, улардан лоақал биттаси ушбу моддада белгиланган талабларга тўғри келмаса, тузилиши мумкин эмас.

Бу эса, оғир жиноят учун жазо ўтаётган маҳкумлар, ўта хавфли рецидивист деб топилган шахслар, шунингдек, оғир ёки ўта оғир жинояти учун судланганлик ҳолати тугалланмаган шахслар билан ҳам айбга иқрорлик келишуви тузиш истисно қилинмаслигидан далолат беради.

Бундай шахслар билан айбга иқрорлик келишуви тузилиши ва уларга Жиноят кодексининг 57-2-моддасига мувофиқ, содир этилган жиноят учун ушбу Кодекс Махсус қисмининг тегишли моддасида (қисмида) назарда тутилган энг кўп жазонинг ярмидан ошмаган муддат ёки миқдорда жазо тайинланишини адолатли, деб бўлмайди.

Мухтасар айтганда, суд амалиётидан ҳамда содир этилган жинояти учун жазоланиши керак деб топилган судланувчига реал ва адолатли жазо тайинлаш принципларидан келиб чиқиб, айбга иқрорлик келишувини рад қилиш асослари назарда тутилган Жиноят-процессуал кодексининг 586-1-моддаси 3-қисмини келишувни рад қилишга асос сифатида, “қасддан содир этган оғир ёки ўта оғир жинояти учун жазо ўтаётган ва судланганлик ҳолати тугалланмаганлар” ҳамда “ўта хавфли рецидивистлар”га нисбатан татбиқ этилмаслиги ҳақидаги норма билан тўлдириш мақсадга мувофиқ бўлади.

Шаҳзод Бахтиёров,

жиноят ишлари бўйича

Деҳқонобод тумани суди раиси

Бугун Олий суд раиси Бахтиёр Исломов Адвокатлар палатаси раиси Шуҳрат Садиков ва республикада фаолият юритаётган адвокатлар билан очиқ мулоқот ўтказди.

Аҳолининг одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд-ҳуқуқ соҳасига оид бошқа долзарб масалалари муҳокамасига бағишланган учрашувда таъкидланганидек, амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари суд ҳокимияти мустақиллигини ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъминлаш билан бир қаторда фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш имконини берди.

Мамлакатимизда сўнгги йилларда малакали ва билимли адвокатлар сони сезиларли даражада ортиб, пировардида жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳимоя ҳуқуқи муносиб таъминланаётгани алоҳида қайд этилди.

Очиқ мулоқот чоғида суд жараёнида жисмоний ва юридик шахсларни ишончли ва малакали ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлаш чоғида юзага келаётган муаммолар ва уларнинг ечимлари, одил судловга эришиш борасида адвокатларнинг ўрни ва ролини янада ошириш ҳамда суд мажлисларида тортишув тамойилига тўлиқ риоя этилишига доир масалалар муҳокама қилинди.

Шунингдек, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари ҳимоясини таъминлашга тўсқинлик қилаётган омиллар ва уларни бартараф этиш борасида зарур таклиф ва мулоҳазалар билдирилди.

Келгусида уларнинг қонуний ечимини топиш юзасидан икки томонлама ҳамкорликни давом эттириш ва тегишли чоралар ишлаб чиқиш муҳимлиги қайд этилди.

Конструктив руҳда ўтган тадбир сўнгида иштирокчилар томонидан билдирилган умумманфаатли таклифларни амалга татбиқ этиш ва бу каби мулоқотларни яна давом эттиришга келишиб олинди.

Марҳамат туманида соя-салқин, одамлар дам оладиган хушҳаво масканлар кўп. Шулардан бири туман марказидаги “Чин дўст” чойхонаси бўлиб, унинг эгалари бу маскан яқин дўстлар, ошна-оғайнилар учрашадиган, дийдорлашадиган жой бўлсин, деган ниятда шундай ном билан аташган. Дарҳақиқат, агар дўстлар бир-бирига оқибатли ва қадрдон бўлса, дўстлик ғараз ёки манфаатдорлик эвазига қурилмаса, бундай чин инсоний муносабатга фақат ҳавас қилса арзийди.

Биз ҳикоя қилмоқчи бўлган ҳодиса ҳам “Чин дўст” чойхонасида бошланиб, шу ернинг ўзида якун топди.

Ўзларини чин дўстлар деб билган Давронбек Турғунов ва Музаффар Умаралиев (исм-шарифлар ўзгартирилди) анчадан буён учрашишмаган эди. Шу сабабли чойхонада анча вақт суҳбатлашиб ўтиришди. Лекин икковининг ҳам қўпол хатоси — ўзаро учрашувни спиртли ичимлик ичиш учун баҳона деб билишганида бўлди. Улар бир соат ичида бир неча шишани бўшатишди, суҳбат мавзуси ҳам фақат олди-қочди гаплардан нарига ўтмади. Музаффар гап орасида Россияда бирга ишлаган таниши ундан гиёҳвандлик моддаси сўрагани, у жуда бой бўлиб, анча-мунча пулнинг юзига қарамаслигига алоҳида урғу бериб гапиради.

