Аввало шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 54-моддасида инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсади экани қайд этилган. Мазкур конституциявий қоиданинг ҳаётда тўлиқ ифодасини топишида суд ҳимояси муҳим ўрин тутади. Чунки Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланган.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Фарғона вилоятида яшовчи Ҳалимжон Раҳмонов 2018-2023 йилларда “Uz-Prista Recycling” масъулияти чекланган жамиятида бош муҳандис лавозимида фаолият юритган. Корхона фаолияти учун зарур ходим бўлгани сабабли Ҳ. Раҳмонов ишлаган даврлари учун меҳнат таътилига чиқмаган. Бироқ Ҳ. Раҳмонов 2023 йилнинг 19 июнь куни ўз хоҳиши билан ишдан бўшаган.

Меҳнат шартномасини бекор қилишга оид буйруқда бош ҳисобчи Р. Ражабовга бош муҳандис учун белгиланган барча ҳисоб-китобларни амалга ошириш қайд этилган. Аммо 2023 йил октябрь ойида унга қисман иш ҳақи тўланган, холос. Яъни олти йиллик меҳнат таътили пули ва иш ҳақининг қолган қисми тўланмаган. Бундан норози бўлган Ҳ. Раҳмоновнинг корхона раҳбари ва бош ҳисобчисига қилган мурожаатлари жавобсиз қолган. Шундан сўнг собиқ бош муҳандис фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Uz-Prista Recycling” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 88 миллион 913 минг сўм иш ҳақи ва 259 миллион 595 минг сўм компенсация тўловини ундиришни сўраган.

Бош қомусимизда ҳар бир шахснинг меҳнат килиш, меҳнат учун хақ олиш, меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, шу жумладан, суд орқали ҳимоя қилиш ва малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи қатъий белгиланган.

Шу боис суднинг 2024 йил 7 февралдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаби қаноатлантирилиб, “Uz-Prista Recycling” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан Ҳ. Раҳмонов фойдасига 400 миллион 791 минг сўм ундириш белгиланган.

Лекин жавобгар суднинг ҳал қилув қароридан норози бўлиб, апелляция шикояти билан мурожаат қилади. Яъни ҳал қилув қарорини бекор қилиб, янги ҳал қилув қарори асосида даъвони рад қилишни сўрайди.

Амалдаги Меҳнат кодексининг 244-моддасида иш берувчи ўзининг молиявий ҳолатидан қатъи назар, ходимга бажарган иши учун ҳақни белгиланган меҳнат ҳақи шартларига мувофиқ ушбу кодекснинг 253-моддасида кўрсатилган муддатларда тўлаши шарт экани белгиланган.

Бундан ташқари ушбу кодекснинг 333-моддасида иш берувчи иш ҳақи, таътил тўловлари, меҳнат шартномаси бекор қилингандаги тўловлар ва (ёки) ходимга тўланиши лозим бўлган бошқа тўловларни тўлаш муддатини бузган тақдирда, уларни тўлов муддатидан кейинги кундан эътиборан то ҳақиқатда ҳисоб-китоб қилинган кунни ўз ичига олган муддатгача ҳар бир кечиктирилган кун учун Марказий банкнинг ўша вақтда амалда бўлган қайта молиялаштириш ставкасидан келиб чиққан ҳолда фоизлар (пулли компенсация) билан бирга тўлаши шартлиги ҳам қайд этилган.

Ана шу асосларга таянган Фарғона вилояти суди Ҳ. Раҳмоновга аввал қисман тўлов амалга оширилгани, аммо асосий иш ҳақидан қарздорликни тўлаш пайсалга солинганини инобатга олган ҳолда ҳар бир кечиктирилган кун учун пеняни ҳам қўшиб ҳисоблаган ҳолда ажрим чиқарди.

Аниқроғи, фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро суди томонидан 2024 йил 7 февралда чиқарилган ҳал қилув қарорининг хулоса қисмига ўзгартириш киритилиб, “Uz-Prista Recycling” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан Ҳ. Раҳмонов фойдасига жами 300 миллион 502 минг сўм ундириш белгиланди.

Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, 2018 йил ноябрь ойида Зоҳид Мўминов Муҳриддин Камоловнинг “Спарк” русумли автомашинасини сотмоқчи эканидан хабар топиб, харидор бўлади.

Ўзаро савдо чоғида автомашина 6 700 АҚШ долларига баҳоланади.

Келишувга кўра, З. Мўминов пулнинг 2000 АҚШ долларини олдиндан, қолган қисмини бир ой муддатда бериши шарт эди. Соддадил М. Камолов унинг қуюқ ваъдаларига ишониб, олди-сотди ҳужжатларига имзо қўяди.

Лекин З. Мўминов берган ваъдасини бажариш у ёқда турсин, орадан кўп вақт ўтмай автомашинани бошқа шахсга сотиб юборади. Оқибатда унга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Шундан сўнг З. Мўминов жиноят ишлари бўйича Фарғона шаҳар судининг 2022 йил 29 сентябрдаги ҳукмига мувофиқ Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топилиб, 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинади. Шунингдек, суд ҳукмида З. Мўминовдан жабрланувчи Муҳриддин Камолов фойдасига 4 700 АҚШ долларининг миллий валютамиздаги қиймати миқдорида моддий зарарни ундириш ҳам белгиланади. Аммо З. Мўминов қарзини узишни хаёлига ҳам келтирмайди, аксинча, пайсалга солиб юраверади. Бунинг оқибатида М. Камолов руҳий, моддий ва бошқа қийинчиликларни бошидан кечиради, саломатлигига путур етади. Шу боис судга мурожаат қилиб, З. Мўминовдан 200 миллион сўм миқдорида маънавий зарар ундириб беришни сўрайди. Фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро суди 2024 йил 19 мартда даъво аризасини қисман қаноатлантириб, З. Мўминовдан М. Камоловнинг фойдасига 20 миллион сўм маънавий зарар ундириш ҳақида ҳал қилув қарорини чиқаради.

Таажжубланарлиси шундаки, З. Мўминов қарзини тўламагани етмагандек, апелляция шикояти билан мурожаат қилиб, ҳал қилув қарорини ўзгартирган ҳолда маънавий зарар миқдорини камайтиришни сўрайди.

Айтиш керакки, Фуқаролик кодексининг 1022-моддасига биноан, жисмоний ва маънавий азобларнинг ҳусусияти маънавий зарар етказилган ҳақиқий ҳолатлар ва жабрланувчининг шахсий ҳусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда суд томонидан баҳоланади. Юқоридаги ҳолатда З. Мўминовнинг айбли ҳаракатлари жиноят ишлари бўйича суднинг ҳукми билан тасдиқланган. Бинобарин, биринчи инстанция суди оқилоналик ва адолатлилик тамойилларидан келиб чиқиб, З. Мўминовнинг жиноят содир этгани оқибатида М. Камолов кўрган маънавий зарар миқдорини 20 миллион сўм этиб белгилаган.

