ЯНГИ ФАРМОН: СУДЛАРДА КОМПЛАЕНС НАЗОРАТ ТИЗИМИ САМАРАДОРЛИГИ ТУБДАН ОШИРИЛАДИ

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, одил судловнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш, судларга нисбатан жамият ишончини мустаҳкамлаш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Хусусан, коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланиб, давлат органлари ва ташкилотларида комплаенс-назорат тизимлари босқичма-босқич жорий этилди.

Бироқ суд тизимида коррупциявий хавф-хатарларни барвақт аниқлаш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, хизмат этикаси талабларига қатъий риоя этилишини таъминлаш ҳамда ходимларнинг шахсий масъулиятини ошириш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда. Шу муносабат билан давлатимиз раҳбари томонидан 2026 йил 8 июнда “Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармон қабул қилинди.

Фармон мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлиб, у суд тизимида ҳалоллик, шаффофлик ва ҳисобдорлик муҳитини янада мустаҳкамлашга қаратилган.

Фармоннинг биринчи бўлимида учта стратегик мақсад белгилаб берилган.

Биринчи мақсад – судларда коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолашнинг профессионал тизимини яратиш ҳамда коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни барвақт бартараф этиш. Бу ўринда асосий эътибор коррупция оқибатларига эмас, балки унинг сабабларини бартараф этишга қаратилмоқда.

Иккинчи мақсад – суд аппарати ходимларини ишга қабул қилишнинг мутлақо янги, очиқ ва шаффоф тизимини жорий этиш. Энди кадрларни танлашда меритократия, яъни билим, қобилият, малака ва шахсий фазилатлар асосий мезон бўлади.

Учинчи мақсад – суд тизимига бўлган жамоатчилик ишончини янада мустаҳкамлаш ва суд органларини Янги Ўзбекистон ислоҳотларининг фаол иштирокчисига айлантиришдан иборат.

Фармоннинг энг муҳим янгиликларидан бири суд тизимида Комплаенс назорат хизматининг ташкил этилишидир. Ушбу хизмат суд аппарати ходимлари орасида коррупциянинг олдини олиш, манфаатлар тўқнашувини аниқлаш ва тартибга солиш билан шуғулланади.

Гап шундаки, Олий суд аппаратида бевосита Олий суд раисига бўйсунувчи 3 нафар ходимдан иборат Комплаенс назорат хизмати ташкил этилмоқда. Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси суди, ҳарбий суд, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларида жами 15 та комплаенс инспектори лавозими жорий этилмоқда.

Бу тузилманинг бевосита Олий суд раисига бўйсуниши унинг мустақиллигини таъминлашга хизмат қилади.

Шунингдек, Фармонга мувофиқ:

– судьялар корпусида коррупциянинг олдини олиш вазифаси Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Суд инспекциясига;

– суд аппарати ходимлари ўртасида коррупциянинг олдини олиш вазифаси эса, Олий суднинг Комплаенс назорат хизматига юклатилмоқда.

Бу ваколатларнинг аниқ ажратилиши масъулиятни кучайтиради ҳамда назорат самарадорлигини оширади.

Фармоннинг 4-бандида Комплаенс назорат хизматининг кенг кўламли вазифалари белгиланган. Улар жумласига:

– коррупциявий хавфларни аниқлаш ва баҳолаш;

– коррупцияни келтириб чиқарувчи омилларни бартараф этиш;

– ходимлар томонидан касб этикасига риоя қилинишини назорат қилиш;

– ишга қабул қилиш жараёнларида шаффофликни таъминлаш;

– номзодларни коррупцияга қарши текширувдан ўтказиш;

– ходимларда коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантириш;

– даромад ва мол-мулк декларацияси тизимини юритиш;

– маҳаллийчилик ва уруғ-аймоқчиликнинг олдини олиш;

– коррупция ҳақида хабар берувчиларни ҳимоя қилиш;

– хавфсиз алоқа каналларини жорий этиш каби муҳим вазифалар киради.

Мазкур вазифалар халқаро антикоррупция стандартларига тўлиқ мос келади.

Фармон асосида декларация тизими жорий қилинмоқда. Яъни энди судьялар, суд аппарати ходимлари, уларнинг турмуш ўртоқлари, вояга етмаган фарзандларининг даромадлари ва мол-мулки ҳақида маълумотлар тақдим этилади.

