Эндигина ухлашга чоғланган Шаҳло Телеграм мессенжерига дугонаси “тез кўр” дея юборган ҳаволага кўз ташлади-ю, бирдан капалаги учиб кетди. Не кўз билан кўрсинки, ҳавола орқали кирган манзили – Телеграмдаги қандайдир каналда ўзининг суратлари жойлаштирилган ва остига ахлоқсиз сўзлар ёзилган эди. Бу ҳам етмагандек, сал ўтмай Шаҳлонинг телефонига “танишайлик” деган хабарлар-у устма-уст қўнғироқлар кела бошлади.

Шаҳло буткул гангиб қолди: энди нима бўлади? Таниш-билишлари нима деб ўйлашади, ҳамкасблари-чи? Бу хабарнинг қуруқ туҳмат эканини уларнинг қай бирига тушунтиради?! Бунинг устига Телеграм каналнинг бошлиғи кимлигини билмайди, ташкилотчиларга боғланиш учун бирор-бир телефон рақами ҳам илова қилинмаган.

Шу аснода кутилмаганда, Инстаграмга номаълум аккаунтдан овозли хабар келди: “Администраторини танийман, унинг исми “Usmon”.

Шаҳло қидирувдан “Usmon”ни топди:

– Илтимос, каналдан расмларимни олиб ташланг, истаганингизни бераман.

– 2 000 АҚШ доллари.

– Хўп, пулни қаерга олиб борай?

– Сиз овора бўлманг, бориб олишади.

– Мен пулни ўз қўлингизга бермоқчиман, локация ташлаб юборинг?

– Сен мен билан сичқон-мушук ўйнамоқчимисан? – кутилмаганда “Usmon”нинг жаҳли чиқди. – Қўлимга бериб, ушлаб олишни ўйлаяпсанми? Менда ҳали а-анча расминг бор, уларниям жойлаганимда кўраман, қандай аҳволга тушасан?!

– Илтимос, ундай қилманг, майли, сиз айтгандек, бўлақолсин.

– Энди нарх 5 000 доллар! Тамом! Пул қўлимга тегмагунча расмларинг каналимни обод қилиб туради.

Бунча пулни топиш осонми? Албатта, йўқ. У ўзича товламачини қўлга тушириш чораларини излай бошлади. Бошқа телефон рақамини кўринмайдиган ҳолга келтириб, қайтадан каналга кирди. Ундаги “Вип. админ” деган ёзув эътиборини топди.

– Мен сизга дугонамнинг “очиқ” расмларини юборсам, тарқатиб бера оласизми? – деди у “Вип. админ”га.

– Албатта, фақат хизмат нархи 50 доллар. Агар барча каналларимизда айлантирадиган бўлсак, 100 АҚШ доллари тўлайсиз, – дея нариги томондаги кимса пластик карта рақамини юборди.

*    *    * 

Энди гапни Зиёдадан эшитинг. Унга бир таниши аллақайси Телеграм каналда суратлари чоп этилгани ҳақида айтганида, рости гап, аввалига ишонмади. Мен билан кимнинг иши бор, бировга хусуматим бўлмаса, қолаверса, ҳеч қачон ёмон суратга тушмаганман, деди у ўз-ўзига. Лекин таниши юборган ҳавола орқали ўша телеграм каналига кирганида, кўзларига ишонмай қолди: ҳақиқатан ҳам, ўзининг сурати қандайдир беҳаё фильмдаги қирқмага ёпиштирилган, остида ахлоқсиз сўзлар, сўнг изоҳлар, ҳақоратлар ёзилган эди.

– Нега бундай қиласизлар, ахир, бу фотошоп-ку?! Худодан қўрқмайсизларми? – дея Зиёда ғазабини босолмай изоҳ ёзди.

Айни шу пайти нариги томондан хабар ва пластик карта рақами келди:

– 1 миллион сўм тўласангиз, ҳозир ўчирамиз!

Буни кўриб, Зиёда баттар тушкунликка тушди, ҳатто икки ой давомида уйидан кўчага чиқа олмади, ишга ҳам боролмади, оқибатда оғир касалликка чалинди.

*    *    * 

Саида ҳам ижтимоий тармоқда ўзининг чўмилиш ҳавзасида тушган сурати тарқалганини кўриб, ҳуши бошидан учиб кетди. Айниқса, суратга берилган “таъриф” ҳаммасидан ошиб тушганди. Телеграм каналининг кўзга кўринмас юритувчилари унга ҳам 100 доллар берса, суратларни ўчириб ташлашни айтишди. Ростдан ҳам, пластик картага маблағни ўтказган эди, суратларни бирдан ўчириб ташлашди.

Аслида, бу пластик карта Телеграм канали ташкилотчиси 27 ёшли Эмин Шокировга тегишли эди. Э. Шокиров Интернетнинг имкониятларидан ўзининг чиркин мақсадлари йўлида фойдаланиш ва шу қинғир йўл билан бойлик орттиришни кўзлайди. Шундай ғаразли мақсадда ҳамтовоқлари Соли Беҳзодов ва Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университетининг 3-босқич талабаси Нурмат Тўраев билан ўзаро жиноий тил бириктиради.

Қисқаси, ҳамтовоқлар бир гуруҳ бўлиб, ғаразгўйлик ва паст ниятларда, била туриб, бошқа шахсларнинг қадр-қимматини таҳқирлайдиган уйдирма маълумотларни оммавий ахборот воситаларида, телекоммуникация тармоқларида, интернет жаҳон ахборот тармоғида жойлаштириш орқали туҳмат қилишда ифодаланган умумий қасдни қамраб олган ягона мақсадда 2022 йил 1 декабрда Телеграм мессенжерида канал ташкил этишади. Инстаграм ва турли ижтимоий тармоқлардаги йигит-қизларнинг суратларини олиб, улардан беҳаё кадр ва видеолавҳалар тайёрлаб каналда эълон қилиб боришади.

Ҳамтовоқлар қарашса, ўзлари ўйлаб топган “лойиҳа” кутганидан ортиқ натижа беряпти – Телеграмда чоп этилган суратларидан хабар топганлар ваҳимага тушганча ўчириб ташлашни, эвазига истаганларини беришни айтиб туришибди! Даромад устига даромад. Кундан кунга ўлжалари ҳам катталаша борди.

Аммо улар бир нарсани унутдилар – шаҳар бедарвоза эмас, эртами-кеч, ҳар қандай қилмиш жазосиз қолмайди. Зеро, ахборот ва оммавий коммуникациялар соҳасидаги экспертларининг судга оид комплекс экспертизаси хулосасига кўра, ўша каналдан олинган ва фуқаро Саида Эшмуродовага (жумладан, бошқа жабрланувчиларга ҳам) тегишли материаллар мазмунан ўзаро муносабатларда иқтисодий манфаат ёки тамагирликка оид маълумотлар ҳисобланди.

Гарчи судланувчилар ҳамда уларнинг ҳимоячилари жазодан қутулиб қолиш, айбларини енгиллаштириш мақсадида судни чалғитишга уринишса-да, уларнинг қилмиши тегишли ҳужжатлар билан тўлиқ тасдиғини топди. Жумладан, 50 нафар жабрланувчи (улар шунча инсонни чув туширишган эди) ва гувоҳларнинг кўрсатмаси, аризалари ва унга илова қилинган фотосуратлар, номи зикр қилинган канални кўздан кечириш ва маълумотларни олиш тўғрисидаги баённомалар, фотожадвал, ашёвий далил сифатида эътироф этиш ҳақидаги қарор ҳамда жиноят ишида мавжуд бўлган, тегишли тартибда текширилган ва баҳоланган бошқа объектив далиллар йиғиндиси барча айбловларни тасдиқлаб турарди.

Суд ҳукмига биноан, жиноятчиларнинг ҳар бирига қилмишига яраша қонуний жазо тайинланди. Жумладан, Эмин Шокиров Жиноят кодексининг 130-моддаси 2-қисми “б” банди, 139-моддаси 3-қисми “а”, “г” бандлари, 140-моддаси 2-қисми, 141-3-моддаси 2-қисми “б”, “в” бандлари ва 165-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир қилганликда айбдор деб топилди. Унга тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил ўташ учун 7 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Шунингдек, Соли Беҳзодов 5 йил, Нурмат Тўраев 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Албатта, судланувчиларни, аввало, нафс қутқусига учиш, енгил йўл билан бойлик орттириш каби ҳавойи майллар, қолаверса, инсоннинг шаъни, қадр-қимматини ҳурмат қилмаслик сингари иллатлар тўғри йўлдан оздирди. Энди қонуний жазони ўташ даврида улар озодлик нақадар бебаҳо бойлик эканини, ҳаётда инсон фақат эзгу ишлар орқали қадр топишини англаб етишса, ажаб эмас.

Жаҳонгир САИДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди судьяси,

Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА,

журналист

Сергели туманида яшовчи Ҳабибулло Йўлдошев, тахминан, 2007-2008 йилларда ўғли Аббосбекни уйлантирганда кўп орзулар қилганди. Қатор-қатор неваралар кўришни ва уларни ҳамма ҳавас қилса, арзийдиган қилиб вояга етказишни дилига тукканди.

Афсуски, Ҳабибулло аканинг бу эзгу ниятлари амалга ошмади. Тўғри, 2009 йилда ўғил неварали бўлди ва унга яхши ниятлар билан Асилбек дея исм қўйишди. Аммо ўғлини дунёга келтираётган вақтида Машҳура Йўлдошеванинг руҳиятида жиддий ўзгаришлар юз беради. Шу боис Аббосбек билан Машҳура 2015 йилда қонуний тарзда ажрашиб кетишди.

Бироқ онаси ажрашганига қарамай, Асилбек отаси ва бобосининг қарамоғида қолган. Буни қарангки, ўша йили, аниқроғи, фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро судининг 2015 йил 29 июлдаги суд буйруғига асосан, Аббосбек Йўлдошевдан Машҳура Йўлдошева фойдасига 2009 йил 2 мартда туғилган фарзанди Асилбек Ҳабибуллаевнинг моддий таъминоти учун ҳар ойдаги иш ҳақи ва бошқа даромадларининг 1/4 қисми миқдорида алимент ундириш белгиланган.

А. Йўлдошев эса, алимент тўламаган. У ҳатто суд буйруғи чиққанидан ҳам бехабар бўлган.

Бу борадаги яна бир муҳим гап шуки, вақт ўтиши билан Машҳуранинг аҳволи оғирлашиб борган. Оқибатда фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлар­аро судининг 2016 йил 1 декабрдаги қарорига мувофиқ, у муомалага лаёқатсиз деб топилган. Ўшанда суднинг ушбу қарори билан унинг синглиси Насиба Акбарходжаева ҳам муомалага лаёқатсиз деб топилган.

Опа-сингилнинг бошқа қариндошлари бўлмаган. Шу сабабли Сергели туман ҳокимининг 2016 йил 29 декабрдаги қарорига асосан, Аббосбек Йўлдошев ва отаси Ҳабибулло Йўлдошев уларга васий этиб тайинланган.

Бинобарин, Асилбек Ҳабибуллаев 2015 йилдан тўлиқ отаси А. Йўлдошевнинг қарамоғида яшаб келган.

Қисқаси, шундай кунларнинг бирида А. Йўлдошев ўзига тегишли автомашинани сотмоқчи бўлганида алиментга оид суд буйруғи туфайли транспорт воситасига нисбатан тақиқ қўйилганидан хабар топади. Шунинг учун у фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, ўзини алимент тўловидан озод қилишни сўради.

Айтиш керакки, Конституциямизнинг 77-моддасида “Ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиши, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбурдирлар” дея қайд этилган.

Гарчи А. Йўлдошевнинг зиммасига тегишли суд буйруғи асосида алимент тўлаш мажбурияти юкланган бўлса-да, фарзанди Асилбек Ҳабибуллаев унинг қарамоғидан ажралмаган. Буни “Обод турмуш” маҳалла фуқаролар йиғини томонидан 2024 йил 3 апрелда расмийлаштирилган далолатнома ҳам тасдиқлайди.

Айни пайтда Асилбек махсус ҳарбий мактабда ўқийди. Қолаверса, онаси билан кўришиб туради.

Оила кодексининг 146-моддасига биноан, алимент миқдори суд тартибида белгиланганидан кейин тарафлардан бирининг моддий ёки оилавий аҳволи ўзгарса, суд улардан ҳар бирининг талабига кўра, алиментнинг белгиланган миқдорини ўзгартиришга ёки алимент тўлаши шарт бўлган шахсни алимент тўлашдан озод қилишга; алимент миқдорини ўзгартиришда ёки уни тўлашдан озод қилишда суд тарафларнинг эътиборга лойиқ бошқа манфаатларини ҳисобга олишга ҳақли.

Ана шу асосларга таянган суд А. Йўлдошевнинг даъвосини қаноатлантирди. Яъни уни фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро судининг 2015 йил 29 июлдаги суд буйруғига мувофиқ белгиланган, фарзанди Асилбек Ҳабибуллаевнинг моддий таъминоти учун алимент тўлашдан озод этиш тўғрисида ҳал қилув қарорини чиқарди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, оила – муқаддас даргоҳ. Фарзандлар тарбияси ва моддий таъминоти эса, ота-она зиммасидаги энг муҳим мажбурият.

Аммо орамизда ўзининг оталик ёки оналик бурчини бажармаётган, ҳатто бунинг оқибатида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум бўлаётганлар ҳам йўқ эмас. Шундай экан, конституциявий бурчидан бўйин товлашга ҳеч ким ҳақли эмаслигини унутмаслик керак.

Шаҳноза ИБРАГИМОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Яккасарой туманлараро суди судьяси

Коррупция – мансабдор шахснинг ёки лавозим эгасининг ўз хизмат мавқеидан фойдаланиб, шахсий ёки бошқаларнинг манфаатлари йўлида қонунга зид равишда моддий ёки номоддий наф кўришга қаратилган ҳаракатидир.

Суд адолат мезонига хизмат қилувчи мустақил ҳокимият органи саналади.

Конституциямизга мувофиқ, суд ҳокимияти қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятдан, сиёсий партиялардан, фуқаролик жамиятининг бошқа институтларидан мустақил ҳолда иш юритади.

Ҳар бир судья фақат Конституция ва қонунга бўйсунади ва унинг ҳалол, виждонан фаолият юритишига ҳеч бир ташқи босим ёки кўрсатма таъсир кўрсатмаслиги кафолатланган. Шунингдек, ҳар бир фуқаронинг давлат органлари ёки мансабдор шахсларнинг ноқонуний ҳаракатлари устидан судга мурожаат қилиш ҳуқуқи мавжуд бўлиб, бу одил судлов тамойилининг ажралмас қисмидир.

Судьяларнинг асосий вазифаси инсон ҳуқуқ ва эркинликларини, шунингдек, тарафларнинг қонуний манфаатларини суд орқали самарали ва ишончли ҳимоя қилишдан иборат.

Фуқаролик процессуал кодексида ҳам бу борада аниқ талаблар белгилаб берилган: судья ҳар қандай қарорни фақат қонунда кўзда тутилган далиллар асосида чиқариши шарт.

Қолаверса, рад этилган ҳар қандай далил ёки ҳужжатнинг нега ҳисобга олинмаганини суд асослаб кўрсатиши мажбурийдир. Бу одил судловнинг ҳуқуқий кафолатларидан бири ва судга бўлган ишончни мустаҳкамловчи муҳим омил ҳисобланади.

Очиқлик ва шаффофлик — коррупцияга қарши курашишда энг самарали тамойиллардир. Айниқса, суд тизимида бу қадриятларнинг устуворлиги нафақат адолатли судловни таъминлайди, балки жамоатчилик ишончининг мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Фуқаролик процессуал кодексида белгиланишича, суд мажлислари одатий ҳолатда ошкора ўтказилиши лозим. Бу, ўз навбатида, тарафлар ва фуқароларга суд жараёни қандай кечаётганидан хабардор бўлиш, суд қарорларининг асосланганлигини кузатиш ва уларга қонуний баҳо бериш имконини яратади. Айниқса, суд қарорларининг мажлисда эълон қилиниши ҳамда муайян ҳолларда уларнинг расмий интернет ресурсларида, анонимлаштирилган шаклда эълон қилиниши, суд тизимида шаффофлик ва ҳисобдорликни таъминловчи муҳим воситадир.

Шу нуқтаи назардан, бошқарувда очиқлик — коррупциянинг олдини олиш тамойилининг ажралмас қисми сифатида қонунларда мустаҳкам белгиланган. Бинобарин, “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонунда очиқлик, шаффофлик ва жамоатчилик назорати асосий принциплар сифатида эътироф этилган.

Бугунги суд-ҳуқуқ ислоҳотлари, хусусан, рақамлаштириш жараёнлари ушбу тамойилларни амалиётга изчил жорий этишга қаратилган. Мисол учун «E-XSUD» каби электрон платформаларнинг жорий қилиниши натижасида фуқаролар судга мурожаат қилиш, иш ҳолатини онлайн кузатиш, суд қарорлари билан танишиш ва ҳатто суд мажлисида масофадан туриб иштирок этиш имкониятига эга бўлмоқда.

Бундай рақамли имкониятлар коррупциявий хавфларни камайтириш, норасмий аралашувларнинг олдини олиш ва қарор қабул қилиш жараёнида инсон омилининг таъсирини камайтиришга хизмат қилади. Энг муҳими, бу орқали одил судлов тамойиллари мустаҳкамланади.

Судьяларнинг ҳалоллиги ва одоб-ахлоқи – суд тизимида коррупцияга қарши барқарор иммунитет ҳосил қилувчи энг муҳим омиллардандир.

Айнан судья шахсининг поклиги ва хизмат бурчига садоқати фуқаролар ишончини таъминлайди.

Шу боис, судья ўз фаолиятини фақат қонун доирасида олиб бориши, вазифаларини ҳалол ва виждонан бажариши, ҳар қандай шахсий ёки бошқаларнинг манфаатларини ўз қарорларига аралаштирмаслиги шарт.

Бу талаблар нафақат қонунларда, балки ахлоқий меъёрларда ҳам ўз ифодасини топган.

Судья шунчаки мансаб эгаси эмас — у адолат тимсоли, жамоат олдидаги масъулиятли шахс. Шунинг учун ҳам, у лавозимини ўзи ёки яқинларининг фойдаси учун суиистеъмол қилмаслиги, қариндош-уруғчилик ёки таниш-билишчиликка асосланган ҳар қандай таъсирлардан холи бўлиши керак.

Судьяларнинг одоб-ахлоқ кодексига кўра, агар судьяга нисбатан ҳар қандай босим ёки ноқонуний йўналишлар бўлса, у бундай ҳолатлар ҳақида бевосита масъул ташкилотларга, масалан, Судьялар олий кенгашига ёки Олий судга зудлик билан хабар бериши шарт. Бундай қадам қонунчиликда аниқ кўрсатилган мажбурият бўлиб, судья мустақиллигини ҳимоя қилишга қаратилган.

Бундан ташқари ҳар бир судья қонуний фаолиятни бошлашдан олдин қасамёд қабул қилади. Ушбу қасамёдда у ўз зиммасига юклатилган вазифаларни ҳалол ва виждонан бажаришга, одил судловни фақат Конституция ва амалдаги қонунларга асосланган ҳолда амалга оширишга, ҳар қандай таъсирдан холи, холис ва адолатли бўлишга тантанали ва қатъий равишда сўз беради.

Бу қасамёд – судья учун шунчаки маросим эмас, балки умрбоқий тамойилга айланиши лозим бўлган мажбурият. Судьялик фаолиятида қатъият, принципиаллик ва ҳалоллик – шахсий фазилатлар сифатида эмас, балки қонуний талаб сифатида баҳоланади.

Шунинг учун Судьяларнинг одоб-ахлоқ кодексида судьяга нисбатан юқори даражадаги ахлоқий масъулият юкланган: у доимо хатти-ҳаракатида қатъият, ҳалоллик, одилона муносабат ва мўътадилликни намоён этиши лозим.

Замонавий суд тизимида технологик ёндашувлар коррупциявий хатарларни камайтиришда муҳим ўрин тутади. Аввало, суд таркибини автоматлаштирилган ахборот тизими орқали шакллантириш зарур. Яъни ҳар бир ишга электрон тизим орқали тенг асосда судьялар тайинланади ва манфаатдор шахсларнинг таъсири истисно қилинади.

Кейинги даврда суд мажлисларида масофавий видеоконференция алоқа имкониятлари кенгайтирилиб, фуқароларга ўз ишларини уйидан ёки бошқа жойдан назорат қилиш имконияти ҳам яратилди. Буларнинг барчаси судга нисбатан ишончни оширишга хизмат қилади, тизим очиқлигини мустаҳкамлайди.

Хулоса қилиб айтганда, фуқаролик судларида коррупциявий хавфларни камайтириш — очиқлик, ҳалоллик ва технологик ёндашувнинг уйғун қўлланилиши билан бевосита боғлиқ долзарб жараён.

Гулҳаё ЖУМАЕВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Шайхонтоҳур туманлараро суди судьяси

Аввало шуни айтиш керакки, амалдаги Жиноят кодексининг 209-моддасида мансаб сохтакорлиги, яъни давлат органи, давлат иштирокидаги ташкилот ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи мансабдор шахсининг ғаразгўйлик ёки бошқа манфаатларни кўзлаб расмий ҳужжатларга била туриб, сохта маълумот ва ёзувлар киритиши, ҳужжатларни қалбакилаштириши ёки била туриб сохта ҳужжатлар тузиши ва тақдим этиши фуқароларнинг ҳуқуқларига ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига жиддий зарар етказилишига сабаб бўлгани учун жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, кодекснинг 228-моддасида сохталаштирувчининг ўзи ёки бошқа шахс фойдаланиши мақсадида, муайян ҳуқуқ берадиган ёки муайян мажбуриятдан озод этадиган расмий ҳужжатлар тайёрлаши ёки расмий ҳужжатларни қалбакилаштириши ёхуд бундай ҳужжатларни сотиши, шундай мақсадларда корхона, муассаса ёки ташкилотнинг қалбаки штамплари, муҳрлари, бланкаларини тайёрлаш ёхуд сотиш учун жавобгарлик белгиланган.

Ҳар қандай давлат органи ёки мансабдор шахс ўз фаолиятини ҳужжатлаштириш орқали амалга ошириб, бу ҳужжатлар орқали ҳуқуқий, маъмурий ёки ташкилий қарорлар қабул қилинади ва ижро этилади. Ўз навбатида, булар расмий ҳужжатлар деб аталади.

Аммо суд-тергов амалиётида ҳужжатларни қалбакилаштириш билан боғлиқ жиноят ишларини кўриш жараёнида қонунчиликда “расмий ҳужжат” тушунчаси батафсил ёритиб берилмагани муайян қийинчиликларни юзага келтираётганини қайд этиш жоиз.

Жумладан, “расмий ҳужжат” тушунчасини Жиноят кодексининг 209-моддаси (мансаб сохтакорлиги) ва 228-модда (ҳужжатлар, штамплар, муҳрлар, бланкалар тайёрлаш, уларни қалбакилаштириш, сотиш ёки улардан фойдаланиш) жиноятларида учратиш мумкин.

Олий суд Пленуми қарорларида ҳам “расмий ҳужжат” тушунчаси аниқ ёритиб берилмаган. Лекин айрим норматив ҳужжатларда унинг баъзи белгиларини кўриш мумкин.

Масалан, Вазирлар Маҳкамасининг “Расмий давлат ҳужжатларини тайёрлаш, ҳисобга олиш, сақлаш, топшириш ҳамда улардан фойдаланиш тартибини такомиллаштириш тўғрисида”ги 2000 йил 25 июлдаги 283-сонли қарорига 1-илова билан тасдиқланган “Расмий давлат ҳужжатларини тайёрлашга буюртма бериш, уларни тайёрлаш, ҳисобга олиш, сақлаш ва топшириш тартиби тўғрисида”ги Низомга иловада расмий давлат ҳужжатлари қуйидагича кўрсатилган:

I. Давлат гербли гувоҳномалари: туғилганлик тўғрисида гувоҳнома; никоҳдан ўтганлик тўғрисида гувоҳнома; никоҳ бекор қилинганлиги тўғрисида гувоҳнома; вафот этганлик тўғрисида гувоҳнома.

II. Шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар: Ўзбекистон Республикаси фуқароси паспорти; чет эл фуқароси ва фуқаролиги бўлмаган шахслар учун Ўзбекистон Республикасида яшашга рухсатнома.

III. Ҳарбий ҳисобга олиш ҳужжатлари: чақирилувчининг қайд этилганлиги тўғрисидаги гувоҳномаси; ҳарбий билет; офицер ва захирадаги офицернинг шахсий гувоҳномаси.

IV. Маълумот тўғрисидаги ҳужжатлар: тўлиқсиз ўрта маълумот тўғрисида шаҳодатнома; ўрта маълумот тўғрисида аттестат; ўрта махсус таълим ҳамда бошланғич, ўрта ва ўрта махсус профессионал таълим тўғрисида диплом; олий маълумот тўғрисида диплом; фан номзоди (ёки доктори) дипломи.

V. Ҳуқуқ берувчи ёки мажбуриятлардан озод қилувчи ҳужжатлар: меҳнат дафтарчаси; ҳайдовчилик гувоҳномаси; ногиронлик гувоҳномаси; уруш қатнашчиси гувоҳномаси.

Юқоридагилардан кўринадики, агар айбдорнинг шу ҳужжатларга била туриб сохта маълумотлар ва ёзувлар киритиши, қалбакилаштириши, сохта ҳужжатлар тузиши, тайёрлаши ёки расмий ҳужжатларни қалбакилаштириши ёхуд бундай ҳужжатларни сотиши жиноий жавобгарликка асос бўлади.

Лекин бу норматив ҳужжат ҳам расмий ҳужжатлар тушунчасини тўлиқ қамраб олмайди. Яъни расмий ҳужжат — ҳуқуқий, маъмурий ёки ташкилотчилик аҳамиятига эга бўлган, белгиланган тартибда расмийлаштирилган, давлат органлари, ташкилотлар ёки мансабдор шахслар томонидан тузилган ёзма ёки электрон шаклдаги ҳужжат ҳисобланади ва расмий ҳужжатлар маълумотларни аниқлаш, тасдиқлаш, ваколатларни юклаш ёки ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгилашда асос бўлади.

Расмий ҳужжат қуйидаги белгиларга эга бўлиши лозим:

1) юридик кучга эга ҳужжат қонун, фармон, қарор, буйруқ, шартнома каби ҳуқуқий асосга эга бўлади;

2) давлат тилида, гербли бланкда, рақамланган ҳолда белгиланган талаблар асосида расмийлаштирилади, ҳужжатда реквизитлар санаси, рақами, имзо, муҳр ва бошқалар тўлиқ акс этган бўлиши шарт;

3) маълумотни аниқ, расмий ва ишончли тарзда баён этади ва муайян мансабдор шахс томонидан тасдиқланади.

Расмий ҳужжат турлари:

1) норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар (Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси; Ўзбекистон Республикасининг қонунлари; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қарорлари; Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорлари; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари; вазирликлар ва идораларнинг буйруқлари ҳамда қарорлари);

2) маъмурий ҳужжатлар (буйруқ, баённома, маълумотномалар, иш жойидан расмий хатлар ва маълумотномалар);

3) суд ҳужжатлари (суд ҳукми, ажрим, қарорлари);

4) нотариал тасдиқланган ҳужжатлар (васиятнома, ишончнома, нотариал шартномалар);

5) иқтисодий ҳужжатлар (шартнома, ҳисобот, ҳисобварақ, юк хати, бажарилган ишлар далолатномалари ва ҳужжатлари).

6) лицензия, гувоҳнома, патент ва бошқа рухсатнома ҳужжатлари.

7) ташкилотнинг ички буйруқ ва фармойишлари кабилар.

Қонунчиликда ва Пленум қарорларида “расмий ҳужжат” тушунчаси аниқ белгиланмаганлиги учун айрим ҳолатларда суд-тергов органлари томонидан бу турдаги жиноятларни квалификация қилишда муайян қийинчиликлар юзага келмоқда.

Шу маънода, расмий ҳужжат тушунчаси алоҳида бир қонун билан таърифланмаган бўлса-да, амалдаги қонун ҳужжатларида унинг ҳуқуқий моҳияти ва турлари аниқ белгиланиши лозим.

Юқоридагиларни инобатга олиб, қонун ҳужжатлари ёки Жиноят кодекси ва Олий суд Пленуми қарорларига “расмий ҳужжат” тушунчасини киритиб, унда “расмий ҳужжат”га қуйидагича таъриф бериш таклиф этилади:

“Расмий ҳужжат — давлат органи, давлат иштирокидаги ташкилот ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ёхуд нодавлат тижорат ташкилотининг ёки бошқа нодавлат ташкилотининг мансабдор шахси томонидан тузиладиган, ҳуқуқий оқибатлар келтириб чиқарадиган ва маълумотларни аниқлаш, тасдиқлаш, ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгилайдиган юридик кучга эга бўлган ҳамда белгиланган талаблар асосида расмийлаштирилган ёзма ёки электрон шаклдаги ҳужжат.

Расмий ҳужжатларга қуйидагилар киради:

– давлат гербли гувоҳномалари (туғилганлик тўғрисида гувоҳнома, никоҳдан ўтганлик тўғрисида гувоҳнома, никоҳ бекор қилинганлиги тўғрисида гувоҳнома, вафот этганлик тўғрисида гувоҳнома);

– шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар (Ўзбекистон Республикаси фуқароси паспорти, чет эл фуқароси ва фуқаролиги бўлмаган шахслар учун Ўзбекистон Республикасида яшашга рухсатнома, хорижга чиқиш паспортлари);

– ҳарбий ҳисобга олиш ҳужжатлари (чақирилувчининг қайд этилганлиги тўғрисидаги гувоҳномаси, ҳарбий билет, офицер ва захирадаги офицернинг шахсий гувоҳномаси);

– маълумот тўғрисидаги ҳужжатлар (тўлиқсиз ўрта маълумот тўғрисида шаҳодатнома, ўрта маълумот тўғрисида аттестат, ўрта махсус таълим ҳамда бошланғич, ўрта ва ўрта махсус профессионал таълим тўғрисида диплом, олий маълумот тўғрисида диплом, фан номзоди (ёки доктори) дипломи);

– ҳуқуқ берувчи ёки мажбуриятлардан озод қилувчи ҳужжатлар (меҳнат дафтарчаси, ҳайдовчилик гувоҳномаси, ногиронлик гувоҳномаси, уруш қатнашчиси гувоҳномаси, лицензия, гувоҳнома, патент ва бошқа рухсатнома ҳужжатлари, транспорт воситаси ҳужжатлари ва бошқалар);

– маъмурий ҳужжатлар (буйруқ, баённома, маълумотномалар, иш жойидан расмий хатлар ва маълумотномалар);

– суд ҳужжатлари (суд ҳукми, ажрим, қарорлари);

– нотариал тасдиқланган ҳужжатлар (васиятнома, ишончнома, нотариал шартномалар);

– иқтисодий ҳужжатлар (шартнома, ҳисобот, ҳисобварақ, юк хати, бажарилган ишлар далолатномалари ва ҳужжатлари) ва бошқалар.

Фуқаролар томонидан тузилган ҳужжат (масалан, тилхат, блокнот ёки дафтардаги маълумотлар, ёзишмалар, шартнома кабилар)ни сохталаштириш Жиноят кодексининг 209 ёки 228-модда таркибини бермайди, бунда мазкур ҳужжат бошқа жиноятни енгиллаштириш мақсадида фойдаланилган восита сифатида баҳоланиши мумкин.”

Хулоса қилиб айтганда, “расмий ҳужжат” тушунчасининг қонунчиликка киритилиши ёки белгиланиши суд-тергов органлари томонидан шу турдаги жиноятлар ва маъмурий ҳуқуқбузарликларни тўғри ва аниқ квалификация қилишда яқиндан ёрдам беради.

Шерзод Абдуқодиров,

жиноят ишлари бўйича

Бўка тумани суди раиси,

юридик фанлар доктори, доцент

Касбинг зийнатинг бўлсин, уни шу Ватан, шу халқ равнақи ва саодати йўлида сарфла. Акс ҳолда… у сени чоҳга тортади.

Лола Зайниева – 25 ёшда, бўлажак геолог, пойтахтдаги номдор университетнинг геология факультети учинчи босқич талабаси. Бир нафар вояга етмаган фарзанди бор, муқаддам баданга оғир шикаст етказиш жиноятини содир этгани учун 3 йил муддатга озодликни чеклаш жазосига тортилган. Жазонинг ярмидан кўпроғи ҳали ўталмаган.

Комила Зайниева – 27 ёшда, Лоланинг опаси. Ўша факультетнинг 1-босқич талабаси.

Даврон Аҳадов – 19 ёшда, маълумоти ўрта-махсус. Комиланинг таниши.

Лола, нима бўлди-ю, телеграмм орқали россиялик Зина исмли аёл билан танишиб, қисқа вақтда апоқ-чапоқ бўлиб кетди. Айниқса, Зинанинг суратларига боқиб, унинг мўмай даромад топувчи замонавий аёл экани диққатини тортди. Янада яқинроқ танишишни истади.

– Қандай иш билан шуғулланасиз, сир бўлмаса? – сўради у Зинадан.

– Жуда масъулиятли, аммо сердаромад иш, – деди Зина. – Истасангиз, сиз ҳам шуғулланишингиз мумкин, йўл-йўриқларини кўрсатаман.

У шундай дея “сердаромад иш”нинг номини ёзиб, уни Телеграмдан “излов” буйруғи орқали ўзи топиб олишини тайинлади. Суҳбатлари тугаши билан Лола Зина айтган манзилни тармоқдан излай бошлади. Мана, топди! Рўйхатдан ўтиш керак экан, ўтди!

Сал ўтмай телефон рақамига қўнғироқ бўлди ва қўнғироқ қилган кимса бу “иш”ни бошлашдан олдин яхшилаб ўйлаб кўриши, чунки ўта хавфлилиги, лекин эҳтиёткорлик билан шуғулланса, тез орада катта фойда кўришини айтди.

– Қарорим қатъий, – деди Лола. – Вазифаларимни тушунтиринг!

Барчаси тушунтирилди: вазифаси, ишлаш тартиби, вақти, хизмат ҳақи…

Ҳатто унга алоҳида бошлиқ ҳам тайинланди. Лола келгусида топшириқни ана шу бошлиқдан олади ва унинг кўрсатмалари асосида иш юритади, унинг рухсатисиз ортиқча бир қадам ҳам ташламайди. Лолани ижтимоий тармоқда аввалдан мавжуд бўлган бир гуруҳга қўшиб қўйишди. Ўзаро жиноий гуруҳ ҳисобланмиш бу “ҳамкасблар” топшириқни шу ердан олишади ва бажаришади. Маошлари эса, уларнинг электрон ҳамёнларига ўтказилади.

Қисқаси, Лола тайёрлов босқичидан ўтгач, бошлиқдан хабар келди: “Сенинг асосий вазифанг – Телеграм орқали юборилган манзилларга бориб, кўмиб қўйилган яхлит “товар”ни топиб олиш, уни турли оғирлик ва ҳажмдаги бўлакларга бўлиб, қайта қадоқлаш ва келгусида интернет тармоғи орқали сотишимиз учун бизнинг кўрсатмамиз бўйича Тошкент шаҳри ва вилояти туманларидаги ҳудудларга қайта кўмиб чиқишдан иборат! Иш вақти тонгги соат 4.00 дан кундузги соат 11.00 гача”. Ва унга илк вазифасини амалга оширадиган манзиллар рўйхати ҳам юборилди.

Тошириқни қабул қилиб олган Лола синглиси Комила билан бирга Давроннинг “Спарк” русумли автомашинасида Бўстонлиқ тумани сари отланишди. Тонгги соат 4 да ўша манзилга етиб боргач, “ҳамкасблари” томонидан кўмиб кетилган “товар”ни қазиб олишди. Сўнг оғирлиги 100-150 грамм миқдоридаги қадоқланмаган синтетик гиёҳвандлик воситасини ижара уйига олиб келишди. Кейин эса, гиёҳвандлик воситасини кичик-кичик бўлакчаларга бўлишди ва қадоқлашгач, Телеграм орқали хабар жўнатди. Орадан кўп ўтмай бошлиқ қадоқланган гиёҳвандлик воситаларини кўмиб келиш учун янги “локациялар” юборди. Яна учовлон тун қоронғусида йўлга тушишди ва бу гал қадоқланган гиёҳвандлик воситаларини Ўрта Чирчиқ, Юқори Чирчиқ ва Бўстонлиқ туманларидаги тегишли ҳудудларга кўмиб чиқишди.

Кундан кунга жўнатмалар вазни ҳам, унга тўланадиган ҳақ миқдори ҳам ортиб борарди. Лола май ойида нотаниш шахсдан навбатдаги жўнатма – 3 дона қоғоз қутини қабул қилиб олди. Жўнатмада сув насоси бўлиб, унинг ичида қоғозга ўралган 700 дона таблетка, 300-400 грамм гиёҳвандлик воситаси жойланган эди. Кўрсатмага биноан, учовлон аввал таблеткаларни майдалаб кукун ҳолига келтиришди. Сўнг оздириш учун ишлаб чиқарилган воситаларнинг капсулаларини бўшатиб, ўрнига гиёҳвандлик воситасини жойлашди-да, бошлиқ айтган жойларга кўмиб келишди. Бу манзилларнинг аксарияти олий ўқув юртлари, мактаб ва коллежлар бинолари жойлашган ҳудуд атрофи эди…

Ҳамтовоқлар ишлари бароридан келаётгани ва мўмайгина даромад топишаётганидан хурсанд эдилар.

Кейинги сафар янада катта миқдорда “товар” келди: ҳамтовоқлар Олмазор туманидан Тошкент тумани Ҳасанбой шаҳарчасигача тасвирланган манзилдан “товар”ни олиши керак эди. Опа-сингил Даврон бошқарувидаги уловга ўтириб, Тошкент вилояти Тошкент туманидаги “Фаввора” қаҳвахонаси ёнидаги қурилиши тугалланмаган бинонинг орқа тарафидаги майдонга етиб боришди. Режага кўра, опа-сингиллар автомашинада кутиб турадиган, Даврон эса, юкни топадиган бўлди. Даврон уловдан тушди, Телеграмдаги “локация” бўйича ҳаракатланиб, бинодан 50 метрлар наридаги далада, ўтлар орасига кўмиб қўйилган “товар”ни қийналмай топди. Полиэтилен пакетга жойланган гиёҳвандлик воситасининг вазни 3,9 килони ташкил этарди.

“Товар мўл-ку! – деди Даврон ўз-ўзига хурсандлигини ичига чиғдиролмай. – Демак, даромади ҳам зўр бўлар экан-да!”

Аммо унинг хурсандчилиги узоққа чўзилмади. Гиёҳвандлик воситасини ҳали ердан олишга улгурмай туриб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан қўлга олинди. Шу тариқа кўплаб ёшлар, хусусан, талабалар, ўқувчилар ёки уларнинг ота-оналарини тубсиз жарликка ғарқ этиши мумкин бўлган оғунинг тарқалиши олди олинди.

Экспертиза хулосасига кўра, тезкор тадбир давомида фош бўлган ушбу модда республикамиз ҳудудида муомаласи тақиқланган гиёҳванд воситалари туркумига кириши аниқланди.

Жиноятга жазо муқаррар. Суд ишни батафсил кўриб чиқиб, Лолага муқаддам тайинланган жазонинг ўталмаган қисмини қисман қўшиш йўли билан узил-кесил 11 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади. Шунингдек, Комила — 6 йил, Даврон эса, 10 йил муддатга озодлик деган бахтни туймайдиган бўлишди.

Умид қиламизки, бу жазо ҳамтовоқлар қилмишлари нақадар жирканч ва тубан эканини тушуниб етиши, хатоларидан тўғри хулоса чиқариш учун сабоқ бўлади. Зеро, жиноятга жазо тайинлашдан асосий мақсад ҳам шу, аслида. Тафсилотларимиздан ниятимиз эса, барчани янада ҳушёрликка чорлаш, аср вабоси бўлмиш гиёҳвандликка, унинг бугунги тезкор ахборот майдонидаги учқур ҳаракатига қарши ҳар биримиз курашишимиз ва бу борада янада жипс­лашишимиз зарурлигини уқтиришдир.

Ғафур АМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Нурафшон шаҳар суди раиси

Сўнгги йилларда мамлакатимиз олий таълим тизимида кенг кўламли ислотҳотлар амалга оширилди. Натижада олийгоҳлар сони аввалгига нисбатан салкам 4 карра ошди. Ўқишга киришда шаффофлик таъминланди. Мавжуд мутахассисликлар мақбуллаштирилди. Ҳудудлар салоҳиятидан келиб чиққан ҳолда кадрлар тайёрлаш тизими йўлга қўйилди.

Албатта, бу янгиланиш ва ўзгаришлар ёшларнинг салоҳиятини рўёбга чиқариш, уларни комил инсонлар сифатида вояга етказишга хизмат қилмоқда.

Аммо ҳаётда бундай эзгу мақсадлардан ўзларининг чиркин мақсадлари йўлида фойдаланишга уринаётган кимсаларнинг учраши жуда афсусланарлидир.

Масалан, Андижон давлат университети ректори Акрамжон Юлдашев бундай кенг имкониятларнинг қадрига етиб, кадрлар тайёрлаш сифатини ошириш, муассасанинг маънавий ва илмий салоҳиятини юксалтириш ўрнига бош ҳисобчи Алимжон Маҳмудов ҳамда унинг гумашталарига шерик бўлди.

Оқибатда ректор, бош ҳисобчи, унинг ўринбосари Ҳамидулло Шарипов, молия-режа бўлими бошлиғи Лутфулло Солиев, университет бош аудитори Дилшод Абдимўминов, ҳисобчилар – Искандарбек Исроилов, Исроилжон Меҳмонов, Абдураҳим Ғанижонов, Убайдулло Мамиров, Ҳикматилло Каримов, ғазначи Шуҳратбек Мамажонов, ўқитувчи Аъзамжон Ҳамрақулов ва ишлар бошқармаси бошлиғи Нодирбек Рўзибоевлар гўёки ўзларини хазиналар оролига тушиб қолгандек ҳис қилишди.

Айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 31 январдаги 59-сонли қарори билан тасдиқланган “Олий таълим муассасалари талабаларига стипендиялар тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 18-бандида тўлов-контракт асосида таълим олаётган, ўқув семестри якуни бўйича фанлардан ўзлаштириш кўрсаткичлари фақат “аъло” баҳо (рейтинг кўрсаткичи 86 балл ва ундан юқори) бўлган талабалар стипендиянинг базавий миқдорига нисбатан 20 фоиз миқдорида жамғарма ҳисобидан рағбатлантирилиши белгиланган. Аммо юқорида исм-шарифлари қайд этилган жиноий гуруҳ аъзолари 2019-2023 йиллар мобайнида стипендия тайинлаш тўғрисидаги буйруқларга барча талабалар аъло баҳога ўқиётганлиги тўғрисидаги сохта маълумотларни киритишган. Гарчи стипендиялар банк пластик карталари орқали тўланган бўлса-да, нақд пул шаклида тарқатилганлиги бўйича сохта тўлов варақалари тузиб, рағбатлантирилган талабалар сонини сунъий равишда оширишган. Бу ҳам етмагандек, талабаларнинг имзоларини қалбакилаштириб, нақд пулларни талабаларга тарқатмасдан 98 миллиард 819 миллион сўм бюджет маблағини талон-торож қилишган.

Жиноий гуруҳ томонидан талабаларнинг имзоларини қалбакилаштириш, такроран сохта тўлов варақалари тузиш 2021 йил 1, 2, 3 ва 9 декабрь кунлари ҳам содир этилади. Бунинг натижасида 7 миллиард 538 миллион сўм бюджет маблағи талон-торож қилинган.

Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2013 йил 19 мартдаги “Олий таълим муассасаларида касса операциялари устидан назоратни янада кучайтириш тўғрисида”ги 87-сонли буйруғида олийгоҳларда нақд пул тарзидаги контракт тўловлари фақат банк муассасалари ёки муассасаларда ташкил этилган банк шаҳобчалари орқали қабул қилиниши белгиланган. Аммо жиноий гуруҳ аъзолари А. Маҳмудов, И. Исроилов, Х. Шарипов, А. Юлдашев, Д. Абдимўминов, И. Меҳмонов, А. Ғанижонов, У. Мамиров ва Х. Каримов 2019-2023 йиллар давомида талабаларнинг “UzАSBО” дастурий мажмуасида шакллантирилган тарихига гўёки пул маблағлари тўланганлиги тўғрисида сохта маълумотлар киритган ҳолда 14 миллиард 408 миллион сўмни ўзлаштиришади. Буни қарангки, жиноий гуруҳ аъзоларининг нафси шунчалик ҳакалак отиб кетганки, улар талабларнинг стипендияси ва контракт маблағларига қаноат қилмай қўйишган. Аниқроқ айтганда, улар талабаларнинг ётоқхона учун тўловларига ҳам кўз олайтиришган. Қарабсизки, 2019-2023 йиллар мобайнида талабалар томонидан тўланган 2 миллиард 663 миллион сўм миқдоридаги турар-жой ижараси маблағларини расмий ҳужжатларни такроран қалбакилаштириш ва сохта ҳисоботлар тузиш йўли билан талон-торож қилишган.

Бундан ташқари жиноий гуруҳ аъзолари 2021 йил 22 апрелдаги “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 33-моддаси талабларини ҳам бузишади. Қонуннинг ушбу моддасида давлат харидлари қийматини бозор нархларига мувофиқлигини баҳолаш учун давлат буюртмачиси очиқ ахборот манбаларидаги ахборотлардан ёки бошқа ишончли манбалардан фойдаланиши қайд этилган. Жиноий гуруҳ томонидан аслида ҳеч қандай маҳсулот етказиб бермаган ва хизмат кўрсатмаган, университет ғазначиси Шуҳратбек Мамажонов раҳбарлигидаги “Азиза-Асилбек Люкс” масъулияти чекланган жамияти ҳисоб рақамига 545 миллион 193 минг сўм маблағни ортиқча ўтказиб бериш йўли билан ўзлаштиришган.

Устамонликни қарангки, жиноий ҳамтовоқлар 2022-2023 йиллар давомида жиноий фаолиятидан олинган даромадларини легаллаштиришни ҳам унутишмаган. Жумладан, бош ҳисобчи Алимжон Маҳмудов жиноий шериклари, таниш-билишлари ва “Азиза-Асилбек Люкс” масъулияти чекланган жамияти номига “BMW Х7”, “ONIX”, “LACETTI”, “COBALT” русумли 7 та автомашина харид қилган. 2023 йил 10 октябрь куни эса, ўғли О. Маҳмудовнинг таниши Ш. Пирматов номига “Анорбанк” акциядорлик жамиятида очилган банк пластик картасига “бор-йўғи” 6 миллиард 621 миллион сўм маблағни ўтказиб олган. Оқибатда жиноий фаолиятдан топилган 9 миллиард 652 миллион сўм маблағни легаллаштирган.

Нафси ҳакалак отган кимса ҳатто ҳомиладор аёлларнинг ҳақидан ҳам қўрқмас экан. Нега деганда, университет ректори Акрамжон Юлдашев, бош ҳисобчи Алимжон Маҳмудов ҳамда жиноят ишининг унга оид қисми тугатилган Х. Эгамов билан жиноий тил бириктириб, 3 нафар аёл ходимга ҳомиладорлик ва туғруқ таътили пулларини бериш учун асос бўлган иш ҳақларини асоссиз тарзда ортиқча ҳисоблаб, 10 миллион 863 минг сўмни талон-торож қилишган.

Айтиш жоизки, Меҳнат кодексининг 2023 йил 30 апрелга қадар амалда бўлган таҳрири 299-моддасида “Интизомий жазонинг амал қилиш муддати ичида ходимга нисбатан рағбатлантириш чоралари, шу жумладан, меҳнатга ҳақ тўлаш тизимига кирмайдиган ва меҳнат натижаларига асосланмаган мукофотлар ҳам (байрамлар, шу жумладан, касб байрамлари, юбилейлар муносабати билан ва ҳоказолар) қўлланилмайди” дея таъкидланган. Аммо ректор, бош ҳисобчи ва ёшлар ишлари бўйича проректор А. Ҳамроқулов 2021-2022 йиллар мобайнида амалда интизомий жазоси бўлган 32 нафар ходимни моддий рағбатлантириш бўйича буйруқ чиқариб, уларга жами 169 миллион 704 минг сўм миқдоридаги маблағни асоссиз ва ортиқча тўлаб юборишган.

Судда аён бўлишича, фуқаро Евгений Кулюкин узоқ йиллар мобайнида бош ҳисобчи А. Маҳмудовнинг хонадонида ишлаб келган. Лекин ректор, бош ҳисобчи ва жиноят ишининг унга оид қисми тугатилган ҳисобчи А. Латипов университет ректорининг 2015 йил 10 декабрдаги 125-к сонли буйруғи билан уни ҳовли супурувчи вазифасига ишга қабул қилишган.

Сўнгра сохта табелларни тузиб, 2022 йил 1 июлга қадар Е. Клюкин номига ёзилган 108 миллион 685 минг сўм миқдоридаги иш ҳақини ўзлаштиришган.

Кўза кунда эмас, кунида синади, деганларидек, Андижон давлат университетида ин қурган жиноий гуруҳнинг кирдикорлари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар томонидан фош этилди. Бинобарин, жиноий гуруҳнинг юқорида тилга олинган 13 нафар аъзосига нисбатан жиноят иши қўзғатилди.

Жиноят ишлари бўйича Балиқчи туман суди ушбу ишни кўриб чиқди. Суд А. Юлдашев, А. Маҳмудов, Ҳ. Шарипов, Л. Солиев, Д. Абдимўминов, И. Исроилов, И. Меҳмонов, А. Ғанижонов, У. Мамиров, Ҳ. Каримов, Ш. Мамажонов ва А. Ҳамрақуловни Жиноят кодексининг бир қатор моддалари билан айбдор деб топиб, қонуний жазога маҳкум этди.

Шунингдек, судланувчилардан университетга етказилган зарарнинг қопланмаган қисмини ундириш ҳам белгиланди.

Хулоса қилиб айтганда, нафс имон-иродаси бўш инсонни ўз домига шундай тортадики, гўёки кўзини кўр, қулоғини кар қилиб қўяди. Бироқ нуфузли олийгоҳнинг обрў-эътиборли мансабдор ва масъул шахслари бу ҳақиқатни англаб етишмади.

Яна бир гап. Университет — муқаддас даргоҳ. Унда қандай мутахассисликлар бўйича кадрлар тайёрланишидан қатъи назар, жамоа зиммасида катта масъулият бўлади. Ректордан тортиб, то оддий ўқитувчигача буни ҳис қилиши шарт. Аммо “қаҳрамон”имиз – Андижон давлат университети ректори жиноий гуруҳга қўшилиб, фикр-хаёли чўнтагини қаппайтириш бўлгандан кейин таълим муассасасидаги таълим-тарбия жараёнига, албатта, путур етган. Афсуски, бундай маънавий йўқотиш ўрнини ҳеч нарса билан қоплаб бўлмайди.

Фарруҳ АБДУРАИМОВ,

Андижон вилояти суди раиси ўринбосари

Сўнгги йилларда мамлакатимизда ер ресурсларидан оқилона ва мақсадли фойдаланишни таъминлаш, ерларни ноқонуний эгаллаб олишнинг олдини олиш борасида тизимли ишлар амалга оширилмоқда.

Бироқ айрим ҳудудларда ер қонунчилигига риоя қилмаслик, жумладан, ерларни ўзбошимчалик билан эгаллаш ва ноқонуний қурилмалар қуриш ҳолатлари ҳам учраб турибди. Бу эса, ўз навбатида, айни соҳада давлат назоратини янада кучайтиришни тақозо этади.

Прокуратура, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, ваколатли давлат органлари томонидан жойларда ер тўғрисидаги қонунчиликнинг ижроси ўрганилганда, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаш, улардан ноқонуний фойдаланиш ва сотиш, кадастр ҳужжатларини сохталаштириш, аукцион савдоларига сохта маълумотлар киритиш орқали ер участкаларини қўлга киритиш каби қонун бузилиши ҳолатлари аниқланган.

Бу борада Президентимиз томонидан 2024 йил 15 ноябрда имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ер участкаларидан самарали фойдаланиш, соҳадаги ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш механизмларини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун алоҳида аҳамиятга эга.

Қонунда ер тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатлари талабларини бузганлик билан боғлиқ қилмишлар учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик чораларининг кучайтирилиши, шунингдек, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш каби жиноятлар прокуратура органларининг терговига тааллуқлилиги алоҳида белгилаб қўйилди.

Ушбу қонун билан Жиноят кодексига киритилган ўзгартишларга кўра, ер участкалари ўзбошимчалик билан эгаллаб олинганлиги учун, агар худди шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилса, ушбу кодекснинг 229-1-моддаси биринчи ва иккинчи қисмлари санкциясидаги жавобгарлик чоралари тегишинча, беш йилгача озодликни чеклаш ёки беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш, беш йилдан етти йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси билан кучайтирилди.

Жиноят кодексининг ер бериш тартибини бузиш учун жавобгарликни назарда тутувчи 229-4-моддасига ҳам тегишли ўзгартиришлар киритилди.

Яъни ер бериш тартибини бузиш жинояти учун, агар шундай ҳаракат учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, Жиноят кодексининг 229-4-моддаси биринчи ва иккинчи қисмлари санкциясидаги жавобгарлик чоралари тегишинча, бир йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёки беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш, беш йилдан етти йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси билан кучайтирилиб, бир гуруҳ шахслар томонидан олдиндан тил бириктириб, шундай жиноятнинг содир этилиши оғирлаштирувчи ҳолат сифатида баҳоланиши белгиланди.

Шунингдек, ерга оид қонун бузилиши ҳолатлари учун маъмурий жавобгарлик чоралари кучайтирилди. Хусусан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси иккинчи қисми билан ер участкалари ўзбошимчалик билан эгаллаб олинса, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланилса, фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг — ўттиз баравари, мансабдор шахсларга эса, етмиш баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Ушбу Кодекснинг 60-моддаси учинчи қисмига биноан, ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, ажратилган ер участкасига туташ бўлган ва туташ бўлмаган ер участкаларида қурилиш ишлари амалга оширилса, фуқаролар базавий ҳисоблаш миқдорининг — икки юз баравари, мансабдор шахслар эса, тўрт юз баравари миқдорида жаримага тортилади.

Шу билан бир қаторда, қонунга асосан Фуқаролик процессуал кодекси ва Иқтисодий процессуал кодекс ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, давлат мулкида бўлган ер участкасини қайтариш, ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиб ташлаш тўғрисидаги ишлар бўйича алоҳида иш юритилишини назарда тутувчи янги 23-2-боб билан тўлдирилди.

Илгари бу борада фуқаролик ва иқтисодий ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш учун 10 кун, ишларни судда кўриб чиқиш ва ҳал қилиш учун 30 кун, қабул қилинган ҳал қилув қарорининг қонуний кучга кириши учун яна 20 кун вақт талаб этилар эди. Битта ноқонуний қурилмани буздириш ҳақидаги суд ҳал қилув қарорининг қонуний кучга кириши ва ижрога қаратилиши 80 кун муддатни ташкил қиларди.

Муддатларнинг бундай узоқ белгиланганлиги ноқонуний қурилиш бошланган вақтда аниқланган тақдирда ҳам, суднинг ҳал қилув қарори ваколатли ижро органига келиб тушгунига қадар ушбу қурилишнинг давом эттирилишига шароит яратилиб, келгусида унинг бартараф қилинишида муайян қийинчиликларни келтириб чиқарарди.

Шу боис, юқорида қайд этилган қонун билан ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларини қайтариш ва бундай ер участкаларида қурилган уй-жой, бино, иншоот ёки бош­қа кўчмас мулк объектларини бузиш бўйича ишларни қисқартирилган муддатларда кўриб чиқиш тартиби белгиланди.

Ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларини қайтариш ва бундай ер участкаларида қурилган уй-жой, бино, иншоот ёки бошқа кўчмас мулк объектларини бузиш бўйича ишларни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш тизими жорий этилганлиги ҳамда судларда ортиқча оворагарчиликларнинг олдини олиш мақсадида, бундай ишлар бўйича даъво аризасига илова қилинадиган ҳужжатлар рўйхати аниқ қайд этилди.

Бундай ишларни судларда кўриб чиқишнинг ўзига хос хусусиятлари бир неча ҳолатларда яққол намоён бўлади:

биринчидан, иш даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш тўғрисидаги ажрим чиқарилган кундан эътиборан йигирма кундан ортиқ бўлмаган муддатда кўриб чиқилади;

иккинчидан, жавобгар ёки унинг вакили томонидан даъво аризаси юзасидан имзоланган ёзма фикр даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги ажрим чиқарилган кундан эътиборан ўн беш кунлик муддатда судга, асосланаётган ҳужжатлар ва далиллар илова қилинган ҳолда, тақдим этилиши мумкин ва унга ёзма фикрнинг кўчирма нусхаси даъвогарга юборилганлигини тасдиқловчи ҳужжат, вакил томонидан имзоланган ёзма фикрга ишончнома ҳам илова қилинади;

учинчидан, даъво аризасининг судга юборилиши тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган жавобгар томонидан даъво аризаси юзасидан ёзма фикр тақдим этилмаганлиги даъво аризасини кўриб чиқишга тўсқинлик қилмайди;

тўртинчидан, бундай иш бўйича келишув битими ёки медиатив келишув тузилишига йўл қўйилмайди.

Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, давлат мулкида бўлган ер участкасини қайтариш тўғрисидаги даъво талаби қаноатлантирилганда, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида, ушбу кодексларда назарда тутилган маълумотлардан ташқари, қайтарилаётган ер участкасининг майдони ва жойлашган жойи (манзили), ер участкаси тасарруфига қайтарилаётган давлат органи ҳам кўрсатилиши лозим.

Ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиб ташлаш тўғрисидаги даъво талаби қаноатлантирилганда эса, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида ушбу кодексларда кўрсатилган маълумотлардан ташқари ўзбошимчалик билан қурилган иморатнинг манзили ва тавсифи, бузилиши лозим бўлган иморат ҳам кўрсатилиши керак. Агар ушбу талаблар биргаликда билдирилган ва улар қаноатлантирилган бўлса, у ҳолда, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида юқорида кўрсатилган маълумотлар қайд этилади.

Суднинг ҳал қилув қарори, агар апелляция шикояти (протести) берилмаган бўлса, у қабул қилинган кундан эътиборан ўн кун ўтгач, қонуний кучга киради.

Яна бир эътиборли жиҳат: бундай иш бўйича суд ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси у қабул қилинганидан кейин уч иш куни ичида суд томонидан ишда иштирок этувчи шахсларга юборилади ёки тилхат асосида топширилади. Башарти, ушбу шахсларнинг электрон манзиллари мавжуд бўлса, у ҳолда, ҳал қилув қарори электрон ҳужжат тарзида юборилиши мумкин.

Шундай қилиб, эндиликда ноқонуний қурилмани буздириш ҳақидаги суд ҳал қилув қарорининг қонуний кучга кириш ва ижрога қаратиш муддати 80 кундан 40 кунга қисқартирилди.

Суднинг ҳал қилув қароридан норози бўлган тақдирда, ишда иштирок этувчи шахслар, қонунда назарда тутилган ҳолларда прокурор, шунингдек, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқлари ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув қарори қабул қилган шахслар, унинг устидан апелляция шикояти (протести) ҳал қилув қарори қабул қилинганидан кейин ўн кун ичида берилиши мумкин ва иш апелляция шикояти (протести) судга келиб тушган кундан эътиборан ўн беш кун ичида кўриб чиқилади.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганидан кейин, апелляция тартибида кўрилмаган ҳал қилув қарори устидан белгиланган муддат ичида умумий тартибда кассация шикояти (протести) берилиши мумкин.

Апелляция ёки кассация инстанцияси судининг қарори устидан белгиланган тартиб ва муддат ичида тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.

Шу билан бирга, “Давлат божи тўғрисида”ги қонуннинг 8 ва 9-моддалари биринчи қисмлари маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари фуқаролик ишлари бўйича судларда ва иқтисодий судларда ер тўғрисидаги қонунчилик бузилганлиги билан боғлиқ даъволар бўйича Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджетига давлат божини тўлашдан озод этилишини назарда тутувчи тегишинча, 22-1 ва 37-1-бандлар билан тўлдирилди.

Мазкур қонун нормаларининг иккинчи қисмларига киритилган қўшимчаларга кўра, ушбу шахсларнинг талабларини қаноатлантириш тўлиқ ёки қисман рад этилган тақдирда, давлат божи шу шахсларнинг ўзидан талабларининг қаноатлантирилиши рад этилган миқдорига мутаносиб равишда ундирилади. Шу маънода, ушбу қонун талаби маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари томонидан судларга асоссиз равишда даъво аризалари тақдим этилишининг олдини олишга қаратилгандир.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу қонун ер участкаларидан самарали ва мақсадли фойдаланишни таъминлаш механизмларини такомиллаштиришга, уларни ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш ва ўзбошимчалик билан иморатлар қуриш ҳолатларининг олдини олишга, ер тўғрисидаги қонунчилик бузилиши билан боғлиқ қилмишларни содир этганлик учун қўлланиладиган таъсир чораларининг мутаносиблиги ва етарлилиги принципларини таъминлашга хизмат қилади.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раисининг ўринбосари –

иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси

2024 йил август ойида “Урганчтрансгаз” унитар корхонасининг “Заунгур” магистрал газ қувурлари бошқармасида газ истеъмолини ҳисоблаш бўйича муҳандис вазифасида фаолият юритиб келаётган Аҳмаджон Маткаримовнинг бошига кутилмаганда ташвиш тушди: у бошқарма бошлиғи Д. Фозиловнинг 2024 йил 13 августдаги буйруғига асосан эгаллаб турган лавозимидан озод қилинди.

Меҳнат шартномаларини бекор қилиш юзасидан бошқармада шакллантирилган комиссия тарафидан А. Маткаримовнинг иш унумдорлиги паст экани хусусида берилган хулоса ҳамда 2024 йил 12 августдаги касаба уюшмаси йиғилишининг розилик бериш ҳақидаги қарори муҳандисни вазифасидан озод этиш учун асос бўлди.

Бу жараёнда А. Маткаримов ва яна 2 нафар ходимга улар билан тузилган меҳнат шартномаси Меҳнат кодексининг 161-моддаси иккинчи қисми 2-бандига асосан, икки ойдан сўнг бекор қилиниши ҳақида огоҳлантириш хати ҳам берилди. Огоҳлантириш хатида ходимларни ишдан озод қилиш “Ўзтрансгаз” акционерлик жамиятининг 2024 йил 8 майдаги ҳамда “Урганчтрансгаз” унитар корхонасининг 2024 йил 10 майдаги буйруқларига асосан амалга оширилаётгани қайд этилди.

Айни ҳужжатларнинг бари қонун талаблари асосида расмийлаштирилди.

Бироқ одамзод қалбида ҳақиқат ва адолатга ташналик ҳисси ҳам борки, бу туйғу ўз хизмат вазифасидан озод қилинган А. Маткаримовнинг қалбини ҳам жунбушга солди. Ҳақиқат ва адолатни суд даргоҳидан излади.

Дастлабки босқич суди унинг бу борадаги талабини қисман қаноатлантирди. Аммо бу ҳолат даъвогарни ҳам, унинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилаётган Хива туман камбағалликни қисқартириш ва бандликка кўмаклашиш бўлимини ҳам қаноатлантирмади.

Шу боис туман камбағалликни қисқартириш ва бандликка кўмаклашиш бўлими ишсиз қолган фуқаро номидан юқори босқич судига мурожажат қилиб, даъвогарни хизмат вазифасига қайта тиклаш, мажбурий ишсизлик даври учун тегишли миқорда иш ҳақи ундириш ва 30 миллион сўмлик маънавий зарарни қоплаш талабини такроран илгари сурди. Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича апелляция ҳайъати масалани судлар мустақиллиги принципига қатъий риоя этиб, ҳавола қилинган ҳужжатларнинг мазмун-моҳиятига суянган ҳолда кўриб чиқди.

Хусусан, Олий суд Пленумининг 2023 йил 20 ноябрдаги “Меҳнат шартномасини бекор қилишни тартибга солувчи қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарорига кўра, судлар ходим билан меҳнат шартномаси бекор қилинишининг қонунийлигини буйруқда кўрсатилган асослар бўйича текшириши лозим.

Айни шундай ўрганишлар асносида А. Маткаримов олий маълумотга, етарли малака ва иш тажрибаси ҳамда тегишли сертификатга эга экани ҳақидаги факт ва далилларга алоҳида эътибор қаратилди. Ходимнинг кейинги даврдаги фаолияти, ўз касбига лаёқати, билим-малака даражаси Меҳнат кодексининг 369-моддаси талабларига асосан сичиклаб ўрганилди.

Айни жараёнда иш берувчи ходим билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш чоғида масаланинг бу жиҳатини, яъни А. Маткаримов Тошкент кимё ва технология институтининг нефть ва газни қайта ишлаш кимёвий технологияси мутахассислиги бўйича тугаллаб, олий маълумотга эга бўлгани, ўз касби бўйича 13 йилдан буён узлуксиз меҳнат қилиб келаётганини инобатга олмагани маълум бўлди. Бу ҳолат ходимнинг касбий меҳнати ва билимини баҳолаш чоғида, айниқса, янада аниқ кўзга ташланди.

Гап шундаки, А. Маткаримов газ сизиб чиқишини аниқлашда ишлатиладиган “JL-269” мосламаси ва масофавий лазерли газ сизиб чиқишини аниқловчи мобил автолаборатория ёрдамида ишлай олиш лаёқати қониқарсиз баҳоланган. Ваҳоланки, иш берувчи тарафидан 2023 йил 25, 26, 27, 28, 29, 30 март ҳамда 1, 4 апрель кунлари тузилган далолатномаларда муҳандис А.Маткаримов “JL-269” русумли ускунаси ёрдамида газ сизиб чиқиши ҳолатларини тўғри аниқлагани расман қайд этилган.

Аппеляция суди жараёнида А. Маткаримовга нисбатан йўл қўйилган ножўя хатти-ҳаракатларнинг бошқа жиҳатлари ҳам юзага қалқиб чиқди. Хусусан, унинг компьютер техникаси билан эркин ишлай олиш салоҳияти йўқ экани ҳақидаги даъво соҳа мутахассисини жалб қилган ҳолда аниқланмаган, шу ҳақда бирон-бир ҳужжат расмийлаштирилмаган экан.

Бунинг устига стандарт меъёрлари асосида ишлаш лаёқати ходимнинг хизмат йўриқномасида қайд этилмаган бўлса-да, уни бу борадаги талабни бажармаганликда айблашгани аниқланди. Ходимнинг бошқарма ички тартиб-қоидаларига риоя қилиш борасидаги фаолияти ҳам “йўқ”қа чиқарилган. Мутасаддилар бу ҳолатни ходимнинг меҳнат унумдорлиги пастлигига йўйишган.

Меҳнат кодексининг 396-моддасига кўра, ходимнинг корхона ички тартиб-қоидаларига риоя қилмаслигини малака ва меҳнат унумдорлиги сифатида баҳолаб бўлмайди. Судлов ҳайъати бу айбни ҳам асоссиз, деб топди.

Айни пайтда даъвогар – “Урганчтрансгаз” унитар корхонаси томонидан 2024 йил 15 январда тасдиқланган раҳбар ва муҳандис-техник ходимларнинг меҳнат муҳофазаси ва саноат хавфсизлиги бўйича билимларини синовдан ўтказиш саволномаси юзасидан ўтказилган синовдан муваффақиятли ўтганлиги инобатга олинди.

Суд юқоридаги ҳолатларни назарда тутар экан, А. Маткаримов билан тузилган меҳнат шартномаси қонуний асосларда бекор қилинганини исботловчи далиллар тақдим этилмагани, Меҳнат кодексининг 174-моддаси саккизинчи қисмига асосан, низоларни кўриб чиқиш чоғида меҳнат шартномаси бекор қилинишининг қонунийлигини исботлаш иш берувчининг зиммасида эканини алоҳида урғулади.

Апелляция ҳайъати ишни кўриш жараёнида апелляция шикоятини қисман қаноатлантириш ва фуқаролик ишлари бўйича Боғот туманлараро судининг ҳал қилув қарорини қисман бекор қилишни мақсадга мувофиқ, деб ҳисоблади.

Ишни кўриш якунида чиқарилган ажримга мувофиқ, “Заунгур” магистрал газ қувурлари бошқармаси бошлиғининг Аҳмаджон Маткаримов билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги буйруғи ғайриқонуний деб топилди. Даъвогар 2024 йил 13 августдан эътиборан муқаддам адо этиб келган вазифасига қайта тикланди.

Айни пайтда “Урганчтрансгаз” унитар корхонаси зиммасига А. Маткаримов мажбуран бекор юрган даври учун унга жами 51,1 миллион сўм иш ҳақи ҳамда 10,5 миллион сўмлик маънавий зарарни қоплаш мажбурияти юклатилди.

Шундай қилиб, ишдан ноҳақ бўшатилган бир инсон бошидан ғусса кўланкаси ариди. У энди адолат қўрғонидан нажот топганидан хурсанд.

Муҳими шу.

Жамолиддин Қуриёзов,

Хоразм вилояти судининг

фуқаролик ишлари бўйича судьяси

Тоғли Зомин қишлоқларидан бирида икки қўшни ўртасида мол-мулк юзасидан келиб чиққан ўзаро келишмовчилик охир-оқибат фожиали якун топди.

Аслини олганда, бу ҳаётда муросаю мадора, ақл-идрок, кенг феъллик билан ҳар қандай низо ва келишмовчиликни ҳал этиш мумкин. Аммо баъзан узоқни кўра билмай иш тутиш, жиззакилик ва жоҳилликка берилиш кутилмаган фожиага сабаб бўлади.

Судда инсоннинг Конституция билан қўриқланадиган яшашга бўлган ҳуқуқига тажовуз қилиб, жавобгарликни оғирлаштирадиган ҳолатларда бир гуруҳ бўлиб, ўта шафқатсизлик билан икки шахснинг умрига зомин бўлган Болиқул Арзиқулов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ва Элбек Ҳакимбоевга нисбатан қўзғатилган жиноят иши кўриб чиқилди.

Суд Б. Арзиқулов ва Э. Ҳакимбоевни Жиноят кодексининг 97-моддаси 2-қисми “а”, ж”, “п” бандлари ва 173-моддаси 2-қисми “в ” банди билан айбдор деб топди. Судланувчи Б. Арзиқулов — йигирма, Э. Ҳакимбоев ўн тўққиз йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Хўш, аслида, улар томонидан қандай жиноят содир этилганди? Бу жиноий қилмишнинг рўй беришига нима сабаб бўлганди?

Бу саволларга жавобан шуни айтиш керакки, ушбу фожианинг келиб чиқишига, аввало, халқимизга хос қадрият — қўни-қўшничилик одоби, ўзаро аҳил-иноқликка беписанд қараш сабаб бўлган. Чунки жабрланувчи билан судланувчилар узоқ йиллар давомида девор-дармиён қўшни яшаб келишган.

Айтиш керакки, улар яшайдиган ҳудудда, одатда, қорамоллар далага ҳайдаб боқилади. 2024 йилнинг 2 май куни Нурали Маҳкамовнинг икки бош ҳўкизи нимагадир даладан уйга қайтмайди.

Аммо Н. Маҳкамовнинг болалари ҳар қанча қидирмасин, ҳўкизлар топилмайди. Қўни-қўшнилардан, жумладан, Б. Арзиқуловнинг оиласидан ҳам сўраб-суриштиришади, лекин ҳеч қаердан ҳўкизларнинг дараги чиқмайди.

Фақат орадан уч кун ўтиб, маълум бўладики, йўқолган ҳўкизларнинг бири қўшниси Б. Арзиқуловнинг оғилхонасида қамаб қўйилган экан. Буни эшитиб, Н. Маҳкамовнинг хотини Мастура ўғли Баҳромни эргаштириб, қўшнисининг ҳовлисига киради. Аммо Б. Арзиқуловнинг хотини Гулсара қизи Нафосат билан Мастурани важоҳати бузилган ҳолда қарши олади. Бу ҳам етмагандек, кутилмаганда, унга чанг солиб, жанжаллашиб кетади.

Икки ўртада қолган Баҳром эса уларни ажратишга уринади. Лекин Гулсара сира жаҳлдан тушадиганга ўхшамасди.

Гулсара қизи билан бирга онасини аёвсиз юлиб-юлдалаётганига чидаёлмаган Баҳром қўлидаги калтак билан қўшни аёлнинг бошига уради.

Унинг кучли зарбидан аёл бошини чангаллаганича ерга ўтириб қолади.

Шундан сўнг Мастура ўғли билан ҳўкизни етаклаб, ҳовлидан чиқиб, кетади. Гулсара Арзиқулова эса, жароҳат олгани боис шифохонага ётқизилади.

Айни шу нохуш воқеадан сўнг Болиқул Арзиқулов ва унинг ўғли Элбекнинг кўнглида қўшниларга нисбатан тийиқсиз адоват пайдо бўлади. Энг ёмони, ота-ўғил қўшниларидан ўч олиш мақсадида жиноий режа тузишади.

Ота-ўғил ана шундай ғараз ниятда пайт пойлаб юрганда, Б. Арзиқулов қўшниси автомашинада қишлоққа кириб келаётганини кўриб қолади ва дарров ўғлига хабар беради. Ўша куни соат ўн уч-у ўттизларда Н. Маҳкамов бошида қора қуюн айланаётганидан мутлақо бехабар “LASETTI” русумли автомашинада турмуш ўртоғи билан Зомин шаҳридан уйига қайтиб келаётганди. Ғазабкор ота-бола эса, унинг уйи олдидан ўтган автомобиль йўлида темир бўлаклари билан қуролланиб, кутиб туришади.

Қисқаси, ўша куни кўзлари қонга тўлган Б. Арзиқулов йўлнинг ўртасида туриб олиб, Н. Маҳкамовдан автомашинани тўхтатишни талаб қилади.

Аммо у бунга ҳам сабри етмай қўлидаги темир бўлаги билан тезлиги пасайган автомашинанинг олдинги ойнасига бир неча марта уради.

Автомашина ойнаси чил-чил синади.

Шундан сўнг қутуриб кетган Б. Арзиқулов Н. Маҳкамовни автомашинадан куч билан судраб, пастга туширади-да, қўлидаги темир бўлаги билан уни уришга тушади. Бу зарбалар оқибатида Н. Маҳкамовнинг боши, елкаси, кўкрак қафасига оғир жароҳат етади.

Энг афсусланарлиси, кейинчалик шифокорлар қанчалик ҳаракат қилишмасин, барибир Н. Маҳкамовнинг ҳаётини сақлаб қолиш имкони бўлмайди…

Б. Арзиқулов Н. Маҳкамовни аёвсиз ураётган пайтда автомашинанинг орқа ўриндиғида ўтирган Мастура Маҳкамова азбаройи қўрқиб кетганидан “дод-вой” кўтарганча одамларни ёрдамга чақиришга тушади. Аммо Б. Арзиқуловнинг ўғли қўлидаги темир билан унинг бошига бир неча марта қаттиқ уради. Мастура бу зарбанинг таъсирида ҳодиса жойидаёқ дунёдан кўз юмади.

Буткул қутуриб кетган ота-ўғилнинг ғазаби бу қабиҳликдан сўнг ҳам босилмайди, аксинча, улар жиноий фаолиятини давом эттириб, автомашинага ўт қўйиб юборишади…

Албатта, бу қабиҳ жиноий қилмишни содир этган ота ва ўғил қонун олдида жавоб берди.

Айтиш керакки, Жиззах вилояти суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг очиқ суд мажлисида ушбу жиноят иши кўриб чиқилди, натижада биринчи босқич судининг ҳукми ўзгаришсиз, апелляция шикояти қаноатлантирилмасдан қолдирилди.

Вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг очиқ суд мажлисида судланувчи Э. Ҳакимбоевнинг адвокати томонидан келтирилган тафтиш тартибидаги шикоят ҳам кўриб чиқилди.

Мамлакатимизда Конституция ва қонунунларда қатъий белгилаб қўйилганидек, айбсиз одам ҳеч қачон жавобгарликка тортилмайди. Жиноят кодексининг 42-моддасида жазо жиноят содир этишда айбли деб топилган шахсга нисбатан давлат номидан суд ҳукми билан қўлланиладиган ва маҳкумни қонунда назарда тутилган муайян ҳуқуқ ва эркинликлардан маҳрум қилиш ёки уларни чеклашдан иборат мажбурлов чораси эканлиги белгилаб қўйилган.

Судлов ҳайъати адвокатнинг ўз ҳимоясидаги Э. Ҳакимбоев Н. Маҳкамов ва М. Маҳкамовани қасддан ўлдирмаганлиги ҳақидаги тафтиш шикоятида келтирган важларни асоссиз, деган тўхтамга келди ва рад қилишни лозим топди.

Нега деганда, айнан Э. Ҳакимбоев жиноий шериги — отаси Б. Арзиқуловнинг топшириғига асосан, М. Маҳкамованинг бошига темир бўлаги билан бир неча марта уриб, оғир тан жароҳатлари етказган.

Бу ҳам етмагандек, у отаси билан бирга Н. Маҳкамовга тегишли автомашинага ўт қўйган.

Кези келганда шуни ҳам айтиш жоизки, судлов ҳайъати судланган Б. Арзиқулов ва Э. Ҳакимбоевларнинг жиноят содир этилгунга қадар бўлган феъл-атвори, ўзаро муносабатлари, шунингдек, уларнинг жиноят содир этилгандан кейинги ҳаракатларига ҳам эътибор қаратди.

Хусусан, жабрланувчининг қонуний вакили С. Маҳкамовнинг кўрсатмасига қараганда, Б. Арзиқулов ва уларнинг оиласи ўртасида олдиндан ўзаро келишмовчилик бўлган. Элбек Ҳакимбоев юқорида баён этилган оғир жиноят юз беришидан икки кун олдин қўлида темир бўлагини кўтариб, тоғалари Ҳасан ва Ҳусан Муродовлар билан бирга жабрланувчининг акаси Баҳромни излаб, уларнинг уйига келган, важоҳати бузилиб, ўлдириш билан таҳдид қилган.

Бундан ташқари 7 ва 8-май кунлари ҳам Элбек тоғаси Ҳ. Муродов билан бирга Баҳромни излаб, далага борган, аммо тополмаган. Шунингдек, жабрланувчи Б. Маҳкамов воқеа жойига келганида ота-онаси ёқиб юборилган автомашина яқинида ётгани, судланувчилар уларга ёрдам кўрсатиш ўрнига ҳовлисида ўтиришганини кўрган.

Бундан кўриниб турибдики, Б. Арзиқулов ва Э. Ҳакимбоевнинг кўнглида марҳум Н. Маҳкамов ва М. Маҳкамовага нисбатан олдиндан адоват бўлган ва уларни ўлдириш мақсадида жиноий режа тузишган. Натижада бир гуруҳ бўлиб, ушбу жиноий қилмишни содир этишган.

Қисқаси, тафтиш инстанцияси суди жиноят ишини батафсил ўрганиб чиқиб, шундай хулосага келди: мазкур жиноят иши бўйича тергов ҳаракатлари тўлиқ олиб борилган, биринчи ва апелляция инстация судлари томонидан Жиноят-процессуал кодексининг 439-448-моддаларига ҳамда Олий суд Пленумининг 2004 йил 24 сентябрдаги “Қасддан одам ўлдиришга оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 13-сонли қарори талабларига риоя қилинган. Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддасига кўра, иш бўйича исботланиши лозим барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилган.

Ҳукмда баён қилинган суднинг хулосалари ишнинг ҳақиқий ҳолатларига тўла мос бўлиб, суд ҳукми Жиноят-процессуал кодексининг 26, 455-моддалари талабларига асосланган ҳолда чиқарилган.

Юқорида қайд қилинган асосларга кўра, судлов ҳайъати тафтиш шикоятида келтирилган важлар суд ҳукми ва ажримини ўзгартириш ва бекор қилиш учун асос бўла олмайди, деб ҳисоблаб, ушбу важларни рад қилишни лозим топди.

Дарвоқе, инсон ҳаётига тажовуз қилиш — ўта оғир жиноят. Бундай қилмиш муқаддас ислом динида ҳам энг оғир гуноҳ саналган. Ота-бола асло кечириб бўлмас ана шу қотиллик жинояти учун суд ҳукми билан жиноят қонунчилигимизда назарда тутилган узоқ йиллик озодликдан маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилинди.

Низомиддин ЭРНАЗАРОВ,

Жиззах вилоят судининг жиноят

ишлари бўйича судлов ҳайъати судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

…Феруз бугун ҳам мактабдан юзи қонталаш ҳолда қайтди. Аммо онаси Гулнора бунга эътибор ҳам бермади, аксинча, ўғлини уйда ёлғиз қолдириб, шошганча аллақаёққа кетди. У тун алламаҳал бўлганда қайтди.

Феруз шу куни туз тотмади. Бунинг устига танидаги оғриқдан қийналиб, дастурхондаги қотган нон бўлакларига қайрилиб ҳам қарамади. Охири ухлаб қолди.

Тун алламаҳалида кимдир эшикни бир неча бор зарб билан тақиллатди.

Тош қотиб ухлаётган бола буни эшитмади. Охир-оқибат эса, зарбанинг таъсирида эшик ўз-ўзидан тарвақайлаб очилди. Остонада икки киши: эркак ва аёлнинг бесўнақай гавдаси пайдо бўлди. Улар ухлаб ётган болага эътибор ҳам бермай ётоқхонага киришди.

…Таассуфки, ярим тунда уйига қайтган Гулнора ётоқда эри Давронни бегона аёл билан кўрди. Аммо бунга жиддий эътибор бермади, бошқа хонага кириб ухлагани ётди. Фақат эртаси кун чошгоҳга етганда, эр-хотин ва бегона аёлни ўз домига тортган тундаги мастлик тарқагач, даҳанаки жанжал бошланди. Буларнинг бари мурғак фарзанд Ферузнинг кўз ўнггида содир бўлди. Афсуски, бундай ғавғо-жанжаллар биринчи марта рўй бераётгани йўқ эди. Эр-хотин Д. Матёқубов ва Г. Қодирова (исм-шарифлар ўзгартирилган) мана бир ярим йилдирки, шундай нотинч турмуш домида яшаб келишади. Аммо улар оилани асраб қолиш, фарзандлари тақдирини ўйлашни хаёлларига ҳам келтиришмади. Фақат улар яшайдиган Урганч шаҳрининг 6-даҳаси аҳлининг сабри аллақачон тугаган. Бу оиладаги нотинчлик, ахлоққа мутлақо зид қилмишлар ҳақидаги нохуш хабарлар даставвал шу ердаги ҳуқуқ тартиботи идораси, пировардида эса, судгача етиб келди. Охир-оқибат эр ва хотинни оталик ва оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш масаласи кун тартибига чиқди.

Афсусланарли томони шундаки, Д. Матёқубов ва Г. Қодирова ўз фарзанди олдидаги бурч ва мажбуриятларини бажаришмагани, бунга панжа орасидан қарашгани суд жараёнида рўй-рост маълум бўлди. Уларни ота ва оналик ҳуқуқидан маҳрум этишдан бошқа чора қолмади. Бунга фарзанд – Ферузнинг ўзи ҳам рўйхушлик бермади. Унинг онаси ва отасига мутлақо лоқайд муносабатда экани суд мажлиси чоғи берилган саволлар ва унинг жавоблари асносида яққол аён бўлди. Аммо болани ота ва она тарбиясидан маҳрум қилиш ўта оғир. Бироқ мурғак болани ичкилик ва маиший бузуқликка берилган шахслар қарамоғида қолдириш унинг ҳаётини барбод этиш билан баробар.

Суд муҳокамаси асносида энидигина 10 ёшни қаршилаган Ферузни махсус тарбия масканида жойлаштиришга ҳожат қолмади. Унинг 64 ёшли бувиси Шарофат момо судда кўрсатма берар экан, қизи ва куёвига нисбатан нафратини яшира олмади. Уларни ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этишга қарши эмаслигини билдирди, набираси Ф. Матёқубовни эса, ўз тарбиясига беришни сўради. Суд унинг талабини қаноатлантирди.

Шу ўринда яна бир марта қайд этиш зарурки, шахсни ўз фарзанди тарбиясидан маҳрум этиш ғоятда оғир, етти ўйлаб бир кесишни тақозо қилувчи масъулиятли вазифа. Бу борада қонуннинг ҳам талаби бор, унда шахсни оталик ва оналик ҳуқуқидан маҳрум этишнинг барча тартиб-тамойиллари тўлиқ ўз ифодасини топган.

Хусусан, Оила кодексининг 79-моддасига кўра, шахс ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бош тортса, жумладан, алимент тўловидан бўйин товласа; узрсиз сабабларга кўра, ўз боласини туғруқхона ёки бошқа даволаш муассасасидан, тарбия, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш муассасаси ва шунга ўхшаш бошқа муассасалардан олишни рад этса; ота-­оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилса, болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада бўлса, шунингдек, жисмоний куч ишлатса ёки салбий руҳий таъсир кўрсатса; муттасил равишда ичкиликбозлик ёки гиёҳвандликка мубтало бўлса; ўз болаларининг ҳаёти ёки соғлиғига ёхуд эри (хотини)нинг ҳаёти ёки соғлиғига қарши қасддан жиноят содир этса, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши мумкин.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш, юқорида уқдирилганидек, суд тартибида амалга оширилади.

Олий суд Пленумининг “Болалар тарбияси билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда судлар томонидан қонунларни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги қарорида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш охирги чора эканлиги кўрсатилган. Ота ёки онанинг айби тасдиқланган тақдирда ҳам, суд унинг хулқ-атвори хусусиятларини, шахсини ва бошқа муайян ҳолатларни эътиборга олиб, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги даъвони рад этиш, васийлик ва ҳомийлик органларига бу борадаги мажбуриятларнинг бажаришини назорат қилиш вазифасини юклаш, жавобгарнинг болалар тарбиясига нисбатан муносабатини ўзгартириши бўйича огоҳлантиришга ҳақли эканлиги тушунтирилган.

Агар суд ота ёки онани бола ҳуқуқларини жиддий бузган деб топса, уларни мазкур ҳуқуқдан маҳрум қилиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.

Судлар ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишларни кўришда оила ва бола манфаатларини устувор ўринга қўйиши зарур. Бу турдаги ишларни жавобгарларни суд мажлисига жалб қилиш, боланинг тўлақонли оилада, ота-онаси қарамоғида тарбияланишига имконият яратиш, жавобгарнинг хулқи ва бошқа ғайриқонуний ҳаракатлари сабабли, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш масаласида, ёлғиз ва қаровсиз қолган боланинг ҳуқуқини таъминлаш чораларини белгилаш, бу ишни маъсул идоралар зиммасига мажбурият сифатида юклаш орқали ҳал этиш мақсадга мувофиқдир.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган шахслар ушбу ҳуқуқдан қайси болага нисбатан маҳрум қилинган бўлса, шу болага доир қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлар, жумладан, ундан таъминот олиш, шунингдек, болали фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган имтиёзлар ва нафақалар олиш имониятларидан маҳрум бўладилар.

Агар ота ёки она ўзининг ножоиз хатти-ҳаракатларини бартараф этса, ўз фарзанди манфаатларига зарар етказмайдиган шароит яратса, ота-оналик ҳуқуқини тиклаш юзасидан судга мурожаат қилиш ҳуқуқи вужудга келади. Суд бундай вазиятда ишни бола манфаатларини ҳисобга олган ҳолда кўриб чиқади.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этиш, ҳали эслатилганидек, бола манфаатлари устувор бўлган ҳолларда қўлланиладиган оғир ва охирги чорадир. Шунинг учун ҳам, бу жараён қатъий ҳуқуқий меъёрларга асосланади ва ҳар бир ҳолат алоҳида тартибда одилона ва адолатли равишда кўриб чиқилади.

Хушнуд Болтаев,

Хоразм вилояти судининг

фуқаролик ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси