Инсонпарварлик, бағрикенглик ва йиқилганни суяш, адашганга тўғри йўл кўрсатиш сингари қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимизда ўзининг теран ифодасини топган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ халос бўлиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойиллари асосида амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди.

Шу мақсадда ривожланган демократик давлатларда муваффақиятли қўлланилиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, бу борада 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда биринчи марта ярашув институти жорий этилди. Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган даврда бу борадаги қонунчилик изчиллик билан такомиллаштирилиб, унинг қўлланиш доираси тобора кенгайиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, ярашув институтининг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан далолат беради.

Бугунги кунда ярашув институти маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланилаётганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Шу негизда ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 15 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб, ишни тугатиши мумкин.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, ҳуқуқбузар Ж. Қиличев (исм-шарифлар ўзгартирилган) автомашинаси билан Д. Давроновнинг йўлини тўсиб, ўзаро тортишиб қолади. Шу аснода унинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан камситиб, ҳақорат қилади.

Шундан сўнг Д. Давронов ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилган.

Суд мажлисида Ж. Қиличев ўзининг қилмиши оқибатини тушуниб етгани, бундан қаттиқ пушаймон эканини билдириб, кечирим сўради.

Ўз навбатида, жабрланувчи Д. Давронов ўзидан астойдил кечирим сўрагани учун ҳуқуқбузарнинг узрини қабул қилганини, улар ўзаро ихтиёрий ярашиб олгани муносабати билан маъмурий ишни тугатишни сўради.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида ушбу кодекснинг 41-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс, агар у ўз айбига чин дилдан иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, маъмурий жавобгарликдан озод этилиши белгилаб қўйилган.

Суд Ж. Қиличев ва жабрланувчининг ярашганлик тўғрисидаги аризаларини инобатга олиб, маъмурий ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-10-моддаси 1-бандига мувофиқ, ҳаракатдан тугатишни лозим топди. Шунингдек, жабрланувчига ушбу иш юзасидан такроран судга шикоят қилиш ҳуқуқини йўқотганлиги тушунтирилди.

Бу воқеани баён қилишдан кўзланган мақсад шуки, агар ярашув институти жорий этилмаганда, Ж. Қиличевга ҳуқуқбузар сифатида қилмишидан қанчалик пушаймон бўлмасин, барибир тегишли жазо тайинланарди, натижада оиласи, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлиб қоларди.

Ярашув институти амалда кенг қўлланилиб келинаётганининг асосий сабаби — халқимизнинг кечиримлилик, бағрикенглик каби фазилатларига уйғунлиги билан изоҳланади. Чунки ҳуқуқбузарлик содир этган шахс жабрланувчи билан ярашгани туфайли жавобгарликдан озод қилиниши нафақат унинг ўзи, балки яқинлари учун ҳам катта маънавий ва тарбиявий аҳамиятга эга.

Шунинг учун эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билиш ва ҳамкасблар ўртасидаги арзимас келишмовчиликлар адоватга айланиб кетишининг олдини олиш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида ярашув институти қўлланиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликлар доираси янада кенгайтирилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Бинобарин, маъмурий ишлар бўйича ярашув институтининг янада кенгроқ жорий этилиши юқорида қайд этилгани каби салбий оқибатларнинг олдини олиш, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг камайиши, энг муҳими, фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашга самарали хизмат қилиши шубҳасиз.

Абдулла Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси

Ҳаётда қабул қилиб, уни ўз вақтида тузатган шахснинг айбидан ўтиш, узрини қабул қилиб, бағрикенглик кўрсатиш халқимизга хос фазилатлардандир. Энг муҳими, ундай эзгу амаллар қонунчилигимиз асосини ҳам ташкил этади.

Айтиш керакки, маъмурий суд ишларини кассация тартибида кўрилиши дастлабки суд босқичида йўл қўйилган хато ва камчиликларни бартараф этишга, фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилмоқда. Бу, ўз навбатида, фуқароларнинг мустақил суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширмоқда.

Бу фикрнинг тасдиғи учун ҳаётимизда далиллар кўп. Хусусан, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги транспорт назорати инспекцияси ходимлари Ички ишлар бошқармаси ЙҲХБ ходимлари билан ҳамкорликда Қўшработ тумани ҳудудида тадбир ўтказган.

Текширишда Мухтор Жониқулов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзига тегишли “Нексия-3” русумли автомашинасида аҳолига лицензиясиз пуллик транспорт хизмати кўрсатаётгани аниқланган. Табиийки, М. Жониқуловнинг қонунга хилоф фаолияти юзасидан баённома расмийлаштирилган.

Биринчи босқич суди ҳуқуқбузар М. Жониқуловга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 176-3-моддаси билан базавий ҳисоблаш миқдорининг 7 баравари миқдрида жарима жазоси тайинлаган.

Текширувчилар маъмурий баённома тузгани, суд томонидан жарима қўлланилиши, оқибатда ортиқча чиқимга дуч келиш ҳеч кимга ёқмайди.

Судда М. Жониқуловга амалдаги қонун талаблари тушунтирилган. Яъни ҳар бир фуқаро йўл қўйган қонунбузилиши ҳолатини ҳуқуқбузарлик аниқланган пайтдан эътиборан ўттиз кунлик муддатда ихтиёрий равишда бартараф этса, иш юритишдан тугатилиши ва жавобгарликдан озод қилинишини айтишади.

Шундан сўнг ҳайдовчилик касбидан уч-тўрт сўм орттириб, қора қозонини қайнатаётган М. Жониқуловнинг чеҳраси ёришади. У ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида давлат солиқ хизмати органидан рўйхатдан ўтади.

Самарқанд вилоят транспорт бошқармасига мурожаат қилиб, йўловчи ташиш фаолияти билан шуғулланиш учун лицензия олади ва биринчи босқич судининг қарорини бекор қилиб, ўзига нисбатан бўлган ишни иш юритишдан тугатишни сўраб, кассация тартибидаги шикоят билан мурожаат қилади.

Самарқанд вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъти кассация инстанциясининг очиқ суд мажлисида жиноят ишлари бўйича Қўшработ тумани судининг қарори юзасидан ҳуқуқбузар М. Жониқулов томонидан берилган ана шу шикоят маъмурий иш ҳужжатлари билан бирга кўриб чиқилди.

Иш ҳужжатларидан маълум бўлишича, М. Жониқулов ўзининг бошқарувидаги “Нексия-3” русумли автомашинада аҳолига пуллик хизмат кўрсатиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланаётганлиги аниқланган ва унга нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилган. Мазкур маъмурий иш биринчи босқич суди томонидан ҳуқуқбузар М. Жониқуловнинг иштирокисиз кўриб чиқилган ва унга жарима жазоси тайинланган.

Шу ўринда мавзуга тегишли қонун талабларидан ўқувчини тўлиқроқ хабардор этиш учун Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 307-моддасига тўхталишни лозим топдик. Унга кўра, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш вақтида тегишли орган ё мансабдор шахс: маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган-этилмаганини, ҳуқуқбузарлик содир этилган вақт ва жойни, мазкур шахс уни содир этишда айбдор ёки айбдор эмаслигини, унинг маъмурий жавобгарликка тортилиш-тортилмаслигини, жавобгарликни енгиллаштирувчи ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар бор-йўқлигини, мулкий зарар етказилган-етказилмаганлигини, шунингдек, ишни тўғри ҳал этишда аҳамиятга молик бошқа ҳолатларни аниқлаши шарт.

Гап шундаки, мазкур маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш биринчи босқич суди томонидан:

биринчидан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 3-моддасида белгиланган қонунийлик принципига;

иккинчидан, Олий суд Пленумининг 2018 йил 30 ноябрдаги “Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори тушунтиришларига;

учинчидан, бунда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи нормаларига қатъий риоя этиш зарурлигига қаратиш ҳақидаги талабларига риоя этилмаган.

Шунингдек, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар ва ишда мавжуд бошқа далиллар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилмаган. Бунинг устига, суд мажлисида, М. Жониқуловнинг иштирокини таъминламаган ҳолда унинг важларини текширмасдан хатоликка йўл қўйилган.

Кассация инстанцияси суди амалдаги қонун талабларига таянди. М. Жониқулов томонидан содир этилган ҳуқуқбузарлик ҳолатлари бартараф этилганлиги сабабли, биринчи босқич судининг қарорини бекор қилди.

Унга нисбатан юритилган ишни тугатиш ва кассация тартибидаги шикоятни қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилади.

Хулоса ўрнида айтганда, судларда ишларни кассация тартибида кўриш амалиёти жорий этилгани фуқароларнинг Конституциямизда кафолатлаб қўйилган ҳуқуқлари ва манфаатлари устуворлигини таъминлашга самарали хизмат қилмоқда.

Эътиборлиси, қонунчилигимизнинг адолатпарварлик, халқпарварлик, меҳр-оқибат, кечиримлилик, хатосини тузатган инсонга имконият беришдек миллий руҳ билан суғорилгани М. Жониқулов сингари кўплаб фуқароларнинг шукронасига, шунингдек, инсон қадри улуғланаётган юртда яшаётганидан миннатдорлигига сабаб бўлмоқда.

Зайниддин ТЎРАЕВ,

Самарқанд вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Қўшкўпир туманида яшовчи Диёр Давлатмуродов (исм-шарифлар ўзгартирилган) тадбиркорлик борасида катта орзу-ниятлар қилиб, 2018 йил баҳор чоғи хонқалик ҳамкори Одилжон Зоҳидовнинг уйига боради-да, замонавий технологиялар ёрдамида иссиқхона мажмуаси барпо этиш ниятида эканини айтади.

Ва ушбу иссиқхонани биргаликда, ўзаро сармоя улуши асосида қуришни таклиф этиб, пайти келганида бу иш катта даромад манбаига айланишини, олинажак соф фойдани корхонани кенгайтириш ёхуд меҳмонхона мажмуасини барпо этишга йўналтириш мумкинлигини таъкидлайди. Чиндан ҳам, таклиф чаккки эмас. Режанинг ижобати катта миқдордаги соф фойдани кафиллайди. Шу боис, О. Зоҳидов иккиланмай янги ҳамкорининг таклифини қабул қилади. Аммо масаланинг муаммоли жиҳати ҳам йўқ эмасди. Яъни режани амалга ошириш учун томонларнинг улуши камлик қилади. Бунинг учун банкдан кредит маблағи олиш керак.

Кредитни эса, тегишли гаровсиз олиб бўлмайди.

Албатта, инсон зоти бундай пайтда чора излайди, имкон ахтаради.

Хайриятки, муаммонинг ечимини топиш кўпам мушкул бўлмади. О. Зоҳидовнинг Тошкент шаҳрида яшовчи қариндоши М. Жумамуродов шерикчилик йўли билан кўрилажак мўмай фойдадан муайян миқдорда улуш олиш шарти билан пойтахтдаги қиймати 700 минг АҚШ долларига тенг 4 минг 285 квадрат метрли ишлаб чиқариш корхонасини кредит таъминоти сифатида гаровга қўйишга розилик билдиради. Аслида, М. Жумамуродов Д. Давлатмуродовнинг бир мулкни иккига дўндиришга қаратилган ваъдаларини эшитиб, рози бўлади.

Қисқаси, О. Зоҳидов, Д. Давлатмуродов, М. Жумамуродов янгидан шаклланаётган “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятнинг таъсисчилари бўлишди.

Шундан сўнг улар Хонқа тумани ҳокими номига ариза билан мурожаат қилиб, бўлажак иссиқхона учун ер майдони ажратиб беришни сўрашди.

Албатта, ҳокимлик мутасаддилари ҳам эзгуликка йўғрилган бу талабни рад этишмади. Туман ҳокимининг 2018 йил 2 июндаги 973-сонли қарорига биноан, О. Зоҳидов раҳбарлигидаги “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятга туманнинг Навҳос қишлоғидаги “Илғор” маҳалласи ҳудудидан унумдорлиги 40 балл бонитетига тенг бўлган 5 гектар ер майдони ажратиб берилди. Шунга кўра, ташқи иқтисодий фаолият “Миллий банк”ининг Урганч филиали пойтахтда роппа-роса 700 минг АҚШ долларига баҳоланган ушбу мулк, шунингдек, қурилажак иссиқхонанинг қиймати 115 минг долларга баробар қисмини гаровга қўйиш, бунинг эвазига О. Зоҳидовнинг номига 1 миллион 380 минг АҚШ доллари миқдорида кредит маблағи ажратиш ҳақидаги сўровни рад этмайди. 2018 йил 30 июлда банк ва мижоз ўртасида 396/2018-сонли кредит шартномаси имзоланади.

Д. Давлатмуродов келажакда мўмай миқдорда улуш олишни кўзлаган ҳолда бошланаётган қурилишни зарурий ашё ва конструкциялар билан тўлиқ таъминлаш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Бу борадаги мажбурият О. Зоҳидов томонидан бошқарилаётган “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамияти ва Д. Давлатмуродовнинг Россия Федерациясининг Краснодар ўлкасида давлат рўйхатига олинган “Oazis” корхонаси ўртасида 2018 йил 11 июнда имзоланган 0306/18-сонли импорт шартномасида ўз ифодасини топади. Жами 1 миллион 235 минг долларга тенг бўлган кредит маблағи, ўртадаги импорт шартномасига мувофиқ, таъминотчининг ҳисоб рақамига босқичма-босқич ўтказиб берилади.

Ишлар эса, қизигандан қизийди. О. Зоҳидовнинг яқин қариндоши Фарҳод Ортиқов қурилиш жараёнини бошқариш ва унга раҳбарлик қилишни ўз зиммасига олади. Лойиҳа-харажат ҳужжатларида ифодасини топган қурилиш жиҳозларининг тенг ярмидан зиёди бир неча ой ичида етказиб берилади. Аммо ғалати жиҳати шундаки, қурилиш учун узоқ Россиядан олиб келинган ашё ва конструкцияларнинг аксарияти бир хил маҳсулот – металл қувурлардан иборат эди. Бу ҳолат умумий ишга панд бермай қолмади. Аксар ашёлар Д. Давлатмуродовнинг Россиядаги таъминотчи корхонаси тарафидан қурилиш майдонига етказиб берилмагани, етказиб берилганлари эса, сифатсиз экани режаларни чиппакка чиқарди. 2019 йил бошланган қурилиш-пайвандлаш ишлари 2021 йилнинг кузига етганида, бутунлай тўхтаб қолди.

Ажабланарли жиҳати шундаки, бундан О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов заррачаям ташвиш чекишмайди, аксинча, чала-ярим тикланган бино ва иншоотларни талон-торож қилишга тушишади. Пайвандланган металл конструкцияларни кесиб олиш, пировардида эса, талабгорларга сотиш йўлига ўтишди. Уларнинг асл нияти ҳам шу эди. Кейинчалик аниқланган факт ва далиллар буни яққол исботлади: эзгу мақсад йўлида йирик ҳажмли иссиқхона, пойтахтда меҳмонхона мажмуаларини барпо этиш уларнинг режасидан жой олмагани, аксинча, аввалбошданоқ кўнгилга жо бўлган шум ниятни хаспўшлаш, катта миқдордаги бойликни қўлга киритиш йўлидаги баҳонага дўнгани маълум бўлди. 

Бу борадаги кирдикорлар кўлами эса, кейинчалик ўтказилган тергов ҳамда суд жараёнида яққол бўй кўрсатди. “Oazis” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Д. Давлатмуродов банкдан олинган 1 миллион 235 минг 340 доллар кредит маблағининг 1,1 миллион АҚШ долларини “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамият олдидаги мажбуриятларини адо этишга эмас, балки бошқа ғаразли мақсадларга сарфлагани, шунча катта миқдордаги маблағни фирибгарлик йўли билан қўлга киритгани маълум бўлди. “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятни бошқарган О. Зоҳидовнинг қилмишлари ҳам анча-мунча “тош” босади. У ҳали қурилмаёқ бузилган иссиқхона ва ундаги жиҳозларни сотиш эвазига жами 1 миллиард 686 минг сўм миқдоридаги кредит маблағини ўзлаштириш йўли билан талон-торож этгани ошкор бўлди.

Тафтиш-тергов тадбирлари асносида 3 гектарлик чала ва сифатсиз қурилган иссиқхонанинг 1,3 гектарида барпо этилган металл конструкциялар ва бошқа ускуналар 2022-2023 йиллар оралиғида бузиб олингани ва Самарқанд ҳамда Фарғона вилоятларидаги харидорларга сотиб юборилгани, божхона ҳужжатларини қалбакилаштириш йўли билан иссиқхона қурилиши учун етказиб берилган айрим камнарх ва сифатсиз асбоб-ускуналарнинг қиймати Д. Давлатмуродов томонидан сезиларли даражада ошириб кўрсатилгани аниқланди.

Шу аснода “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятга қарашли иссиқхонанинг жами 1 миллион 102 минг 277 доллар миқдоридаги мол-мулки талон-торож қилинган.

Ҳамтовоқлар аввал-бошдан ғараз ниятни кўзлашганини дастлабки ва апелляция босқич судларида фуқаро А. Ёқубов, иссиқхона жиҳозларини мутасаддилар кўрсатмасига биноан мўмай пул эвазига ўз қўли билан бузган, кейинчалик эса, сотиб юборган хонқалик тадбиркор В. Отабоев, банк масъуллари З. Машарипов, С. Болтаев, С. Собиров, таъсисчи М. Жумамуродов, солиқ ва ижро маҳкамаси ходимлари Б. Қувондиқов, Д. Оташев ва бошқа гувоҳларнинг кўрсатмалари ҳам тўлиқ тасдиқлади.

Бу жараёнда масаланинг бошқа бир афсусланарли томони ҳам кўзга ташланди: Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банкидан гаров эвазига олинган 1 миллион 235 минг 340 АҚШ доллари миқдоридаги кредит маблағини жойига қайтариш билан боғлиқ ҳолат юзага чиқди.

Давлат маблағи, хусусан, банк кредити еб кетарга берилмайди, аксинча, унинг қатъий ҳисоби ва сўрови бор. Фуқаровий даъвогар Э. Юсупов шу ҳақдаги масалани илгари сурди. Муҳокама асносида бу борадаги тўлов учун масъул бўлган О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов кредит мабалағини банкка қайтариш имкониятига эга эмаслиги, яна бир тадбиркор М. Жумамуродов эса, ўз “ҳотамтой”лиги ҳамда ҳамкор-шериклари тарафидан содир қилинган жиноий кирдикорларнинг жабрини тортгани, кафолатланган фойдадан улуш олишга қаратилган нияти чиппакка чиққани аён бўлди. Унинг айтишича, “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятнинг таъсисчиси сифатида ўзининг 30 фоизлик улушига эга бўлган. Аммо ҳамкорларининг жиноий қилмиши оқибатида сариқ чақачалик ҳам фойда ололмаган. Буниси етмагандек, О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов томонидан олинган кредит маблағи учун Тошкент шаҳрида гаровга қўйилган салкам 4,3 минг квадрат метр майдондаги мол-мулкидан маҳрум бўлишига оз қолди. Аниқроғи, у гаровга қўйилган мол-мулкни дахлсиз сақлаб қолиш учун ўз жамғармасидаги 700 минг АҚШ долларини банкка топширди. Аммо бу миқдордаги гаров пули кифоя эмас.

Барпо этилиши мўлжалланган иссиқхонанинг бир қисми бўйича юзага чиққан 115 минг АҚШ доллари миқдоридаги тўлов мажбурияти ҳам сўзсиз адо этилмоғи шарт. Шу ўринда 2018 йил 30 июлда банк ва мижоз ўртасида имзоланган 396/2018 сонли кредит шартномага кўра, гаров мулки ҳар қандай ҳолат ва вазиятда ҳам, бус-бутун ва дахлсиз сақланиши, унинг қандай ҳолатда сақланаётганини мунтазам равишда назорат қилиб борилиши зарурлигини қайд этиш жоиз. Буни айтишдан мақсад шуки, гаровга қўйилган мулкни назоратдан ўтказиш тадбири 2024 йил май ойи бошида амалга оширилади. Гаров мулкини кўргани борган банк масъул ходими С. Болтаев кутилмаганда ғалати манзаранинг устидан чиқади: гаров мулки сифатида белгиланган қурилма аллақаёққа ном-нишонсиз ғойиб бўлганди… С. Болтаев, табиийки, бундай нохуш ҳолатдан дарров мутасаддиларни хабардор қилади. Банкнинг талаби қатъий бўлди. Аммо гаров мулкини жойига қайтаришнинг имкони йўқ эди. Бу ҳол таъсисчи мақомидаги М. Жумамуродовни яна оёққа қалқитди, у бу гал ҳам масъулиятни зиммасига олиб, 115 минг доллар миқдоридаги гаров мажбуриятини банкка тўлади. Жамиятнинг қолган икки таъсисчиси О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов эса, бу ҳолни четдан туриб томошабин бўлиб, кузатиб туришдан нарига ўтишмади. Қонуннинг эса, сўрови қатъий.

Тергов ва суд жараёнида барчасига тўлиқ аниқлик киритилди. Айб юки асосан жиноий режанинг фаол ташкилотчиси Д. Давлатмуродовнинг зиммасига тушди. Аслида, бу кимсанинг жиноий кирдикорлари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар томонидан анча илгари фош этилганди.

Маълум бўлишича, Д. Давлатмуродов 2002 йилда жиноий қилмишлари учун узоқ муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Бу янглиғ қисмат охир-оқибатда О. Зоҳидовнинг бошига ҳам ёғилди. У Жиноят кодексининг ўзлаштириш ва талон-торожликка оид 167-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айбдор деб топилди ва тегишли муддатга озодликдан маҳрум этилди. Аммо у дастлабки босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, апелляция судига мурожаат қилди. Унинг шикояти аппеляция судида батафсил кўриб чиқилди. Бироқ юқорида зикр қилинган сохтакорликлар, жиноий кирдикорлар билан мўмай даромад орттиришга қаратилган хатти-ҳаракатларни инкор этувчи далил ва исботлар топилмади. Ана шу асосларга кўра, дастлабки босқич судининг ҳукми ўз кучида қолдирилди.

Жиноий қилмишнинг адолат ва қонунийликка йўғрилган чинакам баҳоси шу бўлди.

Ойбек Маҳмудов,

Хоразм вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бугун мамлакатимизнинг қай бир ҳудудига борманг, Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг эзгу ташаббуси туфайли тадбиркорлик фаолияти кун сайин ривожланиб бораётгани, шу орқали юртдошларимизнинг турмуш тарзи ҳам фаровонлик касб этаётганига гувоҳ бўлишингиз аниқ. Шу маънода айтганда, судлар ҳам тадбиркорларнинг чинакам ҳуқуқий ҳимоячиси ва таянчига айланиб бормоқда.

Тошкент туманлараро иқтисодий судига Юнусобод тумани адлия бўлими томонидан “POYTAXT G‘OYA TAOM” масъулияти чекланган жамият манфаатини кўзлаб, киритилган даъво аризаси ҳам фикримизга мисол бўла олади.

Гап шундаки, 2022 йил 5 январь куни “POYTAXT G‘OYA TAOM” масъулияти чекланган жамият билан Юнусобод тумани мактабгача ва мактаб таълими бўлими ўртасида ҳудуддаги 13 та давлат мактабгача таълим ташкилотлари тарбияланувчиларини амалдаги санитария қоидалари ҳамда гигиена меъёрларига мувофиқ ҳолда бир кунда 3 маҳал (нонушта, тушлик, иккинчи тушлик,) ҳафтада 5 кун овқатлантиришни ташкил этиш бўйича 1- ва 2-сонли шартномалар имзоланган.

Шундан сўнг тадбиркор 13 та боғчага озиқ-овқат маҳсулотларини етказиб бериш орқали 4 миллиард 725 миллион 418 минг сўмлик иш бажарган.

Бироқ туман мактабгача ва мактаб таълими бўлими шартномада кўрсатилган қарзини бир ярим йилдан кўпроқ вақт мобайнида тўламаган.

Ваҳоланки, юқорида қайд этилган шартномаларнинг 4.1.1 ҳамда 4.6.1-бандига мувофиқ, тўловлар олдиндан 15 фоиз миқдорида, қолгани эса, ҳисоб фактура ва бажарилган ишлар далолатномаси расмийлаштирилгач, 5 иш куни мобайнида амалга оширилиши керак эди. Ҳолбуки, Фуқаролик кодексининг 244-моддасида агар қонунчилик ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, мажбуриятни бажаришни кечиктиришга ёки уни бўлиб-бўлиб бажаришга йўл қўйилмаслиги қайд этилган.

Буни қарангки, “Оларда кирар жоним, берарда чиқар жоним” қабилида иш тутган туман мактабгача ва мактаб таълими бўлими “POYTAXT G‘OYA TAOM” масъулияти чекланган жамиятнинг 2024 йил 26 августда юборган қарздорликни бартараф этиш хусусидаги 26/24-сонли талабномасини ҳам оқибатсиз қолдирган.

Бинобарин, жамият раҳбари Воҳиджон Бургутов Юнусобод туман адлия бўлимига мурожаат қилиб, амалий ёрдам беришни сўраган.

Таъкидлаш лозимки, Бош Қомусимизнинг 55-моддасига асосан, ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади.

Шунингдек, Фуқаролик кодексининг 703-моддасида “Ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси бўйича ижрочи буюртмачининг топшириғи билан ашёвий шаклда бўлмаган хизматни бажариш (муайян ҳаракатларни қилиш ёки муайян фаолиятни амалга ошириш), буюртмачи эса, бу хизмат учун ҳақ тўлаш мажбуриятини олади”, 705-моддасида эса, “Буюртмачи ўзига кўрсатилган хизматлар ҳақини ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида кўрсатилган муддатларда ва тартибда тўлаши шарт” дея қайд этилган.

Ана шу асосларга таянган Тошкент туманлараро иқтисодий суди адлия бўлимининг даъвосини тўлиқ қаноатлантириб, Юнусобод тумани мактабгача ва мактаб таълими бўлимидан “POYTAXT G‘OYA TAOM” масъулияти чекланган жамият фойдасига 4 миллиард 725 миллион 418 минг сўм маблағни ундириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Шу ўринда яна бир мулоҳазани ҳам қайд этиш жоиз. Гап шундаки, суд қарорида жавобгардан 94 миллион 508 минг сўм миқдорида давлат божи ундириш ҳам белгиланди. Бошқача айтганда, шартномавий муносабатга нисбатан эътиборсизлик, мажбуриятни ҳис қилмаслик Юнусобод тумани мактабгача ва мактаб таълими бўлимига шунча миқдорда зарар етказди.

Албатта, судлар фаолиятидан бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Уларнинг барчасида тадбиркорларни қўллаб-қувватлашга асосий эътибор қаратилмоқда. Зеро, давлатимиз раҳбарининг таъбири билан айтганда, Янги Ўзбекистон ҳамма учун адолатни сўзсиз таъминлаш имкониятини берадиган ҳамда фуқаролари ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида тенг бўлган, тадбиркорликнинг ривожланиши учун зарур шароитлар яратилган давлатдир.

Баҳодир СУЛТОНОВ,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси

Ҳаётда турли хил табиатли кишилар учрайди. Кимдир пешона тери тўкиб, меҳнат қилишни афзал билса, яна кимдир осон йўл билан даромад топиш илинжида турли хил қилмишлар, хусусан, фирибгарликка қўл уришдан ҳам тоймайди.

Бу ҳақда фикр юритганда, одатда, фирибгар кимсалар ғараз мақсадини амалга ошириш учун кўпроқ содда ва ишонувчан кишиларни чув туширишни кўзлашини қайд этиш жоиз. Масалан, пойтахтимизда яшовчи Шарифжон Ғойипов (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳам содда ва ишонувчанлиги туфайли фириб тўрига қандай тушганини ўзи ҳам билмай қолди.

Гап шундаки, Олмазор туманида яшовчи В. Нормирзаев илгари ҳам фирибгарлик жиноятини содир этган, аммо жиноят ишлари бўйича Олмазор туман судининг 2021 йил 26 июлдаги ажримига кўра Жиноят кодексининг 168-моддаси 1-қисми билан қўзғатилган жиноят иши кодекснинг 66-1-моддаси тартибида, яъни ярашганлиги, жабрланувчининг даъвоси йўқлиги боис тугатилганди. Бундай кечиримлилик, аслида, В. Нормирзаевга жиддий сабоқ бўлиши лозим эди. Аммо у буни ўйлаб ҳам кўрмади, аксинча, ўз билганидан қолмади. Яъни орадан 3 йил ўтиб, яна фирибгарликка қўл урди.

В. Нормирзаев 2023 йил август ойида турмуш ўртоғининг номига кредит эвазига “Спарк” русумли автомашина харид қилганди. Аммо 2024 йилнинг бошида у автомашинани сотиш ниятига тушиб қолади. Танишлари орқали бундан хабар топган Ш. Ғойипов дарҳол унга қўнғироқ қилади.

— Ҳа, машинани сотмоқчиман. Пул зарур бўлиб қолди, — дейди В. Нормирзаев.

— Нархи қанча? — сўрайди харидор.

— Беш ярим минг деяпман, озгина ками бор.

Қисқаси, сотувчи ва харидор ўртасида автомашина 5 300 АҚШ долларига баҳоланади. Бинобарин, В. Нормирзаев Тошкент катта ҳалқа автомобил йўлининг Яккасарой тумани ҳудудидан ўтган қисмида — “IBR” номли ёқилғи қуйиш шохобчаси ёнида Ш. Ғойипов билан учрашиб, олдиндан 300 АҚШ доллари олади. Кейин яна 2 200 АҚШ долларини турли вақт оралиғида қўлга киритади. Лекин Ш. Ғойиповга автомашина хадеганда насиб этмайди. Чунки В. Нормирзаев алдов йўли билан қўлга киритган пулни аллақачон сарфлаб юборган, автомашинани эса, сотиш нияти йўқ эди.

Охир-оқибат Ш. Ғойипов алданганини англаб етади. Шу боис, у ариза билан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Натижада В. Нормирзаевга нисбатан жиноят иши қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Яккасарой тумани суди эса, уни Жиноят кодексининг 168-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Буни қарангки, тергов жараёнида бу фирибгар кимса жабрланувчига етказган зарарининг атиги 300 АҚШ долларини қайтарди, холос.

Бинобарин, суд ҳукмида судланувчидан Ш. Ғойипов фойдасига 2 200 АҚШ долларининг миллий валютамизга нисбатан қийматини ундириш ҳам белгиланди.

Буларни баён этишдан мақсад — ҳаётда жиноий қилмиш ҳеч қачон жазосиз қолмаслигини таъкидлашдир.

Ҳалол меҳнат, ростгўйлик кўнгил хотиржамлигини таъминловчи муҳим восита эканини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Азимжон ҲАКИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Яккасарой тумани

суди судьяси

Ҳаётда нафс қутқусига учиб, охир-оқибат аянчли қисматга гирифтор бўлганларнинг афсус-надомати, аслида, барчага сабоқ бўлиши керак. Чунки нафсга берилиб, тўғри йўлдан адашиш фожиали қилмишларга сабаб бўлиши ҳаётда аллақачон ўз исботини топган.

Пойтахтимизнинг Мирзо Улуғбек туманида яшовчи Максим Копшин (исм-шарифлар ўзгартирилган) анчадан буён яширинча гиёҳванд моддаларни ташиш ва сақлаш билан шуғулланар, шу боис бу нопок йўл орқали бироз пул ҳам жамғариб қўйганди. Кунлардан бир кун қибрайлик Фатҳиддин Алихонов бундан хабар топиб қолади.

Шундан сўнг Ф. Алихоновнинг кўнглида М. Копшиннинг жамғармасини қўлга киритишдек ғаразли фикр пайдо бўлади. Аммо у буни бир ўзи амалга оширишга кўзи етмагач, шерикларидан ёрдам сўрайди.

— Менинг яхши бир режам бор, лекин сал қалтисроқ, — дейди у танишлари Ибрат Ғайбуллаев ва Рашид Дўстмуродовга.

Унинг сўзларини эшитиб, шериклари ҳам қизиқиб қолишади.

— Қани, айтчи, нима гап? — дейишади улар.

Шундан сўнг Ф. Алихонов М. Копшинни таниш-билишлари орқали анча вақтдан буён кузатиб юргани ва чўнтаги қуруқ эмаслигини айтиб, ўзининг жиноий режасини баён қилади. Буни эшитиб, шериклари ҳам қизиқиб қолишади. Айниқса, И. Ғайбуллаевнинг кўзлари чақнаб кетади. Аслида, у муқаддам босқинчилик ва ўғрилик жиноятларини содир этиб, “тажриба орттиргани” туфайли яна жиноий қилмишга қўл уришдан тап тортмасди.

Қисқаси, ўша куни И. Ғайбуллаев, Ф. Алихонов ва Р. Дўстмуродов олдиндан жиноий режа тузиб, ўзаро тил бириктиришади. Сўнг 2024 йил 19 август куни соат 19.30 ларда Мирзо Улуғбек туманининг Аҳмад Югнакий мавзесидаги М. Копшин истиқомат қиладиган хонадон ёнига келишади.

Жиноий шериклар юзларига қора матодан ишланган ниқоб таққан ҳолда ғайриқонуний равишда унинг уйига бостириб киришади.

Жиноятчилар уйга бостириб киришлари билан М. Копшинга ҳужум қилиб, уни дўппослаб, тепкилашга тушишади. Сўнг босқинчилар унинг қўл-оёқларини боғлаб, ўлдириш билан қўрқитиб, пул ва қимматбаҳо буюмларини беришни талаб қилишади. Шу аснода босқинчилар “Iphone 14 Pro” русумли уяли телефонидаги “Тенге банк” иловаси орқали электрон ҳамёнидаги 2 миллион сўм, “AppleWatch” қўл соати ва хотира қурилмаси, 600 минг сўм нақд пул, кумуш тақинчоқ ва телефон қувватлаш мосламасини қўлга киритишади. Аммо бу “ўлжа” жиноятчиларни қониқтирмайди. Бинобарин, улар бошқача ҳийла ўйлаб топишади.

— Ёз мана бу қоғозга!, — дейди улардан бири М. Копшинга.

Яъни босқинчилар М. Копшинга уларга нисбатан ҳеч қандай даъвоси йўқлиги ҳақида мажбурлаб гапиртириб, бу ҳолатни видеотасвирга олишади. Қолаверса, гўёки улардан бир ой муддатда қайтариш шарти билан 10 000 АҚШ доллари олганлиги, қарзининг ярмини 10 кунда, қолган 5 000 АҚШ долларини эса, 2024 йил 15 сентябрда тўлиқ қайтариб бериши тўғрисида тилхат олишади. Босқинчилар “IPhone 14 Pro” русумли уяли телефони, хорижга чиқиш паспорти ва 34 дона ўрамдаги гиёҳвандлик воситасини гаров тариқасида олишади. Шунингдек, улар пулни бермаса, видеотасвирни ижтимоий тармоқлар орқали тарқатиб, жиноий жавобгарликка торттириш билан қўрқитишади.

Буни қарангки, гарчи ўзи ҳам жиноятчи бўлса-да, шу ўринда М. Копшин қонуний йўл тутади. Яъни у босқинчиларга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб, Ички ишлар вазирлигига мурожаат қилади.

Унинг мурожаати асосида 2024 йил 21 август куни соат 21.30 ларда тезкор тадбир ўтказилади. Ушбу жараёнда М. Копшин аввалига Мирзо Улуғбек туманининг Юзработ кўчасида жойлашган “Korzinka” супермаркети олдида Ф. Алихонов билан учрашади. Ф. Алихонов эса, унга Қибрай тумани Салар қўрғони, “Фаровон” маҳалласи ҳудудида жойлашган ёнғинга қарши кураш бўлими ёнига боришини айтади.

Хуллас, М. Копшин белгиланган манзилга етиб боради. Бироздан сўнг “GENTRA” русумли, давлат рақами eчиб қўйилган автомашинада И. Ғайбуллаев келади. Шунда у М. Копшиндан талаб қилинган пул ҳисобидан 3 000 АҚШ долларини олган вақтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан далилий ашё билан ушланади. Жиноий шерикларнинг қилмишини И. Ғайбуллаевнинг автомашинасидан топилган М. Копшиннинг гаровга олинган буюм ва ҳужжатлари ҳам тасдиқлайди.

Бинобарин, ушбу ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилади.

Ушбу қилмиш жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман судида кўриб чиқилди. Суд И. Ғайбуллаев ва Р. Дўстмуродовни Жиноят кодексининг 164-моддаси 3-қисми “в” банди, 165-моддаси 2-қисми “б”, в” бандлари, 227-моддаси 2-қисми “а” банди ва 271-моддаси 2-қисми “б”, “е”, “ж” бандлари, Ф. Алихоновни эса, 28,164-моддаси 3-қисми “в” банди ва 28,165-моддаси 2-қисми “б”, “в” бандлари билан айбдор деб топиб, тегишли муддатларга озодликдан маҳрум этди.

Юқорида баён этилган жиноий қилмиш таҳлил этилганда, нафс қутқусига учиш, енгил йўл билан бойлик орттиришга уриниш кишини қандай тубанликка бошлаши яққол кўринади. Хўш, жиноий шериклар бу қилмишга қўл уриб, нима топишди?

Ҳа, шундай, узоқ муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси, шунингдек, оила, маҳалла-кўйда бадном бўлишди.

Демак, бундан келиб чиқадиган хулоса шуки, ҳаётда инсонни фақат ҳалол меҳнати улуғлайди. Жиноий қилмиш эса, ҳеч қачон жазосиз қолмайди.

Дилноза ҲОЛИҚНАЗАРОВА,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани

судининг судьяси

Ҳаётда пешона тери тўкмай енгил йўл билан бойлик орттиришга уринган кимсаларнинг қилмиши ҳамиша аянчли якун топган. Чунки бундай нопок йўл кишини нафақат бадном қилади, балки тегишли жиноий жавобгарликни ҳам келтириб чиқаради.

Масалан, Қўшкўпир туманидаги Ошоққалъла маҳалласида яшовчи Ризо Рўзиматов, Асрор Ражабов, Ҳаёт Ҳасанов, Улуғбек Юсупов ҳам ҳаётнинг тўғри, равон ва фаровон турмушга элтувчи йўл қолиб, қора қилмишга — гиёҳвандфурушликнинг чиркин гирдобига ўзини уришди. Ҳамтовоқлар инсон умрини заҳарлаш, унга рахна солишга қаратилган жиноий қилмишни узоқни кўзлаган ҳолда бошлашди. Аввалига эл кўзидан пинҳона ва хуфёна тарзда содир этилган қилмишлар бесамар кетмади. Катта миқдордаги гиёҳвандлик моддаси ана шу бадният кимсаларнинг қўлига тушиб, меҳнатсиз бойиш манбаига айланди. Бироқ қинғирликнинг умри қисқа ва бошида иллати борнинг тиззаси қалтирайди. Айни шундай ҳолат 2023 йилнинг 26 октябрь тунида Урганч туманидаги “Чолиш” йўл-патрул хизмати масканида рўй берди. Вилоят ҳудудидан чиқиб кетаётган “Cobalt” русумли “90 Е 685 SА” давлат рақам белгили автоулов ҳайдовчисининг бежо ҳаракати ҳуқуқ-тартибот идораси ходимларининг эътиборини ўзига тортмай қолмади.

“Ҳаёт Ҳасановман. Қўшкўпир туманининг Ошоққальа маҳалласида яшайман. Тошкентга йўловчи ташиш билан шуғулланаман, ҳозир ҳам шу йўналиш бўйича кетяпман”, — дея жавоб берди автомашина ҳайдовчиси ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари саволларига.

Бир қарашда ҳаммаси рисоладагидай. Аммо коса тагида нимкоса ҳам бор ва у ҳали бўй кўрсатганича йўқ. Ўша “нимкоса”ни йўл-назорат маскани ходимлари кўтаришди. Автомашинанинг орқа ойнаси олдидан қандайдир бир бўлак жигарранг моддани топиб олишди. Кейин аниқланишича, бу модда вазни 97,56 граммга тенг “тарьяк” гиёҳвандлик воситаси экан.

Шундан сўнг изқуварлар сўраб-суриштириб, калаванинг учини топишга муваффақ бўлишди. Назорат ходимларининг аксарияти ўша тунни бедор ўтказишди: дастлаб ножўя қилмиш устида қўлга тушган Ҳ. Ҳасановнинг уйига боришди. Улар излаган матоҳ ётоқхонадаги темир печка ичидан топилди — 2 та 1 литрлик шиша идишларга жойланган номаълум модда пировардида вазни 108,52 граммдан иборат кўп миқдордаги “марихуана” (кандир) гиёҳвандлик воситаси бўлиб чиқди. Ҳ. Ҳасанов ушбу заҳри қотилни сотиш учун ҳозирлаб қўйгани, аммо бу ишни ўзига боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра, охирига етказа олмагани маълум бўлди. Ҳ. Ҳасанов чорасиз қолгач, айбини тан олди.

Орадан кўп ўтмай Ҳ. Ҳасановнинг автомашинасидан топилган “юк” қаердан келиб қолгани ҳақидаги саволга ҳам жавоб топилди. “Юк” аслида Ҳ. Ҳасановнинг яқин қариндоши Р. Рўзиматовга тегишли бўлиб чиқди.

Аниқланишича, у Ҳ. Ҳасановдан гиёҳвандлик воситасини Тошкентга олиб боришни илтимос қилган. Ўз навбатида, Р. Рўзматов хонадонига куёв бўлмиш Ҳ. Ҳасанов бу сўровни рад этмаган. “Юк”ни юқорида қайд этилганидек, автомашинанинг орқа ойнаси олдига жойлаган. Р. Рўзматов ҳам куёвининг хизматини “муносиб” тақдирлаган. Яъни у Ҳ. Ҳасановнинг гиёҳвандлик касалига чалинганини назарда тутиб, унга 1,06 граммга тенг гиёҳвандлик моддасини тортиқ этган.

Бунинг устига, вазни салкам 100 граммдан иборат гиёҳвандлик воситаси Р. Рўзиматовнинг қўлига ҳам ўз-ўзидан келиб тушмаган. Аниқроқ айтадиган бўлсак, қўшкўпирлик бу кимсалар ўзларини мунтазам равишда гиёҳвандлик воситаси билан таъминлаб келган Тошкент шаҳрида яшайдиган Алишер Тўлагановдан (А. Тўлаганов ва унинг шерикларига оид жиноят иши алоҳида ажратиб олинган ҳолда тергов қилинган ва судга ўтказилган) 2023 йилнинг сентябрь ойи бошларида кўтарасига сотиб олган. Ўз навбатида, Р. Рўзиматов харид қилинган гиёҳвандлик моддасининг 569,56 грамми, шунингдек, 56,44 грамм оғирликдаги “героин” гиёҳвандлик воситасини ҳамқишлоғи Асрор Ражабовга насия тўлов эвазига сотган. Ҳамтовоқлар ўртасида “тарьяк”нинг ҳар бир грамми — 14, “героин”нинг ҳар грамми эса, 50 АҚШ долларига баҳоланган. Кейинчалик Р. Рўзиматов А. Ражабовдан ҳали ҳақи тўланмаган 569 граммдан кўпроқ оғунинг 100 граммини қайтариб олган ва Тошкентга олиб бориш учун Ҳ. Ҳасановга берган. Бироқ юқорида баён этилганидек, Ҳ. Ҳасанов ўз жиноий қилмишини охирига етказолмади.

Шундан сўнг Ҳ. Ҳасановнинг уйида ўтказилган текширув тадбири орадан кўп ўтмай Р. Рўзиматовга қарашли бир неча хонадонда ҳам давом эттирилади. Бу жараёнда унинг Ошоққалъа маҳалласидаги уйидан, 8,42, Дарбанд кўчасидаги уйидан — 4,61, “Чаманзор” маҳалласидаги хонадонидан — 21 килою 421,27 грамм “тарьяк”, 4 килою 322,75 грамм “героин”,134,1 грамм “марихуана” моддаси, 9,99 грамм оғирликдаги “метамфетамин” дориси топилади. Бу ҳали ҳаммаси эмас, яна бир гумондор А. Ражабовнинг чўнтагидан — 2,63, уйидан эса, 469,37 грамм миқдорида “тарьяк”, 56,44 грамм “героин” гиёҳвандлик воситаси, унинг отаси Улуғбек Юсуповнинг кийимлари орасидан эса, 0,61 грамм “тарьяк” гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинади.

Тадбир жараёнида Ҳ. Ҳасанов бошқариб келган автоулов яна бир марта кўздан кечирилганда, яна 3,36 грамм оғирликдаги “марихуана” гиёҳвандлик моддаси яшириб қўйилгани маълум бўлди.

Ҳукмингизга ҳавола этилган факт ва далиллар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан амалга оширилган тадбир давомида умумий вазни 30 килога яқин ўткир таъсир қилувчи гиёҳвандлик воситалари савдоси ва истеъмолининг олди олингани, шу йўл билан неча минглаб кишиларнинг ҳаёти ва соғлиғи сақлаб қолинганидан дарак беради.

Айбланувчилар пировардида ўтказилган тергов ва суд жараёнида чоғи мусодара этилган гиёҳвандлик воситаларини сотиш, фойда кўриш, мўмай мол­дунё орттириш учун эмас, балки ўзлари истеъмол қилиш учун асраб юришганини пеш қилишди. Аммо бу масалага ҳам тўлиқ аниқлик киритилди. Қарийб 30 килодан иборат “ажал уруғи” юқорида исм-шарифи зикр қилинган кимсалар томонидан истеъмол этилиши ҳақидаги важ- баҳоналар асоссиз эканлиги, айбланувчиларнинг деярли барии (У. Юсуповдан ташқари) гиёҳвандлик воситалари олди-сотдиси билан мунтазам шуғулланиб келгани кундай равшан бўлди.

Суд жиноий қилмиш қатнашчиларига нисбатан қўйилган айбларнинг деярли барини эътироф этди. Судланувчи Р. Рўзиматов Жиноят кодексининг гиёҳвандлик моддаларини тақиқланган йўллар ва усуллар билан мамлакатмизга олиб кириш ҳамда чиқариш — контрабандага оид 28,246-моддаси 2-қисмида (у тергов чоғи ана шу модда бўйича ҳам айбланган) назарда тутилган айбни содир этмагани боис оқланди. Лекин ушбу кодекснинг 273 ҳамда 25,273-моддалари (оғуфурушлик ва унга суиқасд) 5-қисми, 276-моддаси (гиёҳвандлик)нинг 2-қисми “а” бандига асосан, жазоларни қисман қўшиш асносида, жами 16 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Айни шундай айб А. Ражабовга нисбатан ҳам татбиқ этилди. Айбланувчига жами 12 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Ҳ. Ҳасановнинг қилмиши эса, Жиноят кодексининг 28 ва 25,273-моддалари 5-қисми, 276-моддасининг 1-қисми бўйича малакаланди. У 10 йилу бир ой муддатга озодликдан маҳрум этилди.

Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми бўйича айбланган У. Юсупов эса, иш ҳақининг 20 фоизини ушлаб қолган ҳолда, 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига маҳкум қилинди.

Хулоса қилиб айтганда, ҳаётда қинғирликнинг умри қисқа эканлиги аллақачон ўз исботини топган. Буни юқорида тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган жиноий қилмиш ва унга берилган қонуний баҳо мисолида ҳам кўриш мумкин. Мажозий маънода айтадиган бўлсак, ушбу жирканч қилмишга бош қўшган кимсалар ўт-олов билан ўйнашгувчи парвонадан андоза олишди. Ўзларини мисоли ўша жонзот янглиғ аланга қаърига отишди. Уйида чирқиллаб қолган зурриётлари, ота-онаси, суюкли ёстиқдоши ва яқинларининг тақдирига қўл силташди. Ҳаётда ҳеч нарсага алмашилмайдиган тинч, осуда, бахтиёр турмушдан кўра айрилиқ ва азоб-уқубатга тўла эрксиз ҳаётни афзал билишди. Инсон зоти бу каби жирканч кирдикорлар ва унинг ажри учун эмас, аксинча, бахтли ҳаёт учун яралган.

Буни доимо ёдда тутиш лозим.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича 

Урганч шаҳар суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бундан анча йил муқаддам, аниқроғи, 2009 йил 29 августда қабул қилинган Чуст туман ҳокимининг 338-сонли қарорида Чуст шаҳрида кўчаларни кенгайтириш ва ободонлаштириш ишларини амалга ошириш белгиланган. Ушбу қарорга асосан, шаҳарнинг “Сероб” маҳалласида яшовчи Фахриддин Нусратовнинг 2 хонали яшаш уйи ва бошқа бинолари ҳам бузилиши лозим эди. Шу боис Ф. Нусратовга огоҳлантириш хати берилади.

Бироқ бу ҳолатдан хонадон эгаси қаттиқ ташвишга тушади, оқибатда юраги хасталаниб, шифохонада даволанади. Бу орада туман ҳокими ўринбосарининг кўрсатмаси билан Ф. Нусратовга қарашли бинолар бузиб ташланади. Аммо ўша пайтда туман ҳокимлиги Ф. Нусратовга бузилган бинолар эвазига тегишли компенсация пулини тўлаб бермайди. Аниқроғи, зиммасидаги масъулиятни унутган айрим мутасаддилар нақ 15 йил мобайнида Фахриддин Нусратовга қуруқ ваъдалар бериб келишади. Охир-оқибат у қонун кўмагига таянишга қарор қилди. Ҳолбуки, Конституциямизнинг 55-моддасида ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган.

Ф. Нусратов судга мурожаат қилишдан аввал бузилган биноларни баҳолатди. “Kons inventar baho” масъулияти чекланган жамиятининг 2024 йил 7 мартдаги ҳисоботи асосида бузилган уй-жой 81 миллион 540 минг сўмга баҳоланди. Сўнг у фуқаролик ишлари бўйича Чуст туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилди.

Айтиш керакки, Ер кодексининг 37-моддасида “Жисмоний ва юридик шахсларга тегишинча мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш, доимий эгалик қилиш, доимий фойдаланиш, муддатли (вақтинча) фойдаланиш ёки ижара ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларини ёки уларнинг қисмларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш қонунда назарда тутилган тартибда амалга оширилади” дея қайд этилган. Шунингдек, кодекснинг 41-моддасида эса, ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ер участкалари ижарачилари ва мулкдорларининг бузилган ҳуқуқлари қонунчиликда назарда тутилган тартибда тикланиши кераклиги белгиланган.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, даъво аризасини қаноатлантирди. Яъни Чуст тумани ҳокимлигидан Фахридин Нусратов фойдасига 81 миллион 540 минг сўм компенсация, 3 миллион 261 минг сўм давлат божи, баҳолаш хизмати учун тўланган 1 миллион 500 минг сўм, адвокат хизматига сарфланган 3 миллион 500 минг сўм, жами 89 миллион 835 минг 600 сўм ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, фуқароларни йиллар мобайнида қийнаб келган муаммолар айнан судда адолатли ечим топаётгани жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш билан бирга одамларнинг судларга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Отамурод СИДДИҚОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Чуст туманлараро суди судьяси

Ҳаммамиз бир пайтлар бола бўлганмиз. Болалик дунёси нима эканлигини яхши биламиз. Яъни киши болалигида қандай тарбия олса, келажакда шундай инсон бўлиб вояга етади. Демак, болаликдаги тарбия, олинган билим инсоннинг бутун умр йўлини белгилайди. Шу боис амалдаги қонунчилигимизда бу масалага жиддий эътибор қаратилган.

Чунончи, Бош Қомусимизнинг 78-моддасига биноан, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбуриятидир.

Бинобарин, мамлакатимизда болаларнинг барча ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатланган. Бироқ айни пайтгача болаларга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик тарзидаги маъмурий ҳуқуқбузарликлар ва жиноий қилмишлар содир этганлик учун жавобгарлик белгиланмаганлиги бу борада жиддий муаммо бўлиб келаётганди.

Президентимиз томонидан 2024 йил 21 октябрда имзоланган “Оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилиш чоралари кучайтирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ана шу бўшлиқни тўлдирди. Мазкур қонун асосида Жиноят ва Жиноят-процессуал кодекслари ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Шу ўринда бу ҳақда батафсилроқ фикр юритадиган бўлсак, Жиноят кодексининг 126-1-моддаси “Оилавий (маиший) зўравонлик” дея номланиб, айни жиноят учун жавобгарлик белгиланган. Хусусан, ушбу модданинг иккинчи қисмига мувофиқ, хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддат ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш, ўша ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан ўттиз бараваригача миқдорда жарима ёки бир юз олтмиш соатдан уч юз соатгача мажбурий жамоат ишлари ёхуд икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади. Янги қонун асосида ушбу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган ибора билан алмаштирилди. Шунингдек, юқоридаги модданинг учинчи ва тўртинчи қисмларига ҳам худди шундай ўзгартишлар киритилди.

Шу билан бирга, Жиноят-процессуал кодексининг “Ярашув тўғрисидаги ариза” дея номланган 583-моддаси биринчи қисми эса, “Ярашув тўғрисидаги ариза жабрланувчи (фуқаровий даъвогар) ёхуд унинг қонуний вакили томонидан суриштирув ва дастлабки терговнинг, шунингдек, суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин, бундан ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустасно” деган таҳрирда баён қилинди. Айнан мазкур модда янги иккинчи қисм билан тўлдирилди. Унга кўра, оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин.

Маълумки, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддасига биноан, жиноят аломатлари мавжуд бўлмаган ҳолда, оилавий (маиший) зўравонликка қўл урган шахс жавобгарликка тортилади. Шу модданинг иккинчи қисмида “Хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш – базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан йигирма бараваригача миқдорда жарима солишга ёки ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади” дея қайд этилган.

Айнан шу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган сўзлар билан алмаштирилди. Шу боис фуқаролар, айниқса, қаҳри қаттиқ ота-оналар жамиятимизда эндиликда болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланганини унутмасликлари керак.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади: хўш, кундалик ҳаётимизда болаларга нисбатан зўравонлик қандай омиллар туфайли юзага келади?

Бунга жавобан шуни айтиш керакки, баъзи оилаларда ота, она ёки катта ёшдаги бошқа шахслар томонидан қўл остидаги болаларга нисбатан текин хизматкор сифатида қараш ҳолатлари учраб туради. Бу ҳам етмагандек, хушмуомалалик билан айтиш ўрнига буйруқ бериб, болаларни сўзсиз итоат этишга мажбурлашга уриниш ҳолатлари тез-тез содир этилади.

Боланинг эса, бундан кўнгли ранжиб, гапимизни икки қилади ёки айтганимизни бажармайди. Ваҳоланки, боланинг қалби жуда беғубор бўлиб, ўзига нисбатан қилинган қўполлик ёхуд тазйиқни сира ҳазм қилолмайди. Бинобарин, боланинг қалбидаги ана шу беғуборлик ва самимийликни асраб-авайлаш, унга ҳамиша дўстона муносабатда бўлган ҳолда миллий қадриятларимиз ва шарқона одоб-ахлоқ қоидаларига, миллий ўзлигимиз тутумларига хос тарзда тарбиялаб, улғайтиришимиз шарт. Натижани эса, кўп ўтмай кўз ўнгимизда хушмуомала, ростгўй, самимий, ҳамфикр, оқилу оқила йигит-қизлар пайдо бўлганда кўрамиз.

Зеро, бугун биз фарзандларимизга муносиб тарбия берсак – эртанги тинч-осойишта ҳаётимизга салмоқли ҳисса қўшган бўламиз.

Шуҳрат БАКАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди раиси

Фуқаролик кодексининг 353-моддасига биноан шартнома икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишувидир. Табиийки, шартнома имзолангач, тарафлар ўртасида муайян мажбурият юзага келади.

Бинобарин, кодекснинг 234-моддасида “Мажбурият – фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини сақлашга мажбур бўлади, кредитор эса – қарздордан ўзининг мажбуриятларини бажаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади”, дея қайд этилган.   

Аммо тилга олаётганимиз – Фарғона туманлараро иқтисодий судида кўрилган ишлар жавобгарларнинг шартномавий мажбуриятни ҳис этмагани туфайли юзага келган.  

“Фарғона дон кластер” масъулияти чекланган жамияти мансабдорлари ҳам зиммаларида ана шу жиддий масъулият борлигига парво қилишмади. Гап шундаки, 2023 йил 15 сентябрда “Фарғонадон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси билан  Қўштепа туманидаги “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги ўртасида бошоқли дон харид қилиш бўйича 33-сонли фьючерс шартномаси тузилган. Шунга кўра, фермер хўжалиги деҳқонлари куздан то 2024 йил июнь ойига қадар тер тўкиб меҳнат қилишади. Хусусан, бу вақт мобайнида экинни суғориш ва зарар агротехник тадбирларни амалга ошириш учун бир неча кун уйига ҳам бормай, тунни далада ўтказишган. Натижада кўзланганидан зиёда – 320 тонна ҳосил етиштирилиб, корхонага топширилади. Бироқ “Фарғона дон кластер” МЧЖ масъуллари маҳсулотнинг бир қисм ҳақини бериб, асосий 301 миллион 58 минг сўмлик қарзларини тўлашмаган. Ҳаттоки, фермернинг мазкур қарздорликларни бартараф этиш юзасидан йўллаган талабномаси ҳам эътиборсиз қолдирилган.     

Юқоридаги шартноманинг 4.2-бандида етказиб берилган маҳсулот ҳақи ўз вақтида тўланмаган тақдирда, корхона ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи, лекин 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши ҳам белгиланган. Шу боис, фермер Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритиб, жавобгардан асосий қарз ва пеняни ундириб беришни сўради.   

Ёки Фарғона вилоятидаги “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти раҳбари хоразмлик ҳамкори – вилоятнинг Гурлан туманидаги “Soliy Xorazchi” фермер хўжалигини алдайди. Маълум бўлишича, 2024 йил 26 апрель куни “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти билан “Soliy Xorazchi”  фермер хўжалиги ўртасида 1/107/1-сонли пудрат шартномаси тузилган.

Бу билан водийлик тадбиркор воҳалик фермерга томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияси материаллари ҳамда ускуналарини етказиб бериши, қолаверса, хўжалик ер майдонларида монтаж ишларини сифатли бажариб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Шартномада бажарилиши лозим бўлган иш ҳажми 127 миллион сўмни ташкил қилган.

Бунинг учун фермер хўжалиги шартноманинг 6.1-банди талабига риоя қилиб, шу куннинг ўзидаёқ дастлабки бўнак (аванс) тариқасида 87 миллион 500 минг сўм маблағ ҳам ўтказиб беради.

Шартноманинг айни бандига мувофиқ, пудратчи тўлов амалга оширилган кундан эътиборан ишларни бажаришга киришиши шарт эди.   

Афсуски, “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ шундан кейин шартномавий мажбуриятини буткул унутади. Ҳатто гурланлик фермер унга келишилган ишни бажариб беришини сўраб, расмий равишда мурожаат ҳам қилади.

Лекин лафзсиз тадбиркор ваъдасининг устидан чиқмайди. Бинобарин, Гурлан тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖдан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87 миллион 500 минг сўм маблағни пенсияси билан бирга ундириш ва пудрат шартномасини бекор қилиш юзасидан Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.   

Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Фуқаролик кодексининг 357-моддасида эса “Шартнома тузилган пайтидан бошлаб кучга киради ва тарафлар учун мажбурий бўлиб қолади”, дея қайд этилган. Ана шу асосларга таянган суд иккала даъво аризани ҳам қисман қаноатлантирди. Яъни “Фарғона дон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси ҳисобидан “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги фойдасига 301,5 миллион сўм асосий қарз, 18,5 миллион сўм пеня, “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамиятидан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87,5 миллион сўм асосий қарз, 12,8 миллион сўм пеня ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Бошқача айтганда, шартномавий лафзсизлик жавобгарларга қимматга тушди. Шунингдек, суд қарорида “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ ва “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги ўртасида 2024 йил 26 апрель куни имзоланган 1/107/1-сонли пудрат шартномасини бекор қилиш ҳам белгиланди.   

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иқтисодий судлар фаолиятидан тадбиркорлар ҳуқуқлари ҳимояланган бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Негаки, сўнгги йилларда Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан судлар тадбиркорлар ва тадбиркорлик субъектларининг чинакам ҳимоячисига айланиб бораётир.   

Тоҳиржон Маматожиев,

Фарғона туманлараро иқтисодий суди раиси