Давронга бу гаплар мойдай ёқиб тушади. Шу боис у шеригига мижозни қўлдан чиқармасликни, қанча гиёҳвандлик моддаси керак бўлса, топиб беришини айтади. Сўнг улар Музаффарнинг уйига боришади ва молхона девори орасига яшириб қўйилган гиёҳвандлик моддасини қидиришга тушишади. Аммо гиёҳвандлик моддасини ҳадеганда топишолмайди. Улар ақл-ҳушини йўқотадиган аснода маст эди.

Қисқаси, улар узоқ вақт излаб, гиёҳвандлик моддасини тополмагач, Даврон яна бир карра яхши мижозни қўлдан чиқармасликни уқтираркан, “тишининг ковагида” сақлаб турган гиёҳвандлик моддасини беришга тайёр эканини айтиб, шеригини уйига бошлаб келади. Ҳақиқатан ҳам, у уйида қонунга хилоф равишда сақлаб келган “гашиш” гиёҳвандлик моддасини Музаффарга бераркан, уни қимматроқ нархда сотишни тайинлайди.

Бу ёғини сўрасангиз, ҳамтовоқларнинг гиёҳвандлик моддаси олди-сотдиси билан боғлиқ қилмишидан аллақачон ички ишлар ходимлари хабар топган, шу сабабли уларнинг ҳар бир ҳаракати кузатув остида эди.

Алалхусус, Марҳамат тумани марказидаги “Чин дўст” чойхонаси олдида Д. Турғунов ва М. Умаралиев “махсус харидор”га оғирлиги 288,1 грамм бўлган, кўп миқдордаги “гашиш” гиёҳвандлик воситасини 3 500 АҚШ долларига сотаётган пайтда ушланади.

Шундан сўнг ғалати воқеа рўй беради: гарчи, гумондорлар чойхонада учрашиб туришса-да, аслида, улар умуман дўст эмаслигини айтиб, бир-бирини айблашга тушади. Уларнинг кўрсатмалари асосида М. Умаралиев уйининг молхонасида сақлаб келаётган оғирлиги 294,7 грамм бўлган “гашиш” гиёҳвандлик воситаси ҳам топилиб, ашёвий далил тариқасида олинди.

Ҳар қандай жиноят учун жазо муқаррар. Шу сабабли, Д. Турғунов ва М. Умаралиев Жиноят кодексининг тегишли моддалари билан айбдор деб топилиб, уларнинг ҳар бирига қилмишига яраша жазо тайинланди.

Судланувчилар судда ҳам айбни бир-бирига ағдариб, ўзининг ҳалол инсон экани, фақат шериги сабабли жиноят кўчасига кириб қолганини айтиб, суддан енгиллик беришни сўрашди. Бу ҳолат, ўз навбатида, ҳақиқий дўстлик эзгу ишларда, олижаноб мақсад ва ибратли фаолиятда намоён бўлишини кўрсатади.

Зеро, ёмон ният, ғаразли мақсадларда ҳеч қачон дўстлик бўлмайди, бундай қилмишларга бош қўшиш вақтинчалик ҳамтовоқлик ёки жиноий шериклик бўлиб, қилмишлар фош бўлгач, бундай “дўст”лар бир-бирини тезроқ “сотиш”, ёмонлаш ва шу йўллар билан жавобгарликдан қутулиб қолиш ёки жазони енгиллаштириш пайида бўлишади. Шундай экан, умрни эзгу мақсадларга бағишлаш, ҳақиқий дўстлар даврасида ҳаётдан завқланиб яшашга нима етсин!

Зафаржон Омонов,

жиноят ишлари бўйича

Андижон тумани суди раиси

Амалдаги қонунларимизда гиёҳвандлик моддаларини етиштириш, сотиш ва истеъмол қилиш оғир жиноят ҳисобланиши, бунинг учун тегишли жавобгарлик белгилангани қайд этилган. Дарҳақиқат, инсон ҳаётига таҳдид солувчи ушбу “заҳри қотил” туфайли ҳар йили қанчадан-қанча инсонлар бевақт ҳаётдан кўз юммоқда, айримлари ногирон бўлиб қолмоқда, шунингдек, бу нопок қилмишга қўл уриб, тегишли жазо олаётган кимсалар ҳам кам эмас.