Апелляция суди мажлисида З. Мўминов соғлиғини йўқотгани сабабли шифокор назоратида туришини, биринчи босқич суди маънавий зарар миқдорини асоссиз белгилаганини билдирди. Лекин унинг бу важлари суд қарорини ўзгартириш учун асос бўлолмайди. Шу боис Фарғона вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича Фарғона туманлараро судининг 2024 йил 19 мартдаги ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз, апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдирди.

Хулоса ўрнида айтиш керакки, мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ва манфаатлари Конституциямизда кафолатланган ҳамда улар қонун ҳимоясидадир. Ушбу конституциявий қоидани бузишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Шу маънода баён этилган воқеалар тафсилоти бошқалар учун сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас.

Бузрукхон АБРОРОВ,

Фарғона вилояти суди судьяси

Мамлакатимизда барча соҳаларда кенг қамровли ислоҳотлар қатъият билан амалга оширилмоқда. Бунда фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини Конституция даражасида мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Шундай кафолатлардан бири – иммунитет институтидир. Ушбу институт Конституциямиз ва Жиноят-процессуал кодексида изчиллик билан ривожлантирилмоқда.

Бу ҳақда фикр юритганда, аввало “иммунитет” тушунчасига аниқлик киритиш ўринлидир. Иммунитет – лотинча сўз бўлиб, бирор нарсадан халос, озод бўлиш, деган маъноларни англатади. Иммунитетнинг ҳуқуқий институт сифатида пайдо бўлиши қадимги Рим қонуни билан боғлиқ.

Маълумки, илк марта Рим қонунида солиқлар ёки давлат божларидан озод қилиш, шахсга, тоифага ёки жамиятнинг бир қисмига Сенат ёки император томонидан берилган махсус ҳуқуқ сифатида белгиланган.

Шунингдек, жиноятчи ва жабрланувчининг ижтимоий ҳолатига қараб белгиланадиган ҳуқуқий жавобгарлик тарзи ва шунга тааллуқли “иммунитет” тушунчасига тарихда биринчи марта ўша ҳужжатда таъриф берилган.

Энди миллий қонунчилигимизга татбиқ этилаётган иммунитет институти ҳақида тўхталамиз. Жиноят ҳуқуқида иммунитет – давлат ва жамиятда касбий вазифаларни бажаришда алоҳида мақомга эга шахсларни уларнинг касбий фаолиятига ноқонуний аралашиш ва турли тазйиқлар, жумладан, маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортишдан ҳимоя қилиш, дахлсизлигини таъминлашдан иборат ҳуқуқий кафолатдир.

Албатта, баъзан ҳаётда иммунитетга эга шахсларнинг хизмат фаолиятини мустақил ва адолатли амалга оширишига тўсқинлик қилиш ёки ушбу шахслар томонидан ўз иммунитет имтиёзини суиистеъмол қилиши ҳолатлари учраб туради. Бу, ўз навбатида, иммунитет билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш заруриятини вужудга келтирмоқда.

Иммунитетни институт сифатида жиноят процессига олиб кириш жараёни, ўз-ўзидан, унинг субъектлари ва турларини кўпайтиришни тақозо қилади.

Булар сирасига адвокатлар, терговчилар ва бошқа махсус субъектларни қўшиш, жиноий процессуал нормаларни иммунитети бор шахсларга нисбатан тадбиқ қилиш, процессуал иммунитет тушунчаси, мазмуни ва маъносига янги ёндашувларни ишлаб чиқиш заруратини киритиш мумкин.

Айтиш керакки, Жиноят-процессуал кодексининг 4, 223, 239, 596-моддаларида иммунитетга эга шахсларга оид нормалар белгиланган.

Аммо ушбу нормалар ҳозирги жиноий ҳуқуқий тизимдаги муносабатларни тўлиқ тартибга сола олмайди.

Чунончи, прокурор ва терговчида иммунитет мавжуд бўлган ҳолатда, прокуратура терговчисида ушлаб туриш жараёнида иммунитет мавжуд эмас. Бошқа идора терговчилари, адвокатлар, Ҳисоб палатаси аудиторларига умуман иммунитет ҳуқуқи белгиланмаган. Шу билан бирга, амалдаги қонунда иммунитетга эга шахслар томонидан содир қилинган жиноятлар бўйича олиб қўйиш, тинтув, лавозимдан четлаштириш ва бошқа тергов ҳаракатлари ҳамда процессуал мажбурлов чоралари ўтказишнинг алоҳида тартиби белгиланмаган.

Бундан ташқари бу борада “Иммунитет ҳуқуқига эга шахслар лавозимдан озод этилгач, ушбу лавозимдаги фаолияти бўйича иммунитет ҳуқуқидан фойдаланадими?”, деган савол ҳам кун тартибига чиқмоқда. Яъни иммунитетдан лавозим вазифаларини бажаришдагина фойдаланиш керакми ёки шахсий ҳаётидаги муносабатларда ҳам иммунитетга эга бўлиш талаб этиладими, деган масалалар қонунчиликда аниқ белгиланиши лозим, деган фикрдамиз.

Шунингдек, амалдаги қонун талабига кўра, жиноят иши қўзғатиш судьяга нисбатан Бош прокурор, адвокатга нисбатан Бош прокурор, Қорақалпоғистон Республикаси прокурори, вилоятлар, Тошкент шаҳар прокурорлари томонидан, прокурор, унинг терговчиси ва суриштирувчисига нисбатан прокуратура органлари томонидан амалга оширилади.

“Судлар тўғрисида”ги қонунга кўра, туманлараро, туман (шаҳар) суди, ҳудудий ҳарбий суднинг судьясига нисбатан жиноят иши юқори турувчи суд судловига, бошқа судларнинг судьяларига нисбатан эса, Олий суд судловига тегишлидир.

Аммо бундай нормалар Жиноят-процессуал кодексида ўз ифодасини топмаган. Ваҳоланки, Жиноят-процессуал кодексининг 1-моддасига кўра, мамлакатимиз ҳудудида жиноят ишларини юритиш тартиби Жиноят-процессуал кодекси билан белгиланади.

Юқорида баён этилганлардан келиб чиқиб, янги таҳрирда қабул қилинадиган Жиноят-процессуал кодексини “Иммунитет ёки имтиёзга эга шахсларга нисбатан иш юритиш” номли янги боб билан тўлдириш таклиф қилинади.

Ўйлаймизки, Жиноят-процессуал кодексига киритиладиган ушбу янги инс­титут иммунитетга эга шахсларни ўз вазифаларини бажаришида ҳар қандай ташқи таъсирлардан ҳимоя қилади.

Бегзод Ҳайдаров,

Фарғона вилояти суди судьяси

Ҳаётда айрим кишилар жиноят ёки ҳуқуқбузарликка қўл уришади-ю, сўнг тергов ёки суд жараёнида “Мен бунинг ноқонуний қилмиш эканини билмас эдим” дея важ келтиришади. Аммо қонунни билмаслик шахсни жавобгарликдан озод қилмайди. Устига устак касби ҳуқуқшунос бўлган кимса жиноят содир этса, буни қандай изоҳлаш мумкин?

