Мингбулоқ туманида яшовчи Назокат Акмалова (исм-шарифлар ўзгартирилган) 1996 йилда Анвар Акмалов билан турмуш қуриб, уч нафар фарзандли бўлди. Бироқ асоссиз шубҳа-гумонларга берилган эри уни 2021 йилда кенжа фарзанди билан уйидан чиқариб юборди.

“Уят ўлимдан қаттиқ”, деганларидек, Н. Акмалова маҳалла-кўй, қўни-қўшнилар олдида мулзам бўлишни истамай дастлаб ота ҳовлисида, кейинчалик ижара уйида яшаб юрди. Ўтган йилнинг охирида у оиласини сақлаб қолиш ва фарзандлари тақдирини ўйлаб, умид билан уйи эшигини таққиллатди. Турмуш ўртоғидан оилани тиклаш ва бирга яшашга изн сўради. Бироқ онаизорнинг ўтинчи, ялиниб-ёлворишлари тошбағир эркакнинг кўнглини юмшата олмади. Устига-устак, А. Акмалов ҳали қонуний никоҳини бекор қилмай туриб, шаърий никоҳ асосида бошқа аёлга уйланиб олган экан.

Вояга етмаган фарзанди билан уйидан чиқариб юборилган Н. Акмалова охир-оқибат судга мурожаат қилиш энг тўғри йўл эканини англаб етди.

Фуқаролик ишлари бўйича Нманган туманлараро суди унинг даъво аризасини кўриб чиқиб, қаноатлантирди. Суд қарорига асосан Назокат Акмалова бир нафар вояга етмаган фарзанди билан ҳовлидаги барча иморатлар ва коммунал хизмат объектларидан фойдаланиш ҳуқуқи билан ўз уйига киритиб қўйилди. Шу тариқа аёлнинг ҳуқуқлари тикланди.

Конституциямиз ва миллий қонунчилигимизда ҳар бир инсоннинг яшаш, уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқи кафолатланган. Уларга дахл қилишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Зеро, мамлакатимизда инсон қадри ва ҳуқуқлари ҳамма нарсадан устундир.

Майрамхон СИДИҚОВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Наманган туманлараро

суди судьяси

Юртимизда инсон қадрини улуғлаш, унинг манфаатларини таъминлаш давлат сиёсатининг асосий йўналиши этиб белгиланган. Юртимизда ҳар бир одамнинг тинч ва бахтли ҳаёт кечириши учун зарур шароит ва имконият яратилмоқда. Бу ўз навбатида, ҳар бир юртдошимизни мамлакатимиз равнақи ва тараққиётига муносиб ҳисса қўшиш, амалдаги қонунларга риоя қилиб, ҳалол яшашга ундайди.

Аслини олганда, ўзи, оиласи ва фарзандлари тинчини ўйлаган, эртанги ҳаёти осуда кечишини истаган одам ҳеч қачон жиноий қилмишларга қўл урмайди, ҳалолликни фао­лиятининг асосий мезони деб билади.

Афсуски, ҳаётда баъзан бунинг тескарисини ҳам учратиш мумкин.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Сирдарё вилояти бошқармаси томонидан Ховос туманидаги 14-сонли Болалар мусиқа ва санъат мактабида текшириш ўтказилганда, ушбу ўқув даргоҳида 2020 йил 1 январдан 2022 йил 10 сентябргача бўлган даврда ишчи-ходимларга 151 миллион 397 минг 424 сўм ортиқча тўловга йўл қўйилгани аниқланди.

Бунга мактаб бош ҳисобчиси Ж. Салоҳиддинованинг мансаб мақеини суиистеъмол қилгани сабаб бўлган. У мактаб директори Жавлон Искандаров билан олдиндан ўзаро жиноий тил бириктириб, ўзига ишониб топширилган, ихтиёридаги ўзганинг жуда кўп миқдордаги мулкини такроран талон-торож қилиш ҳамда содир этилган ўзлаштириш жиноятини яшириш мақсадида расмий ҳужжатларга сохта ёзув ва маълумотлар киритган.

Хусусан, ҳамтовоқлар ўзаро келишган ҳолда Бюджет кодекси, “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги қонун, Адлия вазирлиги томонидан 2012 йил 22 декабрда 2169-рақам билан давлат рўйхатидан ўтказилган “Бюджет таш­килотларида бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги йўриқнома, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 16 апрелдаги 232-сонли ва 2020 йил 21 сентябрдаги 575-сонли қарорларида ходимларга 2020 йил 16 апрелдан 2022 йил 11 октябрга қадар, кейинчалик 2021 йил 1 январгача Моддий рағбатлантириш махсус жамғармаси ҳамда Директор жамғармаси маблағлари ҳисобидан тўловлар ҳисобланишини тўхтатиб туриш белгиланган бўлса-да, мазкур талабларга зид равишда иш тутган. Бунинг натижасида йигирма тўрт нафар ўқитувчи ва мактаб директори Ж. Искандаровга 35 миллион 253 минг 187 сўм ортиқча рағбатлантириш пули тўланган.

Бундан ташқари Ж. Салоҳиддинова Ж. Искандаров билан яна тил бириктириб, 2020 йилнинг мартидан декабрь ойига қадар 9 ҳолатда 23 миллион 733 минг 600 сўм маблағни “UzAsbo” электрон дастурига ёлғон маълумотларни киритиш орқали ортиқча ҳисоблаган. Ушбу жиноий ҳаракат орқали улар 23 миллион 733 минг 600 сўм бюджет маблағини растрата қилиш йўли билан ўзлаштиришган.

Булар ҳали ҳаммаси эмас. “Ўзини хон, кўланкасини майдон” санаган Ж. Салоҳиддинова 2021 йил январидан август ойига қадар мактаб директори ва ўринбосарига 8 ҳолатда 14 миллион 224 минг 500 сўмни бирон-бир асослантирувчи ҳужжатсиз тўлаб берган. Бу тарзда давлат бюджет маблағлари ҳисобидан ҳотамтойлик қилиш 2022 йилда ҳам давом этган.

Аниқроғи, 8 ҳолатда 14 миллион 224 минг 500 сўм талон-торож қилинган.

Яқинда мусиқа ва санъат мактабида бюджет маблағларини ўзлаштириш ва талон-торож этилгани билан боғлиқ қинғирликлар бўйича қўзғатилган жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд Ж. Салоҳиддиновани Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди ва 209-моддаси 2-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди.

Етказилган зарар қоплангани ҳамда жиноят ишининг Ж. Искандаровга тегишли қисми тергов чоғида тугатилгани инобатга олиниб, унга нисбатан икки йил муддатга давлат органларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолиш шарти билан уч йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.

Мансаб мавқеини суиистеъмол қилиш, ўзига ишониб топширилган ва ихтиёрида бўлган ўзганинг жуда кўп миқдордаги мулкини такроран талон-торож этиш ҳамда расмий ҳужжатларга сохта ёзув ва маълумотлар киритиш бир оиланинг бекаси, икки нафар фарзанднинг онаси Ж. Салоҳиддиновани ана шундай мулзам қилди.

Бу жиноят иши тафсилотларини баён этишдан кўзланган мақсад қинғирлик ҳеч қачон яхшиликка олиб бормаслигини таъкидлашдан иборат.

Зеро, бу бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,журналист

Мамлакатимизда барча соҳаларда қатъият билан амалга оширилаётган ислоҳотлар, шунингдек, хусусий мулк дахлсизлиги ва шартнома тузиш эркинлиги кафолатлари турли кўринишдаги ҳуқуқий муносабатларни янада кенгайтирмоқда.

Маълумки, амалдаги Фуқаролик кодексининг 101-моддасида фуқаролар ва юридик шахсларнинг фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини белгилаш, ўзгартириш ёки бекор қилишга қаратилган ҳаракатлари битим ҳисобланиши қайд этилган. Битим ҳуқуқ ва мажбуриятларни юзага келтиради. Шу боис битим тузишда ҳар бир фуқаро ундан келиб чиқадиган ҳуқуқий оқибатларни чуқур англаб етиши лозим. Ана шунда битим билан боғлиқ низоларнинг олди олинади.

Суд амалиётида битимни ҳақиқий эмас, деб топиш, битим тузиш асосида мулкка эгалик қилган шахс иккинчи тарафни турар жой ёки бошқа бинодан кўчириш ҳақидаги ишлар ҳам кўп учрайди. Жиззах вилояти судлари томонидан 2023 йилда битимни ҳақиқий эмас, деб топиш билан боғлиқ 104 та, уйдан кўчириш бўйича 108 та иш мазмунан кўриб чиқилган.

Масалан, Жалол Холматов (исм-шарифлар ўзгартирилган) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгарлар И. Холматова, Г. Эргашев, Д. Эргашевани ўзига мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган Шароф Рашидов тумани, “Дўстлик” маҳалла фуқаролар йиғини, Зиёкор кўчасида жойлашган уйдан мажбуран чиқаришни сўраган.

Аниқланишича, Шароф Рашидов туманида жойлашган хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус томонидан 2022 йил 5 июнда қайд этилган олди-сотди шартномасига асосан Ж. Холматов ушбу уйни И. Холматовадан сотиб олган. Ушбу турар-жой Кадастрлар палатаси Жиззах вилояти бошқармаси томонидан 2022 йил 16 июнда Ж. Холматовнинг номига давлат рўйхатидан ўтказилган. Аммо уйнинг собиқ эгаси уни қонунчиликда белгиланган вақтда бўшатиб бермаган. Фуқаролик ишлари бўйича Жиззах туманлараро судининг ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво аризаси қаноатлантирилган.

Яна бир ҳолатда Маҳфуза Фармонова судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, Умид Давроновни оила аъзолари билан бирга Дўстлик тумани, “Саноатчилар” маҳалла фуқаролар йиғини, Абдулла Авлоний кўчаси, 5-уй, 9-хонадондан мажбурий тартибда кўчиришни сўраган.

Ишда тўпланган ҳужжатлардан аниқланишича, Мирзачўл тумани ҳокимининг 2020 йил 14 апрелдаги қарорига асосан ушбу хонадон У. Давроновга тегишли бўлган. У 2020 йил 5 декабрда хонадонни М. Фармоновага сотган. Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқ Кадастрлар палатаси Жиззах вилояти бошқармаси томонидан 2022 йил 14 июлда М. Фармонова номига давлат рўйхатидан ўтказилган.

Суд мажлисида жавобгар тараф аслида хонадонни сотмагани, пулга муҳтож бўлгани сабабли М. Фармоновадан қарз олгани, унинг талаби билан гаров сифатида уй-жой олди-сотди қилингани, қарз узилиши билан у уйни қайтариб беришга ваъда бергани, аммо ҳозирда буни тан олмаётганини маълум қилди.

Шу ўринда айтиш керакки, битимнинг турли шакллари бўлиб, тарафлар ҳақиқатда қандай муносабатга киришса, битимни шунга мос равишда тузиши лозим. Акс ҳолда у ортиқча ташвиш ва муаммоларни юзага келтиради.

Фуқаролик кодексининг 732-моддасига кўра, қарз шартномаси бўйича бир тараф (қарз берувчи) иккинчи тарафга (қарз олувчига) пул ёки турга хос аломатлари билан белгиланган бошқа ашёларни мулк қилиб беради, қарз олувчи эса қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча суммадаги пулни ёки қарзга олинган ашёларнинг хили, сифати ва миқдорига баравар ашёларни (қарз суммасини) қайтариб бериш мажбуриятини олади. Қарз шартномаси пул ёки ашёлар топширилган пайтдан бошлаб тузилган ҳисобланади.

Бундан ташқари ушбу кодекснинг 733-моддасига мувофиқ фуқаролар ўртасида қарз шартномаси, агар бу қарзнинг суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, оддий ёзма шаклда тузилиши зарур. Шартномадаги тарафлардан бири юридик шахс бўлганида қарз суммасидан қатъи назар, ёзма шаклда тузилиши шарт.

Баён этилган ҳолатда фуқаролар олди-сотди шартномаси эмас, балки қарз шартномаси тузиши лозим эди. Қолаверса, низони судда кўриш жараёнида ҳар бир тараф ўзининг важ ва эътирозларини исботлаб бериши керак. Суд қарз билан боғлиқ важлар ўз исботини топмагани, нотариал тартибда олди-сотди шартномаси тузилгани ва у давлат рўйхатидан ўтказилганини инобатга олиб, даъво аризасини қаноатлантирди.

Хулоса ўринда таъкидлаш жоизки, ҳар бир киши шартнома тузишда унинг келгусидаги ҳуқуқий оқибатини чуқур англаб етиши лозим. Акс ҳолда биргина нотўғри ҳаракат унга қимматга тушиши мумкин.

Нодиржон РАСУЛОВ,

Жиззах вилояти суди

раиси ўринбосари

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 29-моддаси 5-қисмида жиноят учун ҳукм қилинган ҳар ким қонунда белгиланган тартибда ҳукмнинг юқори турувчи суд томонидан қайта кўриб чиқилиши, шунингдек, афв этиш ёки жазони енгиллаштириш тўғрисида илтимос қилиш ҳуқуқига эга деб белгилаб қўйилган.

Одил судлов соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар замирида, аввало, инсон қадрини улуғлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини кафолатли таъминлаш сингари эзгу мақсадлар мужассам. “Суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ҳам айни шу мақсадда қабул қилинди.

Ушбу қонунда қонуний кучга кирмаган суд қарорларини шикоят (протест) асосида апелляция тартибида, қонуний кучга кирган суд қарорларини кассация тартибида, апелляция ёки кассация тартибида кўрилган суд қарорларини тафтиш тартибида қайта кўришга, шунингдек, қонуний кучга кирган суд қарорларини кассация тартибида кўриш бўйича ваколатларни вилоят ва унга тенглаштирилган судларга ўтказишга ҳамда юқори судлар томонидан суд қарорларини бекор қилиб, ишни янгидан кўриш учун қуйи инстанция судларига юбориш амалиётини тугатишга доир процессуал нормаларни Жиноят-процессуал кодексга киритиш назарда тутилган.

Бу каби ислоҳотлардан кутилаётган мақсадлардан бири судларга келиб тушган ҳар бир ишнинг судьялар томонидан ўз вақтида ва сифатли кўриб чиқилишини таъминлаш ҳисобланади.

Шунингдек, ушбу қонун меъёрларини амалда тўғри ва бир хилда қўллашни таъминлаш мақсадида Олий суд Пленумининг “Жиноят ишларини апелляция, кассация тартибида кўриш амалиётининг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори ҳам қабул қилинди.

Шу ўринда бу ҳақда батафсил фикр юритадиган бўлсак, Пленум қарорида, аввало, биринчи инстанция судининг ҳукми, ажрими устидан апелляция, кассация тартибида шикоят бериш (протест билдириш), апелляция, кассация инстанцияси судларида иш юритиш масалалари батафсил ёритилган.

Қонун талабига кўра, ишда тараф бўлмаган шахслар ҳам суд ҳукмининг ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор қисми устидан апелляция ёки кассация тартибида шикоят келтириши мумкин.

Шу сабабли Пленум қарорининг 2-банди иккинчи ва учинчи хатбошисига кўра, апелляция, кассация тартибида иш юритиш Жиноят-процессуал кодекснинг 497-2-моддаси тўртинчи қисми ҳамда 499-моддаси бешинчи қисмига мувофиқ ҳукмнинг ўз ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларига дахлдор қисми устидан шикоят бериш ҳуқуқига эга бошқа шахслар томонидан ҳам қўзғатилиши мумкинлиги ҳақида тушунтириш берилди.

Булар жумласига қонунда белгиланган тартибда процесснинг у ёки бу иштирокчиси сифатида эътироф этилмаган, бироқ ўзининг ҳақиқий ҳолатига кўра, суд ҳимоясига муҳтож бўлган шахслар – гаров берувчи, мулки хатланган шахс ва бошқалар киради.

Мазкур қоида талабидан келиб чиқиб, биринчи инстанция суди шикоятни қабул қилиш пайтида апелляция, кассация шикояти берган шахснинг бундай ҳуқуққа эга эканини текшириши шарт эканлиги талаб қилинади.

Шунингдек, шикоятда ёки протестда оғирроқ жиноят тўғрисидаги қонунни қўллаш зарурлиги, жазони кучайтириш, маҳкумнинг аҳволи ёмонлашишига олиб келадиган бошқа ўзгаришлар ҳақидаги қонунни қўллаш тўғрисидаги масала қўйилган бўлса, қонунда суднинг айблов ҳукмини ёхуд ажримини кассация тартибида қайта кўришга, шунингдек, суднинг оқлов ҳукмини ёки ишни тугатиш тўғрисидаги ажримини кассация тартибида қайта кўришга фақат улар қонуний кучга кирганидан кейин бир йил ичида йўл қўйилиши белгиланган.

Бироқ амалиётда ушбу масала юзасидан судлар томонидан муддатни аниқлашда турли ёндашувлар мавжуд.

Бу тушунмовчилик юзасидан Пленум қарорининг 5-бандида тегишли тушунтириш берилди. Унга кўра, бир йиллик муддат тегишли ҳукм, ажрим қонуний кучга кирган кундан бошлаб кассация инстанцияси суди томонидан қарор қабул қилинган кун қўшилган ҳолда ҳисобланади.

Бунда бир йиллик муддат ўтгандан сўнг берилган кассация шикояти (протести) қўриб чиқилмасдан қайтарилиши, агар кассация шикояти (протести) Жиноят-процессуал кодекснинг 501-моддасида кўрсатилган бир йиллик муддат ўтганга қадар берилган бўлиб, ушбу муддат иш бўйича қарор қабул қилингунга қадар ўтиб кетса, у қаноатлантирилмасдан қолдирилиши ва бу ҳақда шикоят (протест) берган шахсга маълум қилиниши мумкин.

Маълумки, қонунда биринчи инстанция судининг ҳукми бекор қилиниши ва ўзгартирилиши учун умумий асослар белгиланган. Жумладан, апелляция, кассация инстанцияси судлари, агар чиқарилган ҳукм қонуннинг барча талабларига амал қилинган ҳолда ва қонун асосида чиқарилган бўлса, қонуний деб эътироф этилиб, уни ўзгаришсиз қолдиради.

Ҳукм ўзгаришсиз қолдирилганда апелляция, кассация инстанцияси судлари Жиноят-процессуал кодекснинг 533-моддаси биринчи қисми 1-4-бандларида кўрсатилган асос мавжуд бўлганда, ҳукмнинг ижросини кечиктиришга, амнистия актини қўллашга ҳақли. Шунингдек, апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан қуйи инстанция суди ҳукми, ажримининг тавсиф ёки қарор қисмига ўзгартириш киритилганда ҳам, башарти бу айблов ҳажми, қилмишнинг квалификацияси, тайинланган жазо тури ва миқдори ўзгаришига олиб келмаса, суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилади.

Жиноят-процессуал кодекснинг 497-26, 509-9-моддаларига мувофиқ, апелляция, кассация инстанцияси судларига:

• жиноят ишини кўриш натижаларига кўра, ҳукмни ўзгаришсиз, апелляция шикоятини, протестини эса, қаноатлантирмасдан қолдириш тўғрисида;

• 5-8-бандларида назарда тутилган ҳолларда, яъни ҳукмни бекор қилиш ва жиноят ишини тугатиш тўғрисида;

• ушбу кодекснинг 493-моддаси тўртинчи қисмида назарда тутилган ҳолатлар мавжуд бўлганда, суднинг айблов ҳукмини бекор қилиш ва жиноят ишини биринчи инстанция судига юбориш тўғрисида;

• ҳукмни ўзгартириш тўғрисида, шунингдек, шикоят, протест қайтариб олинган ҳолларда, апелляция, кассация тартибида иш юритишни тугатиш тўғрисида ажрим қабул қилиш ваколатлари берилган.

Мазкур моддалар биринчи қисмининг 2-4-бандларида назарда тутилган ҳолларда, яъни айблов ҳукмини бекор қилиш ва оқлов ҳукмини чиқариш тўғрисида, айблов ҳукмини бекор қилиш ва янги айблов ҳукмини чиқариш тўғрисида, шунингдек, оқлов ҳукмини бекор қилиш ва айблов ҳукмини чиқариш тўғрисида ҳукм чиқариш ваколатига эга.

Бироқ амалиётда бир вақтнинг ўзида ҳар икки ҳолат юзасидан қарор қабул қилиш лозим бўлган ҳолатларда айрим судлар томонидан ҳукм, айрим судлар томонидан эса, ажрим чиқариш ҳолатлари кузатилмоқда.

Шу сабабли Пленум қарорининг 36-бандида бир вақтнинг ўзида ҳар икки ҳолат юзасидан қарор қабул қилиш лозим бўлса, тегишлича, алоҳида­алоҳида ҳукм ва ажрим чиқариш юзасидан аниқ тушунтириш берилди.

Айтиш керакки, Олий суд Пленумининг ушбу қарорини тайёрлаш жараёнида суд ва бошқа идоралар томонидан билдирилган кўплаб таклиф ва фикр-мулоҳазалар инобатга олинди.

Бу ўз навбатида, амалдаги қонун талаблари юзасидан Пленум қарорида берилган тушунтиришлар мукаммал бўлишга хизмат қилди.

Шу маънода айтганда, ушбу қарорнинг қабул қилиниши келгусида судлар фаолиятида, судьяларнинг бу борадаги ишларни кўриб чиқишида ягона амалиётни шакллантиришда ижобий таъсир кўрсатади.

Муроджон Абабакиров,

Олий суд судьяси