Ўтган йили Боғот туманидаги “Bog’ot Silk Co” масъулияти чекланган жамияти қўшни республикадаги ҳамкорлари билан тузган ташқи савдо шартномаси пировардида катта можарога сабаб бўлган эди. Аслида, бу низонинг келиб чиқиши томонлар ўртасидаги муносабатларга эмас, балки солиқ идорасининг шикоят хатига бориб тақалди.

Бу низо тарафлар эришилган битим шартларини бажаришга астойдил киришган, тўлов шартлари бажарилаётган бир паллада рўй берди. Хоразм вилояти Солиқ бошқармаси судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Bog’ot Silk Co” масъулияти чекланган жамияти қўшни республикадаги ҳамкорлари билан тузилган шартномага асосан, харид қилувчи томонга қиймати 1 миллион АҚШ долларига тенг ипак маҳсулотларини етказиб бергани, аммо бунинг ҳақини ундириш чораларини кўрмаганини қайд этиб, бундай ҳаракатсизлик учун корхонага нисбатан 633 миллион 592 минг сўм миқдорида молиявий жарима қўллашни сўради.

Даъво аризасида қайд этилишича, боғотлик тадбиркорлар Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 14 майдаги 283-сонли қарори билан тасдиқланган “Ташқи савдо операциялари амалга оширилиши мониторингини олиб бориш ва назорат қилиш тартиби тўғрисида”ги Низом талабларига риоя этмаган. Аниқроқ айтганда, етказиб берилган маҳсулотнинг пулини Низомда белгиланган 180 кунлик муддат ичида ундириш чораларини кўрмаган.

Дастлабки босқич суди томонидан ушбу ариза бўйича аниқланган ҳолатларга қараганда, боғотлик ҳамкорлар хорижий сармоядор билан тузилган ташқи савдо шартномасига асосан, қиймати 1 миллион доллар бўлган ипак маҳсулотларини 2023 йил 29 июнда расмийлаштирилган божхона юк декларациясига асосан қўшни республикага экспорт қилишган.

Бироқ орадан салкам бир йил вақт ўтишига қарамасдан экспорт маҳсулотининг пули ундирилмаган. Суд бу ҳолатни эътибордан четда қолдирмади. Юзага келган дебиторлик қарзи учун айбни “Bog’ot Silk Co” корхонаси зиммасига юклади. Солиқ идорасининг масъулияти чекланган жамият ҳисобидан 633,6 миллион сўмлик молиявий жарима ундириш ҳақидаги талабини қаноатлантирди.

Суд қарори албатта, бажарилиши шарт. Лекин шундай бўлса-да, боғотлик тадбиркорлар қабул қилинган суднинг ҳал қилув қароридан норози бўлиб, юқори инстанцияга шикоят аризаси билан мурожаат қилишди. Хусусан, кассация шикоятида Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 14 майдаги 283-сонли қарори билан тасдиқланган Низом талаблари “Bog’ot Silk Co” корхонасига нисбатан ноўрин татбиқ этилгани, Президентимизнинг 2023 йил 24 февралдаги “Ипакчилик тармоғини янада ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-73-сонли қарорининг ушбу низо ечимига хизмат қилувчи 14-банди умуман қўлланилмагани, унда ифодасини топган қоида эътибордан четда қолгани баён этилган. Кассация шикоятида қайд этилишича, Президент қарорининг ушбу банди низони ҳал этишнинг асосий омили ҳисобланади. Унга кўра, 2023 йилнинг 1 апрелидан бошлаб “Ўзбекипаксаноат” уюшмаси таркибидаги корхоналар томонидан ишлаб чиқарилган ипак маҳсулотларини экспорт қилиш операциялари бўйича муддати ўтказиб юборилган дебитор қарздорлик ҳосил бўлишини ҳисоблашнинг ягона муддати божхона юк декларацияси расмийлаштирилган санадан бошлаб 360 кун этиб белгиланган.

Ўз навбатида, кассация инстанцияси ушбу эътирозни муҳокама этаркан, “Bog’ot Silk Co” масъулияти чекланган жамиятиниг ҳуқуқий мақомига эътибор қаратди. “Ўзбекипаксаноат” уюшмасининг 2024 йил 3 июлдаги 4-3/722-сонли маълумотномасига асосланган ҳолда ушбу корхона ана шу уюшма аъзоси экани ва унинг таркибидаги корхоналар рўйхатидан жой олганини аниқлади. Бу эса, ўз навбатида, Президентимизнинг юқорида қайд этилган қарори талабларини ушбу корхонага нисбатан ҳам тўлиқ татбиқ этиш ҳуқуқини беради. Афсуски, солиқ идораси томонидан ҳам, дастлабки суд жараёнида ҳам бунга эътибор берилмаган. Натижада адолат тамойиллари бузилган.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 15-моддасида Ўзбекистон Республикасида Конституция ва қонунларнинг устунлиги сўзсиз тан олинади, деб белгиланган.

Кассация босқич суди ана шу таомилнинг устуворлигини таъминлади.

Биринчи босқич суди томонидан Президент қарорига риоя этилмаган ҳолда тайинланган 633 миллион 592 минг сўм миқдордаги жарима ва шу ҳақда қабул қилинган ҳал қилув қарори бекор қилинди ва Хоразм вилоят солиқ бошқармасининг жарима ундириш тўғрисидаги аризасини қаноатлантириш рад қилинди.

Кассация ҳайъати айни пайтда вилоят солиқ бошқармаси мутасаддиларининг хатти-ҳаракатига ҳам алоҳида баҳо бериб, хусусий ажрим чиқарди.

Ўрни келганда шуни қайд этиш керакки, юқорида қайд этилганидек, қонунбузилиш ҳолатлари ҳеч кимга наф келтирмайди. Аксинча, тадбиркорлик фаолияти учун жиддий тўсиққа айланади. Буни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Баҳодир Давлатов,

Хоразм вилоят суди

иқтисодий ишлар бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист

Одатда, меҳнат таътили хусусида гап кетганда, ходимга ҳар йили муайян муддатга бериладиган таътил кунларини тушунамиз. Хўш, манзил-колониясида жазо муддатини ўтаётган маҳкум ҳам меҳнат таътилига чиқиш ҳуқуқига эгами? Бу ҳақида қонунчиликда қандай меъёрлар белгиланган?

Аввало шуни айтиш жоизки, амалдаги Жиноят ижроия кодексининг 9-моддасида маҳкумнинг ҳуқуқлари ўз ифодасини топган. Шулар қаторида меҳнат тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ, маҳкум хавфсиз меҳнат шароитига эга бўлиш, дам олиш, таътилга чиқиш, шунингдек, меҳнатига яраша ҳақ олиш ҳуқуқига эга экани белгиланган.

Маҳкум ўзининг меҳнат ҳуқуқларидан Жиноят ижроия кодекснинг 88-96-моддаларида қайд этилган қоидалар асосида фойдаланади.

Озодликдан маҳрум этишга ҳукм қилинган шахслар жинси, ёши, соғлиғининг ҳолати, меҳнат қобилияти ва иложи борича, ихтисослиги инобатга олинган ҳолда ишлаши керак.

Маҳкумларнинг меҳнатга оид муносабатлари меҳнат тўғрисидаги қонунчилик билан бирга, ушбу кодексда назарда тутилган истисно ва чеклашларни ҳисобга олган ҳолда, тартибга солинади. Олтмиш ёшдан ошган эркаклар, эллик беш ёшдан ошган аёллар, I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар меҳнатга ўз хоҳишларига кўра, жалб этиладилар.

Ҳомиладор ёки кўзи ёриган маҳкума аёллар қонунчиликда белгиланган муддатга ишдан озод қилинадилар. Тақиқланган ишларда аёл ва вояга етмаган маҳкумлар меҳнатидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Маҳкумлар топширилган ишни ҳалол, виждонан бажаришга, меҳнат ва технология интизомига, меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича талабларга риоя этишлари шарт. Уларнинг меҳнатга оид ва бошқа низоларни ҳал этиш мақсадида ишни тўхтатиб қўйиши тақиқланади.