Бу тизим коррупция хавфларини барвақт аниқлаш ва яширин манфаатларнинг олдини олиш имконини беради.

Фармон билан илк бор суд тизимида коррупция ҳақида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш механизми жорий этилмоқда.

Бу норма халқаро амалиётда “Whistleblower protection” деб аталади.

Энди коррупция ёки пора таклифи ҳақида хабар берган ходим давлат ҳимоясида бўлади. Бу эса, яширин коррупция ҳолатларини фош этиш имкониятларини кенгайтиради.

Фармонда суд аппарати ходимларига нисбатан янги чекловлар ҳам белгиланди. Бу чекловлар суд тизими ходимларининг мустақиллиги ва холислигини таъминлашга қаратилган. Жумладан:

– коррупция жиноятлари учун судланган шахсларни ишга қабул қилиш тақиқланади;

– давлат органларидан ножўя хатти-ҳаракатлари учун бўшатилган шахслар уч йил мобайнида қабул қилинмайди;

– тадбиркорлик билан шуғулланиш тақиқланади;

– хорижда ҳисобварақ ва мол-мулкка эга бўлиш чекланади;

– сиёсий ва бошқа манфаатлар йўлида хизмат вазифасини бажаришга йўл қўйилмайди.

Фармон кадрлар сиёсатида туб ўзгаришларни назарда тутади. Хусусан, 2026 йил якунига қадар очиқ танлов тизими жорий этилади; “vacancy.sud.uz” портали ишга туширилади; “SudHR” электрон платформаси яратилади; сунъий интеллект асосида номзодларни саралаш механизмлари жорий қилинади.

Буларнинг барчаси, ўз навбатида, инсон омилини камайтириш ва таниш-билишчилик ҳолатларига барҳам беришга хизмат қилади.

Фармон билан судьялар корпусига ҳам қатор янги вазифалар юкланди.

Жумладан:

– коррупцияга қарши барқарорлик диагностикаси ўтказилади;

– судьяликка номзодларнинг ҳалоллик даражаси баҳоланади;

– “реал кейслар” асосида ўқув дастурлари жорий қилинади;

– Одил судлов академиясида ички хавфсизлик хизмати ташкил этилади;

– Академия ISO 37001 халқаро стандарти бўйича аудитдан ўтказилади.

Бу чоралар судьялар корпусининг профессионал ва ахлоқий барқарорлигини таъминлашга қаратилганлигини англатади.

Фармонда суд ишларини автоматик тақсимлаш тизимини янада такомиллаштириш вазифаси ҳам белгиланди. Бунинг натижасида ишларни тақсимлаш мезонлари аниқ белгиланади; қайта тақсимлаш жараёни шаффоф бўлади; ишларни асоссиз бошқа судьяга ўтказиш ҳолатлари бартараф этилади.

Бу эса, одил судловнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.

Фармонда коррупциявий хавфларни бошқариш бўйича махсус электрон тизим яратиш назарда тутилган. Ушбу тизим:

– шубҳали операцияларни аниқлайди;

– интизом бузилишларини мониторинг қилади;

– коррупция хавфларини баҳолайди;

– профилактик чораларни ишлаб чиқишга хизмат қилади.

Мазкур Фармон суд тизимида коррупцияга қарши курашишнинг янги институционал моделини яратмоқда. Аввал асосий эътибор ҳуқуқбузарликни аниқлаш ва жазолашга қаратилган бўлса, эндиликда коррупциянинг келиб чиқиш сабабларини аниқлаш ва бартараф этиш устувор вазифага айланмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон Президентининг “Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг мантиқий давоми ҳисобланади. Фармоннинг тўлиқ ва самарали ижроси натижасида:

– коррупциявий хавфлар камаяди;

– суд тизимида меритократия қарор топади;

– кадрлар сиёсати шаффофлашади;

– судьялар ва суд аппарати ходимларининг масъулияти ортади;

– аҳолининг судларга бўлган ишончи мустаҳкамланади;

– Янги Ўзбекистонда адолатли суд тизимини шакллантиришга мустаҳкам замин яратилади.

Акмал Муродов,

Олий суд судьяси