Афсусланарли томони шундаки, ҳаётда бу нопок ишга қўл уриб, тегишли жазо олган бўлса-да, аммо қилмишидан хулоса чиқармайдиган кимсалар ҳам учраб туради. Масалан, судланувчи И. Тожиев (исм-шарифлар ўзгартирилган) 9 дона “Тропикамид” номли кучли таъсир қилувчи дори воситасини Яккасарой туманидаги Шота Руставели кўчасида харидорга 300 АҚШ доллари эвазига сотаётган пайтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан қўлга олинган.

У суд жараёнида айбига қисман иқрор бўлди.

— Ўша куни менга Малика исмли қиз телефон қилиб, “Тропикамид” сотиб олмоқчи эканлигини айтди, — дея судда кўрсатма берди судланувчи И. Тожиев. — Биз учрашиш жойини келишдик. Мен 9 дона “таблетка”ни унга сотаётганимда, ички ишлар ходимлари томонидан ушландим. Бунинг оқибатини ўйламай, хатога йўл қўйганман ва қилган ишимдан қаттиқ пушаймонман. Суддан енгилроқ жазо тайинлашни сўрайман.

Албатта, суд судланувчига жазо тайин­лашда оилавий аҳволи, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги ва бошқа омилларни инобатга олди. Суднинг ҳукми билан И. Тожиевга иш ҳақининг 20 фоизи миқдорини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.

Гиёҳвандлик — тубсиз жарликдир, бундан ўзимизни, яқинларимизни, жамиятимизни асраш учун ҳамиша ҳушёр ва огоҳ бўлишимиз талаб этилади. Зеро, бу иллатнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш — нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, балки ҳар биримизнинг фуқаролик бурчимиздир.

Азимжон ҲАКИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яккасарой тумани суди судьяси

Маълумки, иқтисодий судларда кўрилаётган ишларнинг асосий қисмини фермер хўжаликлари ва тадбиркорлик субъектлари фаолияти билан боғлиқ даъво аризалар ташкил этади. Бунда, табиийки, судлар томонидан асосий эътибор фермер ёки тадбиркорнинг ҳуқуқ ва манфаатларини кафолатли ҳимоя қилишга қаратилмоқда.

Фарғона туманидаги “Bahodir Log’on Tekstil” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги қўшма корхона билан Ёзёвон туманидаги “Раҳимжон” фермер хўжалиги ўртасида юзага келган низо ҳам фикримизга мисол бўла олади.

Аниқланишича, 2021 йил 15 март куни қўшма корхона ва фермер хўжалиги ўртасида пахта хомашёсини харид қилиш бўйича 22-сонли фьючерс шартномаси тузилган. Шартномага кўра, фермер хўжалиги 155,7 тонна “Наманган-77” навли пахта етиштириш ва етказиб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олган.

Айтиш жоизки, фермер хўжалиги шартнома мажбуриятларини ортиғи билан бажаради. Яъни 166,5 тонна пахта хомашёси етказиб беради.

Ўрни келганда шуни қайд этиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 4 мартдаги “Мавжуд ер майдонларидан самарали фойдаланиш ва 2021 йил ҳосили учун қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тўғрисида”ги 121-сонли қарори асосида ғўзанинг наслчилик навлари тасдиқланган бўлиб, улар учун рағбатлантириш коэффициенти 2021 йил ҳосили учун кутилаётган минимал нархларга нисбатан жорий этилган.

Унга кўра, ғўзанинг “Бухоро-6”, “Бухоро-8”, “С-6524”, “Наманган-77”, “Бухоро-102” навлари учун белгиланган минимал нархларга нисбатан 1,15 рағбатлантирувчи коэффицент жорий қилинган.

Буни қайд этишдан мақсад шуки, “Bahodir Log’on Tekstil” қўшма корхонаси ушбу қарор талабига риоя этмай “Раҳимжон” фермер хўжалигига рағбарлантирувчи коэффицентни тўлаб бермаган. Бинобарин, Ёзёвон тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши Фарғона туманлараро иқтисодий судига киритган даъво аризасида “Bahodir Log’on Tekstil” қўшма корхонасидан “Раҳимжон” фермер хўжалиги фойдасига етиштирилиб топширилган пахта хом-ашёсига нисбатан 151 миллион 105 минг сўм рағбатлантирувчи коэффицентни ундириб беришни сўраган.

Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2021 йил 2 ноябрда Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоятлар ҳокимликларига йўлланган 04/024-4454-сонли хатида қайта ишлаш, логистика ва бошқа харажатларни инобатга олган ҳолда, етиштирилган тўртинчи тоифа, иккинчи нав, биринчи синф 1 тонна пахта хомашёсининг минимал нархи қўшилган қиймат солиғи билан бирга 6512 минг сўмни ташкил этиши белгиланган. Шунингдек, етиштирилган бешинчи тоифа, биринчи нав, биринчи синф 1 кг пахта хомашёсининг минимал харид нархи қўшилган қиймат солиғи билан бирга 7030 сўмни ташкил этиши қайд этилган.

