СУД ТИЗИМИДА ГЕНДЕР ТЕНГЛИК
Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини изчил ислоҳ этиш орқали муҳим амалий ва ижобий натижаларга эришилди. Президентимиз томонидан судьялар орасида гендер тенгликни таъминловчи механизмларни жорий этиш бўйича Олий суд ва Судьялар олий кенгаши олдига тегишли вазифалар қўйилгани бу борада муҳим ўзгаришларга кенг йўл очди.
Гендер тенглик, яъни эркаклар ва хотин-қизлар тенглиги — инсоннинг асосий ҳуқуқларидан бири ҳисобланади. Сўнгги тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, бу омил энг юқори даражадаги иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий тараққиётнинг ҳам негизидир.
Қолаверса, гендер тенглик — мамлакатнинг демократик тараққиёт даражасини кўрсатувчи индикатор саналади. Гендер тенглик — нафақат инсоннинг асосий ҳуқуқларининг ифодаси, балки тинчлик, фаровонлик ва барқарор ривожланишга эришишнинг зарур асоси ҳамдир.
Бугунги кунда мамлакатимизда аёллар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқлилигини таъминлаш, хотин-қизларнинг давлат бошқарувидаги ролини ошириш, аёлларни турли масъулиятли лавозимларга тайинлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Натижада аёлларимиз депутат, сенатор, ҳоким, элчи, прокурор, судья, солиқчи каби фахрли лавозимларда самарали фаолият юритмоқдалар.
БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларини изчил амалга ошириш бўйича тизимли ишларни ташкил этиш мақсадида, мамлакатимизда «Ўзбекистоннинг 2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш соҳасидаги миллий мақсад ва вазифалари» қабул қилинган. Ушбу соҳадаги 5-мақсад — гендер тенгликни таъминлаш ҳамда барча хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтиришдан иборат.
Бу, ўз навбатида, иқтисодий, ижтимоий, ҳуқуқий ва бошқа чораларни қамраб олади. Мазкур вазифаларни бажариш учун барча давлат органлари ва ташкилотлари, муассасалари, шунингдек, давлат аҳамиятидаги жамоат ташкилотлари масъулдирлар.
БМТнинг Судьялар ва адвокатлар мустақиллиги масалалари бўйича махсус маърузачиси Диего ГарсияСаян 2019 йил Ўзбекистонга ташрифи асносида мамлакатимизда гендер тенгликни таъминлаш юзасидан қабул қилинган қонун ва ушбу йўналишдаги саъй-ҳаракатларга ижобий баҳо бериб, аёл судьялар сонининг кўпайиши, шубҳасиз, Ўзбекистон Президенти амалга ошираётган изчил демократик ислоҳотларнинг яққол самарадорлигини намоён этишини таъкидлаганди.
Бу ўринда юртимизнинг яқин тарихида ҳуқуқшунос аёллар суд-ҳуқуқ соҳасида фаолият юритганлигини қайд этиш лозим. Олий суд раиси сифатида фаолият олиб борган академик Ҳадича Сулаймонова, Адлия вазири бўлиб ишлаган ҳуқуқшунос олима Мамлакат Восиқова ҳамда Олий суд раиси бўлиб ишлаган Ҳалима Муҳитдинова шулар жумласига киради.
Жаҳоннинг етакчи давлатларида, хусусан, Марказий Осиё минтақасидаги давлатларда ҳам бу кўрсаткич анча юқори эканини кўриш мумкин.
Масалан, Латвия давлатида аёл судьялар сони 78,6 фоизни, Руминияда 72,8 фоизни, Россияда эса 66 фоизини ташкил қилади.
Айни чоғда, яқин вақтларгача Ўзбекистон Республикаси Олий судида фаолият олиб бораётган аёл судьялар сони эркак судьяларга нисбатан деярли 24,2 фоизни ташкил этар эди. Шу нуқтаи назардан, мамлакатимизда бу борада гендер тенгликка эришиш бўйича яна бир чора — судьяликка номзодларни тайёрлайдиган таълим муассасасига тингловчиларни қабул қилишда гендер тенгликни таъминловчи механизмларни жорий этишга киришилди.
Давлатимиз раҳбарининг суд-ҳуқуқ соҳасида гендер тенгликни таъминлаш бўйича механизмларни жорий этиш борасида берган топшириқларини бажариш мақсадида Олий суд ва Судьялар олий кенгаши томонидан алоҳида дастур қабул қилинди. Дастур мамлакатимизда аёлларнинг суд-ҳуқуқ соҳасидаги мавқеини ошириш, хусусан, аёл судьяларни қўллаб-қувватлашга қаратилган.
Янада муҳими, 2025 йил 21 августда Ўзбекистон Президентининг «Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони қабул қилинди. Шу асосда Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Одил судлов академияси ташкил этилди.
2023 йил 5 март куни ҳам Халқаро аёл судьялар куни муносабати билан Судьялар олий кенгаши ҳамда Олий суд томонидан конференция ташкил этилди.
Жорий йил 5 мартида эса, Судьялар олий кенгашининг ташаббуси билан Ўзбекистон Аёл судьялар ассоциацияси ташкил этилди ва бу амалий қадам мамлакатимиз суд тизимида муҳим аҳамият касб этди. Ушбу Ассоциацияга юртимиз суд тизимида фаолият олиб бораётган 245 нафар аёл судья аъзо бўлди.
Статистик маълумотларга кўра, бугунги кунда Қорақалпоғистон Республикасида 31 нафар, Андижон вилоятида 15 нафар, Бухоро вилоятида 10 нафар, Қашқадарё вилоятида 10 нафар, Жиззах вилоятида 4 нафар, Навоий вилоятида 10 нафар, Наманган вилоятида 19 нафар, Самарқанд вилоятида 14 нафар, Сирдарё вилоятида 5 нафар, Сурхондарё вилоятида 5 нафар, Хоразм вилоятида 8 нафар, Фарғона вилоятида 13 нафар, Тошкент шаҳрида 63 нафар, Тошкент вилоятида эса 25 нафар аёл судья фаолият олиб бормоқда.
Хулоса ўрнида шуни айтмоқчимизки, келгусида суд тизимида аёл судьялар сонини «Ўзбекистон — 2030» стратегиясида белгиланган даражага етказиш тақозо этилади.
Шундай экан, жойларда, олий таълим муассасасиларининг юриспруденция йўналишида таълим олаётган талаба қизлар, давлат бошқарув тизимида фаолият олиб бораётган, олий юридик маълумотга эга бўлган хотин-қизлар орасида кенг кўламли тарғибот ишларини йўлга қўйиш муҳим аҳамиятга эга. Зеро, бу саъй-ҳаракатларимиз орқали мамлакатимизда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар самарадорлигини таъминлашга муносиб ҳисса қўшган бўламиз.
Нилуфар АЛЛАБЕРГАНОВА,
Урганч туманлараро
иқтисодий суди судьяси