Кодекснинг 89-моддасида маҳкумларни иш билан таъминлаш тартиби белгиланган. Яъни Вазирлар Маҳкамаси корхона, муассаса ва ташкилотларда меҳнат қилаётган маҳкумларга ёзиладиган иш ҳақи миқдорини белгилаб беради. Маҳкумларни иш билан таъминлаш жазони ижро этиш муассасаларида ёки улардан ташқарида иш ўринларини ташкил этиш йўли билан амалга оширилади.

Озодликдан маҳрум этишга ҳукм қилинган шахслар учун меҳнат тўғрисидаги қонунчиликда белгилаб қўйилган иш вақтининг энг кўп нормасига риоя этган ҳолда, одатда, олти кунлик иш ҳафтаси белгиланади.

Кодекснинг 91-моддасига биноан, озодликдан маҳрум этишга ҳукм қилинган, меҳнатга жалб этилган маҳкумларга ҳар ҳафтада камида бир дам олиш куни берилади. Улар байрам (ишланмайдиган) кунларида ишдан озод қилинади. Борди-ю, маҳкумлар иш вақтидан ташқари, дам олиш ва байрам (ишланмайдиган) кунларидаги ишларга жалб этилса, икки ҳисса ҳақ тўланади.

Манзил-колониялардаги маҳкумлар муддати ўн беш иш кунидан иборат ҳақ тўланадиган ҳар йилги меҳнат таътилига чиқиш ҳуқуқига эга. Таътил ушбу кодекснинг 82-моддасида белгиланган тартибда манзил-колония доирасидан четга чиқиш ҳуқуқи билан берилади. Маҳкум жазони ижро этиш колониясининг интизомий бўлинмаси турар жойларида сақланган вақт ҳақ тўланадиган ҳар йилги меҳнат таътили бериш учун зарур муддатга қўшиб ҳисобланмайди.

Маҳкумлар жазони ижро этиш муассасаларини ва уларга туташ ҳудудларни ободонлаштириш, шунингдек, маданий-маиший шароитни яхшилаш ишларигагина меҳнат ҳақи тўламай жалб этилиши мумкин.

Маҳкумлар меҳнат ҳақи тўланмайдиган ишга, одатда, навбатма-навбат, ишдан ташқари вақтда, ҳафтасига кўпи билан икки соатга жалб этилади.

Нодиржон КИМСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Косонсой туман суди судьяси

Маълумки, давлат органларида низоларни судгача кўриб чиқишнинг ягона тизимини яратиш, медиация, ҳакамлик судлари ва халқаро арбитражларни фуқаролар ҳамда тадбиркорларнинг ишончига сазовор бўладиган низоларни ҳал этувчи самарали муқобил институтларга айлантиришни тақозо этди.

Шу муносабат билан 2019 йил 20 мартда бу борада янги қонун қабул қилинди. Унга кўра, Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодексларига медиатив келишув иститути киритилиб, ишларни медиатив келишув асосида ҳал қилиш тартиби жорий этилди.

Ўз навбатида, Президентимиз томонидан 2020 йил 17 июнда қабул қилинган “Низоларни муқобил ҳал этишнинг механизмларини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорнинг асосий мақсади — жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш, низоларни ҳал қилишнинг муқобил имкониятларини кенгайтириш, шунингдек, судларда иш ҳажмини мақбуллаштиришда медиация институти, ҳакамлик судлари ва халқаро арбитражларнинг ролини тубдан оширишга қаратилган.

Суд-ҳуқуқ тизимидаги шиддатли ислоҳотлар фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш борасида маъмурий судларда янги институтни амалиётга татбиқ этиш заруратини келтириб чиқарди. Бу ўринда, албатта, келишув институти ҳақида сўз бормоқда.

Шу сабабли 2023 йил 26 апрелдаги қонунга мувофиқ, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс “Келишув битими” деб номланувчи 151-боб билан тўлдирилди.

Қонунга кўра, тарафлар маъмурий суд ишларини юритишнинг барча босқичларида ва суд ҳужжатини ижро этиш жараёнида низони келишув битимини тузган ҳолда тўлиқ ҳажмда ёки қисман ҳал этиши мумкин.

Тарафларнинг келишуви ихтиёрийлик, ҳамкорлик ва тенг ҳуқуқлилик принциплари асосида амалга оширилади.

Маъмурий суд ишларини юритишдаги келишув битими фуқаролик ҳамда процессуал кодексларда назарда тутилган келишув битимидан фарқ қилади. Хусусан, келишув битими Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодекслар талаби бўйича судда кўрилаётган ҳар қандай низо юзасидан тузилиши мумкин бўлса, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексда ушбу кодекснинг 27-моддаси биринчи қисми 1, 3, 4 ва 5-бандларида назарда тутилган ишлар бўйича келишув битимини тузишга йўл қўйилмаслиги кўрсатилган.

Демак, қонун талаби бўйича маъмурий судларда:

– идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар юзасидан низолашиш;

– сайлов комиссияларининг хатти-ҳаракатлари ё қарорлари юзасидан низолашиш;

– нотариал ҳаракатни амалга ошириш, фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзишни рўйхатга олиш рад этилганлиги ёки нотариуснинг ёхуд фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи мансабдор шахсининг ҳаракатлари ё ҳаракатсизлиги юзасидан низолашиш;

– давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёхуд белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаш устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишлар бўйича келишув битимини тузишга йўл қўйилмайди.

Ҳар уччала кодексдаги келишув битими тузиш мумкин бўлмайдиган ҳолатлар ўхшашлиги шундаки, келишув битимининг шартлари учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор бўлса, уни тузишга йўл қўйилмайди.

Келишув битимини тасдиқлашни рад қилиш асослари Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс, Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодексларда келтирилган. Фуқаролик процессуал кодекси талабларида келишув битими тасдиқлашни рад этишнинг 2 та, Иқтисодий процессуал кодексда 3 та асоси мавжуд бўлса, бундай асослар Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талаби бўйича 5 та ҳисобланади.

Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодекслар талаблари бўйича ишда иштирок этаётган жавобгар вакили келишув битимини тақдиқлаши мумкин. Аммо маъмурий суд ишларини юритишда келишув битимини вакил орқали тасдиқлашга йўл қўйилмайди.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талаби бўйича тарафларнинг келишувига фақат жавобгарда маъмурий ихтиёрийлик, яъни дискрецион ваколат мавжуд бўлганда йўл қўйилади.

Маъмурий ихтиёрийлик деганда, бу маъмурий органнинг қонунийлик ва мақсадга мувофиқлигини ўз баҳолашига асосланиб, қонун билан рухсат этилган чоралардан бирини қўллаш ёки қўллашдан бош тортиш ҳуқуқи тушунилади.

Шу сабабли Фуқаролик процессуал ва Иқтисодий процессуал кодекслардан фарқли равишда, жавобгарда маъмурий ихтиёрийлик мавжуд бўлмаслиги, ўз-ўзидан, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс талаби бўйича келишув битими тасдиқлашни рад этиш учун асос бўлади.

Юқорида баён этилганлардан кўринадики, келишув битими институтининг амалга жорий этилиши томонлар манфаатини ҳимоя қилишда муҳим ўрин тутади.

Акмал Муродов,

Навоий вилояти

маъмурий суди раиси

Жорий йил биринчи ярмида иқтисодий судлар томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини ҳуқуқий ҳимоя қилишга оид 35 минг 424 та иш кўриб чиқилиб, улар фойдасига 3,6 триллион сўм миқдорида маблағ ундирилиши белгиланган.

Шу ўринда бевосита ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Андижон вилояти ҳокимлигининг “Ягона буюртмачи хизмати” инжиниринг компанияси ва “Экин-тикинлик қурувчи” масъулияти чекланган жамияти ўртасида юзага келган иқтисодий низо ҳам шундай тоифага мансуб.

Аниқланишича, 2018 йил 25 июнда инжиниринг компанияси ва масъулияти чекланган жамияти ўртасида 305-сонли пудрат шартномаси тузилган.

Ушбу шартномага мувофиқ, буюртмачи 2018 йил 28 июнь куни 207 миллион 450 минг сўмлик олдиндан тўловни амалга оширган. Шундан сўнг тадбиркор Асака тумандаги “Ниёзботир” маҳалласи ҳудудида жойлашган 42-умумтаълим мактаби биносида 374 миллион 384 минг 384 сўмлик таъмирлаш ишларини бажарган. Аммо инжиниринг компанияси қолган 166 миллион 934 минг 384 сўм маблағни тўлашни 5 йил мобайнида пайсалга солиб келган.

Шу боис масъулияти чекланган жамияти қолган ҳақини ундириш юзасидан Асака туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилган. Суднинг 2023 йил 9 январь кундаги ҳал қилув қарори билан инжиниринг компаниясидан корхона фойдасига 166 миллион 934 минг 384 сўм асосий қарз ва почта харажатларини ундириш белгиланган. Шундай бўлса-да, жавобгар қарзини яна 8 ой кечиктирган, яъни 2023 йил 9 август куни тўлаган. Бу ҳолат тадбиркорнинг ҳам соғлиғига, ҳам ишларига путур етказган. Бинобарин, у Хўжаобод туманлараро иқтисодий судига киритган даъво аризасида жавобгар ўз мажбуриятларини 5 йил давомида бажармаганини билдириб, кечиктирилган 166 миллион 934 минг 384 сўм асосий қарзнинг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда — 83 миллион 467 минг сўм пеня ҳамда Марказий банкнинг 14 фоизлик қайта молиялаш ставкасидан келиб чиққан ҳолда 116 миллион 854 минг сўм фоиз ундиришни сўраган.

Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, суд ушбу ишни кўришда масъулияти чекланган жамиятининг конституциявий ҳуқуқи устуворлигини инобатга олди. Зеро, Бош қомусимизнинг 55-моддасида “Ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади” дея белгиланган.

Шунингдек, Олий хўжалик суди Пленумининг 2007 йил 15 июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисида”ги қарори 3-бандида агар шартномада айнан битта мажбуриятнинг бузилиши учун неустойкани ҳам жарима, ҳам пеня кўринишида тўлаш назарда тутилган бўлса, даъвогар фақатгина бир шаклдаги неустойкани талаб қилишга ҳақли экани қайд этилган.

Ушбу Пленум қарорининг 5-бандида эса, “Фуқаролик кодексининг 327-моддасида назарда тутилган бошқа шахсларнинг пул маблағларини ғариқонуний ушлаб қолиш, уларни қайтариб беришдан бош тортиш, уларни тўлашни бошқача тарзда кечиктириш ёхуд бошқа шахс ҳисобидан асоссиз олиш ёки жамғариш пул мажбуриятини бажармаганлик учун қўлланиладиган мулкий жавобгарлик бўлиб ҳисобланади”, дея қайд этилган.

Бундан кўринадики, инжиниринг компаниясига нисбатан банк фоизи ҳисоб ставкасини қўллаш мулкий жавобгарлик чораси ҳисобланади.

Қолаверса, юқоридаги Пленум қарорининг 11-бандига биноан, агар пул мажбуриятларини бажармаганлик ёки унинг бажарилишини кечиктирганлик учун Фуқаролик кодексининг 327-моддасида белгиланган фоизлар миқдори(ставкаси) пул мажбуриятлари бажарилишини кечиктириш оқибатларига очидан-очиқ номутаносиб бўлса, суд фоизларни қоплаш табиатини ҳисобга олиб, Фуқаролик кодексининг 326-моддасига мос ҳолда, кодекснинг 335-моддаси асосида фоизлар миқдорини (ставкаси) камайтиришга ёки кредиторга уни ундиришни бутунлай рад этишга ҳақли.

Юқорида қайд этилган асосларга таянган суд даъвони қисман қаноатлантириб, Андижон вилояти ҳокимлигининг “Ягона буюртмачи хизмати” инжиниринг компаниясидан “Экин-тикинлик қурувчи” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 80 миллион сўм фоиз ундириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш судлар зиммасидаги энг долзарб вазифалардан биридир. Зеро, тадбиркорлик фаолияти қанчалик ривожланса, халқимиз турмуш фаровонлиги, давлатнинг иқтисодий салоҳияти ҳам юксалиб бораверади.

Иброҳим ЖЎРАЕВ,

Хўжаобод туманлараро

иқтисодий суди раиси

Урганч шаҳрида яшовчи Яшнар Полвонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2022 йилда Урганч халқаро аэропортида фаолият юритувчи “ALAN AMIRA TRAVEL” хусусий корхонасини ташкил этади. Аммо авиачипталар савдоси тегарасида фаолият юритса-да, бу борада имкониятлари тор эди. Аниқроғи, самолёт чипталарини сотиш бўйича авиакомпаниялар билан шартнома тузмагани бунга монелик қиларди.

Шу боис чипталарни оғзаки келишувга асосан аввалига шу иш билан шуғулланувчи бошқа корхоналардан харид қилади, сўнгра бевосита йўловчиларга сотади.

Қисқаси, у расман фаолият кўрсатувчи тадбиркорлик субъектларининг авиачипталарини сотиш билан шуғулланди, шу орқали аста-секин уларнинг ишончини қозонди. Авиачипталар савдоси билан шуғулланувчи “Atlas avia tour” масъулияти чекланган жамияти Я. Полвонов билан ҳамкорликка ишонч билдирган ҳолда ўша йилнинг декабрь ойида у бошқараётган хусусий корхонага 30 миллион сўм маблағни кейинчалик қайтариш шарти билан ўтказиб берди. Я. Полвонов ҳам бу пулларни беҳудага совурмади. Барини улгуржи тарздаги авиачипталар харидига сарфлайди ва уларни тезда сотувга ҳам қўяди. Чипталарнинг бари шу аснода ўз харидорини топади. Аммо навбат оларнинг берарига етганда, Я. Полвонов ўйланиб қолди. Хуллас, у ваъдасини унутиб, чипталар сотувидан тушган 30 миллион сўмни “Atlas avia tour”га қайтариш ўрнига ўз эҳтиёжи учун сарфлаб юборди. Мазкур масъулияти чекланган жамият томонидан моддий қўллаб-қувватлаш мақсадида ўтказиб берилган пул шу тариқа шамолга учди. Я. Полвонов бу пулнинг атиги 7,6 миллион сўминигина эгасига қайтарди, холос. Ваҳоланки, бу маблағ ўзаро келишувга мувофиқ чипталар сотилгач, икки кунлик муҳлат ичида қайтарилиши керак эди. Натижада эришилган битим бузилди, “Atlas avia tour” корхонаси пули тўланмагани боис аллақачон мижозларга сотиб юборилган авиачипталарнинг бир қисмини бекор қилди.

Шундан сўнг фирибгар бу кимса ўзига янги ҳамкор излашга киришди. Узоқ таниши – Урганч шаҳрида фаолият юритаётган “Dovud avia turistik” масъулияти чекланган жамияти раҳбари А. Комилов Я. Полвоновнинг авиачипталар савдосига кўмаклашиш ҳақидаги таклифини оғринмай қабул қилди ва унга 40 миллион сўмлик авиачипталарни қўшқўллаб топширди.

Ўз навбатида, фирибгар бу кимса сотилган авиачипталарнинг пулини 1-2 кун ичидаёқ ўз қўли билан келтириб топширишга қуюқ ваъда берди. Буни қарангки, чипталар тезда сотилиб кетди. Навбат яна маблағни қайтаришга келганда, Я. Полвонов шошилмади. Уни қўллаб–қуваватлаган, ёрдамини дариғ тутмаган А. Комилов ўз шеригидан буни кутмаганди. У аввалига сотилган авиачипталарнинг пулини талаб қилди. Пул унавермагач, ҳамкорликка чек қўймоқчи эканлигини айтди. Я. Полвонов ҳам анойилардан эмасди, у ўз ҳамкорининг қўйнидан кириб, қўнжидан чиқди.

Чипталар қанчалик кўп сотилса, унинг даромади ҳам шунча мўл бўлиши ва қарзни узиш учун бемалол кифоя қилишини тушунтирди. Ҳамкор тараф унинг сўзларига ишонди ва бироз шаштидан тушди. Ҳамкорликни давом эттириш мақсадида 40 миллион сўмлик қарз устига яна 45 миллион сўмлик авиачипталарни, пулини имкон қадар тез фурсатда қайтариш шарти билан, насияга бериб юборди. Я. Полвонов икки оғизгина “ширин сўз” эвазига қўлга кирган чипталарни иштиёқ билан сотишга киришди. Бу гал ҳам чипталар тезда сотилиб кетди. Аммо қарзни қайтаришга келганда, Я. Полвонов бу гал ҳам сўзидан тонди. Ҳамкорини алдади. А. Комилов эса, бугал қараб турмади. Орадаги битим бузилганлигини маълум қилди ва 85 миллион сўм қарзни қайтаришни талаб қилди. Бироқ фирибгар бу кимса буни ўзига фожиа деб билмади. Аксинча, қинғирликни яна давом эттирди. Хусусий корхона эгасимасми, гарчи ҳеч қаерда ҳисобга олинмаган бўлса-да, ўз чипта дафтарига эга. Аммо тегишли авиакомпаниялар билан ҳамкорлик шартномалари мавжуд бўлмаган вазиятда уни расмий чипта сифатида сотиб бўлмайди. Сотилгани эса қалбаки ҳисобланади. Я. Полвонов масаланинг бу жиҳатига эътибор бермади. Гарчи қалбаки бўлса-да, рўйхатга олинмаган чипталарни сотишга киришди. Сонда бор-у, саноқда йўқ чипталарни айни шу йўсинда “расмийлаштириш” орқали 2023 йилнинг апрелидан ноябрь ойигача А. Сейдназаров ва И. Сотлиқовнинг 3 миллион 800 минг, Г. Қуриёзованинг 3 миллион, А. Сафоевнинг 6 миллион 760 минг, Д. Оллабергановнинг 9 миллион 900 минг, А. Қурбонбоевнинг 4 миллион 400 минг, М. Худойбергановнинг 2 миллион 400 минг, Д. Искандаровнинг 3 миллион 300 минг, Д. Назаровнинг 3 миллион 500 минг, А. Рўзмаматовнинг 6 миллион 800 минг, А. Йўлдошевнинг 3 миллион 992 минг, Ж. Йўлдошевнинг 2 миллион 100 минг, И. Қиличевнинг 3 миллион 550 минг, С. Жуманиёзовнинг 2 миллион 300 минг, Д. Оллаёровнинг 3 миллион 550 минг, А. Раҳимовнинг 2 миллион 200 минг, Баҳодир ва Бахтиёр Абдимуродовларнинг 4 миллион 4 минг, Х. Собировнинг 2 миллион 150 минг, Ф. Рўзиматовнинг 4 миллион, Б. Собировнинг 2 миллион, У. Жуманиёзовнинг 2 миллион 65 минг сўм миқдоридаги маблағини қўлга киритди. Энг ёмони, фирибгар бу кимса нопок йўл билан топган бу пулларни шахсий эҳтиёжи ва интернет тизимидаги “1 XBET” қимор ўйинига сарфлади. Қалбаки чипталарни сотиб олган мижозлар эса аросатда қолишди. Энг ачинарли воқеа улар ўз манзилларига учиб кетиш учун Урганч халқаро аэропортига келиб, ўз чипталарини рўйхат учун тақдим этган чоғда юз берди. Я. Полвоновдан чипта сотиб олган йўловчиларнинг деярли бари самолётга чиқарилмади, чунки чипталар рўйхатдан ўтмаган, яъни қалбаки эди.

Шундан сўнг қалбаки чипта боис самолётга чиқолмай қолган йўловчилар ўзлари тўлаган пулларни қайтаришни сўраб Я. Полвоновга мурожаат қилишади. Аммо Я. Полвонов чиптахонасини аэропорт ҳудудидан шаҳар марказига кўчириб, ўзи ўйлаб топган “ўйин”ни яна давом эттиради. У Х. Жуманиёзовга 2 миллион 280 минг, С. Ортиқовга 1 миллион 650 минг, М. Матёқубовага 4 миллион, Қ. Жумабоевга 1 миллион 600 минг, Ш. Раҳимов ва М. Йўлдошевага 2 миллион 900 минг, М. Ҳайитбоевага 2 миллион 400 минг, Ж. Нурматовга 1 миллион 670 минг, С. Маъмуржоновга 2 миллион 350 минг сўмлик қалбаки чипталарни сотади.

Ниҳоят, Я. Полвоновнинг ноқонуний хатти-ҳаракатидан азият чеккан фуқаролар ҳуқуқ-тартибот идораларига ариза билан мурожаат қилишди.

Шу асосда Я. Полвоновга нисбатан жиноят иши қўзғатилди. Унга Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б”, “в” бандлари, 167-моддаси 2-қисми “б” банди ва 228-моддаси 2-қисми “а” банди бўйича айб эълон қилинди.

Ушбу жиноят иши судда кўриб чиқилиб, Я. Полвоновга нисбатан 6 йил-у 2 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Бундан ташқари ундан фуқаровий даъвогарларга етказилган 180,6 миллион сўм ундириладиган бўлди.

Ҳаётда қинғирлик ҳеч қачон жазосиз қолмайди. Фирибгарлик ва қаллоблик йўлини танлаган Я. Полвонов ҳам қилмишига яраша жазоланди. Бу бошқалар учун сабоқ вазифасини ўташи шубҳасиз.

Бунёд Ёқубов,

жиноят ишлари бўйича

 Урганч тумани суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бугунги кунда юртимизда болаларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, ота-онасининг келиб чиқиши ва фуқаролик ҳолатидан қатъи назар, ҳимоя қилишга оид конституциявий тамойилларни амалда таъминлашга қаратилган муҳим чора-тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда.

Ҳеч кимга сир эмаски, ҳар бир болага муносиб тарбия бериш ва унинг камол топишида нафақат ота-она, балки бобо, буви, ака-ука, опа-сингил ва бошқа яқин қариндошлар ҳам муҳим ўрин тутади.

Буни таъкидлашдан мақсад шуки, амалдаги оила қонунчилигида нафақат боладан алоҳида яшаётган ота (она)нинг бола билан кўришиши, балки бобо, буви, ака-ука, опа-сингил ва бошқа яқин қариндошларнинг ҳам бола билан кўришиб туриш ҳуқуқи белгилаб қўйилган.

Аниқроқ айтганда, Оила кодексининг 77-моддасига кўра, бобо, буви, ака-ука, опа-сингил ва бошқа яқин қариндошлари бола билан кўришиб туриш ҳуқуқига эга. Яъни ота-она (улардан бири) яқин қариндошларининг бола билан кўришишига имконият бермаса, васийлик ва ҳомийлик органи ота-онани (улардан бирини) бундай имконият беришга мажбур қилиши мумкин. Агар ота-она (улардан бири) васийлик ва ҳомийлик органининг қарорини бажармаса, боланинг яқин қариндошлари ёки васийлик ва ҳомийлик органи бола билан кўришиб туришга тўсқинлик қилувчи ҳолатларни бартараф қилиш ҳақидаги даъво ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин. Ўз навбатида, суд боланинг манфаатлари ва унинг фикрини инобатга олган ҳолда низони ҳал қилади. Суднинг ҳал қилув қарори бажарилмаган тақдирда, айбдор ота (она)га нисбатан қонунчиликда назарда тутилган чоралар қўлланилади.

Юқорида баён этилганлардан ҳам кўринадики, мамлакатимизда боланинг барча ҳуқуқ ва қонуний манфатлари кафолатли таъминланган. Бу, ўз навбатида, ҳар бир бола муносиб тарбия олиш, ўзининг иқтидори ва салоҳиятини рўёбга чиқаришига хизмат қилади.

Анвар Жумаев,

фуқаролик ишлари бўйича Учқудуқ тумани суди раиси

Ҳаётда ҳар бир одам кутилмаган муаммо ёки мушкулликка дуч келса, аввало, ёрдам сўраб, судга мурожаат қилади. Албатта, судда ҳар қандай муаммо қонуний ечимини топади. Мисол учун Насиба Ёрқулова (исм-шарифлар ўзгартирилган) Каттақўрғон тумани “Навбаҳор” маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида жойлашган 19-уйнинг Н.-хонадонида 22 йилдан буён оила аьзолари билан яшаб келади. Хонадон эгаси, таниши Ҳалима Мамаражабова 2002 йилда уйни унга қолдириб, ўзи оиласи билан номаълум манзилга кўчиб кетганди. Шундан буён унинг ўзи ҳам, бирон фарзанди ҳам қайтиб келмади. Ҳозирда ҳам уларнинг яшаш манзили номаълум.

Н. Ёрқулова хонадонга эгалик ҳуқуқини белгилаш ва уни давлат рўйхатидан ўтказишни сўраб, туман ҳокимиятига борганида, мутасаддилар унга фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқини тушунтиришган. Шу сабабдан Н. Ёрқулова фуқаролик ишлари бўйича судга хонадонга нисбатан мулк ҳуқуқини эътироф этишни сўраб, даъво ариза билан мурожаат қилди.

Суд мажлисида даъвогар фарзандлари билан ушбу хонадонда 22 йилдан буён коммунал, солиқ ва бошқа тўловларини ўз ҳисобидан тўлаб, яшаб келаётганини таъкидлаб, суддан хонадонга нисбатан мулк ҳуқуқини эътироф этишни сўради.

Айтиш жоизки, иш бўйича жавобгар Ҳ. Мамаражабованинг ҳозирги кунда яшаш жойи номаълум бўлиб, бу ҳолат “Навбаҳор” маҳалла фуқаролар йиғинининг далолатномасида ҳам тасдиқланган. Бундай вазиятда суд ишни Фуқаролик процессуал кодексининг 164-моддасига асосан унинг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди.

Суд мажлисида Давлат кадастрлари палатасининг Самарқанд вилояти бошқармаси Каттақўрғон тумани филиалининг ишончли вакили Қ. Шамсиевнинг тушунтириш беришича, 19-уйнинг Н.-хонадони Каттақўрғон шаҳар 19-ўрта техника билим юртининг мулки эканини тасдиқловчи далолатнома мавжуд.1994 йил 3 майдаги 15-сонли ушбу давлат далолатномасига асосан Ҳалима Мамаражабова 1994 йил 7 июль куни 6-1788-188-рақами билан давлат рўйхатидан ўтказилган.

Суд даъвогарнинг кўрсатмаси ва гувоҳларнинг тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо бериб, аризани қаноатлантириш тўғрисида хулосага келди. Чунки иш ҳужжатларидан кўринишича, Каттақўрғон шаҳар ҳокимлигининг 19-ўрта техника билим юртининг уй-жойларни шахсий мулк эканини тасдиқловчи 1994 йил 3 майдаги 15-сонли давлат далолатномасига асосан умумий майдони 43,17 квадрат метр, яшаш майдони 28,32 квадрат метрдан иборат 2 хонали хонадонга Ҳ. Мамаражабованинг эгалик ҳуқуқи белгиланган ва 1994 йил 7 июлда 74-145-815-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган.

Даъвогар Н. Ёрқулова мазкур хонадонда 22 йил яшаб, унга эгалик қилиб келган, доимий равишда коммунал ва солиқ тўловларини тўлаб келган, қарздорлиги йўқлигини тасдиқловчи маълумотлар билан ҳам тасдиғини топган. Бу ҳолатлар даъвогарнинг 22 йилдан ортиқ вақт давомида хонадонга ўз мулки сифатида ҳалол, ошкора ва узлуксиз эгалик қилиб келганлигини тўлиқ исботлайди.

Шунингдек, бу Н. Ёрқуловада Фуқаролик кодексининг 182-моддасига кўра, мулк ҳуқуқининг вужудга келиш асослари тўлиқ мавжудлигини кўрсатади.

Бундан ташқари ушбу кодекснинг 187-моддаси 1, 3-қисми ҳам Н. Ёрқулованинг манфаатини тўлиқ ҳимоя қилади. Унга кўра, мулкдор бўлмаган, лекин кўчмас мол-мулкка ўн беш йил давомида ёки бошқа мол-мулкка беш йил давомида ўзиники каби ҳалол, ошкора ва узлуксиз эгалик қилган шахс бу мол-мулкка мулк ҳуқуқини олади (эгалик қилиш ҳуқуқини вужудга келтирувчи муддат). Эгалик қилиш ҳуқуқини вужудга келтирувчи муддат туфайли мулк ҳуқуқини олганга қадар мол-мулкка ўзиники каби эгалик қилиб турган шахс ўз эгалигини мол-мулкнинг эгалари бўлмаган, шунингдек, қонунда ёки шартномада назарда тутилган бошқа асосларга кўра, эгалик қилиш ҳуқуқи бўлмаган учинчи шахслардан ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга, дея қайд этилган.

Шу ўринда Олий суд Пленумининг 1999 йил 24 сентябрдаги “Фуқаролик кодексини татбиқ қилишда суд амалиётида вужудга келадиган айрим масалалар тўғрисида”ги қарори 12-бандида амалда эгалик қилиш муддати асосида ашёга эгалик ҳуқуқини олиш учун у ҳалол йўл билан эгалланган бўлиши, яъни амалда эгалик қилувчи ўзганинг мулкини мулкдорнинг эрк-хоҳишига зид равишда қасддан эгаллаб олган, ўғирлаган ва шу каби шахс бўлмаслиги ҳақида судларга тушунтирилган. Бундай эгалик қилиш бошқа шахслар учун ошкора ва аниқ кўринадиган бўлиши, шунингдек, эгалик қилувчи тегишли мулкка ўзиники каби муносабатда бўлиши, фақатгина ундан фойдаланибгина қолмай, балки уни лозим даражада сақлаш чораларини кўрганини ҳам назарда тутиш зарур.

Бундан ташқари Олий суд Пленумининг 2004 йил 24 сентябрдаги “Якка тартибда қурилган уйга бўлган мулк ҳуқуқи билан боғлиқ низолар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 27-бандида “Фуқаролик кодексининг 187-моддасида белгиланган эгалик қилиш ҳуқуқини вужудга келтирувчи муддат тўғрисидаги нормалар, уйга эгалик қилиш мазкур қонунда белгиланган муддат мобайнида шартнома мажбуриятлари (ижара, текин фойдаланиш) асосида амалга оширилган ҳолларда қўлланилмайди.

Эгалик қилиш ҳуқуқини вужудга келтирувчи муддат туфайли мулк ҳуқуқи вужудга келиши билан аввалги мулкдор уйга бўлган мулк ҳуқуқини йўқотади”, дея қайд этилган.

Суд Н. Ёрқулованинг даъво аризасини юқорида келтирилган қонуний асослар ва Олий суд Пленуми қарорларидаги раҳбарий кўрсатмаларидан келиб чиқиб, қаноатлантирди. Жавобгар Ҳ. Мамаражабовага тегишли Каттақўрғон тумани, “Навбаҳор” маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида жойлашган 19-уйнинг Н.-хонадонига нисбатан Н. Ёрқуловани мулк эгаси деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди. Бу билан Ҳ. Мамаражабованинг ушбу хонадонга нисбатан мулк ҳуқуқи тугатилди.

Хулоса қилиб айтганда, қонунларимиз пухталиги, ҳаққонийлиги ва адолатлилиги туфайли бир инсон ҳаётида дуч келаётган муаммо хайрли якун топди.

Зафар РАВШАНОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Каттақўрғон туманлараро

суди раиси

Олий суд Пленуми мажлиси бўлиб ўтди. 

Мажлисда Олий суд ва қуйи судлар судьялари, Бош прокурор, Конституциявий суд ва Судьялар ассоциацияси раислари, Олий Мажлис Сенати аъзолари ва Қонунчилик палатаси депутатлари, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили ва Бола ҳуқуқлари бўйича вакили ҳамда Судьялар олий кенгаши, манфаатдор вазирлик ва идоралар вакиллари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар масъул ходимлари, ҳуқуқшунос олимлар иштирок этди.

Олий суд раиси Б. Исломов раислик қилган йиғилишда мамлакатимизда амалга оширилган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари судларни фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилувчи орган сифатида халққа янада яқинлаштириш билан бир қаторда суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш ҳамда судлар фаолияти самарадорлигини ошириш имконини берганлиги алоҳида қайд этилди.

Маълумки, жорий йилнинг бошидан судлар фаолиятига суд қарорларининг қонуний, асосли ва адолатлилигини текширишнинг фуқароларга қулай янги тартиби жорий этилди.

Процессуал қонунчиликка суд қарорларини қайта кўришнинг янги тартиби жорий этилганлиги, ушбу тартиб бўйича ягона суд амалиётини таъминлаш лозимлиги инобатга олиниб, суд қарорларини тафтиш тартибида қайта кўришда қонунларни тўғри қўллаш юзасидан тушунтиришлар бериш эҳтиёжи юзага келди.

Тегишли йўналишлар бўйича тажрибали амалиётчи ва назариётчи, Илмий-маслаҳат кенгаши аъзоларидан иборат ишчи гуруҳлар томонидан ушбу институтни татбиқ этишда юзага келаётган масала ва тушунмовчиликлар, статистик маълумотлар, чиқарилган суд қарорлари, шунингдек бевосита жойларга чиқиш орқали йўл қўйилган хатолар юзасидан ўтказилган таҳлиллар натижасида аниқланган муаммоли масалалар бўйича судлардан, суд фахрийларидан, мазкур масалаларга оид манфаатдор идоралардан фикр ва мулоҳазалар олинди, амалдаги қонунчилик ҳужжатлари, илғор хорижий тажриба ўрганилди.

Йиғилишда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан жиноят ишларини тафтиш тартибида кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида”, “Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни тафтиш тартибида кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида”, “Судлар томонидан фуқаролик ишларини тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”, “Судлар томонидан иқтисодий ишларни тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида” ҳамда “Судлар томонидан маъмурий ишларни тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарорлари қабул қилинди.

Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан жиноят ишларини тафтиш тартибида кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қароридан қонун нормаларини судларда қўллашда эътибор қаратилиши зарур бўлган муҳим тушунтиришлар ўрин олган. Ушбу тушунтиришларда тафтиш инстанцияси судида жиноят ишларини тафтиш тартибида кўриш учун нафақат шикоят ва протест, балки хусусий шикоят ҳамда хусусий протест асос бўлиши мумкинлиги, тафтиш инстанциясига берилган ваколатларга кўра ишнинг ҳақиқий ҳолатлари тўлиқ аниқланганлиги ва Жиноят кодекси нормалари тўғри қўлланилганлиги, иш юритишни амалга ошириш чоғида Жиноят-процессуал кодекси нормаларига риоя этилган-этилмаганлиги қўшимча равишда текширилган далиллар бўйича текширилиши шартлиги алоҳида белгилаб қўйилган.

Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларнинг тафтиш тартибида кўрилиши бўйича қонун нормаларининг бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида ишлаб чиқилган “Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни тафтиш тартибида кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Пленум қарорида бу тоифадаги ишлар тафтиш тартибида тўғридан-тўғри Олий судда кўриб чиқилиши, бунинг учун тарафларнинг шикоят ва протести қандай тартиб ва муддатлардан кечиктирилмай тақдим этилиши зарурлиги, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриб чиқишда ундаги важлар билан чегараланмасдан, ишда мавжуд, шунингдек судга тақдим этилган ёхуд суд томонидан талаб қилиб олинган янги далиллар билан бирга ишни тўла ҳажмда текшириши кераклиги ҳақида муҳим тушунтиришлар берилган.

“Судлар томонидан фуқаролик ишларини тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Қарорда фуқаролик ишларини тафтиш тартибида қайта кўриш жараёнида судлар томонидан моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилишини ва процессуал қонун талабларига риоя этилишини текширишга доир муҳим тушунтиришлар ўз ифодасини топган. Ушбу тушунтиришлар қаторида, айниқса, амалиётда кенг муҳокама бўлаётган, яъни давлат бошқаруви органлари, ташкилотлар ва айрим фуқаролар фақат даъво ариза (ариза) улар томонидан берилган ҳолдагина суд ҳужжати устидан тафтиш тартибида шикоят бериши мумкинлиги, акс ҳолда шикоятни қабул қилиш рад этилиши кераклиги, айни пайтда Савдо-саноат палатаси ўз аъзолари манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилган ёки қилмаганлигидан қатъи назар, суд ҳужжати устидан тафтиш тартибида шикоят бериши мумкинлигига оид масалалар ўз ечимини топганлигини алоҳида таъкидлаш ўринли.

Иқтисодий судларда кўрилаётган низолар кўламининг кенглиги шикоят (протест) келтириш ҳуқуқига эга бўлган шахслар аниқ доирасини белгилашда амалиётда доимо низоли масала бўлиб келган. “Судлар томонидан иқтисодий ишларни тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Қарорда тафтиш тартибида қайта кўриш қуйи инстанция судлари ҳужжатларининг қонунийлиги ва асослилигини текширишда инобатга олинишига доир зарур тушунтиришлар билан бир қаторда мамлакатимизда тадбиркорлик субъектларига янада қулай шароитлар яратиш борасида шикоят ёки протест билан тафтиш инстанциясига мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахсларни аниқлашда ўзига хос хусусиятлар масаласи алоҳида ёритиб берилган. Жумладан, ишда иштирок этувчи шахслардан бири низоли ёки суд ҳужжати билан аниқланган ҳуқуқий муносабатдан чиқиб кетган бўлса, ушбу шахснинг ҳуқуқий вориси ҳам тафтиш тартибидаги шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга эканлиги, давлат органлари ва бошқа шахслар даъво улар томонидан тақдим этилган ҳолдагина суд ҳужжати устидан тафтиш тартибида шикоят бериши мумкинлиги, Президент ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ва Савдо-саноат палатаси эса бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси (ариза) билан мурожаат қилган ёки қилмаганлигидан қатъи назар, суд ҳужжати устидан тафтиш тартибида шикоят бериши мумкинлиги бўйича тегишли тушунтиришлар берилган.

Пленумнинг “Судлар томонидан маъмурий ишларни тафтиш тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Қарорида бу тоифадаги ишларни тафтиш тартибида кўришнинг асосий жиҳатларига, шу жумладан тафтиш инстанциясининг ваколатларига доир тушунтиришлар ўз аксини топган. Шу билан бирга тафтиш тартибидаги мурожаатларни билдириш муддатларига ойдинлик киритиш мақсадида шикоят (протест) биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори, ажрими, қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан бир йил ичида берилиши мумкинлиги, ўтказиб юборилган муддатни тиклаш масаласини кўриб чиқиш механизми батафсил ёритиб берилган.

Пленум қарорлари матнлари Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ахборотномаси” ва “Куч – адолатда” газетасида эълон қилинади.

Адолатли қарор — жамият равнақининг кафолати. Ўз навбатида, бу том маънода демократик аҳамият касб этади. Шунинг учун ҳам мамлакатимизда мулк­дорларнинг ҳуқуқлари кафолатланган.

Хусусан, Бош Қомусимизнинг 65-моддасига мувофиқ барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилиги ва ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиниши таъминланади. Хусусий мулк дахлсиздир. Мулкдор ўз мол-мулкидан қонунда назарда тутилган ҳоллардан ва тартибдан ташқари ҳамда суднинг қарорига асосланмаган ҳолда маҳрум этилиши мумкин эмас.

Бугунги кунда судлар томонидан хусусий мулк эгалари ва мулкдорларнинг ҳуқуқлари кафолатли ҳимоя қилинмоқда. Шу ўринда фикримизни Пастдарғом туманлараро иқтисодий судида кўрилган бир иш мисолида давом эттирамиз.

Аввало иш тафсилотларига тўхталадиган бўлсак, Самарқанд шаҳар адлия бўлими «Toxir-R» хусусий корхонаси манфаатини кўзлаб, Пастдарғом тумани ҳокимлигига нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилган ва жавобгардан Пастдарғом тумани, Жума шаҳри, Амир Темур кўчасида жойлашган 1 242,75 кв. метрдан иборат ер майдонидаги бузилган автоуловлар тўхташ жойи ва музқаймоқ павильони бино-иншоотлари эвазига 908 462 000 сўм компенсацияни ундириб беришни сўраган.

Иш ҳолатларига кўра, Пастдарғом тумани ҳокимининг 2001 йил 31 августдаги 185/8-сонли қарори билан Пастдарғом тумани, Жума шаҳри, Амир Темур кўчасидан Т. Раҳмоновга шахсий автоуловлар тўхташ жойи қуриш учун 2 200 кв. метр ер майдони ажратиш тўғрисидаги туман ер танлаш ҳайъатининг 2001 йил 24 августдаги далолатномаси тасдиқланган.

Шунингдек, 2002 йил 22 апрелда ушбу бино-иншоотларни фойдаланишга топшириш тўғрисидаги давлат қабул ҳайъати аъзоларининг далолатномаси тасдиқланиб, автоуловлар тўхташ жойи 2 200 кв. метр, музқаймоқ павильони 193,6 кв. метр қилиб умумий майдони кўрсатилган.

Аниқланишича, Пастдарғом тумани ҳокимининг 2004 йил 13 апрелдаги 268-Қ-сонли қарори билан мазкур бино-иншоотлар эгаллаб турган 1 242,75 кв. метр ер майдони доимий фойдаланишга бириктириб берилиб, мулк ҳуқуқи белгиланган. Орадан кўп ўтмай, аниқроғи, 2004 йил 25 апрелда Самарқанд вилояти Бино-иншоотлар ва ер давлат кадастри бош бошқармаси томонидан «Toxir-R» хусусий корхонасига Пастдарғом тумани, Жума шаҳри, Амир Темур кўчасида жойлашган автоуловлар тўхташ жойи ва музқаймоқ павильони ер участкасига бўлган ҳуқуқи 0011521-сон, бино-иншоотларга бўлган ҳуқуқи 003743-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган.

Иш ҳужжатларидан аниқланишича, кейинчалик ушбу бино-иншоотлар жойлашган ер майдони маъмурий бино қурилиши учун берилгани сабабли бузиб ташланган, лекин мулк эгасига компенсация тўлови тўланмаган.

Бинобарин, Фуқаролик кодексининг 206-моддаси биринчи қисмига кўра, давлат органининг мулкдорнинг мол-мулкини олиб қўйишга бевосита қаратилмаган қарори муносабати билан, шу жумладан, мулкдорга қарашли уй, бошқа иморатлар, иншоотлар ёки экинлар жойлашган ер участкасини олиб қўйиш тўғрисидаги қарори муносабати билан мулк ҳуқуқининг бекор қилинишига қонунда белгиланган ҳоллар ва тартибдагина йўл қўйилади, бунда мулкдорга олиб қўйилган мол-мулкка тенг қимматли мол-мулк мулк ҳуқуқи асосида берилади ва унинг кўрган бошқа зарарлари тўланади ёки мулк ҳуқуқи бекор қилиниши билан етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланади.

Шунингдек, ушбу кодекснинг 206-моддаси иккинчи ва учинчи қисмларида олиб қўйилаётган ер участкасидаги уйлар, бошқа иморатлар, иншоотлар ёки экинларнинг, шунингдек, ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматини аниқлаш белгиланган тартибда баҳоловчи ташкилотлар томонидан амалга оширилиши зарарларнинг ўрни бозор қиймати бўйича олдиндан ва тўлиқ қоплангунига қадар уларни бузишга йўл қўйилмаслиги белгиланган.

Бундан ташқари «Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонуннинг 19-моддасига кўра, давлат органининг мулкдорнинг мол-мулкини бевосита олиб қўйишга қаратилмаган қарори, шу жумладан, мулкдорга қарашли уй, бошқа иморатлар, иншоотлар ёки дов-дарахтлар жойлашган ер участкасини жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тўғрисидаги қарори муносабати билан мулк ҳуқуқининг бекор қилинишига фақат қонунда белгиланган ҳолларда ва тартибда йўл қўйилади. Яъни етказилган зарарнинг ўрни эгалик қилувчига тўлиқ қопланиши шарт. Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларининг олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларини бузиб ташлаш тўғрисидаги қарори фақат адлия органларининг ижобий хулосаси мавжуд бўлган тақдирда қабул қилинади.

Шу муносабат билан бериладиган компенсациянинг миқдори, тури ва уни бериш муддати назарда тутиладиган келишув мажбурий равишда нотариал тартибда тасдиқланиши лозим.

Аниқланишича, «Самарқанд вилояти кўчмас мулк ва сармоялар агентлиги» масъулияти чекланган жамиятининг 2023 йил 7 августдаги 74-сонли ҳисоботига кўра, «Toxir-R» хусусий корхонасига тегишли бўлган автоуловлар тўхташ жойи ва музқаймоқ павильони бино-иншоотлари бузилиши муносабати билан мулкдорга етказилган зарарнинг бозор қиймати 908 462 000 сўмни ташкил қилган.

Адлия вазирлиги ҳузуридаги Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази Самарқанд вилоят бўлимининг 2023 йил 22 декабрдаги хулосасида “Самарқанд вилояти кўчмас мулк ва саромоялар агентлиги» масъулияти чекланган жамияти томонидан 2023 йил 7 августда тузилган кўчмас мулкни баҳолаш ҳисоботи илмий асослангани, ягона миллий баҳолаш стандарти ва меъёрий ҳужжатларига мос келиши қайд этилган.

Ўз ўрнида «Toxir-R» хусусий корхонаси раҳбари Самарқанд вилояти ҳокимлигига 2023 йил 8 июлда ариза билан мурожаат қилиб, автоуловлар тўхташ жойи ва музқаймоқ павильони бино-иншоотлари бузилгани муносабати билан корхонага компенсация ажратиб берилишида амалий ёрдам кўрсатишни сўраган. Мазкур мурожаат 2023 йил 13 июлда Пастдарғом тумани ҳокимлигига кўриб чиқиш учун юборилган. Бироқ Пастдарғом тумани ҳокимлиги томонидан компенсация тўлови тўлаб берилмаганлиги сабабли «Toxir-R» хусусий корхонаси судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгардан 908 462 000 сўм компенсация тўловини тўлаб беришни сўраган.

Пастдарғом туманлараро иқтисодий судининг 2024 йил 10 январдаги ҳал қилув қарорига мувофиқ, ушбу даъво аризаси тўлиқ қаноатлантирилиб, Пастдарғом тумани ҳокимлиги ҳисобидан «Toxir-R» хусусий корхонаси фойдасига 908 462 000 сўм компенсация тўловини ундириш белгиланди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, мамлакатимизда мулкдорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда судларнинг қонуний, асосли ва адолатли қарорлар қабул қилиши жамиятда ижтимоий адолат ва қонунийликни таъминлаш, фуқаролар ва юридик шахсларнинг судларга нисбатан ишончи янада мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Луқмонбой Асатов,

Пастдарғом туманлараро

иқтисодий суди раиси

Инсоннинг ҳаётдаги энг катта бойлиги унинг саломатлигидир. Агар соғлигига путур етса, бутун умр даволанишу дард тортишдан боши чиқмай қолади.

Бинойидек умргузаронлик қилиб юрган Маъруфжон Сулаймоновни кутилмаганда бел умуртқаси билан боғлиқ касаллик қийнай бошлади.

Баъзан оғриқ кучайганда ҳеч нарса, ҳатто овқатланиш ҳам юрагига сиғмай қоладиган даражага боргач, иложсизликдан жарроҳлик амалиёти йўли билан даволанишга қарор қилди. Аммо жарроҳлик амалиёти ҳақида гапирганда, қариндош-уруғ, таниш-билишлари турлича фикр билдиришди.

Кимдир “Жуда яхши ўйлабсиз, кечиктирманг” деса, бошқа биров “Фойдаси йўқ, тиғ теккизманг” дея куйинчаклик қилди. Шунга қарамай, М. Сулаймонов барибир жарроҳлик усулини маъқул кўрди. Бинобарин, 2022 йил 29 августда Тошкент шаҳридаги “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт марказига мурожаат қилади.

Шундан сўнг унга “Умуртқа поғонаси бел-думғаза қисми остеохондрози, 4, 5-бел умуртқалари диск чурраси” ташхиси қўйилган. Даволаниш жараёнида беморда “Транспедикуляр фиксацияси билан 2, 4, 5-бел умуртқалари спондилодези” жарроҳлик амалиёти ўтказилади. Шу билан бирга, умуртқаларига имплантлар қўйилади. 2022 йил 6 сентябрда эса М. Сулаймонов шифохонадан амбулатор даволанишга чиқарилган.

Лекин бу муолажа унга заррача фойда бермайди. Аксинча, беморнинг бел соҳасидаги оғриқлар кучайиб, юриш-туриши янада қийинлашади.

Натижада бутун вужудида умумий ҳолсизлик юзага келади.

Оқибатда у 2023 йил февраль ойида бошқа тиббиёт муассасаси — “Akfa Medline medical centre” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги хусусий клиникасида текширувларидан ўтади. Шундан сўнг Ихтисослаштирилган нейрохирургия илмий-амалий тиббиёт Марказига мурожаат қилади. У ерда унга “Умуртқа поғонаси бел-думғаза қисми остеохондрози, 4-бел умуртқаси ретролистези, 2, 4, 5-бел умуртқаларида ўтказилган операциядан кейинги ҳолат” ташхислари қўйилади. Аниқроғи, М. Сулаймоновда нотўғри жарроҳлик амалиёти ўтказилгани аниқланади.

Шунинг учун 2023 йил 25 март куни жаррохлик амалиёти қайтадан ўтказилади.

Табиийки, такрорий жарроҳлик амалиётида ҳам бемор анчагина азоб чекади. Бунинг устига дастлабки жарроҳлик амалиёти нотўғри ўтказилганидан қаттиқ руҳий изтироб чекади. Шу боис Маъруфжон Сулаймонов фуқаролик ишлари бўйича Шайхонтоҳур туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт марказидан 41 миллион сўм моддий, 200 миллион сўм миқдорида маънавий зарар ундириб беришни сўрайди.

Таъкидлаш жоизки, суд жараёнида чиндан ҳам, “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт маркази шифокорлари М. Сулаймоновга нисбатан нотўғри жарроҳлик амалиёти ўтказишгани аён бўлгач, суд томонидан суд-тиббий экспертизаси тайинланди. Соғлиқни сақлаш вазирлигига қарашли Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази Тошкент шаҳар филиалининг 2023 йил 18 августдаги комиссиявий экспертизаси хулосасида қайд этилишича, М. Сулаймоновга “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт маркази шифокорлари томонидан “Умуртқа поғонаси бел-думғаза қисми остеохондрози, 4, 5-бел умурт­қалари дисклари чурраси, 4-бел умуртқаси ретролистези” ташхиси нотўғри қўйилган.

Тиббиётда “люмбализация” деб номланган умуртқа поғонасининг туғма нуқсони мавжуд. Бу 1-думғаза умуртқасини қисман ёки тўлиқ думғаза умуртқаларидан ажралиб, қўшимча 6-бел умуртқасига айланишидир. М. Сулаймоновда биринчи думғаза умуртқасини люмбализацияси инобатга олинмаган. Люмбализация ҳисобига “Умуртқа поғонаси бел-думғаза қисми остеохондрози, 5-бел ва 1-думғаза умуртқалари дисклари чурраси, 5-бел умуртқаси ретролистези” ташхиси қўйилиши керак бўлган.

Шунингдек, экспертиза хулосасида “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт маркази томонидан ўтказилган жарроҳлик амалиётида М. Сулаймоновнинг 4, 5, 6-бел умуртқаларига зарур имплант қўйилмагани, бу хато эса, Ихтисослаштирилган нейрохирургия илмий-амалий тиббиёт марказида кечган амалиётда бартараф этилгани кўрсатилган. Бу факт ҳам беморга дастлаб сифатсиз тиббий хизмат кўрсатилганидан далолат беради.

Судга тақдим этилган ҳужжатлар бўйича даъвогар “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт марказига барча тиббий муолажалар ва даволаниш учун 23 миллион 10 минг сўм, “Akfa Medline medical centre” МЧЖдаги текширувлар учун 788 000 сўм тўлаган.

Фуқаролик кодексининг 706-моддасига асосан, ижрочи ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини умуман ёки тегишли даражада бажармаган ҳолларда, келтирилган зарарни буюртмачига батамом тўлаши шарт, лекин бу тўлов шартномада назарда тутилган хизматлар баҳосининг икки бараваридан ортиқ бўлиши мумкин эмас. Кодекснинг 1022-моддасида “Маънавий зарарни қоплаш миқдори жабрланувчига етказилган жисмоний ва маънавий азобларнинг хусусиятига, шунингдек, айб товон тўлашга асос бўлган ҳолларда зарар етказувчининг айби даражасига қараб, суд томонидан аниқланади” деб қайд этилган. Албатта, бунда оқилоналик ва адолатлилик талаблари эътиборга олиниши лозим. Бинобарин, суд даъвони қисман қаноатлантириб, “Ezgu niyat” кўп тармоқли тиббиёт марказидан Маъруфжон Сулаймонов фойдасига етказилган моддий зарар учун 23 миллион 798 минг сўм, маънавий зиён сифатида 30 миллион сўм компенсация ундириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилади.

Хулоса қилиб айтганда, Бош Қомусимизнинг 48-моддасига биноан, ҳар ким соғлиғини сақлаш ва малакали тиббий хизматдан фойдаланиш ҳуқуқига эга. Шунинг учун ҳам, инсон саломатлиги — жамиятимизда бош мезон, бу тамойилни бузишга эса ҳеч кимнинг ҳақи йўқ.

Баҳодир САИДМУРАТОВ,

Тошкент шаҳар суди судьяси