Бундан кўринадики, “Раҳимжон” фермер хўжалиги томонидан “Bahodir Log’on Tekstil” қўшма корхонасига етказиб берилган пахта хом­ашёси қайта ҳисоб-китоб қилинганида коэффицент миқдори 140 миллион 895 минг сўмни ташкил қилган.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 55-моддасида “Ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади” дея қайд этилган.

Фуқаролик кодексининг 4-моддасига биноан, фуқаролик қонунчилиги ҳужжатлари орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилади. Қонун у амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатларга нисбатан қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилади.

Фуқаролик қонунчилиги ҳужжати амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатлар бўйича бу қонунчилик ҳужжати у амалга киритилганидан кейин вужудга келган ҳуқуқ ва бурчларга нисбатан қўлланилади.

Шунингдек, кодекснинг 236-моддасида мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса — иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши, 238-моддасида эса, мажбурият келишилган ва тарафлар учун мақбул усулда бажарилиши шартлиги белгиланган.

Бундан ташқари амалдаги “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги қонуннинг 40 ва 41-моддаларида норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, агар ҳужжатларнинг ўзида кечроқ муддат кўрсатилмаган бўлса, расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин юзага келган ижтимоий муносабатларга нисбатан қўлланилади, дея белгиланган.

Қисқаси, суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, “Bahodir Log’on Tekstil” қўшма корхонасидан “Раҳимжон” фермер хўжалиги фойдасига 140 миллион 895 минг сўм миқдорида рағбатлантирувчи коэффицент ҳақдорлигини ундириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди. Бу ўз навбатида, адолат, демократик тамойиллар ўзининг теран ифодасини топган қонунларимиз амалда самарали қўлланиётганини яққол тасдиқлайди.

Тоҳиржон МАМАТОЖИЕВ,

Фарғона туманлараро

иқтисодий суди раиси

Ҳаётда вояга етган ҳар бир инсон ўз умр йўлини ўзи танлайди. Бу шахснинг жамият қонунларида белгиланган мутлақ ҳуқуқи. Аммо бу йўлнинг йўриғию хавф-хатарлардан нечоғлик холи эканлигини англаш салоҳияти ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Бошқача айтганда, ҳаётга енгил қараш, масъулиятни ҳис этмаслик, турли хил қилмишларга қўл уриш кишини тўғри йўлдан адаштиради.

Р. Назаров биринчи марта жиноий қилмишга қўл урганида ҳали 20 ёшга ҳам тўлмаганди. Унинг кейинги ҳаётини остин-устун қилиб юборган ўша аянчли воқеа 1994 йилнинг март ойида рўй берди. Урганч шаҳар суди унга ўшанда 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

2015 йил сентябрь ойида у тағин жиноий қилмишлар кўчасига кирди.

Жиноят кодексининг 169-моддаси 1-қисмига тааллуқли ўғирлик жиноятини содир қилди. Аммо қонунларимизда ўз ифодасини топган ярашув институти боис жазога тортилмади. Унга нисбатан қўзғатилган жиноят иши жабрланувчи билан ярашгани боис ҳаракатдан тугатилди. Бу, аслида, Р. Назаровга қилмишидан тўғри хулоса чиқариб олиши учун берилган имконият эди. Аммо у бу ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади, орадан ярим йилча вақт ўтгач, яна ўғирлик содир этди. Суд бу гал унга Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисмига асосан 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади.

Буни қарангки, бу жазо ҳам унга кор қилмади. Нега деганда, жазонинг атиги 3 ойини ўтамай туриб, Жиноят кодексининг 164-моддасига оид босқинчилик жиноятини содир этади. Қилмиш қидирмишга етаклади.

Судланувчи 4 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Кейинги жиноий қилмиш ҳам ўзини кўп куттирмади. Маҳкум ҳали жазони тўлиқ ўтамай туриб, яна ўғирлик қилди. Бу галги қилмиш Жиноят кодексининг анча оғирроқ жазони тақозо этувчи 169-моддаси 3-қисми бўйича малакаланди.