Учкўприк туманида яшовчи Олмосхўжа Асқаров (исм-шарифлар ўзгартирилган) айни пайтда 70 ёшда. У 1994-2000 йилларда нуфузли давлат идорасида ҳуқуқшунос лавозимида фаолият юритган. Шу боис О. Асқаров яқингача ҳам кўпчилик ҳавас қилгудек обрў-эътиборга эга эди.

Бироқ нафс қутқусига учган О. Асқаров фирибгарлик кўчасига қадам қўйди. У Учкўприк тумани Ер ресурслари ва давлат кадастри бўлимига қариндошига тегишли савдо дўконининг кадастр ҳужжатларини тайёрлаш учун борган Олим Деҳқоновга шу идорада ишлашини айтиб, ўз ёрдамини таклиф қилади. Сўнгра савдо дўкони учун кадастр ҳужжатларини расмийлаштириб бериш эвазига 1 000 АҚШ доллари беришни сўрайди.

Қолаверса, ҳужжатларни расмийлаштириш учун 500 минг сўм тўлов қилиш лозимлигини ҳам таъкидлайди. Тумандан вилоят марказига бориб келиш учун 60 минг сўм йўлкира зарурлигини ҳам айтиб ўтади. Унинг таклифига рози бўлган О. Деҳқонов О. Асқаровга 560 минг сўм беради. Шундан сўнг О. Деҳқонов қариндошига О. Асқаровнинг талабини етказади. Аммо қариндоши унга нафақат пора олиш, балки пора бериш ҳам ноқонуний қилмиш эканини тушунтиради.

Қисқаси, О. Асқаровнинг хатти-ҳаракатлари қонунга зид эканини англаб етган О. Деҳқонов унга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб, Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Қўқон шаҳар бўлимига ариза билан мурожаат этади. Ушбу мурожаат асосида ўтказилган тезкор тадбирда О. Асқаров 1 000 АҚШ долларини пора сифатида олаётган вақтида қўлга олинади.

Буни қарангки, ушбу ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилиб, тергов ҳаракатлари олиб борилаётган пайтда О. Асқаровнинг яна бир қилмиши фош этилади.

Аниқланишича, собиқ ҳуқуқшунос таниши Саъдулла Ёндошев билан бирга фуқаро Пўлат Рисқулов ва Ойбек Йўлдошевни ҳам чув туширган экан.

Яъни С. Ёндошев П. Рисқулов ва О. Йўлдошевни боғдорчилик учун 5 гектардан ер олиб бериш учун О. Асқаров билан учраштиради. О. Асқаров уларга ҳар бир гектар ер ҳисобига 3 000 АҚШ доллари миқдорида “харажат” қилиш зарурлигини билдиради.

Шундан сўнг С. Ёндошев П. Рисқуловдан 15 минг, О. Йўлдошевдан 10 минг 600 АҚШ доллари олиб, О. Асқаровга беради.  Ҳамтовоқлар “мижоз”ларининг ишончини қозониш учун вилоят ҳокимлигида ишлайдиган мансабдор шахс уларнинг иши билан жиддий шуғулланаётганини қайта-қайта таъкидлашади.

Лекин орадан бир йил ўтса-да, ваъда қилинган иш битмайди. Бу вақтда ҳамтовоқлар пора сифатида олинган маблағни ўртада тақсимлаб, ўз эҳтиёжларига сарфлаб юборишади. Охир-оқибат тоқати-тоқ бўлган жабрланувчилар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат этишади.

Албатта, ушбу фирибгарлик бўйича ҳам О. Асқаров ва С. Ёндошевга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят ишлари судда кўриб чиқилди. Суд О. Асқаровни Жиноят кодексининг тегишли моддаларига асосан айбдор деб топиб, унга нисбатан базавий ҳисоблаш миқдорининг 70 баравари миқдорида жарима жазосини тайинлади. Унинг шериги С. Ёндошев базавий ҳисоблаш миқдорининг 50 баравари миқдорида жарима жазосига тортилди.

Шу тариқа нафс измига асир бўлган собиқ ҳуқуқшунос О. Асқаров ва унинг ҳамтовоғи қонуний жазоланди. Лекин жабрланувчиларнинг хатти-ҳаракатини ҳам оқлаб бўлмайди. Чунки муаммони қонуний ҳал этиш ўрнига “ҳожатбарор”лар хизматидан фойдаланишни маъқул кўргани учун пировардида фирибгарларга чув тушишганига уларнинг ўзи айбдор. Агар улар қонун талабларига риоя этишганида ҳеч қандай муаммога ўрин қолмас эди.

Пўлатжон МАМАТУСМОНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўқон шаҳар суди судьяси

Давлат томонидан ҳал этиладиган ҳуқуқ ҳақидаги низолар ва бошқа юридик ишларнинг муайян давлат органи иш юритувига тегишлилиги муҳим аҳамиятга эга. Бу ўз навбатида, юридик ишларни турли хил юрисдикциявий органлар ўртасида аниқ ва мақсадга мувофиқ равишда тақсимланишини таъминлайди. Тааллуқлиликнинг муҳим белгиси унинг қонун билан аниқ белгилаб қўйилгани ҳисобланади.

Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 27-моддасига кўра, маъмурий судлар маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг, давлат бошқаруви органларининг, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органларнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ва улар мансабдор шахсларининг қонунчиликка мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ҳамда оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқувчи бошқа бир қатор ишларни кўриши белгиланган.

Кодекснинг 4-моддасига кўра, ҳар қандай манфаатдор шахс ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун маъмурий судга (судга) мурожаат қилишга ҳақлидир.

Аммо амалиёт ва илғор хорижий тажриба таҳлили миллий қонунчилигимизда аризаларнинг маъмурий судларга тааллуқлилиги борасида ислоҳотларга эҳтиёж мавжудлигини кўрсатмоқда.

Хусусан, ҳоким қарорларининг қонунийлигини назорат қилувчи ва ноқонуний қарорларни бартараф этиш ваколатига эга бўлган бир қатор (адлия бошқармалари, прокуратура, юқори турувчи ҳокимликлар, халқ депутатлари кенгашлари, омбудсман) субъектлар бўлса-да, қонунчиликда бундай низоларни судгача ҳал этишнинг мажбурий механизми назарда тутилмаган. Бу эса, нафақат судларнинг иш юкламаси ортиши, балки фуқаролар ва ҳокимликларнинг суд харажатлари учун ортиқча маблағ сарфлашига сабаб бўлмоқда. Ҳолбуки, “Ўзбекистон — 2030” стратегиясининг “Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотлар” деб номланган 4.2-бўлимида судга қадар босқичда низоларни ҳал қилиш самарадорлигини 50 фоизга ошириш ҳамда судга қадар ҳал этилиши мумкин бўлган низолар юзасидан судларга келиб тушадиган ишлар сонини 50 фоизга камайтириш вазифаси белгиланган.

