Ижтимоий тармоқларда Сирдарё вилоятида такси ҳайдовчиси гиёҳвандлик моддалари савдоси билан шуғулланувчи кимсаларга дуч келиб қолгани, ўтказилган “Назорат остида олиш” тезкор тадбирида уларнинг жиноий шеригига айланиб, биринчи босқич судининг ҳукми билан ўн ярим йилга судлангани, фақат вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг ажрими билан оқлангани ҳақидаги хабарлар тарқалганига ҳали кўп вақт бўлгани йўқ.

Сирдарё туманининг Бахт шаҳрида яшовчи Акрам Муртозақулов жиноят ишлари бўйича туман судининг 2024 йил 7 августдаги ҳукми билан Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисми ва 276-моддаси 2-қисми “а” бандида кўрсатилган жиноятларни содир этганликда айбдор деб топилган ва унга айбланган ҳар бир модда бўйича алоҳида-алоҳида жазо белгиланиб, Жиноят кодексининг 59-моддаси тартибида тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил ўн йилу олти ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Сирдарё вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 11 октябрдаги ажримига кўра, биринчи босқич судининг Аминжон Шокиров (бошқа судланувчиларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди), Истам Рамазонов ва Акрам Муртозақуловга нисбатан чиқарилган ҳукми ўзгаришсиз қолдирилган.

Хўш, аслида, қандай жиноий қилмиш рўй берганди?

Суд ҳукмида қайд этилишича, судланувчилар — А. Шокиров, И. Рамазонов ва А. Муртозақулов “гашиш” гиёҳванд воситасини сотиш мақсадида, ўзаро жиноий тил бириктиришган. Бахт шаҳрининг “Тинчлик” маҳалласи ҳудудида И. Рамазонов билан А. Муртозақулов тадбирга харидор сифатида жалб этилган “С.”, “Р.” ва “И.” исмли шахслар билан учрашган ва улар “С.”дан гиёҳвандлик воситаси учун 1 миллион 550 минг сўм олишган.

Шундан сўнг А. Муртозақулов билан И. Рамазонов “Нексия” автомашинасида туманнинг “Аҳиллик” маҳалласи Бахтли болалик кўчасида А. Шокиров билан учрашиб, юқорида қайд этилган пулга 4 минг 247 грамм — кўп миқдорда “гашиш” гиёҳвандлик воситасини сотиб олишган.

Улар ортга қайтаётганда, А. Муртозақулов гиёҳвандлик воситасининг 0,521 граммини ўзи истеъмол қилиш учун олиб қолиб, 3 минг 726 граммини “С.”га бераётганда назорат тадбири иштирокчилари томонидан ушланади.

Тезкор тадбирдан сўнг ўттиз икки кун ўтгач, И. Рамазонов таниши А. Муртозақулов ўзи истеъмол қилиш учун олган 0,521 грамм “гашиш” гиёҳвандлик моддасини туман ички ишлар бўлими биносининг 1-қавати 12-сонли хизмат хонасидаги диван остига яшириб қўйганини ариза билан маълум қилади. Ушбу хона кўздан кечирилганда, икки дона рангсиз полиэтилен пакет бўлагига ўралган ўткир ҳидли, тўқ жигарранг тусдаги гиёҳвандлик воситасига ўхшаш модда топилади. Шу сабабли, дастлабки тергов идораси томонидан А. Муртозақулов кўп миқдордаги гиёҳвандлик моддасини ўтказиш мақсадини кўзламасдан сақлаганликда ҳам айбланади.

Айтиш керакки, А. Муртозақулов ва унинг ҳимоячиси томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятда дастлабки тергов ва биринчи босқич суди ишни айблов йўсинида, бир ёқлама олиб боргани, И. Рамазоновнинг илтимосига кўра, А. Муртозақулов уни А. Шокировнинг уйига олиб бориб-келгани, гиёҳвандлик воситаси олди-сотдисига аралашмагани, аммо унинг важлари инобатга олинмагани, ички ишлар бўлими биносида гиёҳвандлик воситасини яширмагани, ушбу гиёҳвандлик моддаси унга тегишли эмаслигини қайд этган. Шунингдек, тафтиш тартибидаги шикоятда И. Рамазонов томонидан ёзилган аризадаги ҳолатлар нотўғри экани, туман жиноят қидирув бўлими бошлиғининг “Назорат остига олиш” тезкор тадбири ўтказиш тўғрисидаги билдиргисида айнан А. Муртозақулов кўрсатилмагани, 2024 йил 20 майдаги кўрсатмаларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш ҳақидаги баённомада А. Муртозақулов иштирок этмагани, унинг ҳимояга бўлган ҳуқуқлари бузилгани, 2024 йил 18 апрель куни ушланган пайтда шахсий тинтувдан ўтказилгани, бироқ орадан ўттиз икки кун ўтиб, ички ишлар бўлими биносидан топилган гиёҳвандлик воситасини олиш жараёни видеотасвирга олинмагани, бу ҳолат, ўз навбатида, Жиноят-процессуал кодекси ва Олий суд Пленуми қарорлари талаблари бузилганини кўрсатиши ҳақида важлар қайд этилиб, суд ҳукмини бекор қилиш ва оқлов ҳукми чиқариш сўралган.

Ҳақиқатан ҳам, тафтиш инстанцияси суди шикоятда келтирилган важларни жиноят иши ҳужжатлари билан бирга кўриб чиқиши жараёнида А. Муртозақуловни Жиноят кодексининг 276-моддаси 2-қисми “а” банди билан айблаш ҳақидаги қисми ўз тасдиғини топмади. Шунинг учун тафтиш инстанцияси А. Муртозақуловни Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2 ва 3-бандларига асосан, реабилитация этиб, оқлаш ва унга шу модда билан тайинланган жазони бекор қилишни лозим топди.

Энди А. Муртозақуловнинг ушбу модда бўйича оқланишига тўхталадиган бўлсак, И. Рамазоновнинг аризасидан сўнг 2024 йил 20 май куни туман ички ишлар бўлими биноси 1-қават 12-сонли хизмат хонаси кўздан кечирилган. Ётоқ дивани тагидан икки дона рангсиз полиэтилен пакет бўлагига ўралган ҳолатдаги ўткир ҳидли, тўқ жигарранг тусдаги гиёҳвандлик воситасига ўхшаш модда топилган ва холислар иштирокида расмийлаштириб олинган. Шу сабабли, А. Муртозақулов кўп миқдордаги гиёҳвандлик моддасини ўтказиш мақсадини кўзламасдан сақлаганликда айбланган.

Конституциямизнинг 28-моддасида, жиноят содир этганликда айбланаётган шахс унинг айби қонунда назарда тутилган тартибда ошкора суд муҳокамаси йўли билан исботланмагунча ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча айбсиз деб ҳисобланиши, айбланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун барча имкониятлар таъминланиши, айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши белгиланган.

Шунингдек, “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги қонуннинг 7-моддасига кўра, тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи органлар ҳамда уларнинг ходимлари тезкор-қидирув тадбирларини ўтказишда инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этиши шарт. Шунингдек, тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи органлар ҳамда уларнинг ходимлари томонидан инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилган тақдирда, мазкур органлар ҳамда уларнинг раҳбарлари ушбу ҳуқуқлар, эркинликлар ва қонуний манфаатларни тиклаш, етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ҳамда айбдорларни белгиланган тартибда жавобгарликка тортиш чораларини кўриши шартлиги белгилаб қўйилган.

Президентимизнинг 2020 йил 10 августдаги “Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони 2-бандида тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи органлар ходимлари томонидан гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчидан ариза, тушунтириш ёки кўрсатувлар олишни мазкур жиноят иши юритувида бўлган суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки судьянинг ёзма рухсатига асосан ва фақат ҳимоячи иштирокида амалга ошириш (белгиланган тартибда ҳимоячидан воз кечилган ҳоллар бундан мустасно) назарда тутилган.

Биз буларни бежизга келтирмадик, чунки А. Муртозақуловга оид жиноят ишини тергов қилиш жараёнида юқорида қайд этилган қонун талабларига риоя қилинмаган.