Айбланувчи суднинг 2018 йил 2 мартдаги ҳукмига кўра, 5 йил-у 9 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Фақат жиноят ишлари бўйича Қўнғирот тумани судининг 2020 йил 24 сентябрдаги ажримига биноан озодликдан маҳрум этиш жазосининг ўталмай қолган 2 йил 10 ойи ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилди. Афсуски, Р. Назаров бу бағрикенгликнинг ҳам моҳиятини англаб етмади, у жазони ўташ қоидасини қўпол тарзда бузди. Натижада ахлоқ тузатиш ишлари бўйича тайинланган тарбиявий таъсир чораси озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. Фақат 2021 йил июнь ойида унга нисбатан тайинланган жазо яна юмшатилди. Маҳкум жазо муддати тугалланишига 2,5 йил қолганида яна озодликка чиқди. Ахлоқ тузатиш ишлари жазосига жалб этилди. Бироқ ушбу жазони ўташ жараёни ҳам узоққа чўзилмади, у яна жиноий қилмиш содир этди. Оқибатда маҳкумга нисбатан қўлланилган таъсир чораси 2021 йил ноябрь ойида озодликни чеклаш, 2022 йил апрель ойида содир этган яна бир жиддий қилмиш учун эса, бевосита озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. У ушбу жазони 2022 йилнинг 1 ноябригача ўтади. Кейин жазони шартли равишда ўташ мажуриятини зиммасига олган ҳолда муддатидан 1 йил-у 10 ой олдин озодликка чиқди.

Умрини, асосан, жиноят кўчасида ўтказаётган бу кимса бу гал ҳам озодликнинг қадрини англаб етмади. Кечмиш йилнинг апрель ойида, муносиб хулқ-атворда бўлиш ҳақида тилхат ёзиб берганига қарамай, қонун талабига яна беписанд қаради. Бу ҳам камлик қилгандай, ўз қилмиши учун қонун олдида жавоб беришдан бош тортди: қочиб яширинишга уринди.

Аммо бундан наф чиқмади. Қидирув эълон қилинганининг тўртинчи куниёқ қўлга тушди. Тергов органи бу гал унга Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айб эълон қилди.

Бинобарин, айб учун асослар етарли. Гумонланувчи бир йўла ҳам талончилик, ҳам ўғирлик қилмишларини содир этганди. Энг афсусланарлиси, бу қилмишлар Р. Назаров зиммасидаги жазони ўтаётган пайтда, қиш қаҳратони, аниқроғи, 2023 йил январь ойининг 25 ва 26-саналарида содир бўлди. Маҳкум даставвал Урганч шаҳридаги “Темирйўл” шифохонаси яқинида фуқаро А. Маткаримовнинг нархи 200 минг сўмлик қўл телефони ва унинг 450 минг сўмлик велосипедини таҳдид, зўравонлик ва куч ишлатиб қўрқитиш йўли билан қўлга киритади.

Аммо у бу қилмиши билан чекланмай эртаси куни яна “ов“га чиқади. Р. Назаров тунги соат 01:00 ларда шаҳарнинг Паҳлавон Маҳмуд кўчасидаги 16-сонли ётоқхона олдида Р. Худойберганов томонидан қаровсиз қолдирилган нархи 800 минг сўмлик велосипедни ўғирлайди.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, Р. Назаров қонунларимизда ўз ифодасини топган бағрикенглик, кечиримлилик тамойилларидан хўп ва кўп фойдаланди. Аммо у бу бағрикенглик, кечиримлилик ва инсонпарварлик, аслида, ўзига ҳаётда тўғри йўлни топиб олиш, умрини эзгу мақсадларга сарф этиш учун берилган имконият экани ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади. Аксинча, қонун ва одамийлик меъёрларини четлаб ўтган кўйи жиноий қилмишларини давом эттираверди.

Қисқаси, Р. Назаров юқорида қайд этилган жиноий қилмишлари учун қонун олдида жавоб берди. Судланувчи айбига тўла иқрорлик билдирди. Суд жиноят ишини батафсил ўрганди. Жиноят ва унга етаклаган омиллар, содир этилган давомли қилмишларнинг оқибат ва асоратларини атрофлича муҳокама этди. Бу жараёнда айбланувчи жамият учун хавфли шахсга айлангани рўй-рост аён бўлди. Суд бу ҳолатни алоҳида муҳокама қилди. Бироқ тергов органи тарафидан қўйилган айб адолат ва ҳақиқатнинг чинакам намунаси эмас. Айбловда ифодасини топган кўпгина ҳолатлар ҳақиқий воқеликни тўла-тўкис ифода этмайди. Суд ишни кўриб чиқиш жараёнида аниқланган ҳолатларга суянди. Судланувчига нисбатан Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича қўйилган айб, ушбу модданинг ҳаёт ёки соғлик учун хавфли бўлмаган тарзда зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб талончилик содир қилишга оид 2-қисми “а” бандига қайта малакаланди. Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисмига оид айб эса, дахлсиз қолдирилди. Айбланувчи кодекснинг ўзига нисбатан татбиқ этилган ана шу икки моддасига асосан, 5 йил-у 6 ой, муқаддам ўталмай қолган жазони қисман қўшиш йўли билан эса, жами 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Шунингдек, суд томонидан Р. Назаров хавфли рецидивист, деб топилди.

