«АСОСЛИ ГУМОН» (PRIMA FACIE): ТЕРГОВ СУДЬЯСИ УЧУН ХАЛҚАРО СТАНДАРТ

Президентимиз томонидан 2026 йил 14 августда имзоланган “Одил судлов – 2030: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги Фармон суд-ҳуқуқ тизимини 2030 йилгача ривожлантиришнинг стратегик ҳужжатидир. Фармон суд соҳасига тааллуқли кўплаб устувор мақсадларни ўзида қамраган.

Ҳужжат олтита устувор йўналиш – “халқчил суд”, “адолат қўрғони”, “кафолатланган адолат”, “адолат посбонлари”, “рақамли одил судлов” ва “халқаро эътироф” асосида суд тизимини тубдан янгилашга қаратилган. Ўз навбатида, буларнинг барчаси моҳият-эътибори билан суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва жамият ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шунингдек, Фармонда “асосли гумон” (Prima Facie) халқаро стандарти биринчи марта миллий қонунчилик даражасида расман эътироф этилди.

Айни халқаро стандартни жорий этиш муддати 2027 йил 1 июль деб белгиланди.

Шу вақтгача бу тушунча фақат илмий-назарий муҳокамаларда кўриб чиқилганини биламиз. Эндиликда тергов судьяси процессуал мажбурлов чораларини қўллаш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқишда шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асосларнинг етарлилигини “prima facie” стандарти асосида текшириши, зарур пайтда, тергов сирини таъминлаган ҳолда қўшимча ҳужжатлар талаб қилиш ваколатига эга бўлади.

Шу ўринда табиий савол туғилади: хўш, “prima facie” ўзи нима, бугунги кунда ҳуқуқшунослар кўп гапираётган бу атама нимани англатади?

Лотинча “биринчи қарашда” маъносини англатувчи бу атама умумий ҳуқуқ тизимида анча илгари шаклланган. Яъни агар тарафлардан бири олдиндан белгиланган элементлар бўйича етарли далил тақдим этса, иш “асосланган” деб топилади.

Халқаро жиноят суди Рим Статутида бу тамойил уч босқичли тизимга бўлинган. Бу ўринда:

– жиноят иши қўзғатиш учун – “оқилона асос” (reasonable basis);

– шахсни ушлаб туриш учун – “ишонишга асос берувчи далиллар” (reasonable grounds to believe), бу Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа конвенциясининг 5-моддасидаги “асосли гумон” стандартига тенг;

– айбловни тасдиқлаш, яъни ҳукм чиқариш учун эса “жиддий асосли ишонч” (substantial grounds to believe) босқичлари ҳақида сўз бормоқда.

Европа конвенциясининг 5-моддаси 1-банди “с” кичик бандига кўра, шахс фақат жиноят содир этганлиги тўғрисида асосли гумон мавжуд бўлган ҳолларда ушлаб турилиши мумкин. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди томонидан берилган тушунтиришда “асосли гумон” – холис кузатувчини ишонтира оладиган объектив маълумотлар мавжудлиги демакдир, лекин бу айбдорликни исботлашга етарли эмас, деб уқтирилган.

Халқаро тажрибадан миллий жиноят процесси учун “prima facie”нинг қуйидаги босқичма-босқич моделини ўзлаштириш таклиф этилмоқда: иш қўзғатиш ва ушлаб туриш босқичида – “асосли гумон”; қамоққа олишда – “эҳтимоллар мувозанати”; айблов эълон қилишда – терговчининг барқарор ички ишончи; ҳукм чиқаришда эса – “ҳар қандай оқилона шубҳадан ҳоли” даража талаб этилади.

Тергов судьяси “асосли гумон”ни текширар экан, шахснинг айбдорлигини эмас, балки унинг жиноятга алоқадорлигини кўрсатувчи дастлабки далиллар мажмуини баҳолайди. Ўзбекистон Олий суди Пленумининг 2007 йил 14 ноябрдаги 16-сон қарорида бу жараён тартибга солинган, яъни илтимоснома муддати тугашидан 8 соат олдин тақдим этилиши, зарур ҳолда далил тақдим этиш учун ушлаб туриш муддати 48 соатгача узайтирилиши мумкинлиги белгиланган.

Суд назорати амалиётида бу модел икки босқичли баҳолаш тизимига асосланади: аввало “асосли гумон”нинг ўзи, сўнгра ундан алоҳида бўлган ҳолатлар, яъни булар терговдан ёки суддан яшириниши, гувоҳларга таъсир ўтказиш каби умумий хавфлар аниқ далиллар билан баҳоланади.

Хавф мавжудлигининг ўзи автоматик равишда қамоққа олишни танлашга асос бўла олмайди – суд ҳар бир ҳолатда шахсга нисбатан енгилроқ чора (гаров ёки уй қамоғи) қўллаш мумкинлигини алоҳида муҳокама қилиши шарт.

Халқаро амалиётда “асосли гумон” стандарти, одатда, қонун матнида эмас, балки судлар (айниқса, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди) прецедентлари орқали йиллар давомида шаклланиб борган. Халқаро жиноят суди Рим Статутида ҳам “асосли гумон” стандарти алоҳида таърифланмаган, балки уч босқичли далиллилик тизими орқали билвосита мустаҳкамланган.

Ўз навбатида, “prima facie” тушунчасининг бевосита Фармон билан, аниқ муддат ва ваколатлар кўрсатилган ҳолда жорий этилиши тергов судьяси институтининг келгуси ислоҳотлари учун норматив-ҳуқуқий пойдеворга айланади.

Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судининг яна бир муҳим тамойилига кўра, дастлабки қамоққа олишда “асосли гумон” етарли бўлса-да, вақт ўтиши билан бунинг ўзи шахсни қамоқда сақлашни давом эттириш учун етарли бўлмай қолади. Муддатни узайтиришда судья дастлабки асосларни такрорлаш ўрнига терговнинг ҳозирги ҳолати ва янги, аниқ ҳолатларни аниқлаши лозим.

Мухтасар айтганда, “асосли гумон” стандарти халқаро судлар амалиётида синовдан ўтган, назарий жиҳатдан пухта асосланган воситадир. Уни Ўзбекистон жиноят процессига тўғри, мутаносиб тарзда жорий этиш тергов судьяси суд назоратининг самарадорлигини сезиларли даражада оширишга хизмат қилади.

Зафаржон Омонов,

Одил судлов академияси ўқитувчиси