Кўпгина хорижий давлатлар, жумладан, Германия ва Латвия давлатлари қонунчилигида аризачи маъмурий органнинг ҳаракати, қарори устидан маъмурий судга мурожаат қилишдан олдин дастлаб юқори турувчи органга мурожаат қилиши мажбурий қоида сифатида белгиланган. Аммо мамлакатимиз қонунчилигида бундай қоида назарда тутилмаган. Бу эса, низоларни судга қадар босқичда ҳал қилиш самарадорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Шу боис қонунчиликка маъмурий судга мурожаат қилишдан олдин жавобгарнинг юқори турувчи органига мурожаат қилишининг мажбурий тартибини жорий этиш мақсадга мувофиқдир.

Бунинг учун Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 184-моддаси иккинчи қисмини қуйидаги таҳрирда баён этиш таклиф этилади:

“Маъмурий органлар ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари, улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишлар фақат юқори турувчи органга шикоят қилинганидан кейингина судда кўриб чиқилади. Бу қоида юқори турувчи органи мавжуд бўлмаган маъмурий органларга нисбатан татбиқ этилмайди”.

Суд амалиётида учраётган муаммолардан яна бири қонунчиликда инвесторлар ва мулк ҳуқуқларини бекор қилишга оид қарорлар фақат суд тартибида бекор қилинишига доир императив қоида белгиланган бўлса-да, амалда бундай қарорлар адлия бошқармасининг тақдимномаси ёки прокурор протестига асосан ҳокимларнинг ўзи томонидан бекор қилиниб келинаётганидир. Ушбу қоиданинг амалда тўлиқ ишлашини таъминлаш мақсадида шу каби чекловни “Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари тўғрисида”ги, “Прокуратура тўғрисида”ги қонунлар ҳамда “Адлия вазирлиги тўғрисида”ги Низомга ҳам киритиш мақсадга мувофиқдир. Ана шунда бундай қарорлар прокуратура ва адлия органлари томонидан маъмурий судга ариза киритиш тартибида кўриб чиқилади. Бу инвесторлар ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари таъминлаш имкониятларини янада кенгайтиради.

Шу ўринда судловга тегишлиликнинг умумий қоидаларига тўхталадиган бўлсак, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 32-моддасига мувофиқ фуқаро ёки юридик шахснинг аризаси (шикояти) қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилинаётган маъмурий орган жойлашган ер ёхуд мансабдор шахснинг иш жойи бўйича судга тақдим этилади.

Маъмурий судларнинг иш ҳажми таҳлили шуни кўрсатадики, 2023 йилда Нукус туманлараро маъмурий судида 784 та, Фарғона туманлараро маъмурий судида 806 та, Самарқанд туманлараро маъмурий судида 1 311 та иш кўрилган бўлса, бу кўрсаткич Тошкент туманлараро маъмурий судида 2 832 тани ташкил этган. Судларда иш ҳажми ўртасида бундай тафовутнинг келиб чиқишига аксарият ҳолатларда аризачилар турли ҳудудларда яшашса-да, маъмурий органларнинг марказий идоралари пойтахтда жойлашгани асосий сабаб бўлган.

Натижада Тошкент туманлараро маъмурий судининг иш юкламаси бошқа туманлараро маъмурий судларга нисбатан бир неча баробар кўпайган.

Бундан ташқари суд амалиётида маҳаллий давлат ҳокимияти органлари қарорлари бўйича низолашаётган фуқаролар ишни жавобгар жойлашган ҳудуддаги маъмурий судда кўрилишини истамайдиган ҳолатлар ҳам учрайди. Буни улар судга жавобгар мансабдор шахс томонидан таъсир ўтказилиши мумкинлиги билан изоҳлашади. Шу сабабли аризачилар муайян ҳудуддаги мансабдор шахсларнинг ҳаракатлари ёки қарорлари устидан берган ариза ва шикоятларининг холис кўрилишини таъминлаш учун бошқа ҳудуд судида кўриб чиқиш ҳақидаги илтимоснома билан мурожаат қилишади. Бироқ қонунчиликда суд ишини маҳаллий маъмурий суддан бошқа ҳудудий судга олиб беришнинг ҳуқуқий асослари белгиланмаган.

Ушбу муаммони ҳал этиш учун замонавий ахборот коммуникация технологиялари ва видеоконференцалоқа имкониятларидан кенг фойдаланилган ҳолда маъмурий ишларни аризачининг хоҳишига кўра, экстерриториал кўриш тартибини жорий этиш мақсадга мувофиқдир.

Бундай тартибни жорий этилиши ўз навбатида, маъмурий ишлар барча ҳудудлардаги судлар ўртасида автоматик равишда тенг тақсимланиб, ишларнинг тез ва сифатли кўрилишига шарт-шароит яратади. Қолаверса, бундай тақсимот аризачиларнинг холислик ва объективлик борасидаги шубҳаларини ҳам бартараф этади. Хорижий давлатлар суд амалиётида экстерриториал тақсимот тартиби йўлга қўйилгани ҳам бу фикрни тасдиқлайди.

Хулоса ўрнида айтганда, юқорида баён этилган ўзгартириш ва қўшимчалар келгусида одил судлов фаолиятининг сифати ва самарадорлиги янада ортишига, провардида эса фуқаролар ва тадбиркорларнинг судга бўлган ишончи янада ошишига ҳисса қўшиши шубҳасиз.

Нодира Хакимова,

Олий суд судьяси

Ҳозирги пайтда бутун дунё миқёсида одам савдоси жинояти глобал муаммо ҳисобланади. Куч билан таҳдид қилиш ёки куч ишлатиш ёхуд мажбурлашнинг бошқа шаклларидан фойдаланиш, ўғирлаш, фирибгарлик, алдаш, ҳокимиятни суиистеъмол қилиш ёки вазиятнинг қалтислигидан фойдаланиш орқали ёхуд бошқа шахсни назорат қилувчи шахснинг розилигини олиш учун тўловлар ёки манфаатдор этиш эвазига оғдириб олиш йўли билан одамлардан фойдаланиш мақсадида уларни ёллаш, ташиш, топшириш, яшириш ёки қабул қилишда ифодаланадиган ушбу трансчегаравий жиноятга қарши курашиш жаҳон жамоатчилигининг доимий диққат марказида турибди. Афсуски, бу турдаги жиноятчилик мамлакатимизга ҳам бегона эмас.

Маълумотларга қараганда, 2021 йилда юртимизда одам савдоси қурбонлари сони 175 нафарни ташкил этган. Шундан 81 нафар хотин-қиз шаҳвоний мақсадларда фойдаланилган бўлса, 12 нафар эркак мажбурий меҳнат қурбонига айланган. Бу кўрсаткич 2022 йилда 93 нафарга тенг бўлган.

Шу ўринда айтиб ўтиш керакки, мамлакатимизда ушбу хавфли жиноят турига қарши курашишнинг мустаҳкам ҳуқуқий асослари яратилган.

Хусусан, “Одам савдосига қарши курашиш тўғрисида”ги қонун янги таҳрирда қабул қилинди. Ушбу қонун асосида бу хавфли жиноятга қарши қатъият билан кураш олиб борилмоқда. Лекин шунга қарамасдан қабиҳ ниятда ушбу тубан жиноятга қўл ураётган кимсалар ҳам учраб турибди.

Фикримизни мисол орқали давом эттирадиган бўлсак, Самарқанд шаҳрида яшовчи Гулнисо Ғанижонова (исм-шарифлар ўзгартирилган) турмушидан ажрашгач, моддий жиҳатдан қийналиб қолади. Чўкаётган одам хасга ёпишгани каби у ҳам бу вазиятдан чиқишга чора ахтаради. Ўтган йилнинг охирида у қариндоши Моҳитоб Асадовага хорижга бориб ишлаб келиш ниятида эканини айтади.

Бу бежизга эмас эди. Чунки ёш жиҳатидан тенгдош бўлган М. Асадованинг турмуш тарзи ҳам Г. Ғанижонованинг яшаш муҳитидан фарқ қилмасди. У ҳам худди Г. Ғанижонова сингари эридан ажрашган бўлиб, бир неча йил аввал Туркияга ишга бориб келган эди. Шу боис М. Асадова қариндошининг хорижга бориш режасини дарҳол қўллаб-қувватлаб, Туркияда танишлари борлиги ва улардан ёрдам беришни илтимос қилишини билдиради.

Шундан сўнг М. Асадова “Метош” исмли таниш аёлга қўнғироқ қилиб, Г. Ғанижоновага иш топиб беришни сўрайди. “Метош” Г. Ғанижоновага тўғридан-тўғри тубан йўл орқали пул ишлашни таклиф қилади.

Аммо дабдурустдан айтилган бу таклифни Г. Ғанижонова рад этади.

— Яқинда Туркияга кетаман, – дея гапида давом этади М. Асадова. – Агар бирга кетиб, мен айтган иш билан шуғулланишни истовчи танишларинг бўлса, олдимга олиб кел. Хизмат ҳақингни бераман…

Бу гап Г. Ғанижоновага маъқул келади ва яқин таниши бўлган Фарида Худойқуловадан ахлоқсиз қизларни топишга ёрдам беришни сўрайди.

Бунинг эвазига мўмайгина “хизмат ҳақи” олишини эшитган Ф. Худойқулова тез орада “Марғуба”, “Шалола”, “Ирода” исмли қизларни М. Асадованинг уйига бошлаб келади. Ўз навбатида, М. Асадова уларнинг фотосуратларини хориждаги ҳамтовоғи “Метош”га жўнатади. Қизлар “Метош”га маъқул келгани учун уларнинг ҳар бирига 300 АҚШ долларидан тўлашга рози бўлади. М. Асадова бунинг ҳисобидан Г. Ғанижоновани ҳам моддий манфаатдор қилишга ваъда беради.

Ушбу келишувдан сўнг М. Асадова “Самарқанд – Истамбул” йўналиши орқали Туркия давлатига учиб кетиш учун ўзи, Ф. Худойқулова, “Марғуба”, “Шалола” ва “Ирода”га авиачипта харид қилади. Аммо уларнинг парвози тўхтатилади. Шу йил 16 январь куни “Самарқанд” халқаро аэропортида Самарқанд вилояти ички ишлар бошқармаси тезкор ходимлари томонидан ўтказилган тадбирда М. Асадова ва Г. Ғанижонова қўлга олинади. Шундан сўнг уларга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд М. Асадова ва Г. Ғанижоновани Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисми “б”, “е” бандларига асосан айбдор деб топди ва уларга муайян муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

Шу тариқа яна бир оғир жиноятнинг пайи қирқилди. Бу бошқалар учун ҳам сабоқ вазифасини ўтаса, ажаб эмас. Зеро, одам савдоси энг тубан жиноят тури ҳисобланади.

Бекзод ЖУМАБОЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди раиси ўринбосари,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Бировнинг мулкини ўғирлаш хавфли қилмиш ҳисобланади. Шу сабабли бундай қилмишга нисбатан қонунчиликда жиноий жавобгарлик белгиланган.

Наманган шаҳрида яшовчи Сайёра Солиева (исм-шарифлар ўзгартирилган) илгари ўғирлик жиноятига қўлга ургани учун жиноий жавобгарликка тортилган. Суд унинг ёшлигини инобатга олиб, енгил жазо турини қўллаган ва унга ҳалол яшаш учун имкон берганди. Афсуски, у бу имкониятдан тўғри хулоса чиқариб олмади. Ҳаётда тўғри йўлни топиш, ҳалол меҳнат билан кун кечириш ўрнига яна эски “ҳунар”ини қумсаб қолди.

У бу гал бир уйда яшаётган ҳамхоналарини тунади.

С. Солиева ижарада яшайдиган уйда уй бекасидан ташқари 2 нафар талаба қиз ҳам истиқомат қиларди. Ҳамма бир-бирига ишонгани учун уйда ҳеч нарса беркитиб қўйилмас эди. Айни шу ҳолат С. Солиевага қўл келади.

У пайт пойлаб, хонадон эгасининг 600 минг, яна бир ижарачи қизнинг 1 миллион сўмлик телефон аппаратлари ва 700 минг сўм пулини ўғирлаб кетади. Телефон аппаратларини бозорда номаълум шахсларга сотиб, пулини ўз эҳтиёжи учун сарфлаб юборади.

Жабрланувчилар ички ишлар идораларига мурожаат қилгандан сўнг С. Солиеванинг қилмиши фош бўлади ва унга нисбатан жиноят иши очилади.

Яқинда ушбу жиноят иши судда кўриб чиқилди. Суд етказилган зарар тўлиқ қоплангани, жабрланувчиларнинг даъвоси йўқлиги, С. Солиеванинг қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини инобатга олиб, унга жарима жазоси тайинланди.

Энди С. Солиева ушбу инсонпарварлик ва бағрикенгликни оқлармикан?

Қилмишидан тўғри хулоса чиқариб, ҳаётда тўғри йўлни топиб олармикан?

Албатта, буни вақт кўрсатади. Лекин ҳаёт ҳақиқати шуки, ўғрининг ҳеч қачон косаси оқармайди. Зеро, бировнинг ҳақи ҳеч қачон ўзгага асло буюрмаган.

Самад Қодиров,

жиноят ишлари бўйича

Наманган шаҳар

суди раиси

Маълумки, судлар зиммасидаги муҳим вазифалардан бири амалдаги қонунлар талабидан келиб чиқиб, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини кафолатли ҳимоя қилишдан иборатдир. Айниқса, иқтисодий судлар томонидан тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ ҳар бир иш соҳа вакиллари ҳуқуқлари устуворлиги принципи асосида кўриб чиқилиб, адолатли ҳал этилмоқда.

Жумладан, Хўжаобод туманлараро иқтисодий судининг Жалақудуқ тумани Мактабгача ва мактаб таълими бўлими ҳамда тадбиркор Умиджон Юсупов раҳбарлигидаги “NEW BUILDING” масъулияти чекланган жамияти ўртасида юзага келган низо бўйича қабул қилган адолатли қарори ҳам фикримизни яққол тасдиқлайди.

Шу ўринда бу ҳақда батафсилроқ фикр юритадиган бўлсак, 2023 йил 4 сентябрда тарафлар ўртасида тумандаги 10 ва 29-сонли давлат мактабгача таълим муассасалари ҳамда 19, 27-умумтаълим мактаблари биносини жорий таъмирлаш тўғрисида 10, 11, 12, 13-сонли шартномалар тузилган. Шунга асосан, тадбиркор 10-сонли давлат мактабгача таълим муассасаси биносида 1 миллиард 201 миллион сўмлик, 27-умумтаълим мактаби биносида 156 миллион, 29-сонли давлат мактабгача таълим муассасаси биносида 164 миллион, 19-сонли умумтаълим мактаби биносида 397 миллион сўмлик таъмирлаш ишларини бажарган. Бу тўғрисида тегишли далолатномалар ҳам тузилган. Қолаверса, Жалақудуқ тумани прокуратурасининг 2023 йил 20 октябрдаги 10.6/23-сонли талабномасига асосан “Norma qurilish nazorat” масъулияти чекланган жамияти мутахассислари томонидан бажарилган ишлар назорат ўлчовидан ҳам ўтказилган. Аммо Жалақудуқ тумани Мактабгача ва мактаб таълими бўлими кўр-кўрона иш тутиб, “NEW BUILDING” масъулияти чекланган жамиятининг ҳақини тўлаб бермайди. Шундан сўнг тадбиркор У. Юсупов Хўжаобод туманлараро иқтисодий судига мурожаат қилиб, Жалақудуқ туманидаги таълим муассасаларида бажарган ишлари учун 1 миллиард 918 миллион 485 минг сўмлик иш ҳақини ундириб беришни сўради.

Янгиланган Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар қимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органлари ҳамда бошқа ташкилотлар, улар мансабдор шахсларининг қонунга ҳилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланган. Айтиш керакки, юқорида баён этилган низони судда кўриш жараёнида Андижон вилояти Иқтисодиёт ва молия бошқармаси ишга жалб қилинган бўлса-да, судга келмади, фақат даъвогар ва жавобгар ўртасида тузилган пудрат шартномалари Жалақудуқ тумани ғазначилик бўлимидан рўйхатдан ўтказилмаганини билдириш билан кифояланди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 28 февралдаги “Давлат бюджетининг ғазна ижроси тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори 6-бандида бюджет ташкилотларининг товарлар (ишлар, хизматлар) етказиб берувчилар билан шартномалари, шунингдек, буюртмачиларнинг Давлат бюджети маблағлари ҳисобига капитал қурилишга оид шартномалари мажбурий тартибда ғазначиликда рўйхатга олиниши шартлиги ва фақат у амалга оширилгандан сўнг кучга кириши белгиланган.

Бюджет кодексининг 122-моддасида эса, “Бюджет ташкилотлари ва бюджет маблағлари олувчиларнинг бюджетдан ажратиладиган маблағлар бўйича товарларни (ишларни, хизматларни) етказиб берувчилар билан тузган шартномалари, шунингдек, уларга киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар улар ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилганидан кейин кучга киради”, дея қайд этилган. Бу қоида Олий хўжалик суди Пленумининг 2016 йил 23 декабрдаги “Иқтисодий судлар томонидан қурилиш пудрати шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори 3-бандида ҳам ўз ифодасини топган. Яъни ғазначилик бўлинмасида рўйхатдан ўтказилиши лозим бўлган қурилиш пудрати шартномасидан келиб чиққан низони ҳал этишда шартнома рўйхатдан ўтказилмагани аниқланса, судлар ушбу Пленум қарорининг 2.3-бандида белгиланган қоидаларни қўллаши лозим. Унга кўра, қурилиш пудрати шартномасида муҳим шартларнинг мавжуд бўлмагани ва шартнома тузилмаган деб ҳисобланиши, агар бундай ишларнинг бажарилгани ҳолати тақдим этилган далиллар билан исботланса, бажарилган ишлар қийматини ундириш тўғрисидаги талабни рад этишга асос бўлмайди. Бироқ бундай қурилиш пудрати шартномаси шартлари ва (ёки) қонун ҳужжатларида назарда тутилган жавобгарлик чорасини (неустойка, фоизлар ундириш, зарарни қоплаш) қўллаш тўғрисидаги талабни қаноатлантириш рад этилади.

Суд юқорида баён этилган қонуний асосларга таянган ҳолда Жалақудуқ тумани Мактабгача ва мактаб таълими бўлимидан “NEW BUILDING” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 1 миллиард 918 миллион 485 минг сўм ундириш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида айтганда, давлат органлари, корхона, ташкилот ва муассасалар, шунингдек, банклар билан ўзаро муносабатларда тадбиркорлик фаолияти субъекти ҳуқуқларининг устуворлигини таъминлаш муҳим аҳамият эга. Бу тадбиркорлик фаолиятини янада кенгайтириш ва уларнинг ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишга кенг имконият яратади.

Иброҳим ЖЎРАЕВ,

Хўжаобод туманлараро

иқтисодий суди раиси

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 42-моддасига кўра, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек, ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Бинобарин, юртимизда ҳар бир фуқаронинг муносиб ҳаёт кечириши, меҳнат қилиши, касб ва фаолият турини эркин танлаши учун кенг имкониятлар яратилган. Бироқ ҳаётда баъзан меҳнат қонунчилигига амал қилмаслик ҳолатлари ҳам учраб туради. Бундай лоқайдлик эса, фуқароларнинг оворагарчилигига сабаб бўлади.

Мисол учун айтадиган бўлсак, Наргиза Хўжамова судга даъво ариза билан мурожаат қилиб, Учқудуқ тумани спорт мактаби раҳбарининг 2023 йил 20 июндаги буйруғини ноқонуний деб топиб, бекор қилиш, ўзини йўриқчи-услубчи вазифасига ишга тиклаш, етказилган маънавий зарар учун 250 000 000 сўм товон пули, мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ундириб беришни сўраган.

Иш ҳужжатларидан аниқланишича, Н. Хўжамова 2017 йилда Учқудуқ тумани Болалар-ўсмирлар спорт мактабига йўриқчи-услубчи лавозимига ишга қабул қилинган.

Спорт мактаби раҳбарининг 2023 йил 20 июндаги буйруғига асосан, Н. Хўжамова билан тузилган меҳнат шартномаси Меҳнат кодексининг 168-моддаси 1-қисми 4-бандига асосан ишга қабул қилишга доир белгиланган қоидаларнинг бузилгани, уни бартараф этиш имконияти бўлмагани, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2010 йил 23 сентябрдаги 211-сонли қарори билан тасдиқланган Низомнинг 62-бандига асосан бекор қилинган.

Айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2010 йил 23 сентябрдаги 211-сонли қарори 1-иловасидаги Низомнинг 62-бандида “Спорт мактабида ташкилий, тарбиявий, соғломлаштириш ва методик ишларни жисмоний тарбия бўйича олий маълумотли, камида бир йил тренер-ўқитувчилик бўйича иш тажрибасига эга бўлган мутахассислардан тайинланадиган йўриқчи-услубчи амалга оширади” деб белгиланган. Иш берувчининг ишдан бўшатиш тўғрисидаги буйруғида ушбу Низом талаби асос сифатида келтирилган.

Бундан ташқари Навоий вилояти Ёшлар сиёсати ва спорт бош бошқармаси ходимлари томонидан тузилган далолатномада Н. Хўжамовага мактабда мавжуд бўлган бошқа иш ўрни таклиф қилингани, бироқ у буни рад этгани қайд этилган.

Аммо Н. Хўжамова суд мажлисида берган кўрсатмасида иш берувчи томонидан унга бошқа иш ўрни оғзаки равишда таклиф қилингани, лекин у бунга рози бўлмагани, чунки ўз лавозими вазифаларини яхши билишини билдирди.

Суд иш ҳолати ва қонун талабларидан келиб чиқиб, Н. Хўжамова йўриқчи-услубчи лавозимида 2017 йил 3 январдан буён ишлаб келиши, олий маълумотли экани, йўриқчи-услубчи лавозими тренер-ўқитувчи лавозимидан юқори туриши, қонунда иш берувчининг меҳнат шартномасини Меҳнат кодексининг 168-моддаси биринчи қисми 4-бандига мувофиқ бекор қилиши учун ишга қабул қилишнинг қоидалари бузилганини бартараф этиб бўлмаганда йўл қўйилиши назарда тутилганини эътироф этди. Ана шу қонуний асосларга таянган ҳолда Н. Хўжамова билан меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги буйруқни ғайриқонуний деб топди ва уни ишлаб келган вазифасига ишга тиклаш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди. Шунингдек, суд Н. Хўжамовага етказилган маънавий зарар учун товон пули ҳамда мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ундиришни ҳам лозим топди.

Хулоса ўрнида айтиш жоизки, ҳар бир идора ва ташкилотда меҳнат қонунчилигига қатъий амал қилинса, ишчи-ходимларнинг ҳуқуқ ҳамда манфаатлари бузилмайди. Бу эса, ўз навбатида, судлардаги иш юкламасини камайтиришга ҳам хизмат қилади.

Анвар Жумаев,

фуқаролик ишлари бўйича

Учқудуқ тумани суди раиси

Аввало шуни айтиш керакки, давлатимиз раҳбарининг “Корпоратив муносабатларнинг ҳуқуқий асосларини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори иштирокчилик асосидаги бизнесни ташкил этиш ва юритиш, корпоратив муносабат субъектларининг ҳуқуқларини амалга ошириш, ҳимоя қилиш, уларнинг жавобгарлиги чегараларини белгилаш, корпоратив бошқарувни такомиллаштириш, замонавий корпоратив бош­қарув усулларини жорий этиш, корпоратив бош­қарувга эга хўжалик юритувчи субъектларнинг фаолияти ва улар билан муносабатда бўлган кредиторларнинг ҳуқуқлари кафолатларини таъминлашга қаратилган муҳим ҳужжат ҳисобланади.

Масъулияти чекланган жамият иштирокчисининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш – бу иштирокчининг (шу жумладан, улуш эгасининг) ҳуқуқни амалга ошириш жараёнидаги тўсиқларни бартараф этиш, бузилган корпоратив ҳуқуқларини тиклаш, ҳуқуқи бузилиши натижасида етказилган зарарни қоплаш, ҳуқуқбузарликнинг туридан (маъмурий, жиноий, фуқаровий) келиб чиқиб, айбдорларга нисбатан жавобгарлик чораларини белгилаш ҳамда корпоратив ҳуқуқлар бузилишининг олдини олишга қаратилган юридик хатти-ҳаракатлар мажмуи ҳисобланади. Албатта, масъулияти чекланган жамият иштирокчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда судлар муҳим ўрин тутади. Чунки корпоратив низолар вужудга келганда иштирокчилар ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш энг самарали усул саналади. Бироқ бугунги суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, масъулияти чекланган жамият иштирокчиларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишда ечимини кутаётган айрим муаммолар ҳам мавжуд.

Шулардан бири масъулияти чекланган жамият уставини ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисида талаб бўйича иқтисодий судлар томонидан турли асослар билан иш юритиш тугатилиб келинаётганидир. Масалан, “Betiz universal servis” масъулияти чекланган жамиятининг “Ko’rkam qurilish” масъулияти чекланган жамияти ва “Kelajakka qadam” масъулияти чекланган жамиятига нисбатан давлат рўйхатидан ўтказилгани тўғрисидаги гувоҳнома ва уставни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган иш бўйича қабул қилинган ажримда устав ҳуқуқий оқибат келтириб чиқарувчи ҳужжат ҳисобланмаслиги сабабли ушбу низо иқтисодий судга тааллуқли эмас, деб иш юритиш тугатилган. Шунингдек, “Buxorota’mirloyiha” масъулияти чекланган жамияти таъсисчиси М. Аҳмедовнинг “Buxorota’mirloyiha” масъулияти чекланган жамияти уставининг 9.1.-бандини қисман ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги даъвоси бўйича қўзғатилган иш бўйича апелляция инстанцияси судининг қарорида қонунчилик ҳужжатларида жамият устави юзасидан низолашиш назарда тутилмагани тўғрисидаги асос билан ушбу талаб мазмунан кўриб чиқилмаган.

Бундан ташқари “Заркон” масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Х. Хўжаеванинг 2023 йил 27 августдаги 1-сонли умумий йиғилиш қарори ва 2023 йил 25 сентябрдаги янги таҳрирдаги уставини ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган ишда ҳам умумий йиғилиш қарорини ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги талаб мазмунан кўриб чиқилиб, уставни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги талаб бўйича иш юритиш тугатилган. Бу каби ҳолатни Ш. Шодиевнинг “33-автокорхона” масъулияти чекланган жамияти таъсисчиларининг 2020 йил 10 декабрдаги 14-сонли умумий йиғилиши баёни, 2020 йил 11 декабрдаги янги таҳрирдаги устави, 2020 йил 10 декабрдаги олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топиш ва Б. Тошевни таъсисчилар сафидан чиқариш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган ишни кўриб чиқиш жараёнида ҳам кўриш мумкин. Аниқроғи, суд томонидан уставни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги талаб бўйича иш юритиш тугатилиб, даъво аризасидаги талабларнинг қолган барчаси мазмунан кўриб чиқилган.

Бунинг оқибатида жамият уставидаги қонунга зид бўлган айрим бандларни суд орқали низолашиш имконияти йўқотилмоқда.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, амалиётда уставни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги талаб мазмунан ҳал қилинган ҳолатлар ҳам мавжуд.

Фикримизча, масъулияти чекланган жамият устави юзасидан низолашиш корпоратив низо сифатида қуйидагиларга асосан иқтисодий судларда кўриб чиқилиши лозим:

1. Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 55-моддасига асосан ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли.

2. Иқтисодий процессуал кодексга 2023 йил 26 апрелда киритилган ўзгартиришларга асосан, иш иқтисодий, фуқаролик ёки маъмурий судга тааллуқли бўлмасагина иш юритишдан тугатилади.

Олий суд Пленумининг “Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори 22-бандига кўра, Иқтисодий процессуал кодексининг 110-моддаси 1-бандига мувофиқ, агар иш иқтисодий суд, фуқаролик ишлари бўйича суд ёки маъмурий судда кўриш учун тааллуқли бўлмаса, суд иш юритишни тугатади. Яъни иш судларнинг эмас, балки бошқа органларнинг (масалан, ҳокимлик, нотариус ва бошқалар) ваколатига тегишли бўлганда, шунингдек, билдирилган талаб ҳуқуқни ҳимоя қилишга қаратилмаган тақдирда иқтисодий суд иш юритишни юқоридаги асосга кўра, тугатади, дея тушунтириш берилган. Шундан келиб чиқиб айтиш керакки, устав юзасидан низолашиш бошқа органнинг ваколатига кирмайди, шунингдек, устав ёки унинг бир қисмини ҳақиқий эмас, деб топиш орқали ҳуқуқни ҳимоя қилишга эришилади.

3. Аксарият хорижий давлатларда устав (унинг алоҳида қисмлари)ни ҳақиқий эмас, деб топиш арбитраж ва хўжалик судлари томонидан кўриб чиқилади. Бундай тоифадаги ишларнинг аксарият қисмини масъулияти чекланган жамият уставидаги иштирокчиларнинг улушларини бошқариш (тасарруф этиш), шунингдек, масъулияти чекланган жамиятдан чиқиш шартлари ва тартибини белгиловчи бандлар ташкил этади.

Юқорида баён этилганлардан келиб чиқиб, Олий хўжалик суди Пленумининг 2014 йил 20 июндаги “Иқтисодий судлар томонидан корпоратив низоларни ҳал этишнинг айрим масалалари тўғрисида” қарорига устав (унинг алоҳида бандлари) юзасидан низолашиш иқтисодий судларга тааллуқлилиги тўғрисида ўзгартириш киритилса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Ушбу ўзгартиш судга мурожаат қилиш имкониятларини янада кенгайтириш билан бирга тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни таъминлаши шубҳасиз.

Мақсудбек Саидов,

Ғиждувон туманлараро

иқтисодий суди судьяси

Элдор Зарипов (исм-фамилиялар ўзгартирилган) Шаҳрихон туманидаги “Дилбар ун” савдо марказида ун маҳсулотларини сотиш билан шуғулланарди. Бундоқ олиб қараганда топиш-тутиши ёмон эмасди. Аммо борган сари нафси ўпқон отиб, тадбиркорликнинг савдо айланмаси уни қаноатлантирмай қўяди. Оқибатда ҳалол савдога фирибгарлик ва ғирромлик аралашди.

Дастлаб Э. Зарипов 2022 йил декабрь ойида фуқаро Ф. Мамажоновдан қарз сўрайди.

– Пул бериб турсангиз, улгуржи нархда ун олиб келардим. Кейин бир ҳафтага қолмай, қарзимни узаман.

Ф. Мамажонов ваъдага ишониб, бир ой мобайнида – 2023 йил 10 январга қадар Э. Зариповга 43 минг АҚШ доллари миқдорида қарз беради. Бироқ унфуруш йигит лафзида турмай, савдодан тушган пулларни шахсий эҳтиёжларига ишлатиб юборади.

Кейинги гал Элдор Зарипов қўшни Наманган вилоятининг Учқўрғон туманида истиқомат қилувчи И. Гулматовнинг қўйнини пуч ёнғоққа тўлдиради. Аниқроғи, бир ҳафта муддатда сотиб, пулини беришини ваъда қилган ҳолда 200 қоп “Эко маркс” навли 48 миллион сўмлик ун маҳсулотини олиб кетади. Ҳақдорни ишонтириш учун 10 миллион сўм пул беради, холос. Қолган қарзини эса бир ҳафта тугул бир ойда ҳам қайтармайди. Негаки, унни аллақачон сотиб, пулини ҳазм қилиб юборган эди.

Буни қарангки, Олтинкўл тумани “Меҳнат” маҳалласида яшовчи А. Абдужабборовнинг бошига ҳам худди И. Гулматовнинг куни тушади. Э. Зарипов уни ҳам аввалги усулда алдаб, 100 қоп ун учун 24 миллион сўм пулни олиб кетади-ю, лекин қайтаришни “унутиб” қўяди. 

Бундан ташқари, фирибгар савдогар ўзининг маҳалладоши Л. Мамажоновдан ун олди-сотдиси учун 10 минг АҚШ доллари миқдорида қарз олади. 

– Пулингизни уч кунда қайтараман, – дея одатдаги ёлғонини ишлатади у.

Аслида Л. Мамажонов фуқаро Ф. Мамажоновнинг укаси бўлиб, бир маҳаллада яшаса-да, Элдорнинг устаси фаранг фирибгарга айланиб кетганидан бехабар эди. Шунинг учун 114 миллион 200 минг сўмга тенг 10 минг АҚШ долларини унфуруш йигитга қўш қўллаб топширади. Берган пулини эса қайтариб ололмайди.

Шу тариқа кунлар кетидан кунлар ўтиб, 2023 йил ҳам яримлаб қолади.

Аммо Э. Зарипов ҳақдорларга қарзини қайтаришни хаёлига ҳам келтирмайди. Аксинча, 2023 йил 15 июнь куни қувалик таниши, тадбиркор У. Эшматовни лақиллатиб, 200 қоп – 49 миллион сўмлик унни олиб кетади. Маҳсулот пули бўлса…

Шундан кейин А. Абдужабборов ва Л. Мамажонов ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишади. Оқибатда тилга олинган ҳолатлар бўйича жиноят иши қўзғатилади. Жиноят ишлари бўйича Шаҳрихон туман суди эса Элдор Зариповни Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” банди билан айбдор деб топиб, 8 йил муддатга озодликдан маҳрум этди. Шу билан бирга, суд ҳукмида судланувчидан жабрланувчилар – Л. Мамажоновга 123 миллион 451 минг сўм, Ф. Мамажоновга 269 миллион 740 минг сўм, И. Гулматовга 38 миллион сўм, У. Эшматовга 49 миллион сўм миқдоридаги моддий зарарни ундириш ҳам белгиланди.

Султонмақсуд ХОЛБОТИРОВ,

жиноят ишлари бўйича 

Шаҳрихон туман судининг судьяси