Албатта, ҳаётда қонун талабини ҳурмат қилган ҳурмат кўради. Қонунни менсимаслик эса, ҳеч қачон жазосиз қолмайди. Буни айниқса, кўнгли ножўя қилмишларга мойил кимсалар чуқур ҳис этмоқлари зарур. Яхши амал кишини эзгуликнинг нурафшон қасрига, ёмон амал эса, зимистон манзиллар томон элтишини ҳамиша ёдда тутмоқ керак.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди раиси

Ҳаётда рўй берган жиноий қилмиш учун судланувчига нисбатан қонуний, асосли ва адолатли жазо тайинланиши одил судловнинг муҳим белгисидир.

Амалдаги Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши назарда тутилган. Миллий қонунчилигимизда белгиланган мезонларга кўра, содир этилган қилмишда жиноят таркиби бўлмаса, қўйилган айблов иш ҳолатлари батафсил текширилгандан кейин ишонарли тарзда ўз тасдиғини топмаса, суд ана шу модда бўйича судланувчини оқлайди.

Мисол учун яқинда очиқ суд мажлисида Элёр Холмуродовга оид (исм-шарифлар ўзгартирилди) жиноят иши кўриб чиқилди. Унга нисбатан Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми ва 276-моддаси 1-қисми билан жиноят иши қўзғатилган.

Воқеа тафсилоти шундай: судланувчи ўтган йилнинг август ойида ҳовлисининг ёнидан оқиб ўтган ариқ ёқасида ўсган бир туп марихуана ўсимлигини олиб, қуритиб қўйган. Сўнг гиёҳвандлик моддасининг бир қисмини ўзи истеъмол қилиб, қолган 6,2 граммдан кўпроғини келгусида сотиш мақсадини кўзламай ошхонасида яшириб қўйган.

Туман ички ишлар бўлими ходимлари томонидан ўтказилган тинтув жараёнида ана шу гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинган.

Суд судланувчи Э. Холмуродовнинг содир этган жиноий қилмиши дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми билан тўғри, аммо кодекснинг 270-моддаси 1-қисми билан нотўғри малакаланганлигини аниқлади.

Чунки Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисмида тақиқланган экинларни, яъни кўкнори ёки мойли кўкнори, каннабис ўсимлиги ёхуд таркибида гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар бўлган экинларни қонунга хилоф равишда экиш ёки етиштириш жинояти учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2017 йил 28 апрелдаги “Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишга оид жиноят ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 12-сонли қарори 16-бандида, таркибида гиёҳвандлик моддаси бўлган ўсимликларни қонунга хилоф равишда етиштириш деганда, қонунчиликни бузган ҳолда бундай ўсимликларни экиш ва етиштириш учун махсус шароит яратиш, шунингдек, уларни экиш ва етиштириш, етиштириш технологиясини такомиллаштириш, янги навларини яратиш, ҳосилдорлигини ва мавжуд иқлим шароитига чидамлилигини ошириш фаолиятини тушуниш лозимлиги;

19-бандида, етиштирилиши тақиқланган экин экиш деганда, бундай экинлар уруғини тегишли рухсатсиз ҳар қандай ер майдонига, шу жумладан, бўш ётган ерларга ёки мослаштирилган идишларга уруғини сепиш ёки кўчатини ўтқазиш тушунилиши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Аммо дастлабки тергов органи томонидан судланувчи Э. Холмуродов ариқ бўйида униб чиққан марихуана ўсимлигини қачон экиб, уни қандай етиштирганини тасдиқловчи далиллар тўпланмаган. Суд бундай ҳолатда дастлабки тергов органи томонидан Жиноят-процессуал кодексининг қатор моддалари талабларига риоя этилмаган, деган тўхтамга келди.

Хусусан, Жиноят кодексининг 463-моддаси ҳамда Олий суд Пленумининг “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарори раҳбарий тушунтиришларига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбдор эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши талаби эътибордан четда қолган. Шу боис суд судланувчини Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-қисмига асосан оқлашни лозим топди.

Конституциямизнинг 20-моддаси 4-қисмида, давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги қатъий белгилаб қўйилган.

Суд судланувчига нисбатан жазо тайинлашда, жамиятдан ажратмасдан туриб ҳам, унинг хулқини қайта тарбиялаш имкониятлари мавжуд, деган қатъий тўхтамга келди. Шунга кўра, Э. Холмуродов Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилиб, оқланди. У Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топилиб, бир йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Тафсилоти баён этилган ушбу жиноят иши бўйича судланувчига нисбатан тайинланган жазо қонунларимизда адолат ва демократик тамойиллар ўзининг теран ифодасини топгани натижаси, шунинг баробарида, судлар томонидан қонун мезонларига оғишмай амал қилинаётганининг амалдаги тасдиғидир.