Тафтиш инстанцияси судида сўралган туман ички ишлар бўлими 12-сонли хизмат хонасига бириктирилган тезкор ходимлар Ш. Мамадиёров, И. Бойқобилов ва В. Алижонов ва фаррош З. Салимова хонада турган ётоқ диванини бир киши кўтаролмаслиги, унинг усти тўлиқ ёпилганлиги, фақат икки киши кўтариб, остига бирор-бир нарса қўйиш мумкинлигини қайд этишди.

Гарчи судланган И. Рамазоновнинг тергов ва суд давридаги А. Муртозақулов А. Шокировдан олган гиёҳвандлик воситасининг бир қисмини целлофан бўлагига ўраб, ўзига олганлиги ҳақидаги важлари ишончга сазовор деб ҳисобланган тақдирда ҳам, тезкор тадбирда барча гумон қилинувчилар, шу жумладан, А. Муртозақулов ҳам ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан тўлиқ тинтув қилинган.

Худди шундай тинтув туман ички ишлар бошқармаси жиноят қидирув бўлими бошлиғининг хизмат хонасида ҳам ўтказилган. Ҳар икки тинтув чоғида А. Муртозақуловдан 0,521 грамм оғирликдаги “гашиш” гиёҳвандлик воситаси топилмаган. Бундай вазиятда А. Муртозақулов ушбу гиёҳвандлик моддасини диван тагига яшириб қўйгани ҳақидаги важ ўта шубҳали.

Видеотасвирдан кўриниб турибдики, барча тинтувлар жараёнида А. Муртозақуловнинг қўлига кишан солинган ҳолатда бўлган. Бу ҳолатда у хонадаги диванни кўтариб, унинг тагига гиёҳвандлик воситасини яшириб қўйиш имкониятига эга бўлмаган. И. Рамазонов ва тезкор тадбирда иштирок этган туман ички ишлар бўлимининг жиноят қидирув бўлими ходимлари ҳам судда ушбу ҳолатни тасдиқлашди. Демак, бундан кўринадики, тергов ҳаракатлари бирёқлама олиб борилган.

Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги “Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори 3-бандида Жиноят-процессуал кодексининг 95-1-моддасига кўра, агар фактик маълумотлар қонунга хилоф усуллар орқали ёки жиноят процесси иштирокчиларини қонун билан кафолатланган ҳуқуқларидан маҳрум қилиш ёки бу ҳуқуқларни чеклаш йўли билан ёхуд Жиноят-процессуал кодексининг талаблари бузилган, шу жумладан, гумон қилинувчининг, айбланувчининг ёки судланувчининг ҳимояга бўлган ҳуқуқлари, шунингдек, таржимон хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқи бузилган ҳолларда олинган бўлса, мақбул эмас, деб топилиши ҳақида раҳбарий тушунтириш берилган.

Мазкур ҳолатда И. Рамазоновнинг орадан 32 кун ўтиб А.Муртозақуловга нисбатан туман ички ишлар бўлими 12-сонли хизмат хонасида гиёҳвандлик воситасини қолдиргани ҳақидаги аризаси ишончга сазовор эмас, чунки ариза терговчининг рухсатисиз, адвокат иштирокисиз олинган ва бу билан ҳимоя қилиш ҳуқуқи бузилган.

Шу боис судлов ҳайъати А. Муртозақулов Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисми билан ҳам нотўғри айбланган деб ҳисоблади. Негаки, туман ички ишлар бўлимининг жиноят-қидирув бўлими бошлиғи С. Бердимуродовнинг билдиргисида “С.” исмли шахснинг аризаси асосида “Истам” ва “Аминжон” исмли шахсларнинг гиёҳвандлик воситаси савдоси билан шуғулланиб келаётганлиги учун уларга нисбатан назорат остига олиш тезкор тадбири ўтказишга рухсат сўралган. Тезкор ходим, гувоҳ М. Шерйигитов ҳам назорат остига олиш тезкор тадбири А. Шокиров ва И. Рамазоновга нисбатан ўтказилгани, шунингдек, исми сир сақланишини сўраган “И.” исмли шахс ҳам А. Шокиров ва И. Рамазоновга нисбатан ариза берганини тафтиш инстанцияси судида билдирди.

Айтиш керакки, Конституциямизнинг 29-моддасига асосан, ҳар кимга малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланади. Қонунда назарда тутилган ҳолларда юридик ёрдам давлат ҳисобидан кўрсатилади. Ҳар бир шахс — жиноят процессининг ҳар қандай босқичида, шахс ушланганида эса, унинг ҳаракатланиш эркинлиги ҳуқуқи амалда чекланган пайтдан эътиборан, ўз танловига кўра, адвокат ёрдамидан фойдаланиш ҳуқуқига эга.

Олий суд Пленумининг 2003 йил 19 декабрдаги “Гумон қилинувчи ва айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонунларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 3-бандига кўра, ҳимоя ҳуқуқи жиноят-судлов ишларини юритишнинг барча босқичида таъминланиши лозим. Қонунга асосан, жиноят ишини юритишга масъул барча давлат органлари ва мансабдор шахслар (суриштирувчи, терговчи, прокурор, судья) гумон қилинувчига, айбланувчига унинг ҳуқуқларини тушунтиришлари ва ўзига тегишли ҳимоя ҳуқуқидан амалда фойдаланиши учун реал шароит яратиб беришлари шарт.

Яна юқоридаги воқеага қайтсак, 2024 йил 18 апрель куни соат 12.30 ларда тезкор тадбир ўтказилиб, унинг иштирокчилари томонидан А. Шокиров, И. Рамазонов ва А. Муртозақуловга Жиноят-процессуал кодексининг 48-моддасида назарда тутилган ҳуқуқ ва мажбуриятлари тушунтирилган.

Аммо А. Муртозақуловнинг эркинлиги амалда чекланган, ундан адвокат иштирокисиз иқрорлик мазмунида тушунтириш хати олинган. Шу боис ҳимоя ҳуқуқи бузилган ҳолда олинган ушбу тушунтириш хати номақбул далил сифатида далиллар мажмуидан чиқарилди.

Судлов ҳайъати И. Рамазоновнинг А. Шокировдан гиёҳвандлик воситасини сотиб олиб, тезкор тадбирга жалб этилган шахсларга сотишида судланган А. Муртозақулов иштирок этмагани, гиёҳвандлик воситасини сотганлиги исботланмагани, аммо у бу ҳақда аниқ билгани ҳолда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага хабар бермаган, деган хулосага келди. Унинг бу ҳаракатини Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисмидан Жиноят кодексининг 241-моддаси 1-қисмига қайта малакалади. Ушбу моддага асосан, унга иш ҳақининг йигирма фоизини давлат ҳисобига ушлаб қолиш шарти билан икки йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди. 2024 йил 18 апрелдан 2025 йил 11 мартга қадар қамоқда сақланган ўн ой, йигирма уч куннинг ҳар бир куни ахлоқ тузатиш ишлари жазосининг уч кунига тенглаштирилиб, тайинланган жазодан чегирилди, натижада А. Муртозақулов жазони тўлиқ ўтаган деб ҳисобланди.

Шундай қилиб, тафтиш инстанцияси суди Жиноят кодексининг 241-моддаси 1-қисми билан судланган А. Муртозақуловга оид жиноят иши бўйича тергов ва терговга қадар текшириш ўтказишда қўпол қонунбузилишларга йўл қўйган Сирдарё тумани ички ишлар бўлимининг жиноят-қидирув бўлими бошлиғи, тезкор вакиллари ҳамда терговчисига нисбатан хусусий ажрим чиқарди. Мазкур хусусий ажрим Сирдарё вилоят прокурорига ҳар бир ҳолатга ҳуқуқий баҳо бериш ва тегишли чора кўриш учун юборилди.

Шундай қилиб, асоссиз  айблов суд томонидан рад этилди, А. Муртозақулов оқланди. Бу ўз навбатида, судлар томонидан фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатли ҳимоя қилинаётганининг амалдаги тасдиғидир.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Ҳурматли судьялар ва суд аппарати ходимлари!

Бугун шиддат билан ўзгараётган дунёдаги долзарб муаммолардан бўлган коррупцияни олдини олиш ва унга қарши курашиш масаласига, мамлакатимиз сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бири сифатида алоҳида эътибор қаратиб келинмоқда.

