Мамлакатимиз тараққиётининг бугунги босқичида кенг кўламли ислоҳотларнинг муваффақиятли амалга оширилиши ва “Ўзбекистон – 2030” стратегиясининг мақсадларига эришиш, аввало, давлат органлари билан муносабатларда қонун устуворлиги қатъий таъминлаш талаб қилинади.

Бунда, шунингдек, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ишончли ҳимоя қилиниши, давлат органлари ва мансабдор шахс­ларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш тақозо этилади.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 55-моддасида ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланган. Бу ўринда ривожланган мамлакатларда айнан маъмурий судлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ижро органлари томонидан бузилишининг олдини олишда, уларни ғайриқонуний қарорлар, ҳаракатлар ё ҳаракатсизликдан ҳимоя қилишда муҳим ўрин эгаллашига эътибор қаратиш лозим.

Мамлакатимизда илк маротаба 2017 йил 1 июндан давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг ғайриқонуний ҳаракатлари устидан фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг судга шикоят қилиш ҳуқуқининг конституциявий кафолатларини амалга оширишни таъминлашга хизмат қиладиган маъмурий судлар ташкил қилинди. Маъмурий судларнинг вазифаси маъмурий органлар билан муносабатларда қонун устуворлигини таъминлаш билан бирга фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳисобланади.

Президентимизнинг 2025 йил 30 январда қабул қилинган “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори суд-ҳуқуқ ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлди.

Қарорда айнан давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг самарали ҳамда ишончли ҳимоя этилишини таъминлаш ва маъмурий суд ишларини юритишни халқаро стандартлардан келиб чиқиб, янада такомиллаштиришга оид муҳим вазифалар белгилаб берилди.

Ўз навбатида, 2018 йилда қабул қилинган Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашда муҳим ўрин тутмоқда.

Ушбу кодекс маъмурий юстицияни ривожлантириш учун мустаҳкам ҳуқуқий замин яратишга имкон берди.

Ўтган қисқа даврда маъмурий судларнинг фаолияти ўз самарасини кўрсатди. Хусусан, 2017 – 2024 йилларда маъмурий судлар томонидан қарийб 120 мингта ариза ва шикоятлар кўриб чиқилиб, шундан 60 фоизига яқини қаноатлантирилгани ҳисобига фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқлари тикланган.

Шу билан бирга, ўтказилган таҳлил сўнгги йилларда амалга оширилган ислоҳотларни инобатга олган ҳолда, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексни янада такомиллаштириш зарурати мавжудлигини кўрсатмоқда.

Жумладан:

• халқаро стандартларга ва илғор хорижий тажрибага мувофиқ, оммавий-ҳуқуқий муносабатлар соҳасида фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини таъминлаш бўйича ўзини оқлаган янги институт ва тартибларни имплементация қилиш бўйича ишларни давом эттириш;

• суднинг фаол иштироки принципини қўллаш доирасини кенгайтириш;

• маъмурий суд иш юритувига даъво институтини киритиш орқали маъмурий органлар устидан бериладиган даъво турларини аниқ белгилаш;

• низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини янада кенгайтириш;

• давлат органлари томонидан суд қарорлари ижро этилиши устидан назоратнинг таъсирчан механизмларини такомиллаштириш зарур.

Мисол учун бугунги кунда маъмурий судларда дастлабки эшитув тартиби жорий этилмаганлиги сабабли тарафларга тушунтириш орқали тезда ҳал этилиши мумкин бўлган масалалар ойлаб чўзилмоқда. Яъни биргина 2023 йилнинг ўзида давлат органи қароридан норози бўлиб 15 минг 228 та иш кўриб чиқилган бўлиб, шундан 3 минг 561 таси – 23 фоизи асосий суд мажлисига ўтмасдан ҳал этилиши мумкин эди.

Шунинг учун Президентимизнинг тегишли қарори билан маъмурий судлар фаолиятига дастлабки эшитув институтини киритиш назарда тутилди.

Бунда дастлабки эшитув 20 кунлик муддатда тарафлар иштирокида ўтказилиб, уларга талабларни аниқлаштириш, камчиликларни кўрсатиш, зарур далиллар ва ёзма фикрни тақдим этиш имконияти яратилади.

Бундан ташқари айрим ҳолатларда жавобгар давлат органлари вакиллари суд мажлиси ҳақида хабардор қилинган бўлишига қарамасдан судга келмаслиги, иш бўйича зарур ҳужжатларни тақдим қилмаслиги фуқароларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлмоқда. Ушбу ҳолатда маъмурий судда унинг чақируви бўйича келмаган давлат органи мансабдор шахсига таъсир чорасини қўллаш ваколати мавжуд эмас. Шу сабабли иш унинг иштирокисиз кўриб чиқилади.

Биргина 2022 йилда маъмурий судларда 3 минг 771 та ҳолатда давлат органи мансабдор шахси келмаганлиги сабабли ишни кўриш кейинга қолдирилган. Шунингдек, 2 минг 625 та иш давлат органи иштирокисиз кўриб чиқилиб, ҳал қилув қарори чиқарилган бўлса, бу рақамлар 2023 йилда тегишинча, 4 минг 598 та ва 1 минг 749 тани ташкил қилган.

Шу сабабли қарори, ҳаракати ё ҳаракатсизлиги устидан шикоят қилинаётган давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакилининг суд мажлисида мажбурий иштирокини таъминлаш чоралари белгиланиши назарда тутилмоқда.

Бунда хабардор қилинган давлат органи мансабдор шахси суд мажлисига келмаса, ишни кўриш кейинга қолдирилади, суд узрсиз деб топган сабабларга кўра, суд мажлисига келмаган давлат органи мансабдор шахсига жарима қўлланилади. Фақат истисно тариқасида, агар маъмурий иш ҳар томонлама, тўлиқ ва тўғри ҳал қилинишига тўсқинлик қилмаса, иш давлат органи мансабдор шахси иштирокисиз кўрилиши мумкин бўлади.

Амалиётда учраётган яна бир муаммо шундан иборатки, бугунги кунда тадбиркор ер участкасидан мақсадли фойдаланиб, инвестиция мажбуриятларини тўлиқ бажарган бўлса-да, ушбу ер участкасини айрим арзимаган камчиликлар баҳонасида тадбиркордан олиб қўйиш ҳолатлари ҳам йўқ эмас. Бундай ҳолатда мустақил суд ҳокимияти хусусий мулкнинг дахлсизлигини кафолатлашга қаратилган қарорлар қабул қилиши мамлакат иқтисодиёти учун стратегик аҳамиятга эга ҳисобланади.

Шу нуқтаи назардан, маъмурий судлар фаолиятига давлат органи ҳужжатининг қонуний кучига ишониб, ўз мажбуриятларини бажарган шахсларнинг “ишончини ҳимоя қилиш” тамойилини жорий этиш муҳимдир.

Унга кўра, шахс давлат органи ҳужжатининг қонуний кучига ишониб, ўз мажбуриятларини тўлиқ бажарган бўлса, давлат органининг мазкур ҳужжати кейинчалик бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши мумкин эмас, фақат айрим ҳолатларда, яъни шахс ўз мажбуриятларини лозим даражада бажармаган ёки давлат органининг ҳужжати жамоат манфаатларига таҳдид солаётган бўлса, мазкур ҳужжат бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши мумкин.

Шунингдек, Президент қарори билан маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш концепцияси, Олий суд раиси раҳбарлигида маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш бўйича идоралараро комиссия таркиби тасдиқлангани ушбу соҳадаги ислоҳотлар ўз вақтида ва самарали амалга оширилишига хизмат қилади. Концепция асосида 2026 йил 1 июлга қадар янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳасини ишлаб чиқиш белгиланди.

Назаримизда, ушбу жараёнга илмий ҳамжамият, фуқаролик жамияти институтлари вакиллари ҳамда хорижий экспертлар кенг жалб этилиши мақсадга мувофиқ. Бунда илғор хорижий тажриба ва халқаро стандартлар чуқур ўрганилиши, ҳуқуқни қўллаш амалиёти таҳлилларига асосланган таклифлар тайёрланиши, айниқса, ҳуқуқни қўлловчилар учун киритилаётган янги институтларнинг мазмун-моҳияти ва уларни амалиётда қўллаш тартибини ўргатиш бўйича ўқув семинарлари ва тренинглар ўтказиб борилиши кўзланган мақсадларга эришишда муҳим аҳамиятга эга омиллар ҳисобланади.

Мухтасар айтганда, маъмурий суд ишларини юритиш қонунчилигининг такомиллаштирилиши давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг самарали ҳимоя этилишини таъминлаш, давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш, одил судловга эришиш даражасини ва аҳолининг судларга бўлган ишончини янада ошириш, шу орқали “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида белгиланган мақсадларнинг самарадорлик кўрсаткичларига эришишга имкон беради.

Шербек Назаров,

юридик фанлар бўйича

фалсафа доктори (Phd)

Аввало шуни қайд этиш керакки, 2018 йил 1 апрелдан Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг қабул қилиниши маъмурий судларнинг процессуал фаолиятини тартибга солишнинг муҳим ҳуқуқий асоси бўлди.

Ўтган йиллар давомида, суд амалиёти тақозо этган ҳолатларни инобатга олган ҳолда, ушбу кодексга бир қатор муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди. Хусусан, маъмурий судлар томонидан ҳал этиладиган ишлар доираси кенгайтирилди.

Яъни маъмурий судлар инвестиция низолари бўйича, рақобат тўғрисидаги, маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган талаблар бўйича ундириш сўзсиз тартибда амалга ошириладиган ижро ҳужжати ёки бошқа ҳужжат устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишларни ҳал этиши белгиланди. Шунингдек, келишув битими тузиш институти амалга жорий этилди.

Бугунги кунда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳимояси кафолатларини янада ошириш, ўз навбатида, бу борада халқаро ҳуқуқ ва амалиётлардан кенг фойдаланишни тақозо этмоқда.

Президентимизнинг 2025 йил 30 январда қабул қилинган “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмларини жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори айнан шу мақсадга қаратилган.

Қарорга кўра, маъмурий судлар фаолиятини такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари сифатида:

• давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ва самарали ҳимоя этилишини устувор равишда таъминлаш;

• фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклашда суднинг фаол иштироки принципини қўллаш механизмларини кенгайтириш;

• давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш;

• маъмурий суд ишларини юритишда низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини такомиллаштириш;

• фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда маъмурий судларнинг ролини кучайтириш орқали аҳолининг суд тизимига бўлган ишончини янада ошириш;

• давлат органлари томонидан суд қарорлари ижро этилиши устидан назоратнинг таъсирчан механизмларини тўлиқ жорий этиш;

• маъмурий юстиция тизими ривожланган давлатлар тажрибаси асосида маъмурий судлар фаолиятини такомиллаштириб бориш каби муҳим масалалар белгиланди.

Шу ўринда давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш ва маъмурий суд ишларини юритишда низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини такомиллаштириш ҳам айни соҳанинг мустақил йўналишларидан бири этиб белгилангани алоҳида аҳамиятга эга эканини таъкидлаш жоиз. Чунки маъмурий судлар фаолиятининг пировард мақсади нафақат давлат органлари ва улар мансабдор шахслари фаолиятида содир этилган қонунбузилиши ҳолатларини бартараф этиш юзасидан қарорлар қабул қилиш, балки келгусида ҳам бундай ноқонуний ҳолатлар рўй беришининг олдини олишдан иборатдир.

Мазкур йўналишни бошқа ихтисослаштирилган судлар фаолиятидаги суд назорати билан муқояса қилиш мумкин. Хусусан, жиноят ишлари бўйича судлар фаолиятида дастлабки тергов устидан суд назорати тушунчаси мавжуд бўлиб, унга кўра, суд томонидан суриштирув ва дастлабки тергов органлари фаолия­тида қонунларга риоя этилиши устидан назорат олиб бориш ва уни таъминлаш бўйича муайян механизмлар яратилган ва ҳозирда амалиётда муваффақиятли қўлланилмоқда.

Маъмурий судлар фаолияти эса, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат бошқаруви органлари, маъмурий ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органлар, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари ё ҳаракатсизлигининг қонунга мувофиқлигини ўрганиш билан бевосита боғлиқдир. Шу маънода, маъмурий судларда суд назоратининг предмети мазкур маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг фуқаролар ва юридик шахслар, жумладан, тадбиркорлик субъектлари билан муносабатларида қонун устуворлиги тамойилига қатъий риоя этилиши, уларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган эркинликларига дахл қилмаслигини таъминлаш эканлиги англашилади.

Маъмурий суд ишларини юритишда низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини такомиллаштириш давлат органлари ва улар мансабдор шахсларининг фаолиятида йўл қўйилган қонунбузилиши ҳолатларини ортиқча сансалорликларсиз ўз вақтида бартараф этишга хизмат қилади.

Бу, биринчидан, фуқаролар ва юридик шахсларнинг бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини ўз вақтида тикланишини таъминласа; иккинчидан, маъмурий судларни бевосита суд аралашувисиз ҳам ҳал этилиши мумкин бўлган низоларни кўришдан холи қилиш асносида уларнинг иш юкламасини камайтиради.

Буларнинг барчаси, шубҳасиз, маъмурий судга тааллуқли бўлган ишларни синчковлик билан кўриш, иш сифати ва самарадорлигини оширишда муҳим омил бўлади.

Қарорда маъмурий судлар фаолияти самарадорлигини ошириш, уларнинг давлат органлари ва улар мансабдор шахслари фаолиятида қонунчиликка риоя этилишини таъминлашга оид маъмурий судлар фаолиятига жорий этиш ҳақидаги таклифларга розилик берилган.

Мазкур таклифларда:

• қарори, ҳаракати (ҳаракатсизлик) устидан шикоят қилинаётган давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакили суд мажлисида мажбурий иштирок этишини таъминлаш;

• маъмурий суд иш юритувида ишларнинг тезкор ва сифатли кўриб чиқилишини таъминлашга ҳамда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун қўшимча имкониятлар яратишга қаратилган дастлабки эшитув институтини жорий этиш назарда тутилган.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 188-моддасида маъмурий органлар, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари, улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги иш устидан шикоят қилинаётган қарорни қабул қилган ёки устидан шикоят қилинаётган ҳаракатни (ҳаракатсизликни) содир этган орган ёки мансабдор шахснинг вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши, мансабдор шахснинг вакиллари суд мажлисига келишини суд мажбурий деб топиши ва уларни тушунтиришлар бериш учун суд мажлисига чақириши белгиланган.

Бу қоидадан кўриниб турибдики, амалдаги кодексда айнан давлат органи мансабдор шахсининг суд мажлисида мажбурий иштирок этишини таъминлаш назарда тутилмаган. Келгусида мансабдор шахснинг шахсан ўзи ҳам суд мажлисида мажбурий иштирок этишини таъминлаш масаласининг ҳал этилиши уларнинг фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва манфаатларига дахл қиладиган қарорлар қабул қилишда қонунчилик талабларига қатъий риоя қилиши борасидаги масъулиятини сезиларли даражада оширади.

Маъмурий судлар фаолиятида янги институт – дастлабки эшитув институти жорий этилиши ҳам муҳим амалий аҳамиятга эга. Бинобарин, дастлабки эшитув институти жиноят ишлари бўйича судлар фаолиятига 2021 йил февраль ойида жорий этилган ва ҳозирги кунда самарали қўлланилмоқда.

Шу ўринда табиий савол туғилади: дастлабки эшитув институти қандай процессуал жараён ва унинг мақсади нималардан иборат?

Дастлабки эшитув институтининг мақсади — суд мажлисида йўл қўйилиши эҳтимоли бўлган процессуал қонунбузилишларининг олдини олиш ва маъмурий ишни суд мажлисида мукаммал кўриш учун тайёрлашдан иборат.

Маъмурий суд иш юритувида дастлабки эшитув қонунда назарда тутилган ҳолларда ўтказилади. Дастлабки эшитувда аризачининг талаблари ва жавобгарнинг эътирозлари аниқлаштирилади, аризадаги камчиликларни бартараф этиш чоралари кўрилади, талабларни исботлаш учун аризачига зарур далилларни ҳамда жавобгарга фикрни ёзма равишда тақдим этиш бўйича тушунтиришлар берилади. Шу маънода, дастлабки эшитувни ишни суд муҳокамасига тайёрлаш сифатида кўриш мумкин.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг аксарият нормалари фуқаролик процессуал қонунчилиги нормаларига монанд равишда қабул қилинган бўлса-да, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичига оид нормалари етарлича пухта баён этилмаган, хусусан, ишни судда кўришнинг мақсад ва вазифалари белгилаб берилмаган.

Қонунчиликдаги бундай бўшлиқни бартараф этиш мақсадида, Олий суд Пленумининг 2018 йил 19 майдаги “Маъмурий суд ишларини кўришда биринчи инс­танция суди томонидан процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарорида тегишли тушунтиришлар берилган бўлишига қарамай, бу нормаларнинг айнан процессуал қонунчиликда мустаҳкамлаб қўйилиши мақсадга мувофиқ бўлади.

Бундан ташқари Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 141-моддасида суд муҳокамаси ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги ажрим чиқарилган кундан эътиборан бир ойдан ошмаган муддатда тугалланиши белгиланган бўлиб, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш учун алоҳида муддат назарда тутилмаган.

Ҳолбуки, Фуқаролик процессуал кодексида фуқаролик ишларини суд муҳокамасига тайёрлаш ариза қабул қилинган ва фуқаролик иши қўзғатилган кундан эътиборан ўн кунлик муддатдан кечиктирмай амалга оширилиши, алоҳида ҳолларда, бу муддат ўта мураккаб ишлар бўйича судьянинг асослантирилган ажримига биноан йигирма кунга узайтирилиши белгиланган.

Маъмурий ишларни судга тайёрлаш учун алоҳида процессуал муддат кодексда назарда тутилмаганлиги ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш учун етарли имкон бермайди. Ишни суд муҳокамасига тайёрлашнинг пухта ўтказилмаслиги эса, суд муҳокамаси ва қабул қилинган суд ҳужжатининг сифатига салбий таъсир этиши мумкин.

Дастлабки эшитув ариза судга келиб тушган кундан эътиборан 20 кундан кечиктирмай ўтказилиши ва ушбу муддатни суд муҳокамаси учун белгиланган муддатга киритилмаслиги қонунчиликда мустаҳкамлаб қўйилиши маъмурий ишларни суд муҳокамасига пухта тайёрлаш, суд муҳокамасини сифатли ўтказиш, иш юзасидан қонуний ва асослантирилган суд қарорлари қабул қилинишида муҳим омил бўлади.

Президент қарорида маъмурий судга низоларни ҳал этиш жараёнида судга ҳурматсизлик қилиниши ва суднинг хусусий ажрими бўйича чоралар кўрмасликка оид ҳуқуқбузарликлар аниқланганда, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриш ваколатини бериш назарда тутилган. Бу билан ҳам маъмурий судлар фаолиятини тартибга солувчи процессуал қонунчиликдаги бўшлиқ тўлдирилмоқда.

Чунки Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс амалга киритилган даврда маъмурий судлар нафақат оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган маъмурий ишларни, балки маъмурий ҳуқуқбузарликларга оид ишларни ҳам кодексда белгиланган асос ва тартибларда кўриш ваколатига эга бўлган.

Ўз навбатида, 2021 йилдан бошлаб маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўриш жиноят ишлари бўйича судлар ваколатига ўтказилгач, маъмурий судларнинг низоларни ҳал этиш жараёнида судга ҳурматсизлик қилиниши ва суднинг хусусий ажрими бўйича чоралар кўрмасликка оид ҳуқуқбузарликлар аниқланганда, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриш ваколати қонунчиликда ўзининг аниқ ечимини топмай қолди. Суд амалиётидаги ушбу муаммо қонунчилик доирасида ҳал этилиши маъмурий судлар томонидан зарур ҳолларда ушбу механизмдан фойдаланиш имконини беради.

Хулоса ўрнида Олий суд, Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ҳамда Савдо-саноат палатасининг ишончнинг ҳимоя қилиниши принципини Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда алоҳида белгилаш ҳақидаги таклифи маъқуллангани ва маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш концепцияси тасдиқланганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Табиийки, ушбу ҳужжатларнинг ижросини таъминлаш келгусида маъмурий судлар фаолиятида процессуал қонунчиликни тўғри қўллаш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг давлат органлари ва уларнинг мансабдор шахслари билан муносабатлардаги ҳуқуқ ва эркинликларини самарали ҳимоя қилишда муҳим амалий аҳамиятга эга бўлади.

Абдурасул Эранов,

Судьялар олий мактабининг

“Маъмурий ҳуқуқ” кафедраси ўқитувчиси

Суд ҳокимиятининг асосий вазифаси – фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, қонунларни қўллашда қонунийлик ҳамда адолатни таъминлашдан иборат. Мамлакатимиз ҳаётининг барча соҳаларида амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар, ўз навбатида, иш бўйича барча ҳолатлар суд томонидан ҳар томонлама текширилиб, далилларга холисона баҳо берилишига, оқлов ҳукмлари кўпайишига асос яратмоқда. Натижада фуқароларнинг судга бўлган ишончи ортмоқда.

Ўзбекистон Президентининг 2024 йил 10 июнда имзоланган “Тезкор қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони суд-ҳуқуқ тизимидаги самарадор ислоҳотларнинг изчил давоми бўлди.

Фармон билан суд-ҳуқуқ тизимида замонавий талаблар ва халқаро стандартлар асосида ишни судга қадар юритиш босқичида тергов судьяси лавозими жорий этилиши белгиланди.

Тергов судьяси – Ўзбекистон суд тизими учун янги институт бўлиб, унинг олдига жуда муҳим мақсад ва вазифалар қўйилди. Бу лавозим жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида жорий этилди.

Ривожланган давлатлар юрисдикциясида турли кўринишларда муваффақиятли қўлланиб келинаётган мазкур амалиётлар миллий қонунчилигимизга, қолаверса, миллий менталитетимизга уйғун тарзда ишлаб чиқилди.

Шу ўринда яқинда “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинганини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Мазкур қонун билан бир қатор қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Жумладан, Жиноят-процессуал кодекси “Тергов судьясининг ваколатлари” номли 31-1-модда билан тўлдирилди. Унга кўра, тергов судьяси якка ўзи иш юритади. Судга қадар иш юритиш босқичида шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга оширади.

Тергов судьяси ўз ваколатидан келиб чиқиб, қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш, қамоқда сақлаш ёки уй қамоғи муддатини узайтириш, ушлаб туриш муддатини қирқ саккиз соатгача узайтириш тўғрисидаги илтимосномаларни кўриб чиқади.

Шунингдек, паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш, шу каби айбланувчининг тиббий муассасада бўлиш муддатини узайтириш, мурдани эксгумация қилиш, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш ҳамда прокурорнинг гувоҳ ва жабрланувчининг (фуқаровий даъвогарнинг) кўрсатувларини олдиндан мустаҳкамлаш тўғрисидаги илтимосномаларини кўриб чиқиш, тинтув ўтказиш, телефон ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш, мол-мулкни хатлаш тўғрисидаги илтимосномаларни кўриб чиқиш ҳам тергов судьялари томонидан амалга оширилади.

Тергов судьяси ўз фаолиятини мустақил амалга оширади ва у фақат қонунга бўйсунади. Тергов судьясига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай вазифалар юклатилишига йўл қўйилмайди.

Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, уларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, қонун устуворлигига эришиш, адолатни таъминлашда мутлақо янги тергов судьяси институтининг жорий қилингани суд-ҳуқуқ ислоҳотида янги даврни бошлаб берди. Дарҳақиқат, тергов судьяси институти суд тизимида қисқа вақт ичида ўз ўрнига эга бўлиши дастлабки кунларданоқ кўзга ташлана бошлади.

Мазкур янги институт суриштирув ва тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ишончли ҳимоя қилишга ва аҳолининг судларга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Мустақил ва холис институт сифатида давлат ва жамият ҳаётида мустаҳкам ўрин эгаллайди.

Олим ҲАЙИТОВ,

Самарқанд вилояти суди раиси

Аввало шуни айтиш керакки, гиёҳвандлик воситаларини божхона назоратини четлаб ёки божхона назоратидан яшириб, Ўзбекистон Республикаси чегарасидан ўтказиш контрабанда жинояти таркибини ташкил этади. Бундай жиноятга ўта хавфли қилмиш сифатида қаралади ва уни содир этган шахс ёки шахсларга нисбатан жазонинг муқаррарлиги таъминланади.

Яқинда судда Жиноят кодексининг 28,246-моддаси 2-қисми ва 25,273-моддаси 5-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этган Анвар Умрзоқовга (исм-шарифлар ўзгартирилган) тегишли жиноят иши мазмунан кўриб чиқилди. Суд судланувчига айбланган ҳар бир мода бўйича алоҳида-алоҳида жазо тайинлаб, Жиноят кодексининг 59-моддаси тартибида, тайинланган жазоларни қўшиш йўли билан узил-кесил ўн икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш тўғрисида ҳукм ўқиди…

Мазкур жиноят иши тафсилотига тўхталишдан олдин аср вабоси номини олган ушбу иллатнинг аянчли оқибатларини яна бир марта эслаш ўринлидир. Гап шундаки, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар муомаласи инсониятни таназзул ботқоғига тортади. Чегара ва миллат танламайдиган бу офат ҳар қандай жамиятда криминоген вазиятга, шу каби иқтисодий ва маънавий негизга салбий таъсир кўрсатади. Аксарият ҳолларда уюшган жиноятчилик билан боғлиқ ҳолда содир этилиши бу жиноий қилмишнинг ижтимоий хавфлилигини янада оширади.

Мутахассисларнинг фикрича, наркотик воситалар таъсирида кишининг руҳияти бузилади, фикрлаш қобилияти заифлашади, бош мия, асаб толалари зарарланади. Шундан сўнг одам ўзи, оиласи ва атрофдагиларга нисбатан лоқайд, эътиборсиз, бемеҳр ва қаҳрли бўлиб қолади.

Оқибатда гиёҳвандлик моддалари инсоннинг ҳаётий ўта муҳим аъзоларида сурункали оғир хасталикларни келтириб чиқаради.

Статистик маълумотларга қараганда, дунё бўйича ҳар йили 200 мингдан ортиқ инсон гиёҳвандлик оқибатида ҳаётдан бевақт кўз юммоқда. Яна бир ачинарли ҳолат шундан иборатки, бугунги кунда дунёда 500 миллиондан ортиқ одам гиёҳвандлик дардига чалинган. Уларнинг аксариятини 30 ёшгача бўлганлар ташкил этиши ғоятда ачинарлидир.

Бундан ташқари дунёда гиёҳвандликка ружу қўйиш оқибатида содир этилаётган мудҳиш жиноятлар сони тобора ошиб бормоқда.

Мамлакатимизда соғлом турмуш тарзини қарор топтириш, фуқароларнинг ҳаёти хавфсизлигини таъминлаш, уларнинг сиҳат-саломатлигини асраб-авайлашга устувор вазифа сифатида қаралади. Ҳар йили айни мақсад йўлида жуда катта миқдорда давлат бюджет маблағлари йўналтирилади.

Шунингдек, ташкилий-ҳуқуқий чора-тадбирлар ҳам изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Жумладан, “Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар тўғрисида”, “Фуқаролар соғлиғини сақлаш тўғрисида”, “Озиқ-овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида”, “Сурункали алкоголизм, гиёҳвандлик ёки заҳарвандликка мубтало бўлган беморларни мажбурий даволаш тўғрисида”ги қонунларнинг қабул қилингани — гиёҳвандлик балосига қарши курашда муҳим ҳуқуқий асос бўлмоқда. Энг асосийси, судлар томонидан гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятлар учун жазонинг муқаррарлиги таъминланмоқда.

Энди юқоридаги воқеа тафсилотига қайтадиган бўлсак, тақдир экан, хатирчилик Анвар Ургут туманидан уйланди. Шу сабабли оиласи билан тез-тез Ургут туманига бориб-келиб турарди. Бир гал қайнотасининг қўшни республикада яшайдиган қариндошлари келганда, улар билан танишиб қолади. Шундан сўнг у қўшни юртлик қариндошидан гиёҳвандлик воситаси олди-соттиси билан шуғулланадиган “Ҳасан” исмли шахснинг телефон рақамини олади.

Кейинроқ эса, Анвар “Ҳасан”га қўнғироқ қилиб, ўзини таништиради.

Орадан бир неча кун ўтгач эса, яна қўнғироқ қилиб, муддаосини айтади, яъни гиёҳвандлик воситаси олди-соттиси билан шуғулланиб, даромад кўриш ниятида эканини билдиради.

Аммо “Ҳасан” унинг сўзларини эшитгач, ўзининг шартини айтади: насияга мол бермайман, фақат нақд пулга сотаман, дейди.

Бироқ Анварнинг катта миқдордаги маблағи йўқ эди. Шу сабабли “Ҳасан” билан муносабатлари узилиб қолади. Бироқ орадан бир неча ой ўтгач, у танишига яна қўнғироқ қилади. Бунга Навоий вилоятида яшайдиган “Бекзод” исмли кимса билан танишиб қолгани сабаб бўлганди. Чунки “Бекзод” гиёҳвандлик воситасини олиб келса, сотиб олишга ишонтирганди.

— Панжикентлик “Мардон” исмли шахсни танийман, — дейди “Ҳасан” Анварга жавобан. — Эллик ёшларда. У шундай ишга пул тикмоқчи. “Мардон” билан келишиб, иш қилишингиз мумкин.

Бу таклиф Анварга ҳам маъқул тушади. У дарҳол қўшни республикага отланади. Аввал “Ҳасан” билан учрашади, сўнг унинг ёрдамида “Мардон” билан танишади ва ўзаро келишиб олишади. Келишувга кўра, “Мардон” 5 килограмм гиёҳвандлик воситаси учун “юк” эгасига 9 минг 150 АҚШ доллари бериши керак. Анвар заҳри қотилни Ўзбекистонга олиб ўтгач, унинг ҳар бир килосини 16 минг АҚШ долларидан “Бекзод”га сотади, ўртадаги фойдани эса, “Мардон” билан тенг тақсимлаб олишади.

Қисқаси, панжикентлик “Алишер” исмли кимса билан ҳам савдо пишади. “Мардон”дан 5 килограмм гиёҳвандлик воситаси учун олдиндан 9 минг 150 АҚШ доллари олган “Алишер” орадан тўрт-беш кун ўтгач, Анварга қўнғироқ қилиб, “WhatsApp” мессенжери орқали Ўзбекистондаги гиёҳвандлик моддаси жойлашган манзилни юборишини айтади. Шундан сўнг улар иш бўйича боғланиб туришга келишиб олишади.

Ўз навбатида, Анвар “Бекзод”га “яқинда юк келади, пулни тайёрлаб қўй”, деб тайинлайди. 2024 йилнинг 14 октябрь куни “Алишер” “WhatsApp” мессенжери орқали Анварга 1 978,76 грамм гиёҳвандлик воситаси яшириб қўйилган Самарқанд шаҳридан Қарши шаҳрига ўтишдаги “Қарши айланмаси” яқинидаги жойнинг локациясини юборади.

Буни эшитиб, тезда бойиб кетиш орзусида юрган А. Умрзоқов манзилга шошилади.

Ҳақиқатан ҳам, “юк” Алишер айтган жойда яшириб қўйилган экан. А. Умрзоқов ўзида йўқ қувониб, иккита ўрамдаги “опий” гиёҳвандлик воситаларини олиб, сумкага жойлаштиради. Кейин эса, заҳри қотилни “Бекзод”нинг олдига олиб келиб, 32 минг АҚШ доллари эвазига пуллаётган вақтда ашёвий далиллар билан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан қўлга олинади.

Албатта, ҳаётда ҳеч қайси жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Суда А. Умрзоқовнинг жиноий қилмиши унинг ўз айбига тўлиқ иқрорлик билдириб берган кўрсатмаларидан ташқари гувоҳларнинг кўрсатмалари, олиб қўйиш, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш, судланувчининг уяли алоқа воситаси ва фуқаролик паспортини кўздан кечириш баённомалари ҳамда уларга илова қилинган фотожадваллар, судга оид кимёвий ва наркологик хулосалар каби далиллар билан тўлиқ ўз исботини топди.

Суд ҳукми билан А. Умрзоқовга ўн икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Хулоса ўрнида шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, аср вабоси бўлмиш гиёҳвандлик иллати одам соғлиғи ва руҳия­тига путур етказиб, охир-оқибат инсон ҳаётини издан чиқаради. Бу эса, ўз навбатида, оилаларни пароканда қилиб, жамиятда жиноятчилик, турли оғир касалликларнинг кўпайишига сабаб бўлади.

Бинобарин, гиёҳвандликка қарши курашиш ҳар биримизнинг бурчимиз ҳисобланади. Чунки бу келажак авлод тақдирига бевосита дахлдор масаладир.

Баҳодир АЛИҚУЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Навоий шаҳар суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

2024 йилда жиноят ишлари бўйича судлар томонидан 77 995 нафар шахсга нисбатан 61 481 та жиноят иши кўриб чиқилди.

723 нафар шахс оқланиб, реабилитация қилинди.

Судланган шахслар сони 61 502 нафарни ташкил этиб, шундан 20 659 нафар шахсга озодликдан махрум қилиш ва 39 763 нафарига бошқа турдаги жазолар тайинланди, 1 080 нафар шахс шартли ҳукм қилинди. Судланган шахсларнинг 54 370 нафари эркак, 7 132 нафари аёл, 22 757 нафари ёшлар (шу жумладан 2 214 нафари вояга етмаган) ва 2 637 нафари 60 ёшдан ошган шахслар.

7 956 нафар шахс озодликдан маҳрум этиш билан боғлиқ бўлмаган жазолар тайинланиши муносабати билан суд залида қамоқдан озод қилинди, 33 151 нафари жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилинди, 11 581 нафарига тайинланган жазоси енгили билан алмаштирилди ва 14 991 нафар шахсга нисбатан дастлабки тергов органлари томонидан асоссиз равишда қўйилган моддалар айбловдан чиқариб ташланди ёки қайта малакаланди.

124 нафар шахсга (ёшлар, аёллар ва бошқалар) кафолат хатлари асосида озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазолар тайинланган.

33 146 нафар шахс жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиниб, 11 581 нафар шахснинг жазоси енгилроғи билан алмаштирилди.

Ҳисобот даврида кўрилган жиноят ишларнинг аксариятини фирибгарлик, транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш, ўғрилик, гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш ва бошқа ҳаракатлар, ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш, ҳужжатлар, штамплар, муҳрлар, бланкалар тайёрлаш, уларни қалбакилаштириш, сотиш ёки улардан фойдаланиш, қасддан баданга енгил шикаст етказиш, безорилик, қасддан баданга ўртача оғир шикаст етказиш ҳамда гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини кўзлаб қонунга хилоф равишда тайёрлаш, олиш, сақлаш ва бошқа ҳаракатлар қилиш, шунингдек уларни қонунга хилоф равишда ўтказиш билан боғлиқ жиноятлар ташкил этади.

Ярашув институтининг самарали қўлланилиши натижасида 13 434 нафар шахс жиноий жавобгарликдан озод этилди.

Апелляция тартибида 11 992 нафар шахсга нисбатан 8 740 та жиноят иши кўриб чиқилди. 482 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 2 598 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Кассация тартибида 4 497 нафар шахсга нисбатан 4 025 та жиноят иши кўриб чиқилди. 322 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 1 001 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Тафтиш тартибида 5 993 нафар шахсга нисбатан 5 048 та жиноят иши кўриб чиқилди. 172 нафар шахсга нисбатан қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 700 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 1 269 нафар шахсга нисбатан 1 103 та жиноят иши кўриб чиқилди. 163 нафар шахсга нисбатан қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 281 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

2024 йилда жиноят ишлари бўйича судлар томонидан 740 994 нафар шахсга нисбатан 613 142 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилиб, 469 568 нафар шахсга нисбатан маъмурий жазолар қўлланилди.

Ярашилганлиги муносабати билан 94 886 нафар шахс маъмурий жавобгарликдан озод этилди.

Кўрилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг аксариятини майда безорилик, автомобиль транспортида йўловчилар ташиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланиш, ички ишлар органлари ходимининг қонуний талабларини бажармаслик, ҳақорат қилиш, электр, иссиқлик энергияси, газдан фойдаланиш қоидаларини бузиш, транспорт воситалари ҳайдовчиларининг йўл ҳаракати қоидаларини бузиши жабрланувчига енгил тан жароҳати ёки анча миқдорда моддий зарар етказилишига олиб келиши, савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш, жамоат жойларида алкоголь маҳсулотини истеъмол қилиш, транспорт воситаларини маст ҳолда бошқариш ва совуқ қуролни ёки совуқ қурол сифатида фойдаланиши мумкин бўлган ашёларни олиб юриш билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар ташкил этади.

Апелляция тартибида 9 899 нафар шахсга нисбатан 8 297 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 2 581 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 2 945 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Кассация тартибида 7 124 нафар шахсга нисбатан 6 657 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 2 644 нафар шахсга нисбатан биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 1 863 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 1 919 нафар шахсга нисбатан 1 769 та маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш кўриб чиқилди. 359 нафар шахсга нисбатан қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорлар бекор қилиниб, 464 нафар шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

2024 йилда фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан 5,6 трлн. cўмдан зиёд мажбурий тўловлар (вояга етмаган болалар учун алимент, иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар, ёзма битимга асосланган ва қарздор томонидан тан олинган талаблар, коммунал хизматлар бўйича қарздорлик тўловлари ва бошқалар) ни ундириш ҳақида 964 195 та суд буйруғи чиқарилди.

Шунингдек, 533 019 та фуқаролик иши кўриб чиқилиб, уларнинг 405 252 таси бўйича талаблар қаноатлантирилган бўлса, 63 940 таси бўйича талабларни қаноатлантиришдан рад қилинган, 57 349 таси бўйича даъволар кўрмасдан қолдирилган бўлса, 6 478 таси бўйича ишни юритиш тугатилган.

Кўриб тамомланган фуқаролик ишлардан 177 711 таси битимлар, 63 843 таси никоҳдан ажратиш, 21 043 таси уй-жой муносабатлари, 20 539 таси алоҳида тоифадаги ишлар, 8 029 таси ўзбошимчалик билан қурилган уй-жой ёки қурилмани бузиш ҳамда 3 405 таси оталикни белгилаш билан боғлиқ ва бошқа тоифадаги ишларни ташкил қилади.

Никоҳдан ажратишга оид кўрилган ишлар таҳлилига кўра, кўриб тамомланган ишларнинг 32 217 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган (никоҳлар бекор қилинган), 23 569 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган (никоҳлар бекор қилинмаган), 5 832 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 2 225 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

3 217 та ишга тиклашга доир кўриб тамомланган ишларнинг 1 456 таси бўйича даъво талаблари қаноатлантирилган, 1 219 таси бўйича даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган, 459 таси кўрмасдан қолдирилган ҳамда 83 та даъво бўйича ишни юритиш тугатилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган судларнинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатлари томонидан апелляция тартибида 12 116 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 2 283 та қарор бекор қилиниб, 797 та суд қарори ўзгартирилди. Кассация тартибида 5 411 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 974 та қарор бекор қилиниб, 416 та суд қарори ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 4 525 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 422 та қарор бекор қилиниб, 109 та суд қарори ўзгартирилди.

Олий суднинг Фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 227 та иш кўриб чиқилди. Қуйи судлар томонидан чиқарилган 89 та қарор бекор қилиниб, 26 та суд қарори ўзгартирилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

2024 йилда иқтисодий судлар томонидан биринчи инстанцияда 436 102 та иш кўриб чиқилиб, ҳал этилди. Шундан даъвогарлар фойдасига 27,5 трлн. сўм ундириш ҳақида суд қарорлари қабул қилинган.

Ўтган даврда энг кўп ишлар Тошкент шаҳар, Тошкент, Сурхондарё, Жиззах ва Фарғона вилоятлари иқтисодий судлари томонидан кўриб, ҳал этилган.

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини ҳуқуқий ҳимоя қилишга оид 68 567 та иқтисодий иш кўриб чиқилди ҳамда улар фойдасига 6,7 трлн. сўм миқдорида маблағ ундирилиши белгиланди.

Ҳисобот даврида иқтисодий судларда кўрилган ишларнинг асосий қисмини банклардаги ҳисобварақлар бўйича операцияларни тўхтатиб туриш, маҳсулот етказиб бериш, коммунал хизмат кўрсатиш, тўловга қобилиятсизликка оид ҳамда кредит шартномаларидан келиб чиқадиган низолар ташкил этди.

Апелляция тартибида 6 257 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 852 та қарор бекор қилиниб, 607 та суд қарори ўзгартирилди.

Кассация тартибида 2 250 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 390 та қарор бекор қилиниб, 253 та суд қарори ўзгартирилди.

Тафтиш тартибида 2 360 та иқтисодий иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 255 та қарор бекор қилиниб, 94 та суд қарори ўзгартирилди.

Олий суднинг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 426 та иш кўриб чиқилди. Қуйи судлар томонидан чиқарилган 136 та қарор бекор қилиниб, 30 та суд қарори ўзгартирилди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

2024 йилда маъмурий судлар томонидан оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 15 373 та иш кўриб чиқилди. Бунинг натижасида 6 338 та фуқаро ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари тикланди.

Ҳисобот даврида маъмурий ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг, мансабдор шахсларининг қарорлари устидан шикоят қилиш тўғрисидаги 6 991 та иш кўриб чиқилди. Хусусан, ҳоким қарорини ҳақиқий эмас деб топиш билан боғлиқ кўриб тамомланган ишлар сони 2 720 тани ташкил қилиб, шундан жисмоний ва юридик шахсларнинг 933 та аризаси қаноатлантирилган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган маъмурий судлар томонидан апелляция тартибида 3 174 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 385 та қарор бекор қилиниб, 14 та қарор ўзгартирилди. Кассация тартибида 1 208 та иш кўриб чиқилди. Биринчи инстанция судлари томонидан чиқарилган 130 та қарор бекор қилиниб, 4 та қарор ўзгартирилди. Тафтиш тартибида 1 649 та иш кўриб чиқилди. Қуйи инстанция судлари томонидан чиқарилган 141 та қарор бекор қилиниб, 2 та қарор ўзгартирилди.

Олий суднинг Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибида 2 132 та шикоят ва протест ўрганиб чиқилиб, шундан 309 таси иш материаллари асосида кўриб чиқилди. Натижада қуйи судлар томонидан чиқарилган қарорларнинг 95 таси бекор қилинди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

Кейинги йилларда мамлакатимизда барча соҳалар қатори суд-ҳуқуқ тизимида ҳам кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Маъмурий суд соҳасидаги янгиланишлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқларининг самарали ҳимоясини кафолатли таъминлаш, одил судлов самарадорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Айниқса, Президентимизнинг 2025 йил 30 январда қабул қилинган “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишнинг замонавий механизмлари­ни жорий этиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғ­рисида”ги қарори бу борадаги ислоҳотларнинг изчил давоми сифатида эътироф этилаётгани бежиз эмас.

Ушбу қарорга мувофиқ:

• давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ва самарали ҳимоя этилишини устувор равишда таъминлаш;

• фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклашда суднинг фаол иштироки принципини қўллаш механизмларини кенгайтириш;

• давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг фаолияти устидан самарали суд назоратини ўрнатиш;

• маъмурий суд ишларини юритишда низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини такомиллаштириш;

• фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда маъмурий судларнинг ролини кучайтириш орқали аҳолининг суд тизимига бўлган ишончини янада ошириш;

• давлат органлари томонидан суд қарорлари ижро этилиши устидан назоратнинг таъсирчан механизмларини тўлиқ жорий этиш;

• маъмурий юстиция тизими ривожланган давлатлар тажрибаси асосида маъмурий судлар фаолиятини такомиллаштириб бориш асосий йўналишлар сифатида белгиланди.

Президент қарорида қонунга ва судга нисбатан ҳурмат муносабатини шакллантириш масаласига устувор аҳамият берилган. Шу мақсадда қарори, ҳаракати ё ҳаракатсизлиги устидан шикоят қилинган давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакили суд мажлисида мажбурий иштирок этишини таъминлашга қаратилган қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш масаласи кун тартибига қўйилди.

Бўлажак қонун лойиҳасида, жумладан:

• давлат органи қарори ёки унинг мансабдор шахси ҳаракати ё ҳаракатсизлиги устидан берилган аризани маъмурий судларда кўришда мансабдор шахс ёки унинг вакили зарур тушунтиришлар бериш учун суд муҳокамасида иштирок этиши шарт ҳисобланиши;

• давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакили иштирок этиши зарур деб топилган ҳолларда маъмурий ишни кўриб чиқиш кейинга қолдирилиши, унинг иштироки ишнинг ҳар томонлама, тўлиқ ва тўғри ҳал қилинишига тўсқинлик қилмаган тақдирда, иш давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакили иштирокисиз кўриб чиқилиши;

• давлат органи мансабдор шахси ёки унинг вакили суд муҳокамасига келмаган ва унинг келмаганлиги суд томонидан узрли деб топилмаган тақдирда, мансабдор шахсга нисбатан суд жаримаси қўлланилишини белгилаш назарда тутилди.

Шунингдек, илғор хорижий тажрибадан келиб чиққан ҳолда, маъмурий суд иш юритувида ишларнинг тезкор ва сифатли кўриб чиқилишини таъминлашга ҳамда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун қўшимча имкониятлар яратишга қаратилган дастлабки эшитув институтини жорий этиш белгиланмоқда.

Унга кўра:

• маъмурий суд иш юритувида дастлабки эшитув қонунда назарда тутилган ҳолларда ўтказилади;

• дастлабки эшитувда аризачининг талаблари ва жавобгарнинг эътирозлари аниқлаштирилади, аризадаги камчиликларни бартараф этиш чоралари кўрилади;

• талабларни исботлаш учун аризачига зарур далилларни ҳамда жавобгарга фикрни ёзма равишда тақдим этиш бўйича тушунтиришлар берилади;

• аризадаги талаблар ва ишдаги далилларга судья томонидан дастлабки ҳуқуқий баҳо берилади, яъни талабларни аниқлаштириш, ишга дахлдор бўлмаган тарафларни алмаштириш, қўшимча жавобгарни жалб қилиш ва бошқалар амалга оширилади. Бунда кўрилаётган ишнинг мазмунан ҳал этилиши бўйича якуний фикр билдиришга йўл қўйилмайди;

• дастлабки эшитув ариза судга келиб тушган кундан эътиборан йигирма кундан кечиктирмай ўтказилади, ушбу муддат суд муҳокамаси учун белгиланган муддатга киритилмайди;

• дастлабки эшитув натижасига кўра, аризани қайтариш ёки иш бўйича суд муҳокамасини тайинлаш тўғрисида ажрим чиқарилади.

Маъмурий судларнинг нуфузи ва ролини кучайтириш мақсадида Президент қарори билан маъмурий судга низоларни ҳал этиш жараёнида судга ҳурматсизлик қилиниши ва суднинг хусусий ажрими бўйича чоралар кўрмасликка оид ҳуқуқбузарликлар аниқланганда, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриш ваколати берилмоқда.

Маъмурий суд соҳасида амалга оширилиши белгиланган ушбу ислоҳотлар кенг қамровли ва уни амалга ошириш жараёни муайян вазифалар бажарилишини талаб қилади. Шу сабабли Президент Қарорининг 7-банди билан Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш концепцияси ҳамда Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш бўйича идоралараро комиссия тасдиқланди.

Ривожланган мамлакатларда айнан маъмурий судлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ижро органлари томонидан бузилишининг олдини олишда, уларни ғайриқонуний қарорлар, ҳаракатлар ё ҳаракатсизликдан ҳимоя қилишда муҳим ўрин эгаллайди.

Шу маънода давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг самарали ҳимоя этилишини таъминлаш ҳамда маъмурий суд ишларини юритишни такомиллаштириш зарур.

Шунинг учун Концепциянинг:

– “Маъмурий суд ишларини юритишда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш механизмларини такомиллаштириш” деб номланувчи бўлимида 20 та вазифа;

– “Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклашда суднинг фаол иштироки принципини қўллаш механизмларини кенгайтириш” деб номланувчи бўлимида 5 та вазифа;

– “Маъмурий суд ишларини юритишга халқаро стандартларга ва илғор хорижий тажрибага мувофиқ янги институт ва тартибларни жорий этиш” деб номланувчи бўлимида 13 та вазифа – жами 38 та вазифа белгилаб берилди.

Президент қарори билан тасдиқланган Идоралараро комиссия зиммасига ҳам қатор вазифалар юкланган. Хусусан, Комиссия уч ой муддатда янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳасини тайёрлаш жараёнига халқаро ташкилотларнинг экспертлари ва мутахассисларини жалб этиш масаласи кўриб чиқилишини таъминлаши ҳамда 2026 йил 1 июлга қадар янги таҳрирдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс лойиҳасини белгиланган тартибда Президент Администрациясига киритиши лозим.

Мухтасар айтганда, Ўзбекистон Президентининг суд-ҳуқуқ соҳасини ривожлантиришга қаратилган мазкур қарори “Инсон қадри учун” ғояси асосида қабул қилинган бўлиб, у адолатли суд тизимини шакллантириш, халқ манфаати ва инсон қадр-қимматини суд йўли орқали самарали ҳимоя қилиш ҳамда фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини янада оширишга хизмат қилади.

Акмал Муродов,

Навоий вилояти

маъмурий суди раиси