Илҳом ҲАМИДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўшработ тумани

суди раиси

Инсонпарварлик, бағрикенглик ва йиқилганни суяш, адашганга тўғри йўл кўрсатиш сингари қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимизда ўзининг теран ифодасини топган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ халос бўлиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойиллари асосида амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди.

Шу мақсадда ривожланган демократик давлатларда муваффақиятли қўлланилиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, бу борада 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда биринчи марта ярашув институти жорий этилди. Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган даврда бу борадаги қонунчилик изчиллик билан такомиллаштирилиб, унинг қўлланиш доираси тобора кенгайиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, ярашув институтининг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан далолат беради.

Бугунги кунда ярашув институти маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланилаётганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Шу негизда ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 15 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб, ишни тугатиши мумкин.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, ҳуқуқбузар Ж. Қиличев (исм-шарифлар ўзгартирилган) автомашинаси билан Д. Давроновнинг йўлини тўсиб, ўзаро тортишиб қолади. Шу аснода унинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан камситиб, ҳақорат қилади.

Шундан сўнг Д. Давронов ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилган.

Суд мажлисида Ж. Қиличев ўзининг қилмиши оқибатини тушуниб етгани, бундан қаттиқ пушаймон эканини билдириб, кечирим сўради.

Ўз навбатида, жабрланувчи Д. Давронов ўзидан астойдил кечирим сўрагани учун ҳуқуқбузарнинг узрини қабул қилганини, улар ўзаро ихтиёрий ярашиб олгани муносабати билан маъмурий ишни тугатишни сўради.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида ушбу кодекснинг 41-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс, агар у ўз айбига чин дилдан иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, маъмурий жавобгарликдан озод этилиши белгилаб қўйилган.

Суд Ж. Қиличев ва жабрланувчининг ярашганлик тўғрисидаги аризаларини инобатга олиб, маъмурий ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-10-моддаси 1-бандига мувофиқ, ҳаракатдан тугатишни лозим топди. Шунингдек, жабрланувчига ушбу иш юзасидан такроран судга шикоят қилиш ҳуқуқини йўқотганлиги тушунтирилди.

Бу воқеани баён қилишдан кўзланган мақсад шуки, агар ярашув институти жорий этилмаганда, Ж. Қиличевга ҳуқуқбузар сифатида қилмишидан қанчалик пушаймон бўлмасин, барибир тегишли жазо тайинланарди, натижада оиласи, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлиб қоларди.

Ярашув институти амалда кенг қўлланилиб келинаётганининг асосий сабаби — халқимизнинг кечиримлилик, бағрикенглик каби фазилатларига уйғунлиги билан изоҳланади. Чунки ҳуқуқбузарлик содир этган шахс жабрланувчи билан ярашгани туфайли жавобгарликдан озод қилиниши нафақат унинг ўзи, балки яқинлари учун ҳам катта маънавий ва тарбиявий аҳамиятга эга.

Шунинг учун эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билиш ва ҳамкасблар ўртасидаги арзимас келишмовчиликлар адоватга айланиб кетишининг олдини олиш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида ярашув институти қўлланиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликлар доираси янада кенгайтирилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Бинобарин, маъмурий ишлар бўйича ярашув институтининг янада кенгроқ жорий этилиши юқорида қайд этилгани каби салбий оқибатларнинг олдини олиш, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг камайиши, энг муҳими, фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашга самарали хизмат қилиши шубҳасиз.

Абдулла Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси

Ҳаётда қабул қилиб, уни ўз вақтида тузатган шахснинг айбидан ўтиш, узрини қабул қилиб, бағрикенглик кўрсатиш халқимизга хос фазилатлардандир. Энг муҳими, ундай эзгу амаллар қонунчилигимиз асосини ҳам ташкил этади.

Айтиш керакки, маъмурий суд ишларини кассация тартибида кўрилиши дастлабки суд босқичида йўл қўйилган хато ва камчиликларни бартараф этишга, фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилмоқда. Бу, ўз навбатида, фуқароларнинг мустақил суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширмоқда.

Бу фикрнинг тасдиғи учун ҳаётимизда далиллар кўп. Хусусан, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги транспорт назорати инспекцияси ходимлари Ички ишлар бошқармаси ЙҲХБ ходимлари билан ҳамкорликда Қўшработ тумани ҳудудида тадбир ўтказган.

Текширишда Мухтор Жониқулов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзига тегишли “Нексия-3” русумли автомашинасида аҳолига лицензиясиз пуллик транспорт хизмати кўрсатаётгани аниқланган. Табиийки, М. Жониқуловнинг қонунга хилоф фаолияти юзасидан баённома расмийлаштирилган.