Жорий йилнинг 5 март куни ҳурматли Президентимиз Коррупцияга қарши курашиш бўйича Миллий кенгашнинг кенгайтирилган йиғилишида юртимизда коррупциядан холи муҳит яратиш бўйича амалга оширилган ишларга баҳо бериб, келгусидаги вазифаларни аниқ белгилаб бердилар.

Хусусан, “Судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш – бу одил судловга соя солиш деб баҳоланиши” ҳамда бу бўйича сўров ҳам, жавобгарлик ҳам қаттиқ бўлиши ҳақида барчани огоҳлантирдилар.

Бундан олти ой аввал, Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг ўттиз уч йиллигига бағишланган тантанали тадбирда ҳам ҳурматли Президентимиз Янги Ўзбекистонни барпо этишда асосий эътиборни бешта устувор йўналишга қаратиб, улардан бири сифатида коррупциядан холи, адолатли суд тизимини яратиш масаласини давлат сиёсати даражасида мустаҳкамлаб қўйгандилар.

Шу ўринда, судьяларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш, фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини янада ошириш ҳамда суд ҳокимияти тизимида коррупцияни олдини олиш ва унга қарши курашишни самарали йўлга қўйиш бўйича “инсон-жамият-давлат” тамойили асосида изчил ишлар олиб борилмоқда.

Суд ҳокимиятининг мустақиллиги принципига риоя қилиш, судларни моддий-техника жиҳатидан ва молиявий таъминлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Судларни кадрлар билан таъминлаш ҳамда уларни жой-жойига қўйишда коррупциявий омилларнинг олдини олиш мақсадида Олий суд ва қуйи судларда кадрлар захирасини шакллантириш, номзодларни очиқ танлаш ҳамда лавозимларга тайинлаш механизмлари такомиллаштирилиб, ҳар бир номзодни комплекс ўрганиш тартиб-таомили йўлга қўйилди.

Суд тизимини ҳалол, пок кадрлар билан тўлдириш, уларнинг малакасини мунтазам равишда ошириб бориш ҳамда судларда кадрлар қўнимсизлигига барҳам бериш мақсадида республиканинг юридик кадрларни тайёрловчи 13 та йирик олий таълим муассасалари билан ўзаро ҳамкорлик меморандумлари имзоланди.

Судья ва ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини тўлақонли амалга ошириш ва уларнинг иш юкламасини нормаллаштириш мақсадида судьялар корпуси ҳамда суд аппаратлари учун қўшимча штат бирликлари ажратилмоқда.

Судьяларнинг одил судловни амалга оширишдаги ва суд ходимларининг хизмат вазифаларини бажаришдаги фаолияти давомида ҳақ (пора) таклиф қилинганлиги тўғрисида хабар бериш ва уни кўриб чиқиш тартиби коррупцияга қарши курашиш борасида муҳим ҳужжат бўлиб хизмат қилмоқда.

Мазкур тартибга риоя қилган судья ва суд аппарати ходимлари муносиб рағбатлантирилмоқда.

Суд ходимлари томонидан сансалорлик, бюрократизм ва турли суиистеъмолчиликларга барҳам бериш, судларда ишларнинг ўз вақтида кўрилишини назорат қилишнинг самарали тизимини яратиш мақсадида соҳани рақамлаштиришга эътибор қаратилиб, коррупциявий хавф-хатарларни камайтириш ва инсон омилини сезиларли даражада қисқартиришга эришилди.

Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада кенг жорий этиш орқали судлар фаолиятининг очиқлиги, шаффофлиги ва тезкорлигини таъминлаш, суд ишларини юритиш сифати ва аҳолининг одил судловдан хабардорлик даражасини ошириш ишлари такомиллаштирилди.

Хусусан, судларда ишларни рўйхатга олиш, уларнинг ҳисобини юритиш, ишларни судьялар ўртасида автоматик тақсимлаш, ижро варақаларини электрон юбориш, судларга электрон шаклда мурожаат қилиш ва бошқа функцияларни назарда тутувчи қатор ахборот тизимлари ишга туширилди.

Бундан ташқари, Олий суднинг расмий веб-сайтида коррупция ҳолатлари ҳақида хабар бериш учун мўлжалланган алоқа каналлари тўғрисида маълумотлар жойлаштирилди.

Коррупцияга қарши ички назорат гуруҳига онлайн хабар юбориш учун махсус платформа ишга туширилди. Судья ва суд аппарати ходимлари мазкур ахборот тизимларидан фойдаланиш ҳамда қонунларнинг мазмун-моҳияти бўйича ўқитилди.

Азиз ҳамкасблар!

Бугун, давлатимиз раҳбари бизнинг олдимизга “халқчил ва адолатли суд тизимини яратиш” масаласини қатъий қўймоқдалар.

Ҳурматли Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганларидек, суд остонасига қадам қўйган ҳар бир инсон Ўзбекистонда адолат ҳукм сураётганига тўла ишонч ҳосил қилиши керак. Шу боис, ҳар биримиз ўз фаолиятимизни танқидий кўриб чиқиб, тегишли хулосалар қилишимиз зарур.

Судья аввало, ўз хизмат вазифаларини ҳалол ва виждонан бажариши, суд ҳокимиятининг нуфузини туширадиган ва судьянинг обрўсига путур етказадиган ёки унинг холислиги, мустақиллиги ва беғаразлигига шубҳа туғдириши мумкин бўлган ҳар қандай хатти-ҳаракатлардан ўзини тийиши шарт.

Судьяларнинг дахлсизлиги, мустақиллиги Конституция ва қонун билан мустаҳкамланган бўлиб, улар фақат Конституция ҳамда қонунга бўйсунган ҳолда фаолият юритиши, одил судловни амалга оширишга доир фаолиятига ҳар қандай тарзда аралашишга йўл қўймаслиги ва бундай аралашиш қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлишини билишлари, бу каби салбий ҳолатларга тоқатсиз бўлишлари талаб этилади.

Судья дахлсизлик ҳуқуқини имтиёз деб эмас, балки ўзининг жамият олдидаги улкан масъулияти деб тушуниши керак.

Судьялар одоби кодекси қоидаларига, жамиятда ва турмушда юриш-туриш, одоб-ахлоқ меъёрларига қатъий риоя этиш судья одоб-ахлоқининг ажралмас қисмидир.

Афсуски, орамизда нафсини жиловлолмай коррупцияга қўл ураётганлар ҳам учрамоқда.

Коррупциявий жиноятлар учун айбдор шахсларга ҳукм чиқарадиган судьянинг ўзи шундай жиноятларга қўл уруши барчамизни чуқур хавотирга солиши керак.

Биз бундай ҳолатларни мутлақо қабул қилмаймиз ва қоралаймиз. Аксинча, бир жамоа бўлиб, ушбу иллатга қарши аёвсиз курашиб, биргаликда олдимизга қўйилган вазифаларни ҳалоллик билан амалга оширишга қодирмиз деб, ҳисоблайман. Зеро, ҳар қандай жиноят учун жазо муқаррардир.

Таъкидлаш жоизки, коррупция иллати нафақат давлатларни жар ёқасига олиб келади, балки жамият тараққиётининг асосига зарба бериб, унга қўл урган инсон тақдирини пароканда қилади.

Коррупцияга йўл қўйган ҳар бир шахс онгли равишда ўз Ватани, оиласи, яқинлари, қолаверса, фуқаролик ва инсоний бурчига хиёнат қилади.

Бинобарин, ҳар биримиз тақдиримизни қонун устуворлигини таъминлаш ва жамиятда адолатни қарор топтириш билан боғлар эканмиз, ўзимизнинг фидойи меҳнатимиз билан мамлакатимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлиги сари сидқидилдан хизмат қилишимиз лозим.

Коррупцияга оид жиноят ва ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларга нисбатан жазо тайинлашда қилмишнинг ижтимоий хавфлилик даражасини эътиборга олиб, қатъиятлик билан жазо муқаррарлигини таъминлашимиз;

судларда кўриладиган коррупциявий жиноятлар, давлат харидлари, ер муносабатлари ва бошқа ишлар бўйича чиқариладиган хусусий ажримларнинг таъсирчанлигини ошириш, бу тоифадаги ишларни чуқур таҳлил қилиб, ҳудудий кенгашларга мунтазам равишда ахборот киритиб боришимиз;

судларни рақамлаштиришни жадаллаштириб, соҳага сунъий интеллект технологияларини кенг жорий қилиш, ишларни юритишнинг қоғоз шаклидан тўлиқ воз кечиб, инсон омилини кескин камайтириш орқали коррупциявий хавф-хатарларни олдини олишимиз;

коррупциянинг илдизи бўлмиш – ортиқча ҳашамат ва дабдабага барҳам бериш, ҳалоллик билан рўзғор тебратиш ҳамда суд ҳокимияти вакили сифатида ўзимизнинг камтарона турмуш тарзимиз билан барчага намуна бўлишимиз шарт ва зарур.

Қадрли ҳамкасблар!

2025 йилга мўлжалланган давлат дастурида судьяларнинг мақоми ва судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг ҳуқуқий асосини, суд тизимини молиялаштириш учун маблағлар ажратишда ушбу ҳамжамиятнинг иштирок этиш кафолатларини алоҳида қонун даражасида мустаҳкамлаш бўйича топшириқлар белгиланди.

Бу, ўз навбатида, зиммамизга янада кўпроқ масъулият юклаши ҳамда тизимда олиб борилаётган ислоҳотлар кун тартибини янги мазмун билан бойитиши ҳеч кимга сир эмас.

Касбимиз улкан ақл-идрок ва кўп йиллик ҳаётий тажрибани, холислик ва беғаразликни, интизом ва ҳалолликни тақозо қиладиган ўта масъулиятли, мураккаб, шу билан бирга, шарафли касб эканлигини зинҳор унутмаслигимиз керак. Ваҳоланки, ҳар бир қароримиз инсон тақдири, керак бўлса, унинг ҳаёти билан чамбарчас боғлиқдир.

Бу борада, давлатимиз раҳбарининг “Судьянинг онгида – адолат, тилида – ҳақиқат, дилида – поклик ҳукмрон бўлиши керак”, деган гаплари барчамиз учун ҳаётий дастуруламал бўлмоғи лозим.

Шу боис, барчангизни судьялик қасамёди ва касбий одоб-ахлоққа содиқ бўлган ҳолда жамиятимизда адолатни қарор топтириш ҳамда коррупцияга қарши курашишда фаол бўлиб, “Одил судлов – жамият фаровонлигининг пойдевори” деган ғоя асосида бирлашишга чақираман.

Бахтиёр Исломов,

Ўзбекистон Республикаси

Олий судининг раиси

Ҳаётда ҳалол меҳнат, тўғри сўзлик нафақат одамнинг шаънини улуғлайди, балки кўнгил хотиржамлиги, тинчлик ва осойишталигини ҳам таъминлайди. Бунинг акси бўлган ҳалол меҳнатдан бўйин товлаб, нопок йўлга қадам босиш эса, охир-оқибат аянчли якун топади. Масалан, 1995 йили Хива шаҳрида туғилган Олим Солиев (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳам ризқ-насибасини нопок ва нохолис манзиллардан излади.

Ҳаммаси 2024 йил апрель ойида хивалик Нигора Эрниёзова билан Телеграм мессенжери орқали танишишдан бошланди. О. Солиев Нигора билан дастлабки суҳбатдаёқ бозорда сотувчи бўлиб ишлашини айтди.

Орадан кўп ўтмай эса, ўз шахсига доир бир нечта ҳужжатларни унга кўрсатди. Улар орасида О. Солиев 2021-2022 йилларда Хива туман ички ишлар бўлими тегишли бўғинида ишлаган пайтлари милиция ходими либосида тасвирга олинган бир нечта сурати ҳам бор эди. Н. Эрниёзова буни кўриб, янги таниши анойилардан эмаслиги, унинг кўмагида баъзи хуфя “юмушлар”ни амалга ошириш мумкинлигини кўнглидан ўтказди.

Галдаги суҳбатларнинг бирида у О. Солиевни уйига меҳмондорчиликка таклиф қилди. Бу шунчаки меҳмондорчилик эмас, балки “базму-жамшид” эканига шама қилиб ўтди.

Ўрни келганда шуни айтиш керакки, бу аёл нопок иш — қўшмачилик билан шуғулланар, уйини исловотхонага айлантирганди.

Албатта, О. Солиев Н. Эрниёзованинг бу таклифидан хурсанд бўлди, аммо меҳмондорчиликка боришга негадир кўпам шошилмади. Шу алфозда орадан ярим йилча вақт ўтди.

2024 йил 15 октябрь куни Н. Эрниёзова О. Солиевга нохуш хабар жўнатди.

Маълум бўлишича, ўша куни унинг уйида икки нафар йигит ва қизнинг яхшигина “ўтириши” бўлган. Аммо орадан кўп ўтмай уйида қўшмачилик билан шуғулланадиган Н. Эрниёзованинг қилмиши ички ишлар ходимлари томонидан фош этилган. Унинг О. Солиевга йўллаган хабарига қараганда, башарти, тезда чора кўрилмаса, жавобгарликка тортилиши аниқ бўлиб қолганмиш.

Н. Эрниёзованинг “илтижоси” О. Солиевни бефарқ қолдирмади. Аслида, у шу йўл билан Н. Эрниёзованинг мўмайгина пулини қўлга киритишни кўзлади. Шу сабабли ёрдам беришга тайёр эканини маълум қилди. Лекин пули тўланмаса, телефон қурғур сас-садо бермайди. О. Солиев даставвал Н. Эрниёзовадан тегишли танишлари билан телефон орқали унинг муаммосини гаплашиш учун алоқа операторига 30 минг сўм миқдорида пул тўлашни сўради. Н. Эрниёзова бу сўровни шу ондаёқ адо этди. Шу орада О. Солиевдан тағин хабар келди. У Н. Эрниёзовага “вазият” анчайин хавфли эканлигини лўнда тарзда тушунтирди. Айни чоғда вилоятдаги танишлари билан алоқа боғлагани, 500 минг сўмлик харажати борлигини айтди. Н. Эрниёзова бу гал ҳам ҳаялламади. О. Солиев эса, таваккалчиликни бир четга сурди, ярим миллион сўм миқдоридаги пулни ўз қўли билан санаб олишдан ҳайиқди, чоғи, уни яқин ошналаридан бирининг банк пластик картасига ўтказиб беришни илтимос қилди.

Уқтирилганидек, Н. Эрниёзова бу талабни ҳам бажо келтирди. Нақд 520 минг сўм миқдоридаги пулни орадан бир неча дақиқа ўтмаёқ О. Солиевнинг танишларидан бирининг банк пластик картасига ўтказиб берди.

Аммо Н. Эрниёзова ҳам анойилардан эмасди. У О. Солиев билан суҳбатлашиш асносида ўз “ҳожатбарори”нинг асл қиёфасини яққол кўра олди, унинг ҳакалак отган нафсининг бандисига айланганини аниқ-равшан англаб етди. Айни пайтда ўз қилмишига ҳам иқрорлик билдирди. Унинг амалдаги ифодаси О. Солиевнинг таъмагирлик, фирибгарлик ва пора беришга доир қилмишлари юзасидан тегишли идорага қилинган мурожаатида намоён бўлди. Унга биноан О. Солиевнинг пул ювиш ва уни аллакимларгадир пора беришга қаратилган ҳаракати назорат ва кузатувга олинди.

Қисқаси, Н. Эрниёзова О. Солиевга пул электрон тартибда айтилган манзилга етказиб берилганини айтади. О. Солиев эса, шошилгандан-шошилди. Пул яқин танишининг пластик картасига келиб тушганини шу куннинг ўзидаёқ шахсан текширди ва орадан бир неча дақиқа ўтмаёқ уни банк тўлов тизими (банкомат) орқали нақдлаштириб олди. Бу пулларни ҳатто ўз шахсий эҳтиёжлари учун харжлашга ҳам улгурди. Бироқ ғишт аллақачон қолипдан кўчгани, қилмиши назорат остида эканини англамай қолди. Гумонланувчи пул фирибгарлик йўли билан ўзлаштирилган куннинг эртасигаёқ терговга рўпара келди.

О. Солиев қилмишидан тонмади. Айбига иқрорлик билдирди. Н. Эрниёзовани алдагани, ички ишлар органи орқали унинг хонадонида содир бўлган нохуш воқеани пул эвазига босди-босди қилишга ваъда бергани, аммо мазкур идорада таниш-билишлари йўқлигини тан олди.

Таъмагирлик йўли билан олинган пулларни эса, эгасига қайтарди.

Буларнинг бари пировардида Жиноят кодексининг фирибгарликка оид 168-моддаси 1-қисми ва пора беришга суиқасд қилишга доир 28,211-моддаси 1-қисми бўйича қўйилган айбни мазкур кодекснинг белгиланганидан камроқ жазо тайинлашни назарда тутувчи 57-моддаси талаблари асосида бирмунча енгиллатиш гаровига айланди.   

Судланувчи ўзига қўйилган ҳар икки айб бўйича 2 йил-у 2 ой муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига маҳкум этилган ҳолда оиласи бағрида қолдирилди.

Дарҳақиқат, унинг ризқу насибани ҳаром-ҳариш қилмишлар асносида излаш йўлидаги нохолис орзуси ана шу тарзда чиппакка чиқди, саробга дўнди.

Бу ҳолат ўз бахтини ҳалоллик, поклик янглиғ нурафшон йўллардан излашни истамаган шахслар учун ҳам жиддий сабоқ бўлади, деган умиддамиз. Зотан, ҳаётда ҳалол ризқ-насиба, кўнгил хотиржамлиги, оила тинчлиги, фарзандлар қувончидан ортиқ бойлик йўқ. Бу эса, ўз навбатида, ҳар биримиздан, ҳалолликни умримиз мезони деб билишни талаб қилади.

Жамол Жуманиёзов,

жиноят ишлари бўйича

Хива шаҳар суди раиси

 

Пойтахт аҳолиси ширин уйқудалигида 22 ёшли йигит “Кобалт” русумли автоуловга ўтириб, шаҳар ташқарисига йўл олади. Содиқ Ярашев (исм-фамилия ўзгартирилган) белгиланган манзилга етиб келгач, атрофни кузатиб, ҳар галгидек эҳтиёткорлик билан белгиланган жойдан “таблеткани”, яъни гиёҳвандлик моддасини олар экан, кутилмаганда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари қаердан пайдо бўлишганини англаёлмай қолди… 

Маълум бўлишича, у ижтимоий тармоқ орқали 2 нафар шериги билан “таблетка” савдоси билан шуғулланиш ҳақида ёзишган. Дастлаб 10 дона “таблетка”ни 7,5 АҚШ долларига сотган. Шунингдек, 1 грамм кучли таъсир қилувчи гиёҳванд моддани 60 АҚШ долларига сотиш ҳақида савдолашиб, кучли таъсир қилувчи психотроп дори қўйилган манзилнинг локациясини ташлаган. Суд экспертизаси хулосасида Содиқ Ярашевдан олинган дори воситалари кучли таъсир қилувчи гиёҳвандлик воситалари эканлиги тасдиқланган. 

Тенгдошлари олийгоҳларни тугатиш арафасида келажак режаларини тузиб, орзулари сари қадам ташлаётган пайтда 22 ёшли Содиқ Ярашев осон даромад топиш мақсадида қинғир йўлга киради. Болалагидан меҳнатга бўйни ёр бермаган С. Ярашев ўрта мактабни тугатгандан кейин ҳам бирон ишнинг бошини тутмаган. У ўғрилик ва фирибгарлик қилгани учун жиноий жавобгарликка ҳам тортилган. Ёшлиги, биринчи марта жиноят қилаётгани каби турли сабаблар туфайли жазо енгиллаштирилган. Бироқ бу хатосидан тўғри хулоса чиқара олмаганлиги, тўғри йўлга кирмагани туфайли яна жиноят йўлига кирди. Бу гал у икки нафар шериги билан жиноят содир этган. Мазкур жиноий иш судда атрофлича кўриб чиқилди. 

Судланувчи Содиқ Ярашев айбига иқрор бўлиб, қилган ишидан пушаймонлигини билдирди. Айтиш керакки, Содиқ дори олди-сотдиси қонунан таъқиқланганлигини билса-да, даромад топиш мақсадида кучли таъсир қилувчи воситаларни қонунга хилоф равишда ўтказмоқчи бўлган, бироқ Содиқнинг навбатдаги “ови” юришмади. Суд судланувчи содир этган жиноятни оғирлаштирувчи ҳолат деб баҳолаб, жазо тайинлади. 

Давлатимиз қонунлари адолатли, шу билан бирга барчага баробар. С. Ярашев бир гал енгил жазо олгач, берилган имкониятдан самарали фойдаланиши, унинг қадрига етиши, тўғри йўлга кириши, ҳалол меҳнат билан яшашни мақсад қилиши лозим эди. Аммо нафсига қул бўлиб, қинғир ишнинг қийиғи чиқишини англамаган ёки билса ҳам жиноят турини ўзгартирганлиги боис энди “қўлга тушмаслиги”га ишонган бу йигит суд ҳукми билан 10 йил муддатга, унинг 2 нафар шериги эса 4 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди. Натижада улар ҳаётининг энг гўзал ёшлик даврини панжара ортида ўтказишга мажбур. Қилмиши қора кимсалар ҳозирги кунда қамоқда жазо муддатини ўтамоқда. Улар шундай жазоланиши мумкинлигини билишарди, аммо нафс балосини енга олишмади, бир ҳунарни эгаллаб, ҳалол меҳнат қилиб, қонуний даромад топишни исташмади. Улар бу заҳри қотилни сотишлари эвазига қанчадан-қанча инсонларнинг ҳаёти завол топиши, оилаларнинг барбод бўлиши, болаларнинг ногирон туғилиши, етим қолиши, жамиятдаги соғлом муҳитга зарар етказишлари мумкинлигини ўйлаб ҳам кўришмади…

Баҳодир ҚАЮМОВ, 

жиноят ишлари бўйича 

Яккасарой туман судининг судьяси

 

Олий судда 8 март – Халқаро хотин-қизлар куни муносабати билан байрам тадбири бўлиб ўтди.

Маълумки, ҳар бир жамият ва халқнинг маданияти нечоғлик юксак эканлиги, маънавий баркамоллиги энг аввало, аёлларга бўлган муносабат, уларга кўрсатилаётган ҳурмат-эътибор билан белгиланади.

Чунки аёл деганда, аввало ҳар биримизнинг кўз ўнгимизда меҳрибон оналаримиз, мунис опа-сингилларимиз ва латофатли қизларимизнинг нурли чеҳраси намоён бўлади.

Шунинг баробарида аёллар оиламиз бекаси, миллатимиз давомчиси ҳисобланган фарзандларимизни оқ ювиб, оқ тарайдиган, уларга муносиб тарбия берадиган меҳрибон ва оқила зотлардир.

Олий суд раиси Бахтиёр Исломов аёлларни самимий қутлар экан, мамлакатимизда хотин-қизларнинг жамиятдаги мавқеини янада юксалтириш, ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини кафолатли ҳимоя қилиш, бир сўз билан айтганда, уларнинг оғирини енгил қилиб, муносиб турмуш тарзини яратишга қаратилган улкан ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилаётганини алоҳида таъкидлади.

Бугунги кунда юксак билим ва малакага эга оқила аёлларимиз суд тизимида ҳам турли лавозимларда самарали фаолият юритиб, Янги Ўзбекистонни барпо этишда ўзларининг муносиб ҳиссаларини қўшиб келмоқда.

Қайд этилганидек, суд тизимида фаолият олиб бораётган ходимларнинг 31 фоизини хотин-қизлар ташкил қилади, судьяларнинг 15 фоизи аёл судьялар ҳиссасига тўғри келади. Олий судда эса бу кўрсаткич 20 фоизни ташкил этади.

Эътиборлиси, 2017 йилда аёл судьяларнинг сони 115 нафарни ташкил қилган бўлса, сўнгги йилларда амалга оширилган саъй-ҳаракатлар натижасида бугунги кунда аёл судьяларнинг сони 225 нафарга етди.

Ҳозирда ушбу кўрсаткичларни янада яхшилаш ва суд тизимида гендер тенгликка эришиш бўйича мақсадли ишлар олиб борилаяпти.

Таъкидланганидек, бугунги кунда аёл судья ва ходимлар ўзларининг юксак билими, ақл-заковати билан жамиятимизда қонун устуворлиги ва адолат барқарорлигини таъминлашга муносиб ҳисса қўшмоқдалар.

Тадбирда Олий суд раиси ўринбосарлари ва масъул ходимлар ҳам ушбу нафосат ва назокат байрами муносабати билан қадрли ва эъзозли аёлларимизга самимий тилаклар билдирди.

Шукуҳи ва қувончи тамоман ўзгача бўлган бугунги тантанали тадбирда бир гуруҳ аёл суд фахрийлари, судья ва ходимлар Олий суд раисининг Фармойиши билан таъсис этилган “Бенуқсон хизмати учун” кўкрак нишони билан тақдирланди.

Шунингдек, бир гуруҳ аёл судья ва суд ходимларига фахрий ёрлиқ ва эсдалик совғалар топширилди.

Бундай байрам тадбирлари Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларида ҳам ўтказилди.

Маълумки, меҳнат хавфсизлиги ҳар қандай жамиятда иқтисодий ва ижтимоий аҳамиятга эга муҳим масала ҳисобланади. Меҳнат хавфсизлиги нафақат инсон ҳаёти, сиҳат-саломатлиги муҳофазасига қаратилган ҳуқуқий талаб, балки жамиятда иқтисодий самарадорлик ва ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим омили ҳисобланади.

Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, агар ишчи иш жойида жароҳат олса, корхона нафақат тиббий ва моддий тўловлар тўлайди, балки иш жараёнидаги тўхташлар ва ишлаб чиқариш самарадорлигининг пасайиши оқибатида моддий зарар ҳам кўради. Шу боис меҳнат хавфсизлиги ҳуқуқий базасини мустаҳкамлаш, унинг талабларига қатъий риоя этиш муҳим аҳамиятга эга.

Мамлакатимизда меҳнат хавфсизлигини таъминлашга қаратилган мустаҳкам ҳуқуқий база яратилган. Мисол учун Жиноят кодексининг 257-моддасида “Меҳнатни муҳофаза қилиш қоидаларини бузиш орқали оғир тан жароҳати етказган шахсга нисбатан жарима, маълум ҳуқуқлардан маҳрум қилиш ёки озодликдан маҳрум этиш жазоси” тайинланиши белгилаб қўйилган. Меҳнат кодексининг 359–363-моддаларида эса, иш берувчи иш жойларини хавфсиз ҳолда сақлаши ва ходимларни зарур ҳимоя воситалари билан таъминлашга мажбурлиги қайд этилган.

Шунингдек, “Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 18, 24 ва 25-моддаларида ходимларни йўриқномадан ўтказиш, малакасини текшириш ва иш жойларини хавфсиз ҳолатда сақлаш талаблари белгиланган.

Юқорида баён этилганлардан келиб чиқиб айтганда, меҳнат хавфсизлигининг қуйидаги 5 та муҳим қоидалари мавжуд:

1. Йўриқнома ва тайёргарлик — ҳар бир ходим ишга киришдан олдин хавфсизлик бўйича йўриқномадан ўтиши ва имзо билан тасдиқлаши шарт.

2. Шахсий ҳимоя воситалари — махсус кийим, пойабзал, қўлқоп, каска, кўзойнак каби воситалардан доимо фойдаланиш.

3. Баландликда ишлаганда қўшимча ҳимоя — панжаралар, хавфсизлик арқонлари ва қўллов воситалари ёрдамисиз ишламаслик.

4. Иш жойини хавфсиз ҳолатда сақлаш — полдаги мой ёки сувни ўз вақтида тозалаш, хавфли ускуналарни белгилаш.

5. Мунтазам назорат — ҳар ойда иш жойи ва ускуналар ҳолатини текшириш.

Маълумотларга қараганда, юртимизда 2024 йилда иш жараёнида 1 минг 200 дан ортиқ бахтсиз ҳодиса рўй берган. Бу кўрсаткичнинг 65 фоизи хавфсизлик талабларига риоя этмаслик оқибатида содир бўлган. Шу жумладан, баландликдан йиқилиш 40 фоизни ташкил этади. Бу бахтсиз ҳодисанинг ҳар тўртинчиси шахсий ҳимоя воситаларининг йўқлиги сабабли содир бўлган.

Шу ўринда фикримизни мисоллар асосида давом эттирсак, жомбойлик Шариф Маматов (исм-шарифлар ўзгартирилди) “Жомбой яшил чироқлари” масъулияти чекланган жамиятида меҳнат муҳофазаси ва техника хавфсизлиги хизмати бошлиғи лавозимида фаолият юритган.

Аммо у ўз хизмат вазифасига совуққонлик билан қарагани оқибатида масъулияти чекланган жамиятининг хом ашё омбори ишчиси Шокир Бекжонов бахтсиз ҳодисага учраган.

Экспертиза хулосасига кўра, жабрланувчи Ш. Бекжонов бахтсиз ҳодиса туфайли бош мияга қон қуйилиши, кўкрак қафаси шикастланиши, суяклар синиши ва ҳаёт учун хавфли бошқа оғир тан жароҳатлар олган. Текширув далолатномасида ҳодиса иш билан боғлиқ бахтсиз ҳодиса сифатида қайд этилган.

Албатта, ушбу ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилди, масъулияти чекланган жамиятнинг масъул ходими Ш. Маматов қонун олдида жавоб берди.

Судда ишни кўриш жараёнида Ш. Маматов айбига тўлиқ иқрорлик билдирди, қилмишидан пушаймон эканини қайд этди. Шунингдек, у жабрланувчига етказилган моддий ҳамда маънавий зарарни қоплади. Ўз навбатида, жабрланувчи ҳам судланувчини кечириб, даъвоси йўқ эканини билдирди.

Мазкур жиноят иши қонунларимизда ўзининг теран ифодасини топган инсонпарварлик ва бағрикенглик тамойиллари боис томонларнинг ўзаро ярашуви билан якун топди.

Бу, ўз навбатида, иш берувчининг меҳнат хавфсизлиги қоидаларига қатъий риоя этмаслиги ўта нохуш якун топишини кўрсатади.

Зарифа АҲМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Олий суд Пленумининг навбатдан ташқари мажлисида айрим жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судларига илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг 2025 йил 24 февралдаги қарорига муфовиқ судьялик лавозимида бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига жиноят ишлари бўйича Сирғали туман судининг судьясига лавозимига тайинланган Дилбар Чориева ва жиноят ишлари бўйича Термиз шаҳар судининг судьяси лавозимига тайинланган Севара Юлдашеванинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган 2 нафар янги судьяга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

Олий судда Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази ҳамда БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бошқармасининг Марказий Осиё бўйича минтақавий бўлинмаси билан ҳамкорликда ташкил этилган “Муносиб уй-жойга бўлган ҳуқуқни таъминлаш, жумладан мажбурий кўчиришни амалга ошириш бўйича суд амалиёти” мавзусида давра суҳбати бўлиб ўтди.

Тадбир БМТнинг Муносиб уй-жойга бўлган ҳуқуқ бўйича махсус маърузачиси Балакиршнан Ражагопалнинг 2024 йил август ойида Ўзбекистонга ташрифи якунлари юзасидан тақдим этилган тавсияларни амалга ошириш доирасида ўтказилди.

Иштирокчилар фуқароларнинг муносиб турар-жойга бўлган ҳуқуқини таъминлаш ва ҳимоя қилиш борасидаги суд амалиёти билан ўртоқлашиб, фикр алмашар экан, мамлакатимизда барча жабҳаларда изчиллик билан олиб борилаётган ислоҳотлар ўз самарасини бериб, инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш учун хизмат қилиб келаётганлиги қайд этилди.

Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази директори, БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмитаси аъзоси, академик Акмал Саидов давра суҳбати иштирокчиларига мурожаат қилиб, муносиб уй-жойга эга бўлиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш соҳасида миллий қонунчилик ва суд амалиётини янада такомиллаштириш муҳимлигини таъкидлади ҳамда БМТ тавсиялари Ўзбекистонда фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмларини мустаҳкамлашга хизмат қилишига ишонч билдирди.

Олий суд раисининг ўринбосари Олимжон Исмоилов муносиб уй-жойга бўлган ҳуқуқни таъминлаш суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг устувор йўналишларидан бири эканлигини билдирди. Шунинг баробарида Олий суд фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва халқаро стандартларни ҳисобга олиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга устувор аҳамият бериш, шу жумладан халқаро стандартларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу соҳадаги суд амалиётини такомиллаштириш бўйича ишларни давом эттириши маълум қилинди.

БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари Бошқармасининг Марказий Осиё бўйича минтақавий вакили Матилда Богнер ўзининг онлайн мурожаатида Ўзбекистоннинг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги ташаббусларини қўллаб-қувватлашини билдирди ва инсон ҳуқуқлари, хусусан, муносиб уй-жойга бўлган ҳуқуқ соҳасидаги халқаро стандартларни янада жорий этиш муҳимлигини таъкидлаб, бу фуқароларни ҳимоя қилишнинг энг самарали механизмларини жорий этиш имконини беришини қайд этди.

БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари Бошқармасининг Марказий Осиё бўйича минтақавий бўлинмаси инсон ҳуқуқлари бўйича маслаҳатчиси Омер Фишер БМТ Махсус маърузачисининг асосий хулоса ва тавсияларини тақдим этиб, суд жараёнларининг шаффофлиги ва аҳолининг заиф қатламларига тизимли ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш зарурлигига эътибор қаратди.

Давра суҳбати давомида иштирокчилар мажбурий кўчириш ва уй-жой ҳуқуқини таъминлаш билан боғлиқ ишлар бўйича суд амалиётидаги долзарб масалаларни муҳокама қилдилар. Судлар ўз қарорларида нафақат қонун ҳарфи, балки инсонпарварлик ва ижтимоий адолат тамойилларига амал қилиб, фуқароларнинг ижтимоий-иқтисодий шароитлари ва манфаатларини инобатга олиши таъкидланди.

Муҳокамаларда уй-жой масалалари бўйича судьялар малакасини ошириш, ҳуқуқни қўллаш кўникмаларини такомиллаштириш ва илғор халқаро тажрибани ўрганиш;

– фуқароларга ўз вақтида ҳуқуқий ёрдам кўрсатилишини таъминлаш учун суд органлари, тегишли давлат муассасалари ва ҳуқуқни ҳимоя қилувчи ташкилотлар ўртасидаги ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш;

– БМТнинг инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тузилмалари тавсиялари ва илғор халқаро амалиётни ҳисобга олган ҳолда миллий қонунчиликни янада такомиллаштириш, шунингдек, суд амалиётини фуқаролар ҳуқуқларини янада самарали ҳимоя қилиш йўналишида мослаштириш;

– тартиб-таомилларнинг шаффофлигини ошириш ва жамиятнинг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлаш учун уй-жой соҳасида жамоатчилик иштироки ва фуқаролик назорати механизмларини кенгайтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Давра суҳбати якунида бундай тадбирлар илғор тажриба алмашиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш сифатини ошириш, шунингдек, Ўзбекистонда ҳуқуқий давлатни мустаҳкамлашга хизмат қилиши таъкидланди.

Бугунги кунда ахборот-коммуникация технологияларининг жадал суръатларда ривожланаётгани кўплаб соҳаларда, жумладан, суд тизимида ҳам ижобий ўзгаришларга асос бўлмоқда. Айниқса, “Рақамли суд” концепцияси ушбу жараённинг узлуксиз ва муҳим қисмига айланиши кутилмоқда.

“Рақамли суд” концепцияси – суд жараёнлари самарали, тезкор ва шаффоф бўлишини таъминлашга қаратилган инновациявий ёндашув саналади. Замонавий технологиялар ёрдамида судларда иш юритувини оптималлаштириш орқали судларга бўлган ишончни янада ошириш, адолатни таъминлаш ва фуқаролар учун қулайликлар яратилади.

Аввало, “Рақамли суд” концепциясининг ҳуқуқий асоси яратилди. Яъни 2025 йил 30 январда Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон – 2030” стратегиясини “Атроф-муҳитни асраш ва “яшил” иқтисодиёт” йилида амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди.

Ушбу Фармон ва Давлат дастуридан 2025 йил учун амалий чора-тадбирлар, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар рўйхати ва ҳар бир йўналиш кесимидаги мақсадли кўрсаткичлар ўрин олган. Давлат дастурининг “Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш” номли 4-йўналишида 25 та амалий тадбир, 28 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси ва 29 та мақсадли кўрсаткич назарда тутилган.

Хусусан, “Судлар фаолиятини рақамлаштириш ишларини жадаллаштириш” вазифаси доирасида – судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш, “Рақамли суд” концепцияси асосида ишларни босқичма-босқич тўлиқ электрон шаклда юритиш амалиётини жорий қилиш ҳамда Олий суд ҳузурида Ахборот технологиялари марказини ташкил этишни назарда тутувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси ишлаб чиқилди.

Шунингдек, Президентимизнинг 2024 йил 14 октябрдаги “Сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарорида хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибаларини кенг таҳлил қилган ҳолда, мамлакатимизда сунъий интеллектни ривожлантириш вазифалари белгилаб берилди. Шу нуқтаи назардан, “Рақамли суд” тушунчаси тўғрисида батафсил тўхталиш жоиз.

“Рақамли суд” – замонавий технологияларни ва сунъий интеллектни суд тизимига жорий қилиш орқали суд ишларини тезлаштириш, самарадорлигини ошириш ва шаффофлигини таъминлашга йўналтирилган янги ёндашувдир.

Шу жиҳатдан, “Рақамли суд” концепцияси асосида кўплаб хорижий давлатларда суд иш юритуви йўлга қўйилган, унинг мақсади суд ишларини тўлиқ электрон шаклда юритиш ва суд жараёнларини автоматлаштиришга қаратилгани жуда муҳим. “Рақамли суд” концепцияси асосига бир қатор муҳим воситалар киради.

• Биринчи восита – электрон суд тизимлари. Бу ўринда суд ишларини электрон шаклда юритиш, ҳужжатларни онлайн тарзда топшириш, суд қарорларини рақамли форматда чиқариш ва электрон имзоларни қўллаш кабилар назарда тутилмоқда.

• Иккинчи восита – сунъий интеллект (AI). Судлар томонидан кўриб чиқилаётган ишларни таҳлил қилишда AI ёрдамида қарорлар қабул қилишда ёрдам бериш тақозо этилади. Масалан, AI судланувчиларни ёки ҳуқуқий масалаларни таҳлил қилишда ва олдиндан прогнозлар беришда қўлланилади.

• Учинчи восита – блокчейн технологияси. Суд қарорларининг шаффофлиги ва қонунийлигини таъминлаш учун блокчейн технологиясини қўллаш зарур. Бу технология суд ҳужжатлари ўзгаришининг олдини олиш ва уларни хавфсиз сақлаш имконини беради.

• Тўртинчи восита – видео конференциялар ва онлайн суд мажлислари. Суд жараёнларини масофадан туриб ўтказиш, шунингдек, гувоҳлар ёки тарафларни видео орқали тинглаш бугунги янги даврнинг муҳим талабларидандир.

• Бешинчи восита – маълумотлар базаси ва аналитика. Суд ишлари ва маълумотларни таҳлил қилиш орқали суд тизимининг самарадорлигини ошириш, кечикишларни камайтириш ва натижаларни аниқлашда муҳим ўрин тутади.

Шу маънода, “Рақамли суд” концепцияси тизими суд жараёнларининг янада очиқлиги ва тезкорлигини таъминлашга ёрдам беради. Бу тизим орқали суд ишлари бир неча марта тезлашади.

Шу ўринда “Рақамли суд” концепцияси, бошқача айтганда, замонавий ахборот-коммуникация технологиялари имкониятининг бугунги суд тизимидаги ролига тегишлича баҳо бериш мақсадга мувофиқдир.

Айни вақтда судлар фаолиятида, замонавий ахборот-коммуникация технологияларидан кенг фойдаланган ҳолда, ишларни электрон шаклда юритиш амалиёти юзасидан амалий тадбирлар аллақачон бошланган.

Хусусан, суд мажлисларида масофадан туриб иштирок этиш, судьялар ўртасида ишларни автоматик тарзда тақсимлаш, суд муҳокамаси иштирокчиларини ахборот тизими орқали электрон шаклда хабардор қилиш каби имкониятлар судлар фаолиятида бир қатор қулайликларни вужудга келтирди.

Бунга мисоллар келтирамиз. Олий суднинг my.sud.uz порталидаги:

• “Жиноят ва фуқаролик ишлари бўйича судларга, маъмурий ва иқтисодий судларга электрон шаклда мурожаат қилиш”;

• “Фуқароларнинг судларга мурожаат қилишида ҳужжатларнинг тайёр намуналаридан фойдаланиш имконияти”;

• “Тўланиши лозим бўлган давлат божи миқдорини аниқлаш”;

• “Барча тўловларни, шу жумладан, давлат божини ҳисобга олиш ва тўлашнинг ягона электрон тизими”;

• “Ишларни суд мажлисида кўриб чиқишга тайинланган санаси ва вақти ҳақида онлайн тарзда хабардор бўлиш”;

• “Олий суд раҳбарияти қабулига электрон рўйхатдан ўтиш”;

• “Жиноят ва фуқаролик ишлари бўйича судларда, маъмурий ва иқтисодий судларда ҳал қилув қарорларига шарҳлар”;

• “Жиноят ва фуқаролик ишлари бўйича судларда, маъмурий ва иқтисодий судларда ишлар ҳолатини онлайн кузатиб бориш”;

• “Видеоконференцалоқа тизими орқали масофадан туриб суд мажлисида иштирок этиш”;

• “Ишда иштирок этувчи тарафлар суд хабарномаларини ва чақирув қоғозларини онлайн тарзда олиш имконияти”;

• “Мурожаатларни TELEG­RAM BOT орқали йўллаш”;

• “Суд ҳужжатларига апостиль қўйиш ҳақида электрон мурожаат юбориш”;

• “Суд қарорларини онлайн олиш имконияти” каби интерактив хизматлар воситасида аҳолига кенг кўламли қулайликлар яратилди.

“Рақамли суд”нинг афзалликлари ҳақида сўз борганда, биринчидан, бу тизим ёрдамида суд ишларининг кўп қисмини автоматлаштириш ва электрон платформалар орқали юритиш имкони туғилганини таъкидлаш лозим.

Бу, ўз навбатида, суд жараёнларининг кечикишига сабаб бўладиган ресурс ва вақтни тежашга имкон бермоқда. Шу билан бирга, электрон ҳужжат айланиши вақтини тежашга ҳам ёрдам беради.

Иккинчидан, блокчейн технологиялари ёрдамида суд қарорлари ва ҳужжатларининг ўзгаришсиз ва хавфсиз сақланиши суд тизимининг шаффофлигини таъминлайди. Aҳоли ўзига тегишли ишлар ҳолатини кузатиши ва суд қарорларига бўлган ишончини ошириш имкониятига эга бўлади.

Учинчидан, ушбу тизим орқали фуқаролар суд жараёнларига масофадан туриб иштирок этишлари, ҳужжатларни онлайн тарзда топширишлари, суд қарорларини тезкорлик билан олишлари мумкин. Бу, айниқса, чекка ҳудудларда яшовчи фуқаролар учун жуда катта қулайлик яратади.

Хулоса қилиб айтганда, “Рақамли суд” концепцияси суд тизимини рақамлаштириш орқали унинг самарадорлигини ошириш, жараёнларни тезлаштириш ва шаффофлигини таъминлаш имконини беради.

Технологиялар воситасида суд тизимини модернизация қилиш суд тизимида адолатни таъминлашга ёрдам беради ва фуқароларнинг суд тизимига бўлган ишончини оширади.

Бу замонавий технологик тизим суд тизимининг келажакда янада самарали фаолият юритишини таъминлайди. Бинобарин, судлар фаолиятида “Рақамли суд” концепциясини жорий этишдан кўзланган асосий мақсад — адолат ва қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, халқчил, ихчам, замонавий тизимни шакллантириш орқали жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш, низоларни кўриб чиқиш муддатини қисқартириш ҳамда судьянинг иш юкламасини енгиллаштиришдан иборат.

Ҳумоюн Абдуразақов,

Олий суд катта консультанти

Мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини кафолатлаш ва ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири этиб белгиланган. Конституция ва қонунларимизда инсон эркинлиги, қадр-қиммати энг олий қадрият сифатида мустаҳкамланган.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 58-моддасида белгилаб қўйилганидек, хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқлидирлар. Давлат хотин-қизлар ва эркакларга жамият ҳамда давлат ишларини бошқаришда, шунингдек, жамият ва давлат ҳаётининг бошқа соҳаларидаги амалий фаолиятларида тенг ҳуқуқ ва имкониятларни таъминлайди.

Бугунги кунда изчиллик билан амалга оширилаётган “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида ҳам ушбу муҳим масала теран акс этган. Ўз навбатида, Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий стратегияси доирасида хотин-қизларни ҳимоя қилиш, уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, жамиятда аёлларга нисбатан тазйиқларга барҳам бериш ҳамда ҳар қандай зўравонликларнинг олдини олиш бўйича қатор қонунлар қабул қилинди.

Буларнинг барчаси бежиз эмас. Нега деганда, зўравонлик жамиятдаги энг ёмон иллат сифатида инсонлар ўртасидаги тенгликка, эркинликка путур етказади. Қарамлик, қуллик, бошқалар устидан ҳукм юритиш, уларни таҳқирлаш ва камситишга олиб келади. Шунинг учун хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликнинг олдини олиш, бундай иллатларни аниқлаш, уларга чек қўйиш учун самарали ташкилий-ҳуқуқий механизмларни яратишга масаласига давлатимиз ва жамиятимиз томонида жиддий эътибор қаратилмоқда.

Афсуски, ҳаётда баъзан Конституция ва қонунлар талабларини, маънавият ва ахлоқ тамойилларини писанд қилмайдиган кимсалар ҳам учраб турибди. Бунга мисол сифатида судланувчи В. Шодиевнинг (исм-шарифлар ўзгартирилган) жиноят иши тафсилотларига мухтасар тўхталамиз.

Нарпай туманида истиқомат қиладиган фуқаро В. Шодиев Гулнисо Бобоқулова билан турмуш қурган. Уларнинг вояга етмаган икки нафар фарзанди бор.

В. Шодиев шу йилнинг 4 январь куни хотини билан ўрталарида келиб чиққан ўзаро оилавий келишмовчилик натижасида жанжаллашиб қолади.

Натижада у хонада бўлган ёғоч стул билан аёл танасининг турли соҳаларига уриб, жароҳат етказади. Суд-тиббий экспертиза хулосасида ушбу жароҳатлар “ўртача оғирликдаги шикастлар” гуруҳига кириши қайд этилди.

Суд судланувчига нисбатан жазо тайинлашда В. Шодиевнинг айбига тўлиқ иқрорлиги, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги, жабрланувчидан кечирим сўраганлиги, жабрланувчининг унга нисбатан даъвоси йўқлиги, муқаддам судланмаганлигини жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар, деб баҳолади. В. Шодиевнинг ҳаракатларида жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар топилмади.

В. Шодиев суд ҳукми билан Жиноят кодексининг 126-1-моддаси 5-қисми “и” бандида назарда тутилган жиноятни содир қилганликда айбдор деб топилди ва унга уч йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

Мухтасар айтганда, инсонпарвар, демократик тамойиллар асосига қурилган қонунларимиз борки, гендер тенглик таъминланади, зўравонликка йўл бермайди. Чунки мамлакатимизда жамиятдаги мавқеи ва ижтимоий аҳволидан қатъи назар, барча фуқаролар қонунларимиз томонидан бир хил – адолатли ҳимоя қилинади.

Бекзод ЖУМАБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Нарпай тумани суди раиси