Биринчи босқич суди ҳуқуқбузар М. Жониқуловга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 176-3-моддаси билан базавий ҳисоблаш миқдорининг 7 баравари миқдрида жарима жазоси тайинлаган.

Текширувчилар маъмурий баённома тузгани, суд томонидан жарима қўлланилиши, оқибатда ортиқча чиқимга дуч келиш ҳеч кимга ёқмайди.

Судда М. Жониқуловга амалдаги қонун талаблари тушунтирилган. Яъни ҳар бир фуқаро йўл қўйган қонунбузилиши ҳолатини ҳуқуқбузарлик аниқланган пайтдан эътиборан ўттиз кунлик муддатда ихтиёрий равишда бартараф этса, иш юритишдан тугатилиши ва жавобгарликдан озод қилинишини айтишади.

Шундан сўнг ҳайдовчилик касбидан уч-тўрт сўм орттириб, қора қозонини қайнатаётган М. Жониқуловнинг чеҳраси ёришади. У ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида давлат солиқ хизмати органидан рўйхатдан ўтади.

Самарқанд вилоят транспорт бошқармасига мурожаат қилиб, йўловчи ташиш фаолияти билан шуғулланиш учун лицензия олади ва биринчи босқич судининг қарорини бекор қилиб, ўзига нисбатан бўлган ишни иш юритишдан тугатишни сўраб, кассация тартибидаги шикоят билан мурожаат қилади.

Самарқанд вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъти кассация инстанциясининг очиқ суд мажлисида жиноят ишлари бўйича Қўшработ тумани судининг қарори юзасидан ҳуқуқбузар М. Жониқулов томонидан берилган ана шу шикоят маъмурий иш ҳужжатлари билан бирга кўриб чиқилди.

Иш ҳужжатларидан маълум бўлишича, М. Жониқулов ўзининг бошқарувидаги “Нексия-3” русумли автомашинада аҳолига пуллик хизмат кўрсатиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланаётганлиги аниқланган ва унга нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилган. Мазкур маъмурий иш биринчи босқич суди томонидан ҳуқуқбузар М. Жониқуловнинг иштирокисиз кўриб чиқилган ва унга жарима жазоси тайинланган.

Шу ўринда мавзуга тегишли қонун талабларидан ўқувчини тўлиқроқ хабардор этиш учун Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 307-моддасига тўхталишни лозим топдик. Унга кўра, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш вақтида тегишли орган ё мансабдор шахс: маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган-этилмаганини, ҳуқуқбузарлик содир этилган вақт ва жойни, мазкур шахс уни содир этишда айбдор ёки айбдор эмаслигини, унинг маъмурий жавобгарликка тортилиш-тортилмаслигини, жавобгарликни енгиллаштирувчи ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар бор-йўқлигини, мулкий зарар етказилган-етказилмаганлигини, шунингдек, ишни тўғри ҳал этишда аҳамиятга молик бошқа ҳолатларни аниқлаши шарт.

Гап шундаки, мазкур маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш биринчи босқич суди томонидан:

биринчидан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 3-моддасида белгиланган қонунийлик принципига;

иккинчидан, Олий суд Пленумининг 2018 йил 30 ноябрдаги “Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори тушунтиришларига;

учинчидан, бунда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи нормаларига қатъий риоя этиш зарурлигига қаратиш ҳақидаги талабларига риоя этилмаган.

Шунингдек, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар ва ишда мавжуд бошқа далиллар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилмаган. Бунинг устига, суд мажлисида, М. Жониқуловнинг иштирокини таъминламаган ҳолда унинг важларини текширмасдан хатоликка йўл қўйилган.

Кассация инстанцияси суди амалдаги қонун талабларига таянди. М. Жониқулов томонидан содир этилган ҳуқуқбузарлик ҳолатлари бартараф этилганлиги сабабли, биринчи босқич судининг қарорини бекор қилди.

Унга нисбатан юритилган ишни тугатиш ва кассация тартибидаги шикоятни қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилади.

Хулоса ўрнида айтганда, судларда ишларни кассация тартибида кўриш амалиёти жорий этилгани фуқароларнинг Конституциямизда кафолатлаб қўйилган ҳуқуқлари ва манфаатлари устуворлигини таъминлашга самарали хизмат қилмоқда.

Эътиборлиси, қонунчилигимизнинг адолатпарварлик, халқпарварлик, меҳр-оқибат, кечиримлилик, хатосини тузатган инсонга имконият беришдек миллий руҳ билан суғорилгани М. Жониқулов сингари кўплаб фуқароларнинг шукронасига, шунингдек, инсон қадри улуғланаётган юртда яшаётганидан миннатдорлигига сабаб бўлмоқда.

Зайниддин ТЎРАЕВ,

Самарқанд вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси